Filozofia człowieka

Biologiczny rozwój a kulturowe kształtowanie

Adolf E. Szołtysek

Kraków 2015

Spis treści

Wprowadzenie

Rozdział I Biokultura człowieka

1. Problem nauk humanistycznych

1.1. Ludzka kultura jako dopełnienie ludzkiej natury

1.2. Dylematy nauk humanistycznych

2. Autorska idea biokultury człowieka

2.1. Idea biokultury w kontekście mózgu i świadomości

2.2. Idea osobowości przyjęte definicje i tezy

Rozdział II Psychika człowieka

1. Świadomość psychiczna

1.1. Świadomość psychiczna wyłaniająca się z mózgu

1.2. Źródło i granica świadomego myślenia psychicznego

2. Atrybuty psychiki

2.1. Atrybuty możliwych zachowań wrodzonych i nabytych

2.2. Popędy – emocje – motywacje – zmysły – inteligencja

Rozdział III Umysł człowieka

1. Świadomość umysłowa

1.1. Psychika a umysł

1.2. Metafizyka ducha wyłaniającego się z umysłu

2. Atrybuty umysłu

2.1. Atrybuty umysłu racjonalnego

2.2. Atrybuty umysłu wolitywnego

Rozdział IV Język człowieka

1. Ontologia języka

1.1. Język jako jedność i jako wielość

1.2. Triada: język – myślenie rzeczywistość

2. Ontologia zdania

2.1. Warunki sensowności zdania

2.2. Struktura zdania

Rozdział V Aksjologia człowieka

1. Aksjologia w ujęciu biokultury

1.1. Wartości uniwersalne a wartości nabyte

1.2. Normy moralne a normy etyczne

2. Możliwa formacja człowieka

2.1. Aksjologiczny trójmian: intencja – czyn – konsekwencja

2.2. Formowanie wybranych atrybutów osobowości

Konkluzje

Bibliografia

Summary

Strona redakcyjna

Wprowadzenie

W ciągu wieków zostały sformułowane różne koncepcje człowieka na gruncie filozoficznym, teologicznym i naukowym. Czy już wiemy, co to jest człowiek? Pytanie to jest szczególnie dramatyczne na początku XXI wieku i trzeciego tysiąclecia, gdyż nastąpiło załamanie się euroatlantyckiej kultury duchowej. Przez wieki mozolnie budowana koncepcja człowieka staje się dzisiaj problematyczna, gdyż w różnych przekrojach doktrynalnych i teoretycznych dochodzi do dekompozycji człowieka, a tym samym dekompozycji ładu kulturowego. Czy nauka o człowieku jest możliwa? Każda z osobna rozpatrywana nauka szczegółowa zajmuje się ogółem swoistych szczegółów. Tylko filozofia ma uprawnienia do konstytucji fundamentu nauk o człowieku, gdyż używając metod badań i narzędzi badawczych, ale i formułując cel badań i dobierając odpowiednie środki do realizacji celu, jest w stanie odpowiedzieć na pytanie: kim jest człowiek? Przez wieki przyjmowano, że struktura fizyczna człowieka jest dziedziczona genetycznie, a struktura psychiczna jest warunkowana społecznie i kulturowo. Przez wieki nie zauważono istotnego związku zachodzącego między ludzką naturą a ludzką kulturą, a przecież kultura nie stanowi przeciwieństwa natury; kultura stanowi dopełnienie natury. Warunki możliwego poznania wyznaczają biologiczne struktury wrodzone, które w procesie rozwoju są kulturowo kształtowane.

Rozdział I niniejszej monografii ujmuje autorską ideę fundamentalnej teorii biokultury człowieka. Rozdziały: II, III, IV, V, stanowią rozwinięcie rozdziału I. Monografia zawiera pięć rozdziałów:

Rozdział I Biokultura człowieka – wyznaczający fundament monografii – wspiera się na następującej tezie: wszystkie aspekty człowieka da się ująć w terminach biokultury. Autorska wykładnia biokultury człowieka jest wyprowadzona z implikacji: jeżeli biologiczny rozwój człowieka jest konieczny, zaś kulturowe kształtowanie rozwoju jest przygodne, to w biokulturze człowieka zbiega się to, co konieczne, i to, co przygodne. Autorska idea biokultury człowieka zakłada, że ludzka natura determinuje biologiczny ROZWÓJ struktur wrodzonych, natomiast ludzka kultura warunkuje KSZTAŁTOWANIE rozwijających się struktur wrodzonych. Człowiek jednocześnie tkwi w środowisku przyrodniczym i środowisku kulturowym, gdzie obydwa środowiska są równo istotne dla życia człowieka i sposobu jego przeżywania. W człowieku są struktury determinowane prawami przyrody oraz struktury przygodne, warunkowane kulturowo. Zarazem nie da się oddzielić w człowieku tego, co biologiczne, od tego, co kulturowe, choć na gruncie teoretycznej abstrakcji ten zabieg jest możliwy. Biologicznie rozwijana struktura wrodzona jest w stanie przyjąć określoną formę i treść kulturową, co oznacza tyle, że kulturowe kształtowanie jest możliwe w granicach biologicznie wyznaczonych. Jeżeli badania dotyczące człowieka mają być wiarygodne, to badacz musi uwzględnić biokulturowe determinanty człowieka.

Rozdział II Psychika człowieka wspiera się na następujących tezach: psychika wyznacza zdolność myślenia, zaś świadomość jest bieżącą zdolnością myślenia. Psychika warunkowana jest zdolnością świadomego myślenia. Myślenie – w przeciwieństwie do przedmiotu myślenia – jest procesem; myślenie dokonuje oglądu przedmiotu myślenia. Myślenie jest zawsze tu-i-teraz, lecz może obejmować przedmioty przeszłe, teraźniejszościowe i przyszłe. Myślenie psychiczne jest to proces oparty na pamięci i danych zmysłowych, obejmujący poznawanie, kreowanie i postępowanie, którego przedmiotem jest asocjacyjna konfiguracja pojęć i sądów, emocji i nastrojów, intencji i pożądań, tworzenia i wytwarzania, postępowania i wartościowania. Myślenie psychiczne jest zdroworozsądkowe lub empiryczne. Świadomość psychiczna jest funkcją wrodzonych predyspozycji mózgu oraz środowiska kulturowo-społecznego; ludzka świadomość wyłania się z dynamiki mózgu przy wsparciu środowiska. Świadomość umożliwia kształtowanie ludzkiej psychiki. Psychika nie jest składnikiem mózgu, choć mózg jest nosicielem psychiki; psychika jest synonimem myślenia psychicznego. Myślenie psychiczne jest zawsze nakierowane na przedmioty psychiczne, zapożyczone ze środowiska. W poznaniu empirycznym przedmioty te przyjmują status czasoprzestrzennych faktów. Zmysłowo rejestrowane fakty i ich intelektualne uogólnienia wyznaczają źródło i granicę poznania psychicznego.

Rozdział III Umysł człowieka wspiera się na następującej tezie: umysł nie jest składnikiem mózgu, choć mózg jest nosicielem umysłu; umysł jest synonimem myślenia racjonalnego i dedukcyjnego, wolitywnego i aksjologicznego. Umysł – w przeciwieństwie do psychiki – kieruje się duchem i ma dostęp do idei, natomiast psychika – w przeciwieństwie do umysłu – reaguje na popędy, instynkty, potrzeby i ma dostęp do faktów.

Umysł jest świadomy siebie, swej wiedzy i swego doświadczenia. Panuje nad świadomymi i samoświadomymi procedurami myślowymi. Umysł człowieka jest to dynamiczna struktura świadoma lub samoświadoma, wtopiona w kulturę duchową i język umysłu racjonalnego lub język umysłu aksjologicznego. Język umysłu racjonalnego umożliwia: (1) aprioryczny ogląd idei, (2) ujęcie idei w rachunku logicznym lub matematycznym, (3) formułowanie twierdzeń teoretycznych, (4) aksjomatyzację teorii. Z kolei język umysłu wolitywnego umożliwia: (1) aprioryczny ogląd wartości, (2) wolitywne zagospodarowanie wolności, (3) urzeczywistnianie wartości w czynach ze względu na hierarchię wartości, dualność wartości i jakość wartości, (4) teleologiczne projektowanie działań.

Rozdział IV Język człowieka wspiera się na następującej tezie: język wyznacza natura i kultura, przy czym środowisko kulturowe stanowi jedynie dopełnienie naturalnego rozwoju językowych struktur wrodzonych. Człowiek rodzi się z wrodzoną zdolnością językową, choć o zdolności do nauczenia się konkretnego języka etnicznego decyduje dane środowisko kulturowo-społeczne, co wskazuje na jego biokulturowy charakter. Wrodzone zdolności językowe dotyczą głębokich struktur gramatycznych, wspólnych wszystkim językom. Natura człowieka determinuje biologiczny rozwój wrodzonych struktur tzw. uniwersalnych schematów językowych, natomiast socjokultura warunkuje kształtowanie rozwijających się struktur językowych, czego konsekwencją jest konkretny język etniczny. Uniwersalne schematy językowe są globalne, zaś poszczególne języki etniczne są lokalne. Na każdym z osobna rozpatrywanym języku etnicznym wyciśnięte jest psychospołeczne, przygodne i subiektywne piętno relatywizujące języki względem siebie (tzw. relatywizm językowy) oraz umysłowe piętno uniwersalizujące ze względu na obecność struktur logicznomatematycznych (tzw. uniwersalizm językowy): badacze, którzy opierają się na psychoempirycznych badaniach opisowo-porównawczych, dochodzą zazwyczaj do lingwistycznych koncepcji zakładających relatywizm językowy, odwołujący się do psychiki, natomiast badacze-teoretycy, abstrahujący od badań empirycznych, dysponujący racjonalnymi narzędziami logicznymi, akcentują uniwersalizm językowy na gruncie umysłu.

Rozdział V Aksjologia człowieka wspiera się na następującej tezie: ludzka psychika manifestuje się w neurofizjologicznych potrzebach i towarzyszących im emocjach, natomiast wolna wola ludzkiego umysłu manifestuje się w miłości, która jest źródłem wartości uniwersalnych i norm moralnych. Linia demarkacyjna, oddzielająca psychiczne potrzeby od umysłowych wartości, zarazem oddziela człowieczą zwierzęcość od człowieczej duchowości. Zaspokajanie potrzeb odbywa się w ramach fizjologii człowieczej zwierzęcości, natomiast wartości uniwersalne wyznaczają przestrzeń człowieczej duchowości. Zarówno potrzeby jak i wartości są determinowane genetycznymi strukturami wrodzonymi. W ramach biologicznego rozwoju struktur wrodzonych miłości, kultura duchowa umożliwia wyodrębnianie istotnych jej przejawów jako wartości uniwersalnych, stanowiących podstawę formowania norm moralnych. Tym samym każda z osobna rozpatrywana wartość uniwersalna (np. wolność, godność) ma status atrybutu miłości uniwersalnej. Zasadą ujednostkowienia miłości uniwersalnej jest kultura duchowa bytu ludzkiego, zaś konsekwencją ujednostkowienia jest hierarchia wartości uniwersalnych. Ogół wartości uniwersalnych wyznacza podstawowy sens człowieczeństwa (łac. humanitas) bytu ludzkiego. O człowieczeństwie człowieka nie decyduje jego psychika, lecz walory jego umysłu, w tym umysłowy rozum generujący teorie naukowe i umysłowa wola, która zajmuje się aksjologicznym zagospodarowaniem wolności. Należy odróżnić wrodzone wartości uniwersalne człowieka jako osoby tożsamej z sobą, od nabytych wartości socjokulturowych czy polityczno-doktrynalnych. Człowiek dysponuje trzema porządkami wartości: (1) porządkiem wartości uniwersalnych, który przynależy człowiekowi jako osobie, istotnie konstytuującym osobowość personalną, (2) porządkiem wartości socjokulturowych, który przynależy człowiekowi jako istocie społecznej, przygodnie konstytuującym osobowość prospołeczną, zaś istotnie konstytuującym świadomość danego społeczeństwa i regulującym jego zachowania, (1) porządkiem wartości polityczno-doktrynalnych, który przynależy człowiekowi jako obywatelowi, przygodnie konstytuującym osobowość jurydyczną, zaś istotnie konstytuującym świadomość prawną obywateli w państwie.

Summary

Adolf E. Szołtysek

Philosophy of Man

The past centuries have witnessed different concepts of man formulated on the grounds of philosophy, theology or science. Yet, do we actually know what man is? With the breakdown of Euro-Atlantic spiritual culture, this question is particularly dramatic at the beginning of the 21st century and the 3rd millennium. The concept of man, laboriously constructed through the ages, nowadays becomes problematic due to the decomposition of man and, consequently, the decomposition of cultural order. With the aid of a specially chosen set of scientific theories, ideologies and doctrines, continuous attempts are being made to ‘hew’ man from Christianity not taking into account the obvious fact that the `hewing tools’ are actually of Christian provenience. `Investigators’ from different branches of science are engaged in the process of reducing man to an animal. Psychology leads the way here, following Wundt and Titchener, Watson and Skiner, Freud and Jung, Maslow and Rogers, as well as contemporary Euro-Atlantic new-behaviorists. Not time-space effects however are the primary source of the constitution of positive exact sciences but philosophia perennis, which can be destroyed in many ways, it can be claimed nonsense or dead. Nevertheless, after some time, it is reborn like a phoenix from ashes, especially when exact sciences call for new formulation and foundation. Is science of man possible? Mention should be made that each separately considered exact science focuses on a collection of particular details. Only philosophy is authorized to constitute foundations of the science of man as, using methods and investigational tools as well as choosing some appropriate agents and formulating scientific goals, it is capable of answering the question of who man is. It has been assumed for ages that the physical structure of man is inherited genetically, while man’s psychic structure is determined socially and culturally. For centuries the crucial connection between human nature and human culture has not been noticed, even though culture is a complement of nature, rather than its opposition. The conditions of possible cognition determine biological inborn structures, which are culturally formed in the process of development.

The monograph is divided into five chapters.

Chapter I, Bio-culture of man, which sets the foundation of the monograph, is based on the following thesis: all relevant aspects of man can be represented in the terminology of bio-culture. The Author’s interpretation of bio-culture of man is then derived from the following implication: if the biological development of man is necessary and the cultural forming of the development is casual, then what is necessary and what is casual both converge within the bio-culture of man. The Author’s concept of bioculture assumes that human nature determines the biological development of inborn structures, whereas human culture determines the forming of the inborn structures, which are being developed. One can hardly separate what is biological in man from what is cultural, although it is possible on the grounds of theoretical abstraction. A biologically developed inborn structure is capable of accommodating a given cultural form or matter, which means that cultural forming is possible strictly within biologically determined limits. If the investigation of man is to be reliable, then the researcher must take into account the bio-cultural determinants of man.

Chapter II, Psyche of man, is based on the following implication: if all processes of psychological behavior can be described and explained through neurophysiological and psychological channels, then the psyche of man is fully anchored in neurophysiology of man, with both descriptions and explanations being equivalent.

Chapter III, The Mind of man, is based on the following thesis: man is a bio-cultural creature; man’s neurophysiology is a biological creature; psyche is a function of neurophysiology and socio-culture; the mind is a function of psyche, language and spiritual culture. The mind, which is the spirit of an individual man, does not have self-contained culture, though it does remain fully free. A priori attributes of the mind are volition and wit. The source of psychic cognition is registering the environs by the senses, whereas sources of mental cognition are a priori ideas, values and sensitivities.

Chapter IV, Language of man, is based on the following thesis: language is determined both by nature and culture, whereas cultural environment is merely a complement of naturally developed inborn language structures. Man is born with innate language ability. A cultural-social environment actually decides about man’s ability to learn a particular ethnic language, which thus points to its bio-cultural character. Universal language schemes are global, whilst particular ethnic languages are local.

Chapter V, Axiology of man, is based on the following thesis: human psyche is manifested in neurophysiological needs and emotions, whilst free volition of the human mind manifests itself in universal values and moral norms. Needs are the domain of both psyche and behavioral determinants. Values are the domain of the mind (spirit). Neurophysiology and physiology are the bases for needs, whereas freedom and the feeling of freedom are the bases for values. Needs place man in the environs. Values enable man’s repositioning in the world. The demarcation line, separating needs from values, simultaneously separates human animalism from human spiritualism.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2015

Recenzent:
prof. zw. dr hab. Wojciech Pasterniak

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Projekt okładki:
Anna M. Damasiewicz

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-784-0

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-7850-909-7

Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2015