Spis treści

1. WPROWADZENIE

1.1. Obserwacja

1.2. Określenie grupy wiekowej

1.3. Przygotowanie obserwacji

1.4. Warunki prowadzenia obserwacji

1.5. Zakończenie obserwacji

1.6. Wnioski

2. INTERAKCJE SPOŁECZNE

2.1. Kontakt wzrokowy

2.2. Dialog toniczny

2.3. Zabawa

3. ROZWÓJ POZNAWCZY

3.1. Percepcja wzrokowa

3.2. Rysunek postaci

3.3. Lateralizacja

3.4. Schemat ciała

3.5. Pamięć

3.5.1. Pamięć mechaniczna

3.5.2. Pamięć słowna

3.6. Orientacja przestrzenna

4. KOMUNIKACJA

4.1. Mimika i gest

4.2. Mowa werbalna czynna

4.3. Mowa bierna

4.4. Echolalie

5. MOTORYKA

5.1. Motoryka duża

5.1.1. Aktywność ruchowa

5.1.2. Chód, stanie na nodze, podskoki

5.1.3. Równoważnia

5.1.4. Kręgle i piłka

5.2. Motoryka mała

5.2.1. Czynności manualne

5.2.2. Pamięć mięśniowa, proceduralna

5.2.3. Koordynacja wzrokowo-ruchowa (oko ‒ ręka)

6. NAŚLADOWNICTWO

7. ZACHOWANIA

8. PODSUMOWANIE

9. ARKUSZ OBSERWACJI

Piśmiennictwo

O Autorce

1. WPROWADZENIE

1.1. Obserwacja

Dobrze poprowadzona obserwacja to taka, dzięki której możemy spojrzeć na dziecko całościowo ‒ nie tylko pod względem sfer rozwojowych, lecz również jego obciążeń medycznych, uwarunkowań środowiskowych, preferencji i predyspozycji, utrwalonych wzorców zachowań i relacji, a także kontekstu społecznego, sytuacyjnego i pragmatycznego. Obserwacja powinna pomóc terapeutom zrozumieć przyczyny i skutki odstępstw od normy w zachowaniu, relacjach czy komunikacji. Oprócz badań profilowych dziecka powinna pozwolić na ustalenie poziomu funkcjonowania pacjentów z uwzględnieniem zaburzeń i deficytów.

1.2. Określenie grupy wiekowej

Poniższy opis prowadzenia obserwacji obejmuje dzieci w wieku przedszkolnym (od 5. roku życia) i szkolnym (do 10. roku). W tym czasie zakończone są już główne procesy warunkujące prawidłowe funkcjonowanie człowieka. Okres ten jest jednakowo intensywny dla rozwijania kolejnych kompetencji i utrwalania bazowych umiejętności nabytych przez dziecko do 5. roku życia oraz kształtowania na ich fundamencie kolejnych sfer. Obserwacja pacjentów w tym wieku biologicznym jest niezwykle istotna z punktu widzenia rozwoju podstawowych sfer funkcjonowania oraz zdobytych kompetencji, umiejętności i wiedzy.

1.3. Przygotowanie obserwacji

Przygotowując się do procesu obserwacji, terapeuta powinien zdefiniować jej przedmiot i cel, a także ‒ co ma istotne znaczenie szczególnie dla obserwacji wielodyscyplinarnej ‒ jednoznaczny sposób jej rejestracji. Sam przedmiot i cel obserwacji zostaną ustalone dzięki umiejętnie przeprowadzonemu wywiadowi rodzinnemu. Osoba prowadząca obserwację powinna określić sposób obiektywnego rejestrowania wyników i faktów, a także warunki niezbędne do osiągnięcia wiarygodności. Niedopuszczalne jest bowiem rejestrowanie faktów nieobserwowalnych. Może się zdarzyć, że wśród terapeutów znajduje się osoba, która zna pacjenta, współpracuje bądź współpracowała z nim w przeszłości. Z założenia zna jego możliwości rozwojowe i poznawcze. Taka wiedza będzie przydatna do wyznaczenia kierunku terapii, ale najlepiej jest, jeśli zostanie dostarczona po już przeprowadzonej obserwacji, tak aby nie sugerować odpowiedzi w zadaniach, których dziecko nie ukończyło. Dobrym rozwiązaniem, szczególnie dla wielodyscyplinarnie prowadzonej obserwacji, jest uzupełnianie arkusza przez każdego specjalistę osobno.

W ramach przygotowania do podjęcia obserwacji terapeuta powinien określić jej warunki, biorąc pod uwagę:

– czas sesji (sesja jednorazowa, sesja dzielona na kilka spotkań, czas fizyczny prowadzenia sesji, uwzględniający możliwości psychofizyczne pacjenta);

– miejsce prowadzenia obserwacji (sala szkolna, gabinet terapeutyczny zapewniający lustro weneckie, gabinet terapeutyczny bez możliwości przyglądania się zajęciom przez lustro weneckie, pomieszczenie zapewniające pacjentowi komfort do pracy);

– osobę prowadzącą obserwację (w zależności od potrzeb może to być: pedagog, psycholog, logopeda, rehabilitant bądź inny specjalista);

– liczbę specjalistów oraz sposób ich uczestnictwa w obserwacji (nadrzędnym warunkiem jest zapewnienie pacjentowi komfortu, a więc jedną z najlepszych byłaby sytuacja przebywania obserwatorów w pomieszczeniu z lustrem weneckim);

– wspólną z innymi specjalistami analizę i określenie scenariusza pracy z pacjentem (dobór zadań powinien zapewnić dostarczenie obserwatorom informacji zwrotnej na temat badanych sfer rozwoju pacjenta, jego kompetencji, możliwości, umiejętności i predyspozycji oraz widocznych deficytów);

– przygotowanie arkusza obserwacji osobnego dla każdego specjalisty.

1.4. Warunki prowadzenia obserwacji

Najlepszym sposobem obserwowania funkcjonowania pacjentów są warunki naturalne, w których najwyraźniej zarysowują się ich potrzeby, możliwości czy ograniczenia. W sytuacjach niewymuszonych można również w sposób jednoznaczny uchwycić preferencje, zainteresowania i mechanizmy motywacyjne. W rzeczywistości jednak znacząca większość obserwacji odbywa się w warunkach gabinetowych, a elementy obserwacji naturalnej są dostarczane terapeucie przez rodzinę pacjenta na różnego rodzaju nośnikach. Ważną kwestią zatem jest utrzymanie w trakcie tego procesu jak największej ilości składowych wywodzących się z koncepcji naturalistycznych, wychodzących poza pracę zadaniową, oraz zapewnienie progresywnego spojrzenia na pacjenta.

Warunkiem dobrze przeprowadzonej obserwacji jest przede wszystkim jej prawidłowe i umiejętne zaplanowanie. Terapeuta przygotowujący się do sesji nie może pominąć kilku znaczących czynników stanowiących o jej powodzeniu, między innymi cech obserwacji rozwojowej i wskazującej. Oznacza to, że w wyniku spotkania powinny wyłonić się jednoznacznie mocne strony funkcjonowania pacjenta oraz jego możliwości rozwojowe. Obserwacja powinna być kompleksowa, pozwalająca na wyznaczenie kierunku wielospecjalistycznej pomocy pacjentowi, a także rokownicza – wskazująca choćby w zarysie możliwości osiągnięcia celów terapii. Ponadto w planowaniu sesji ważne jest uwzględnienie elementów obserwacji zarówno swobodnej, jak i kierowanej celującej, ułatwiającej sprawdzenie poziomu określonych umiejętności.

Każda obserwacja powinna być wyczerpująca, co oznacza, że po analizie jej wyników osoba ją prowadząca powinna uzyskać wiedzę o tym, na jakim poziomie funkcjonuje pacjent oraz co może się wydarzyć po wdrożeniu optymalnej terapii. Odpowiedzi na pytania dotyczące przyczyn nieprawidłowego funkcjonowania dostarcza poszerzona, wielospecjalistyczna diagnoza, która nie jest przedmiotem niniejszego opracowania.

W ramach przygotowania sesji warto w sposób schematyczny ustalić, co będzie przedmiotem obserwacji. W zależności od poszczególnych sfer wyłonią się dominujące trudności pacjenta, które trzeba będzie ocenić. Obserwacja powinna zostać przeprowadzona w kluczowych obszarach, takich jak:

– interakcje społeczne,

– rozwój poznawczy,

– komunikacja i mowa,

– motoryka,

– naśladownictwo,

– zachowania.

1.5. Zakończenie obserwacji

Po dokonanej obserwacji zespół specjalistów powinien zebrać się w celu analizy zajęć, a także ustalenia sposobu prowadzenia dalszego postępowania rozpoznawczego dla postawienia ostatecznej diagnozy, ewentualnych dodatkowych badań i metod terapii. Z narady powinien być sporządzony protokół, który zostanie przekazany rodzicowi wraz z przygotowanym przez specjalistów planem dalszego procesu diagnostycznego-terapeutycznego. W protokole zamieszcza się wnioski z obserwacji oraz zalecenia do pracy z dzieckiem.

1.6. Wnioski

Poniższy opis jest jedynie wyselekcjonowaną częścią wiedzy na temat obserwacji funkcjonalnej dzieci. Nie wyczerpuje bowiem możliwości prowadzenia obserwacji i nie ujmuje wszystkich składowych poszczególnych sfer. Wyłączam z analizy różnego typu obciążenia medyczne, które znacząco wpływają na zmianę w postrzeganiu funkcjonowania, jak również wady genetyczne, aberracje chromosomowe, zaburzenia rozwojowe. Przedstawiany tu materiał jest punktem wyjścia do prowadzenia obserwacji (nie sugeruje w żaden sposób zaburzeń rozwojowych), a także opisem moich wieloletnich doświadczeń jako neurologopedy pracującego w zespole obserwacyjnym. Obserwacja – tak jak arkusz – dotyczy wybranych elementów sfer rozwojowych, których opis znajduje się poniżej. W każdym z nich zaznaczam, na co zwracać uwagę, co jest ważne w obserwacji normy i jej odstępstw, oraz czynniki różnicujące procesy kształtowania prawidłowych umiejętności. Do charakterystyki dołączam wzór arkusza gotowego do wypełnienia oraz spis zadań związanych z wybranymi składowymi sfer. Zadania te mogą być pomocne przy układaniu scenariusza sesji obserwacyjnej.

O Autorce

Joanna Chmura - neurologopeda, oligofrenopedagog, terapeuta komunikacji osób z zaburzeniami rozwojowymi, terapeuta komunikacji alternatywnej i wspomagającej w terapii i edukacji dzieci z trudnościami w porozumiewaniu się. Wykładowca Wydziału Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Opolskiego. Dyrektor zespołu szkół specjalnych. Szkoleniowiec, trener biznesu i kompetencji miękkich, trener mentalny. Od dziewiętnastu lat związana z kształceniem specjalnym, terapią i diagnostyką zaburzeń rozwojowych dzieci i młodzieży (m.in. w placówkach specjalnych w Opolu i Namysłowie, Niepublicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej LOGOMED w Opolu, Centrum Medycznym Audika w Opolu, stowarzyszeniach działających na rzecz osób z autyzmem i pokrewnymi zaburzeniami rozwoju).

© Copyright by Joanna Chmura, 2022

Redakcja wydawnicza:

Beata Bednarz

Rysunki i projekt okładki:

Joanna Chmura

ISBN 978-83-8294-185-2

Oficyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl,
e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2022

Przygotowanie wersji elektronicznej
Epubeum