Wprowadzenie

Przemoc to jeden ze sposobów uciszania ludzi, odmawiania im głosu iodbierania wiarygodności.

Rebecca Solnit

Seks pełni w życiu każdego człowieka ważną funkcję i jest ściśle związany z kształtowaniem się jego osobowości. Zasadniczą rolę w tym zakresie odgrywają również wcześniejsze pozytywne relacje i doświadczenie seksualne. Aby takie były, istotne, żeby w intymnej relacji podczas wszelkich kontaktów seksualnych realizowały się potrzeby zarówno seksualne, jak i emocjonalne zaangażowanych w nią osób.

Niestety zdarza się, że niektóre osoby sprowadzają seks jedynie do egoistycznego rozładowania popędowych napięć seksualnych, przez co naruszają czyjeś granice w strefie seksualnej lub wymuszają na kimś aktywność seksualną. Odbywa się to także, gdy druga osoba nie jest w stanie świadomie wyrazić swojej niezgody na niechciane kontakty seksualne. Mamy wtedy do czynienia z przemocą seksualną. Na jej określenie stosuje się również inne zamienne terminy, takie jak: „nadużycia seksualne”, „molestowanie seksualne”, „krzywdzenie seksualne” czy też „wykorzystanie seksualne” w przypadku dzieci i nastolatków. Przez przemoc rozumie się każdą niechcianą czynność lub aktywność o charakterze seksualnym, zmierzającą do uzyskania przyjemności seksualnej, której towarzyszy nierównowaga sił. Ta forma przemocy przybiera różne kształty, zarówno po stronie osób jej doświadczających, jak i osób ją stosujących. W przypadku osób doznających jej mogą to być: dziecko uwodzone lub wykorzystywane seksualnie; nastolatek oglądający pornografię albo komercyjnie wykorzystywany w tym celu; osoby świadczące usługi seksualne, a także przebywające w izolacji więziennej itp. Przemocy na tle seksualnym może doświadczyć każda osoba. Jednostki dopuszczające się naruszenia intymnych granic drugiego człowieka uzyskują poczucie władzy, przyjemność seksualną lub nawet korzyści ekonomiczne. Wywodzą się ze wszystkich grup społecznych, mogą być dowolnej rasy, kultury, wiary, wykształcenia czy statusu materialnego. Jednak jak wynika z badań naukowych, 80% sprawców jest znanych osobie pokrzywdzonej (Bancroft 2011: 153), choć zdarzają się też osoby nieznane jej wcześniej. Niepokojące i zastanawiające jest to, że mimo rosnącej wiedzy w tym zakresie nadal trudno wykryć sprawców przemocy seksualnej. Przyczyną tego zjawiska być może są błędne przekonania funkcjonujące w społeczeństwie, które mogą usprawiedliwiać i racjonalizować postępowanie sprawcy. Tymczasem należy wyraźnie podkreślić, że nic nie zwalnia go z odpowiedzialności za dokonane czyny, bez względu na to, jakiej płci była osoba pokrzywdzona, jakiej była orientacji seksualnej, jak była ubrana, w jakim była wieku, a także w jakiej sytuacji lub w jakim stanie się znajdowała. Nic nie tłumaczy przemocy na tle seksualnym, która stanowi poważny problem i wyzwanie dla współczesnego społeczeństwa.

Przemoc seksualna sama w sobie jest pojęciem dość szerokim, dlatego też niniejsza monografia dotyczy jej wybranych obszarów. Jednakże zarówno redaktorka, jak i autorzy mają nadzieję na kontynuowanie i rozszerzanie tych zagadnień w planowanych dalszych tomach książki. Praca ma charakter interdyscyplinarny, ponieważ autorzy zgromadzonych tekstów reprezentują różne dyscypliny naukowe – są wśród nich pedagodzy, socjolodzy, seksuolodzy, a nawet przedstawiciele nauk medycznych. Już sam ten fakt potwierdza, że przy omawianiu tak ważnego tematu nie można ograniczyć się wyłącznie do jego jednego aspektu. Książka adresowana jest zarówno do studentów, jak i teoretyków, a także praktyków. Składa się z ośmiu artykułów, które – mam nadzieję – przyczynią się do głębszej refleksji i lepszego zrozumienia zjawiska przemocy seksualnej.

Monografię otwiera artykuł Renaty Gardian-Miałkowskiej pt. Pornografia wświetle przepisów prawnych, w którym są omówione regulacje prawne dotyczące ochrony dzieci i młodzieży przed treściami o charakterze pornograficznym, zarówno w przepisach krajowych, jak i międzynarodowych. Zamykają go rozważania na temat potrzeby wprowadzenia narzędzi weryfikujących wiek osób korzystających z treści pornograficznych i spójnej jurysdykcji terytorialnej, aby chronić dzieci i młodzież przed takimi treściami.

Następny artykuł, Pornografia ijej szkodliwy wpływ na rozwój dzieci imłodzieży, który również jest autorstwa Renaty Gardian-Miałkowskiej, koresponduje z poprzednim. Autorka koncentruje się w nim na negatywnych skutkach oglądania pornografii dla rozwoju dzieci i młodzieży. Przedstawia też różnice i podobieństwa między materiałami pornograficznymi i erotycznymi, pomiędzy którymi granica jest płynna i trudna do uchwycenia, także pod względem definicyjnym, tym bardziej że do tej pory nie udało się opracować jednolitej i pełnej definicji obydwu przywołanych rodzajów materiałów. W artykule tym ponadto omówiono etiologię negatywnych konsekwencji oglądania i konsumpcji treści pornograficznych, które też uznaje się za formę komercyjnego seksualnego wykorzystania dziecka. Rozdział zamyka propozycja zintegrowanych działań prewencyjnych w tym zakresie.

W artykule pt. Pedofilia iinne zagrożenia związane zczynnościami pedofilskimi Renata Gardian-Miałkowska zwraca szczególną uwagę na seksualne krzywdzenie dziecka i niepokojące, rozwijające się zjawisko „pozytywnej pedofilii”, która również ma temu służyć. Autorka omawia także inne czynności osób z zaburzeniami pedofilnymi i podejmowane przez nie strategie związane z przemocą seksualną, tj. uwodzenie dziecka (tzw. child grooming) oraz jego szantaż (sextoring), do którego sprawcy wykorzystują Internet i inne technologie informacyjne. Artykuł nawiązuje również do zjawiska pedofilii księży. Autorka przedstawiła też działania prewencyjne w zakresie przeciwdziałania krzywdzeniu seksualnemu dzieci.

Ciekawym wkładem w interdyscyplinarne ujęcie rozwijającej się seksualności młodych dziewcząt w konsumpcyjnym świecie, ich uwiedzenia i wykorzystania seksualnego przez osoby dorosłe jest artykuł Justyny Ratkowskiej-Pasikowskiej Lolitki, nimfetki iinne „demoniczne” dziewczęta na przykładzie Lolity Vladimira Nabokova, Galerianek Katarzyny Rosłaniec, Ślicznotki LouisaMallego i Leona zawodowca Luca Bessona. Autorka dokonała w nim analizy znanych dzieł literackich i filmowych, w których główne bohaterki przedstawiono dwuznacznie. Z jednej strony są to dziewczęta pragnące zrozumieć swoją rozwijającą się seksualność, z drugiej zaś otaczająca je brutalna, zniekształcona i złożona rzeczywistość kobiecego świata popycha je do założenia maski nimfetki, by mogły zaspokoić swoje podstawowe potrzeby. Autorka zwraca uwagę na dramaturgię dorastania młodych dziewcząt, których seksualność może być m.in. pokłosiem pornografii. Osoby dorosłe wykorzystują je seksualnie, zamiast chronić i edukować. W świetle tych rozważań autorka tekstu przekonuje, że warto sięgać po filmy, które przekraczają granice moralności, ale mogą w ramach działalności edukacyjnej posłużyć do pogłębionej refleksji i dyskusji.

W następnym artykule, pt. „Pigułka gwałtu” jako (nie)rozwiązany problem?,Patrycja Zalewska-Blechar przybliża wieloznaczność pojęcia „pigułki gwałtu”, którą najczęściej podaje się ofierze podstępem w celu jej wykorzystania seksualnego. Autorka omawia możliwe scenariusze stosowania tej substancji chemicznej, której skład może być bardzo zróżnicowany. Walorem tego artykułu jest szczegółowe opisanie krok po kroku sposobu postępowania personelu medycznego z osobą pokrzywdzoną na tle seksualnym, a także przedstawienie możliwości zgłaszania takich spraw do organów ścigania.

Izabela Ślęzak w artykule pt. Wyznaczanie iegzekwowanie granic przez kobiety świadczące usługi seksualne jako sposób ograniczania ryzyka związanego zpracą seksualną omawia zagadnienia dotyczące (nie)bezpieczeństwa i świadczenia usług seksualnych. Autorka na podstawie badań własnych ukazuje, jak pracownice seksualne dbają o swoje seksualne granice. W przeprowadzonej analizie badawczej wykorzystuje również publikację Doświadczalnik, opracowaną i wydaną przez Nieformalną Grupę Pracownic Seksualnych, w której głos zabierają właśnie kobiety świadczące usługi seksualne. W niej także zawarły praktyczne strategie wyznaczania granic w odpłatnych relacjach seksualnych, wpisujące się w profilaktykę harm reduction. Autorka zwróciła szczególną uwagę na następujące zagadnienia związane z przemocą seksualną stosowaną w związku ze świadczeniem usług seksualnych: nieznajomość swoich granic, odmawianie sobie prawa do stawiania granic w pracy seksualnej, nieznajomość realiów pracy seksualnej, brak wiedzy o swoich granicach w pracy seksualnej oraz nieumiejętność ustanawiania lub egzekwowania granic. To ważny głos, zwracający uwagę, że podjęcie decyzji o świadczeniu usług seksualnych nie jest równoznaczne z umiejętnością wykazywania asertywności, świadomością swoich granic w relacji z klientami i radzeniem sobie z ich przemocowymi zachowaniami.

Autorzy kolejnego artykułu, Anna Tulej i Kamil Miszewski, dokonali przeglądu licznych badań (zarówno krajowych, jak i zagranicznych) dotyczących zachowań seksualnych kobiet w zakładach karnych oraz istniejących przypadków przemocy na tle seksualnym. Zaprezentowali w nim typologię tych zachowań, wśród których można wymienić: stłumioną seksualność, masturbację, związki lesbijskie, a także przemoc seksualną i świadczenie usług seksualnych. Autorzy zwrócili również uwagę na rolę strażników więziennych w egzekwowaniu obowiązujących regulaminów, jak też wynikającego z nich obowiązku zgłaszania przypadków przemocy seksualnej, co jednak wymaga wiedzy w tym zakresie, poczucia empatii i właściwej postawy wobec przemocy. Niewątpliwie to, jaką postawę i zachowania prezentują strażnicy więzienni, jest decydujące w kwestii skutecznego reagowania na tę przemoc.

Niniejszą monografię zamyka artykuł Zachowania seksualne mężczyzn wzakładach karnych iich postrzeganie. Przegląd badań ianaliz przeprowadzonych wwięzieniach USA, w którym autorzy, Kamil Miszewski i Andrzej Kacprzak, nakreślili obraz dokonującej się w warunkach izolacji więziennej deprywacji seksualnej, przybierającej niepokojące i niebezpieczne formy przemocy na tle seksualnym. Autorzy wykorzystali w tym celu również badania własne, przytoczyli sytuacje z punktu widzenia zarówno osób dotkniętych przemocą seksualną, jak i osób ją stosujących. Zwrócili także uwagę na postawę służby więziennej, od której dużo zależy w zakresie udzielania pomocy, składania zawiadomień, ale też przeciwdziałania przemocy seksualnej w warunkach więziennych.

W tym miejscu pragnę podziękować wszystkim autorom, dzięki którym powstała ta monografia. Szczególne podziękowania kieruję do recenzentek książki – dr hab. Małgorzaty Przybysz-Zaremby i dr Elżbiety Bieleckiej – za ich cenne, konstruktywne i życzliwe uwagi, niezbędne przy doskonaleniu publikacji. Dziękuję również mojemu mężowi za zrozumienie i wsparcie oraz dodawanie otuchy, zwłaszcza w tym trudnym dla nas obojga czasie, kiedy powstawała ta książka.

Renata Gardian-Miałkowska

Bibliografia

Bancroft J. (2011). Seksualność człowieka, tłum. R. Śmietana, Wrocław: „Elsevier Urban & Partner”.

Renata Gardian-Miałkowska

Państwowa Uczelnia im. Stefana Batorego
ORCID https://orcid.org/0000-0002-1063-589X

Pornografia w świetle przepisów prawnych

Streszczenie

Celem artykułu jest omówienie regulacji prawnych dotyczących zjawiska pornografii, zarówno tych obowiązujących w Polsce, jak i innych przepisów międzynarodowych. Szczególnie zwrócono w nich uwagę na ochronę młodych ludzi przed materiałami pornograficznymi. Wskazano konieczność opracowania skutecznych narzędzi weryfikujących wiek osób korzystających ze stron o charakterze pornograficznym lub innych rozwiązań technicznych w tym zakresie. Ważnym aspektem jest również wypracowanie przejrzystej i spójnej współpracy organów ścigania na arenie międzynarodowej. W artykule przedstawiono także statystki policyjne dotyczące przestępstw seksualnych dokonywanych wobec osób małoletnich w naszym kraju.

Słowa kluczowe: wolność seksualna, pornografia, treści pornograficzne, przepisy prawne.

Pornografia a wolność seksualna

Kwestię praw i wolności uregulowano w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku w rozdziale II pt. Wolności, prawa iobowiązki człowieka iobywatela.

Nie ulega wątpliwości, że wysoka pozycja regulacji praw i wolności w hierarchii tego aktu prawnego świadczy o ich wielkiej wadze. Kwestię „wolności” (art. 31) wysunięto również przed „prawami” (art. 32). Zatem

[...] ujęcie stawiające wolność na pierwszym miejscu jest wynikiem tezy, że wolności są pierwotne wobec praw, co nasuwa stwierdzenie, że nie ma praw bez wolności (Wądołowska 2007: 136–137).

Jednakże z art. 31 ust. 2 wynika, że

[...] każdy jest obowiązany szanować wolności i prawa innych. Nikogo nie wolno zmuszać do czynienia tego, czego prawo mu nie nakazuje (Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, Dz.U. z 1997 r. nr 78, poz. 483).

Normatywne rozwiązania tych kwestii podejmowane były właściwie od początku cywilizacji Zachodu. Rozwiązaniom tym poddawano szczególnie zachowania seksualne, które kształtowały się i ewoluowały w duchu liberalizmu lub rygoryzmu w zależności od miejsca, czasu, religii i kultury, wskutek czego podlegały też kolejnym zakazom albo nakazom. Miało to oczywiście na celu ochronę społeczeństwa przed doświadczaniem przestępstw o charakterze seksualnym, tj. przestępstw przeciwko wolności seksualnej (Wądołowska 2007: 133). Do przestępstw godzących zarówno w wolność seksualną, jak i obyczajność zalicza się: zgwałcenie (art. 197 k.k.); wykorzystanie seksualne osoby bezradnej lub niepoczytalnej (art. 198 k.k.); seksualne wykorzystanie zależności lub krytycznego położenia (art. 199 k.k.); seksualne wykorzystanie małoletniego poniżej 15 lat (art. 200 k.k.); uwiedzenie małoletniego (art. 200a k.k.); propagowanie pedofilii (art. 200b k.k.); kazirodztwo (art. 201 k.k.); rozpowszechnianie, produkowanie, dystrybuowanie i kolportowanie pornografii (art. 202 k.k.); zmuszanie do uprawiania prostytucji (art. 203 k.k.) oraz stręczycielstwo, sutenerstwo i kuplerstwo (art. 204 § 1 i 2 k.k.) (Wądołowska 2007: 141–142).

W tym artykule będę koncentrować się przede wszystkim na regulacjach prawnych związanych ze zjawiskiem pornografii, które co prawda jest dozwolone, ale jednak podlega pewnym ograniczeniom oraz może stanowić zagrożenie dla rozwoju dzieci i młodzieży.

Pornografia w świetle przepisów prawnych

Ustawodawca po raz pierwszy stypizował pornografię w Kodeksie karnym z 1932 roku, którego zapisy następnie poddano modyfikacjom mającym na celu usunięcie nieścisłości, jak miało to miejsce m.in. w 1969 roku, w 2008 roku (np. zlikwidowano lukę prawną „polegającą na braku możliwości orzeczenia przez sąd przypadku narzędzi lub innych przedmiotów, które służyły lub były przeznaczone do popełnienia przestępstwa” [Wrześniewski 2011: 111]), a także na gruncie obecnie obowiązującej ustawy karnej (Dz.U. z 2020 r., poz. 1444, 1517). Zjawisko pornografii zgodnie z polskim systemem prawnym jest legalne, jednakże penalizuje on szereg zachowań związanych z produkowaniem, utrwalaniem, kolportowaniem i przechowywaniem materiałów pornograficznych. Obostrzenia w tym zakresie zamieszczono w rozdziale XXV Kodeksu karnego pt. Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej iobyczajności w art. 200, 200a i 202.

Zgodnie z art. 200 k.k. konieczne jest zarówno zapewnienie dzieciom i młodzieży ochrony przed oglądaniem pornografii, jak i zapobieganie tworzeniu materiałów tego typu z ich udziałem. W szczególności karze podlegają następujące czyny zabronione:

– prezentowanie treści pornograficznych lub udostępnianie przedmiotów mających taki charakter albo rozpowszechnianie treści pornograficznych w sposób umożliwiający kontakt z nimi małoletniemu poniżej lat 15 (art. 200 § 3 k.k.);

– prezentowanie małoletniemu poniżej lat 15 wykonania czynności seksualnej w celu swojego zaspokojenia (art. 200 § 4 k.k.);

- prowadzenie reklamy lub promowanie działalności polegającej na rozpowszechnianiu treści pornograficznych w sposób umożliwiający zapoznanie się z nimi małoletniemu poniżej lat 15 (art. 200 § 5 k.k.).

W myśl art. 200a k.k., który stanowi kontynuację poprzedniego przepisu, w szczególności sankcjonowane jest:

– produkowanie lub utrwalanie treści pornograficznych za pośrednictwem systemu teleinformatycznego lub sieci telekomunikacyjnej, nawiązywanie kontaktu z małoletnim poniżej lat 15, zmierzające do wprowadzenia go w błąd, wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania sytuacji albo przy użyciu groźby bezprawnej, do spotkania z nim (art. 200a § 1 k.k.);

– składanie propozycji obcowania płciowego małoletniemu poniżej 15. roku życia, a także wszelkie działania zmierzające do jego poddania się lub wykonania przez niego innej czynności seksualnej lub jego udziału w produkowaniu lub utrwalaniu treści pornograficznych z wykorzystaniem systemu teleinformatycznego lub sieci telekomunikacyjnej (art. 200a § 2 k.k.).

Zatem w myśl wyżej wymienionego przepisu zabronione jest również umieszczanie reklam czy odnośników do stron pornograficznych w miejscach, gdzie dzieci i młodzież mogłyby się na nie natknąć. Niestety ochrona przed tymi materiałami sprowadza się jedynie do pojawiającego się na ekranie komunikatu informującego, że strona przeznaczona jest dla osób powyżej 18. roku życia i może zawierać „sceny drastyczne, wulgarne lub pokazujące przemoc”. W praktyce materiały pornograficzne są w Internecie dostępne bez ograniczeń. Na gruncie obowiązującego Kodeksu karnego tylko osoby pełnoletnie, o ile wyrażają na to zgodę, mogą uczestniczyć w tworzeniu zdjęć lub nagrywaniu filmów pornograficznych. Zdarza się jednak, że takie treści pokazują się też bez żadnego ostrzeżenia, np. w reklamach. Wielokrotnie dzieje się tak, ponieważ większość serwisów prezentujących materiały pornograficzne działa poza polską jurysdykcją, co uniemożliwia podjęcie jakiejkolwiek interwencji przez polskie organy ścigania (Wojtasik, Wójcik, Włodarczyk i in. 2017).

Istnieje kilka zapisów regulujących te kwestie. Pierwszym z nich jest art. 200 § 3 k.k., który wprowadza kary m.in. za rozpowszechnienie treści pornograficznych w sposób umożliwiający małoletniemu poniżej 15 lat zapoznanie się z nimi. Drugi przepis to art. 200 § 5 k.k., który wprowadza kary za prowadzenie reklamy lub promocji działalności polegającej na rozpowszechnianiu treści pornograficznych w sposób umożliwiający zapoznanie się z nimi małoletniemu poniżej 15 lat. Oba przepisy znajdują się w rozdziale XXV kodeksu, który reguluje przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności. W uproszczeniu: przepisy Kodeksu karnego wprowadzają kary zarówno za rozpowszechnianie pornografii bez zabezpieczenia dostępu do niej, jak i za promowanie tego typu działalności. Choć niniejsze opracowanie nie ma na celu omówienia zakresu zastosowania tych przepisów, to warto podkreślić, że w art. 200 § 3 k.k. penalizowane jest nie tylko rzeczywiste dotarcie z treścią pornograficzną do małoletniego, lecz także określony sposób rozpowszechniania, który umożliwia małoletniemu (w wieku poniżej 15 lat) zapoznanie się z treściami pornograficznymi.

Obostrzenia mające na celu ochronę osób małoletnich przed treściami pornograficznymi podkreślają przede wszystkim ich zwiększoną szkodliwość dla rozwoju dzieci i młodzieży (dotyczy ona także dorosłych, jednakże pozostawia się im wybór w kwestii korzystania z takich materiałów, tworzenia ich lub nagrywania). Dlatego też w kodeksie znalazł się zapis zawarty w art. 200b, zgodnie z którym również penalizowane jest publiczne propagowanie albo pochwalanie zachowania o charakterze pedofilskim.

Ważne w tym aspekcie jest zdefiniowanie przestępstwa określanego mianem „przestępstwa pedofilskiego”. Na gruncie obecnie obowiązującego Kodeksu karnego należy nazywać tak wszystkie przestępstwa godzące w wolność seksualną lub obyczajność, popełnione na szkodę małoletniego poniżej 15 lat. Dlatego też treści pornograficzne, na których utrwalono wizerunek małoletniego poniżej 15 lat (w charakterze seksualnym, a nie jedynie jako np. postać drugoplanową), określać należy mianem „pornografii pedofilskiej”, w odróżnieniu od treści, na których utrwalono postacie małoletnich po 15. roku życia – zwykło się je określać jako „pornografię dziecięcą” (Wrześniewski 2011: 99–100).

Zgodnie z zapisem w art. 202 k.k. penalizowane jest dystrybuowanie, kopiowanie, użyczanie, publikowanie i innego rodzaju udostępnianie materiałów pornograficznych. Warto również zwrócić uwagę na to, że brak w nim konkretnego wieku osoby małoletniej. Dlatego też wiek małoletniego będziemy rozpatrywać w myśl prawa cywilnego i za małoletnią uznawać osobę, która nie ukończyła 18 lat (Wrześniewski 2011: 102). Do przestępstw stypizowanych w ramach tego przepisu zaliczamy:

– publiczne prezentowanie treści pornograficznych w taki sposób, że może to narzucić ich odbiór osobie, która tego sobie nie życzy (art. 202 § 1 k.k.);

– produkowanie, sprowadzanie, utrwalanie, przechowywanie, posiadanie, rozpowszechnianie lub prezentowanie treści pornograficznych z udziałem osoby małoletniej lub treści pornograficznych związanych z prezentowaniem przemocy lub z posługiwaniem się zwierzęciem (art. 202 § 3 k.k.); uwzględnia się w tym zapisie zarówno zamiar bezpośredni, jak i ewentualny strony podmiotowej przestępstwa zgodnie z Postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 1 września 2011 r. sygn. akt I KK 43/11;

– utrwalanie treści pornograficznych z udziałem osób małoletnich (art. 202 § 4 k.k.);

– przechowywanie, posiadanie lub uzyskiwanie dostępu do treści pornograficznych z udziałem małoletniego (art. 202 § 4a k.k.); w tym przypadku głównym celem penalizacji zachowań uwzględnionych w powyższych przepisach jest ochrona osób małoletnich poniżej 15. roku życia przed działalnością jednostek, które wykorzystują je do celów seksualnych, a także faktyczne wyeliminowanie treści zawierających pornografię pedofilską, co pośrednio przyczynić się może do większej skuteczności oddziaływania (Wrześniewski 2011: 101); prawdopodobnie taki zapis miał na celu rozróżnienie między pornografią dziecięcą a pedofilską;

– produkowanie, rozpowszechnianie, prezentowanie, przechowywanie lub posiadanie treści pornograficznych przedstawiających wytworzony albo przetworzony wizerunek osoby małoletniej uczestniczącej w czynności seksualnej (art. 202 § 4b k.k.);

– uczestniczenie w prezentacji treści pornograficznych z udziałem osoby małoletniej w celu zaspokojenia seksualnego (art. 202 § 4c k.k.).

W przypadku art. 202 k.k. można wyróżnić dwa rodzaje czynów niedozwolonych, tj.:

1) takie, które popełnić można na szkodę każdej osoby, niezależnie od jej wieku (art. 202 § 1 k.k.);

2) takie, które popełnić można wyłącznie na szkodę osoby małoletniej; ten z kolei rodzaj dzieli się na:

a) czyny zabronione popełnione na szkodę każdego małoletniego (art. 202 § 3);

b) czyny, które spełniają znamiona o charakterze pedofilskim (art. 202 § 2, § 4 oraz § 4a) (Wrześniewski 2011: 99).

Warto tutaj podkreślić, że stosunkowo łatwo trafić w sposób przypadkowy na treści pornograficzne z wizerunkiem osób dorosłych, ale pobieranie czy posiadanie pornografii z wykorzystaniem dziecka zawsze jest czynnością świadomą i celową.

Na podstawie wyroku Sądu Najwyższego z  dnia 23 listopada 2010 r. (sygn. akt IV KK 173/10, LEX nr 667510) można przyjąć, że „treści pornograficzne” w rozumieniu art. 202 k.k. to treści mające postać utrwaloną w formie np. filmu, zdjęcia, czasopisma, książki lub obrazu, a także pokazu transmitowanego na żywo, prezentującego czynności seksualne człowieka (zwłaszcza jego narządy płciowe w pozycjach seksualnych), bez względu na to, czy ukazane są w wymiarze niesprzecznym z ich biologicznym ukierunkowaniem, jak również czynności seksualne człowieka, które uznaje się za sprzeczne z przyjętymi wzorcami zachowań seksualnych w społeczeństwie. Ponadto wspomniany wyrok sądu uznał, że

[...] istotą pornografii jest przekaz określonej idei (treści), a nie jedynie udokumentalizowanej rejestracji określonego wydarzenia faktycznego (Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2010 r., sygn. akt IV KK 173/10, LEX nr 667510).

Uwzględnił on też, że

[...] treści pornograficzne związane z prezentowaniem przemocy użyte w art. 202 § 3 k.k. obejmują swoim zakresem także przedstawianie odegranych przez aktorów scen przemocy powiązanych z treściami, o jakich mowa w powołanym wyżej przepisie, jak też tego rodzaju sceny wytworzone za pomocą różnych innych technik wizualizacji (Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2010 r., sygn. akt IV KK 173/10, LEX nr 667510).

Zdaniem Macieja Wrześniewskiego (2011: 98–99) i Marty Romańczuk-Grąckiej (2013: 23) brzmienie obowiązującego art. 202 k.k. zawiera liczne niedopatrzenia, które mogą budzić szereg zastrzeżeń interpretacyjnych. Wynikać to może z wprowadzania wielu regulacji i nowelizacji, które miały na celu dostosowanie tych przepisów do zmieniającej się rzeczywistości, a także do stawianych wymogów prawa międzynarodowego. M. Wrześniewski uważa, że wprowadzone zmiany trudno uznać za trafne i zgodne z zasadami poprawnej wykładni prawa. Jest w nich sporo luk, są również chaotyczne, co rodzi problemy w ich poprawnym stosowaniu. Na przykład art. 202 § 4 oraz § 4a nie zawiera znamienia „produkuje”, występującego w art. 202 § 3 k.k. Co prawda może zdarzyć się tak, że „produkowanie” takich treści będzie jednocześnie ich „utrwalaniem”, jednak w przypadku, gdyby stan faktyczny prezentował się odmiennie (np. kiedy utrwalającym treść będzie operator kamery, a producentem finansującym przedsięwzięcie – inna osoba), jedynym wyjściem, aby sprawca (realizujący tylko znamiona „produkowania”) został pociągnięty do odpowiedzialności, jest odwołanie się do konstrukcji tzw. niesprawczych form zjawiskowych popełnienia czynu zabronionego (Wrześniewski 2011: 103).

Noty o autorach

Gardian-Miałkowska Renata – doktor nauk społecznych z zakresu pedagogiki. Adiunkt w Instytucie Nauk Społecznych Państwowej Uczelni im. Stefana Batorego. Doświadczony pedagog szkolny z kilkuletnią praktyką, wykorzystujący w swojej pracy wiedzę z zakresu pedagogiki resocjalizacyjnej, oligofrenopedagogiki, ART, TSR i terapii pedagogicznej. Jej zainteresowania naukowe dotyczą seksualnych zachowań ryzykownych, przemocy seksualnej, zachowań suicydalnych, zaburzeń zachowania, profilaktyki uzależnień oraz specjalnych potrzeb edukacyjnych.

Kacprzak Andrzej – doktor nauk społecznych w dyscyplinie socjologia, adiunkt w Instytucie Socjologii na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym Uniwersytetu Łódzkiego. Jego główne zainteresowania badawcze obejmują problematykę wykluczenia społecznego i reintegracji społecznej, resocjalizacji, polityki karnej. Zajmuje się kryminologią, socjologią dewiacji i kontroli społecznej, socjologią przestępczości i kryminalistyczną. Specjalizuje się w badaniach z zastosowaniem metody biograficznej.

Miszewski Kamil – doktor nauk społecznych w zakresie socjologii, adiunkt w Państwowej Uczelni im. Stefana Batorego. Zainteresowany metodologią badań społecznych, zdecydowany zwolennik badań jakościowych. Interesuje się też przemianami polskiego więzienia po roku ‘89. Autor kilkudziesięciu artykułów o więzieniu i sposobach jego badania.

Ratkowska-Pasikowska Justyna – doktor nauk społecznych w dyscyplinie pedagogika, nauczyciel akademicki, zatrudniona w Katedrze Pedagogiki Społecznej i Resocjalizacji na Wydziale Nauk o Wychowaniu Uniwersytetu Łódzkiego. Specjalista w zakresie pomocy psychologicznej w dziedzinie seksuologii. Zajmuje się zagadnieniami związanymi z inicjacją w obszarach sacrum, śmierci i seksu. Autorka wielu artykułów poświęconych seksualności. Uwielbia literaturę i twórczość Zdzisława Beksińskiego.

Ślęzak Izabela – doktor nauk społecznych w zakresie socjologii, pracuje na stanowisku adiunkta w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego. Prowadzi badania dotyczące różnych aspektów pracy seksualnej kobiet w Polsce. Autorka książki Praca kobiet świadczących usługi seksualne wagencjach towarzyskich.

Tulej Anna – magister pedagogiki resocjalizacyjnej oraz profilaktyki społecznej na Akademii Pedagogiki Specjalnej w Warszawie. Obecnie pedagog współorganizujący kształcenie w Szkole Podstawowej nr 61 w Warszawie i doktorantka w Szkole Doktorskiej APS w Warszawie. Jej zainteresowania naukowe dotyczą readaptacji społecznej skazanych, rodziny i dzieci osadzonych, seniorów w izolacji więziennej oraz diagnozy pedagogicznej w kontekście nieprzystosowania społecznego.

Zalewska-Blechar Patrycja – tytuł magistra położnictwa uzyskała w 2015 roku na Uniwersytecie Medycznym w Poznaniu. Obecnie jest doktorantką na kierunku socjologia medycyny na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Zawodowo zajmuje się edukacją pacjentek w ciąży. Jej zainteresowania naukowe obejmują wielokulturowość w opiece pielęgniarskiej, lecznictwo niemedyczne oraz rozwój zawodowy pielęgniarek i położnych.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2021

Recenzenci:
dr Elżbieta Bielecka
dr hab. Małgorzata Przybysz-Zaremba

Redakcja wydawnicza:
Joanna Bień

Opracowanie typograficzne:
Katarzyna Kerschner

Projekt okładki:
Anna M. Damasiewicz

Grafika wykorzystana na okładce:© antto | stock.adobe.com

Publikacja została dofinansowana przez Państwową Uczelnię im. Stefana Batorego

ISBN 978-83-66990-36-4

© Copyright by Oﬁcyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2021

Oficyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl,
e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2021

Konwersja
Epubeum