Spis treści

Wprowadzenie

1. Zdrowie

1.1. Koncepcje zdrowia

1.2. Funkcjonalny Model Zdrowia

1.3. Jakość życia a zdrowie

2. Choroba nowotworowa jako zagrożenie zdrowia jednostkowego i społecznego

2.1. Zachorowalność na nowotwory

2.2. Charakterystyka białaczek

2.3. Metody leczenia białaczek

2.3.1. Przeszczepianie komórek krwiotwórczych

2.4. Choroba nowotworowa z perspektywy społecznej

2.5. Choroba nowotworowa w rodzinie

2.5.1. Sytuacja psychologiczna chorego na białaczkę

2.5.2. Rodzina z diagnozą choroby nowotworowej w kontekście faz jej przebiegu

3. Stres a zdrowie

3.1. Pojęcie stresu

3.2. Wpływ stresu na organizm człowieka

3.3. Lęk a stres

3.4. Radzenie sobie ze stresem

4. Zasoby podmiotowe

4.1. Poczucie koherencji

4.2. Samoocena

4.3. Poczucie kontroli

4.4. Wsparcie społeczne

4.5. Poczucie własnej skuteczności

4.6. Styl życia i zachowania zdrowotne a zdrowie

5. Charakterystyka modelu i procedury badań własnych

5.1. Teoretyczny model badania

5.2. Pytania i hipotezy badawcze

5.3. Zmienne i ich operacjonalizacja

5.4. Procedura badawcza

5.5. Techniki badawcze

5.5.1. Techniki do badania zdrowia

5.5.2. Techniki do badania poziomu stresu i radzenia sobie ze stresem

5.5.3. Techniki do badania zasobów

5.6. Opis zastosowanej statystycznej analizy danych

5.7. Charakterystyka badanej grupy

6. Zdrowie osób bliskich wspierających chorych na białaczkę w świetle badań własnych

6.1. Charakterystyka zdrowia i jego wskaźników

6.1.1. Zdrowie osób badanych – ogólna zmienna „zdrowie”

6.2. Poziom stresu osób wspierających chorych na białaczkę

6.3. Radzenie sobie ze stresem przez osoby wspierające chorych na białaczkę

6.4. Zasoby podmiotowe osób badanych

6.5. Zmienne a płeć badanych osób

7. Stres i radzenie sobie ze stresem a zdrowie osób wspierających chorych na białaczkę

7.1. Zdrowie a stres osób badanych

7.2. Zdrowie a style radzenia sobie ze stresem osób badanych

8. Zasoby podmiotowe osób wspierających chorych na białaczkę

8.1. Zasoby podmiotowe a poziom stresu osób badanych

8.2. Zasoby podmiotowe a style radzenia sobie ze stresem u osób badanych

8.3. Zasoby podmiotowe a zdrowie osób wspierających chorych na białaczkę

Zakończenie

Dyskusja wyników i weryfikacja hipotez

Ograniczenia i kierunki dalszych badań

Postulaty dla praktyki psychologicznej

Bibliografia

Streszczenie

Abstract

Aneks

Załącznik 1. Wywiad standaryzowany

Załącznik 1a. Klucz do wywiadu standaryzowanego

Załącznik 2. Wyniki testu U Manna-Whitneya

Przypisy

Wprowadzenie

Choroby nowotworowe stanowią drugą przyczynę zgonów w Polsce i na świecie. Mimo znacznego postępu medycznego w zakresie leczenia nowotworów w społeczeństwie nadal występują lękowe postawy wobec choroby nowotworowej. Postawy te są wynikiem społecznego podejścia polegającego na utożsamianiu nowotworu ze śmiercią (Cobb, 1959, 1972; Wrona-Polańska, 1985, 1996; Nęcki, Górniak, 1999). Każda choroba, a szczególnie ta o niepewnym rokowaniu, zagraża zdrowiu i życiu człowieka, budzi wiele obaw i wymaga wprowadzenia zmian w zakresie pełnionych ról społecznych czy realizowanych wartości. Diagnoza choroby nowotworowej oraz jej leczenie rzutują na życie pacjenta oraz rodziny i otoczenia; jest to proces, który wymaga gotowości do adaptacji i sprostania wyzwaniom, jakie niesie ze sobą choroba.

Białaczki należą do chorób nowotworowych, które bezpośrednio zagrażają zdrowiu i życiu, wynika to z ich specyfiki. Obejmują cały organizm człowieka – w przypadku białaczek nowotwór ma charakter uogólniony: układ krwionośny zostaje zaatakowany przez zmutowane leukocyty. Współczesna medycyna daje możliwość wyleczenia białaczek, taką szansę stanowi transplantacja komórek krwiotwórczych. Przeszczepienie to złożona sytuacja stresowa zarówno dla pacjenta, jak i jego bliskich, która nie jest jednoznaczna z wyleczeniem. Przygotowanie, zabieg transplantacji oraz czas po transplantacji to z jednej strony zagrożenie w wymiarze biologicznym, psychologicznym, społecznym i duchowym, z drugiej wyzwanie wymagające mobilizacji zasobów biologicznych, psychologicznych, społecznych i duchowych w celu powrotu do zdrowia. Jak wskazuje literatura, przeżywa 50% pacjentów, pozostali odchodzą na różnych etapach leczenia (Wrona-Polańska, 2011).

Konsekwencją choroby nowotworowej w rodzinie jest reorganizacja całego systemu. Niejednokrotnie zmiany mają charakter trwały, co bywa trudne do zaakceptowania zarówno przez osobę chorą, jak i jej bliskich.

Założenie, że doświadczenie choroby nowotworowej jest jedynie zjawiskiem zagrażającym zdrowiu osób wspierających, byłoby osadzone w podejściu biomedycznym zorientowanym na chorobę. Aktualnie uważa się, że doświadczenie sytuacji stresowej nie musi mieć jedynie negatywnego charakteru, może również prowadzić do rozwoju osobowości człowieka oraz jego relacji z otoczeniem (Wrona-Polańska, 2003, 2011).

Nawet w tak trudnej sytuacji, jaką jest choroba, osoba ze swoją podmiotowością może być kreatorem własnego zdrowia przez uruchomienie sił wewnątrzpsychicznych do zmagania się z ową sytuacją, które są zależne od zasobów jednostki i przeżywanych przez nią emocji. W literaturze coraz częściej pojawiają się doniesienia dotyczące faktu, że choroba jest ogromnym źródłem stresu dla pacjentów, jak również ich bliskich, przez co może stanowić zagrożenie dla ich zdrowia.

Podstawą podjętych badań jest Funkcjonalny Model Zdrowia Heleny Wrony-Polańskiej (2003, 2011), w którym zdrowie ujęte zostało systemowo. Zdrowie jest rozumiane jako funkcja twórczego radzenia sobie ze stresem, gdzie kluczową rolę pełnią zasoby, które pośrednio i bezpośrednio warunkują zdrowie jednostki. W podjętych badaniach skoncentrowano się na uzyskaniu odpowiedzi na pytania: jak radzą sobie ze stresem osoby bliskie chorujących na białaczkę oraz jakie psychologiczne mechanizmy decydują o utrzymaniu zdrowia przez osoby wspierające chorych na białaczkę?

Książka składa się z 8 rozdziałów. W rozdziale 1 została podjęta tematyka zdrowia i choroby. Rozdział 2 dotyczy charakterystyki medycznej choroby białaczkowej, jak również sytuacji psychologicznej chorego na białaczkę oraz jego rodziny. Rozdział 3 poświęcony jest problematyce stresu i radzenia sobie z nim. W rozdziale 4 przedstawiono koncepcje dotyczące roli zasobów podmiotowych w kształtowaniu zdrowia człowieka. Rozdziały 5 i 6 uwzględniają założenia i hipotezy w ramach podjętych badań, stosowane techniki, metodę, charakterystykę badanej grupy oraz jakościową analizę materiału empirycznego. W rozdziałach 7 i 8 podjęto się weryfikacji przyjętych hipotez. Analiza zebranego materiału badawczego obejmuje głównie zdrowie, stres, radzenie sobie z  nim oraz zasoby, jak również wzajemne relacje między tymi zmiennymi u osób wspierających chorych na białaczkę. W zakończeniu książki zostały omówione uzyskane wyniki badań oraz ich znaczenie aplikacyjne.

1. Zdrowie

1.1. Koncepcje zdrowia

Model biomedyczny koncentruje się na wymiarze somatycznym człowieka, natomiast psychikę traktuje się jako odrębną część jego funkcjonowania. Powyższe podejście wynika z dualistycznej koncepcji, która zakłada rozłączność psyche i somy. W modelu tym dominuje mechanistyczne podejście do ciała – ciało rozumiane jest jako maszyna, która w sytuacji choroby wymaga naprawy poprzez usunięcie lub wymianę określonych części. Zdrowie jest pomijane, dominuje paradygmat patogenetyczny, skoncentrowany na poszukiwaniu przyczyn i uwarunkowań zaburzeń. Zdrowie i choroba w tym modelu to kategorie rozłączne – to oznacza, że pomiędzy zdrowiem a chorobą nie występują stany pośrednie. Zdrowie ujmowane jest jako pojęcie obiektywne i oznacza brak objawów choroby, czyli wyeliminowanie symptomów choroby. Proces leczenia obejmuje specjalistyczne procedury i podlega kontroli lekarza, zadaniem osoby chorej jest podporządkowanie się zaleceniom medycznym. W tym ujęciu zdrowie i choroba pozostają poza wpływem czynników psychologicznych, społecznych oraz świadomych działań podmiotu (Cierpiałkowska, Sęk, 2016a,b; Sęk, 2013; Sheridan, Radmacher, 1998; Puchalski, 1997). Zdrowie definiowane w powyższych kategoriach określane jest jako negatywne. Uważa się, że takie redukcjonistyczne ujęcie problematyki zdrowia jest niewystarczające. Człowieka nie można rozumieć jedynie w kategoriach zbioru narządów, ponieważ całość jest czymś więcej niż prostą sumą elementów (Aleksandrowicz, Duda, 1988).

Inaczej zdrowie ujmowane jest w modelu holistyczno-funkcjonalnym, w którym rozumie się je wieloaspektowo i wielowymiarowo. Człowiek traktowany jest całościowo; w tym ujęciu silnie widać wpływ medycyny psychosomatycznej oraz behawioralnej. Zdrowie to kategoria pozytywna, dynamiczny proces polegający na utrzymaniu równowagi pomiędzy możliwościami osoby a wymaganiami otoczenia. Poziom zdrowia człowieka zależy od zasobów jednostki i wymagań, określanych często stresorami. Czynniki decydujące o poziomie zdrowia mają charakter biologiczny, społeczny, psychologiczny – należy je rozpatrywać całościowo, gdyż w równym stopniu oraz we wzajemnych interakcjach oddziałują na funkcjonowanie człowieka (Cierpiałkowska, Sęk, 2016a; Wrona-Polańska, 2016; Dolińska-Zygmunt, 2001).

Jeszcze bardziej złożony jest model socjoekologiczny, który z kolei opiera się na symbolu mandali oraz ujęciu systemowym zdrowia i człowieka jako jedności psychofizycznej. W tym podejściu człowiek stanowi część-podsystem wszechświata-ekosystemu. W teorii systemowej zakłada się hierarchiczność – to oznacza, że każdy system stanowi część całości, w której funkcjonuje autonomicznie, ale również na zasadzie wzajemnych interakcji z nią. Działanie człowieka jako systemu regulowane jest na poziomie fizjologicznym, psychologicznym, społecznym i duchowym. Centrum mandali stanowi człowiek, najbliższy mu system to rodzina, kolejno kultura i biosfera. Człowiek dysponuje własną definicją zdrowia, którą stosuje w swojej codzienności. Na jej podstawie może nadać sens swojemu zdrowiu oraz umieścić je w systemie wartości. Zdrowie rozumiane jest w tym podejściu zarówno jako proces, jak i zdolność jednostki do osiągania pełni na poziomie fizycznym, psychicznym, społecznym, a także do reagowania na wyzwania płynące z otoczenia (Słońska, 1994).

W kontekście psychologii zdrowia kluczową rolę pełni opracowana przez Aarona Antonovsky’ego salutogenetyczna koncepcja zdrowia. Antonovsky, w odróżnieniu od modelu biomedycznego, zadał pytanie o przyczyny zachowania zdrowia mimo występowania stresorów. Zgodnie z koncepcją salutogenetyczną naturalnym stanem jednostki jest chwiejna równowaga. Jednostka w sposób ciągły wystawiona jest na działanie bodźców (stresorów), na które reaguje i do których musi się adaptować, tak żeby utrzymać dynamiczną równowagę procesów życiowych na adekwatnym poziomie dla funkcjonowania (Antonovsky, 1995).

Antonovsky rozumie zdrowie i chorobę w kategoriach kontinuum (schemat 1). Krańce kontinuum stanowią zdrowie i choroba, człowiek zajmuje jego zdaniem określoną pozycję między biegunami (Cierpiałkowska, Sęk, 2016b; Sęk, Pasikowski, 2001).

Schemat 1. Kontinuum zdrowia i choroby [HE – zdrowie, DE – choroba]

Źródło: H. Sęk, T. Pasikowski (2001), s. 24.

Na to, czy osoba będzie przesuwać się w kierunku zdrowia czy choroby, wpływają cztery czynniki:

– uogólnione zasoby odpornościowe,

– stresory,

– styl życia,

– poczucie koherencji.

Uogólnione zasoby odpornościowe to wszystkie biologiczne (fizyczne, biochemiczne, genetyczne), psychologiczne (poznawcze, emocjonalne), materialne cechy osoby, jak również czynniki społeczno-kulturowe (wsparcie społeczne, religia, sztuka), które sprzyjają skutecznemu unikaniu stresorów lub radzeniu sobie z nimi (Antonovsky, 1979, 1995).

Stresorami Antonovsky określa wymagania, dla których nie ma wypracowanych automatycznych odpowiedzi i które są przyczyną stanu napięcia. Stresor w tym rozumieniu to każdy czynnik, który zaburza funkcjonowanie systemu. Niekoniecznie wprowadza on stres i negatywny stan emocjonalny. Stresory także mogą być źródłem mobilizacji, energii i rozwoju dla człowieka (Antonovsky, 1979, 1995).

Styl życia w koncepcji Antonovsky’ego jest najmniej zdefiniowany. Przyczynę tego stanowi fakt, że autor koncepcji jest przeciwny utożsamianiu zdrowia głównie ze stylem życia jednostki. Jednakże wskazuje on również, że poziom zdrowia zależy też od zachowań zdrowotnych, które mogą wzmacniać rozwój zasobów i poczucia koherencji (Antonovsky, 1979, 1995).

Poczucie koherencji definiowane jest jako:

Ogólna orientacja człowieka wyrażająca, w jakim stopniu człowiek ma dojmujące, trwałe, choć dynamiczne poczucie pewności, że: 1) bodźce napływające w ciągu życia ze środowiska wewnętrznego i zewnętrznego mają charakter strukturalizowany, przewidywalny i wytłumaczalny, 2) ma dostęp do środków, które mu pozwolą sprostać wymaganiom stawianym przez te bodźce, 3) wymagania te są dla niego wyzwaniem wartym wysiłku i zaangażowania (Antonovsky, 1995, s. 34).

Poczucie koherencji jest określane jako metazasób (Antonovsky, 1995; Cierpiałkowska, Sęk, 2016b; Heszen, Sęk, 2012; Poprawa, 2001), gdyż pozwala zarządzać innymi zasobami. Poczucie koherencji jest kluczowe w kontekście radzenia sobie ze stresem i zachowania zdrowia.

Aktualnie podkreśla się, że koncentracja na perspektywie salutogenetycznej może zaowocować poszerzeniem wsparcia terapeutycznego, jak również, że w obszarze ochrony zdrowia należy przyjąć modele uwzględniające zdrowie jako podstawowy kierunek badań (Zboralski i in., 2008).

1.2. Funkcjonalny Model Zdrowia

Helena Wrona-Polańska (2003, 2011, 2016) na podstawie badań przeprowadzonych wśród osób zdrowych i chorych opracowała Funkcjonalny Model Zdrowia (FMZ) (schemat 2). Model ten oparty jest na teorii stresu Richarda Lazarusa i Susan Folkman (1984), teorii zachowania zasobów Stevana Hobfolla (2006), teorii salutogenezy Aarona Antonovsky’ego (1995) oraz teorii Twórczego Rozwiązywania Problemów Edwarda Nęcki (1994). Badaczka założyła istnienie związku pomiędzy stresem a zdrowiem oraz przyjęła orientację salutogenetyczną. Zdrowie w modelu rozumiane jest jako funkcja twórczego radzenia sobie ze stresem. Zgodnie z perspektywą systemową przyjętą w modelu człowiek pozostaje we wzajemnej relacji ze środowiskiem, co oznacza, że zdrowie jest procesem związanym z utrzymywaniem dynamicznej równowagi pomiędzy wymaganiami środowiska a możliwościami jednostki, gdzie zasadnicze znaczenie ma jej świadoma aktywność. Człowiek w modelu uznany jest za kreatora swojego zdrowia.

W modelu zasadnicze znaczenie w kontekście zdrowia zostało przypisane zasobom/deficytom (biologicznym, poznawczym, behawioralnym oraz sytuacyjnym), które decydują o skuteczności radzenia sobie ze stresem i warunkują pośrednio i bezpośrednio zdrowie człowieka. Radzenie sobie ze stresem jest uznane za skuteczne, kiedy prowadzi do instrumentalnego rozwiązania trudności i pożądanej regulacji emocji. Natomiast jeśli sytuacja problemowa nie może być rozwiązana, ważne jest jej pozytywne przewartościowanie i nadanie jej nowego, pozytywnego znaczenia. Pozytywne przewartościowanie problemu – mimo tego że problem nadal pozostaje – pozwala na zmianę znaku przeżywanych emocji z ujemnego na dodatni. Zdrowie jest funkcją skutecznego radzenia sobie ze stresem oraz zasobów, czyli procesem wzajemnych interakcji; zmiana w obszarze jednych zmiennych prowadzi do zmiany pozostałych, co skutkuje możliwością utrzymania dynamicznej równowagi (Wrona-Polańska, 2003, 2016).

Teoretyczny Model Zdrowia Wrony-Polańskiej przedstawia schemat 2.

Schemat 2. Teoretyczny Model Zdrowia

Źródło: H. Wrona-Polańska (2003), s. 100.

Głównym psychologicznym źródłem zdrowia w FMZ jest osobowość prozdrowotna – złożona zmienna, na którą składają się zasoby podmiotowe: samoocena, poczucie koherencji, poczucie spostrzeganej kontroli – obejmujące pozytywną oceną zdarzeń oraz kontrolę wtórną (typu doznawania). Osobowość prozdrowotna prowadzi trzema ścieżkami do zdrowia: ścieżką kompetencyjną – czyli ścieżką skutecznych strategii i obron, ścieżką napięciową – określającą poziom przeżywanego stresu, ścieżką emocjonalną – czyli ścieżką pozytywnych emocji (Wrona-Polańska, 2003, 2016). Wyniki badań zrealizowanych wśród osób po przeszczepie szpiku kostnego ukazały czwartą ścieżkę związaną z negatywnymi emocjami, dodatkowo zasilaną przez osobowość lękową (schemat 3) (Wrona-Polańska, 2011, 2016).

Funkcjonalny Model Zdrowia (FMZ) podkreśla też znaczenie zasobów behawioralnych, tj. zachowań prozdrowotnych, przede wszystkim pozytywnego nastawienia psychicznego względem swojego zdrowia oraz świadomej aktywności człowieka w tym obszarze. Zasoby behawioralne wzmacniają ścieżkę kompetencyjną. Istotne są także zasoby społeczne, które stanowią źródło pozytywnych emocji.

Jak wynika z empirycznej weryfikacji modelu, dla zdrowia ważne jest nie tylko skuteczne radzenie sobie ze stresem, ale także przeciwdziałanie stresowi, który stanowi zagrożenie dla zdrowia na skutek kumulacji negatywnych emocji. Zdrowie to głównie pozytywne emocje, czyli ścieżka emocjonalna, warunkująca jakość życia człowieka.

Zgodnie z FMZ człowieka można określić jako kreatora własnego zdrowia; o poziomie zdrowia decyduje zdolność jednostki do dynamicznego równoważenia stresorów – wymagań z zasobami – możliwościami oraz wzbudzania pozytywnych emocji.

Schemat 3. Funkcjonalny Model Zdrowia (FMZ) badanych osób po transplantacji szpiku

Źródło: H. Wrona-Polańska (2011), s. 221.

1.3. Jakość życia a zdrowie

Jakość życia to pojęcie zróżnicowane interdyscyplinarnie. Istnieje wiele jego odmiennych interpretacji w ramach nauk społecznych i medycznych. Jakość życia wydaje się złożonym, wieloaspektowym konstruktem wymagającym ujęcia z różnych perspektyw teoretycznych. Zrozumienie subiektywnego poczucia jakości życia wymaga wiedzy, w jaki sposób obiektywne czynniki wpływają na ocenę własnego życia dokonywaną przez ludzi. Również zrozumienie wpływu obiektywnych wskaźników na poczucie jakości życia związane jest ze zrozumieniem wartości, którymi ludzie się kierują, oraz zdobyta wiedza, jak obiektywne wskaźniki wpływają na doświadczenie dobrego samopoczucia (Paraskevi, 2013).

WHO definiuje jakość życia w następujący sposób: „Jakość życia to postrzeganie przez jednostki ich pozycji w życiu, w kontekście kultury i systemu wartości, w jakich żyją, oraz jej związku z indywidualnymi celami, oczekiwaniami, standardami i zainteresowaniami” (WHO. Division of Mental Health and Prevention of Substance Abuse, 1997, s. 1). Jakość życia według WHO obejmuje: stan psychiczny i fizyczny jednostki, przekonania, relacje społeczne, poziom niezależności, związek z otaczającym środowiskiem.

Klasyczna już definicja jakości życia Angusa Campbella opisuje to zjawisko w kategoriach poziomu satysfakcji ze sfer życia takich jak rodzina, praca zawodowa, relacje sąsiedzkie oraz towarzyskie, stan zdrowia, organizacja czasu wolnego oraz ich wpływu na jakość życia. Stopień satysfakcji z realizacji poszczególnych obszarów będzie generował wysokie bądź niskie poczucie jakości życia (Campbell, 1981).

Jakość życia to pojęcie wieloznaczne o szerokim zakresie, można ją utożsamiać z brakiem obciążeń, poziomem zadowolenia z życia oraz zaspokojeniem potrzeb (Cierpiałkowska, Sęk, 2016a).

Jakość życia może być rozpatrywana subiektywnie i obiektywnie. Obiektywnie ujmowana oznacza sumę warunków (wyznaczników) życia i aktywności osoby. Do warunków tych zalicza się otoczenie fizyczne i społeczno-kulturowe danej jednostki. Z kolei jakość życia pojmowana subiektywnie to rezultat oceny i przypisywania wartości ogólnej życiu, jak również poszczególnym jego sferom. Jeżeli ocena ta ma wymiar bardziej poznawczy, to określa się ją poczuciem satysfakcji, jeśli bardziej emocjonalny – to wskazuje się raczej na poziom zadowolenia z życia w ogóle oraz jego sfer (Cierpiałkowska, Sęk, 2016a; Heszen, Sęk, 2008). Rozróżnienie to jest szczególnie ważne, biorąc pod uwagę fakt, że ta sama sytuacja może być różnie interpretowana i oceniana przez poszczególnych ludzi. Dzieje się tak ze względu na podmiotowe uwarunkowania dokonywanych ocen, na co wpływa przede wszystkim osobowość człowieka. To oznacza, że między obiektywnymi wskaźnikami a subiektywnym poczuciem jakości życia (kategoria poznawczo-emocjonalna) występują złożone zależności (Cierpiałkowska, Sęk, 2016a; Wrześniewski, 2009).

Psychoonkologia wiąże jakość życia głównie ze stanem zdrowia. Tak rozumiana jakość życia dotyczy subiektywnego wartościowania bieżącej sytuacji życiowej w kontekście doświadczanej choroby oraz wprowadzonego leczenia (de Walden-Gałuszko, 1997). Nowotwór wpływa na jakość życia nie tylko chorego, ale także jego rodziny i bliskich osób. Wpływ ten jest widoczny w każdej fazie choroby, począwszy od diagnozy i leczenia, poprzez okres remisji i nawrotu choroby, aż po okres żałoby (Kim, Given, 2008).

Badania przeprowadzone wśród osób opiekujących się chorymi na nowotwór pokazują, że samoocena oraz stres związany z opieką nad osobą chorą były silnymi predyktorami jakości życia wspierających. Mężczyźni byli bardziej skłonni oceniać doświadczenie opieki nad chorym jako wzmacniające ich poczucie wartości. Dla dorosłych córek sprawowanie opieki nad chorym na nowotwór rodzicem było bardziej stresujące niż dla dorosłych synów (Kim, Baker, Spillers, 2007). Szczególne znaczenie w kontekście jakości życia osób opiekujących się chorymi na nowotwór, jak pokazują badania, mają ekonomiczne obciążenia, głównie utracony dochód w rodzinie. Ponadto dla poziomu jakości życia wspierających znaczące były poważne zmiany życiowe z powodu choroby, niezdolność do normalnego funkcjonowania, utrata oszczędności, zmiana planów dotyczących edukacji (Yun i in., 2005). Wyższa jakość życia mężów opiekujących się żonami chorymi na nowotwór piersi związana była z poczuciem niższego obciążenia chorobą, niższą koncentracją na emocjonalnym radzeniu sobie ze stresem i wyższym poczuciem wsparcia społecznego (Wagner, Bigatti, Storniolo, 2006). Podobne obserwacje zostały poczynione w przypadku innych przewlekłych chorób i ich wpływu na jakość życia bliskich. Nasilenie objawów atopowego zapalenia skóry u dzieci wśród opiekunów skutkowało zmęczeniem, zaburzeniami snu oraz zwiększonymi nakładami finansowymi (Teresiak, Czarnecka-Operacz, Jenerowicz, 2006). Opiekunowie osób chorych na otępienie są narażeni na wystąpienie stanów depresyjnych i zaburzeń lękowych (Coon, Evans, 2009; Witusik, Pietras, 2007). Opiekunowie osób starszych czynni zawodowo zmagają się z obciążeniami psychicznymi i fizycznymi. Potrzeba połączenia codziennych obowiązków z pracą zawodową powoduje napięcie emocjonalne, zmęczenie, obniżone samopoczucie, poczucie osamotnienia. Dodatkowo konieczność opieki rzutuje na subiektywną ocenę zdrowia wspierających, życie towarzyskie, czas wolny czy relacje rodzinne. Taka sytuacja może prowadzić do obniżenia ogólnej sprawności, a tym samym do pojawienia się choroby (Perek-Białas, Stypińska, 2010). Badania kobiet opiekujących się przewlekle chorymi ukazują, że osoby te doświadczają – z racji pełnionych obowiązków – problemów natury somatycznej, głównie o charakterze bólowym, stanów lękowych i depresyjnych, widoczny jest także negatywny wpływ roli opiekunek na ich życie towarzyskie (Zysnarska, Wojnicz-Michera, Taborowska, Kołecki, Maksymiuk, 2010).

Podsumowując, można stwierdzić, że definiowanie zdrowia zmieniało się od postrzegania go w kategorii braku choroby po jego holistyczne rozumienie. Zdrowie w modelu biopsychospołecznym ujmowane jest systemowo i utożsamiane z dynamicznym procesem skierowanym na utrzymanie homeostazy (Dolińska-Zygmunt, 2001; Wrona-Polańska, 2003, 2011). Dla zdrowia rozumianego z perspektywy salutogenetycznej istotne znaczenie mają procesy regulacyjne, które pojawiają się w momencie oddziaływania na osobę stresorów, to od ich działania zależy poziom zdrowia człowieka (Cierpiałkowska, Sęk, 2016b). Tym, co warunkuje holistyczno-funkcjonalne zdrowie, są poziom zasobów jednostki oraz skuteczne radzenie sobie ze stresem. Zdrowie w tym znaczeniu jest funkcją skutecznego radzenia sobie ze stresem poprzez mobilizację zasobów jednostki. Zdrowie ujmowane w kategoriach dobrostanu często bywa wiązane z poczuciem satysfakcjonującej jakości życia (Cierpiałkowska, Sęk, 2016a). Według WHO na pojęcie jakości życia składają się: stan psychiczny i fizyczny człowieka, przekonania, relacje z innymi, poczucie niezależności, związek z otoczeniem. Stopień zadowolenia z poszczególnych obszarów będzie wyznaczał poziom jakości życia.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2021

© Copyright by Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej, Kraków 2021

Recenzentki:

prof. dr hab. Władysława Pilecka

prof. dr hab. Ewa Syrek

Redakcja wydawnicza:

Joanna Kosturek

Projekt okładki:

Anna M. Damasiewicz

Fotografia na okładce:

© Katarzyna Białasiewicz | Depositphotos.com

Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie

ISBN 978-83-8294-028-2

Oficyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl,
e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2021

Przygotowanie wersji elektronicznej
Epubeum