Pedagogiczne zwierzątko

Fenomen niewiedzy

Aleksander Nalaskowski

Kraków 2016

Panu Mirosławowi Kłosowi
z podziękowaniem za przyjaźń

W historii księgę patrząc sfałszowaną

Tak było jakbyśmy obdzierali skórę

Z własnego ciała. I długo czochrali

Przez mięso, płuc listowie, tłustą kiszek chmurę

I już, już prawie zwierzątko chwytali

Zapłakali, poznali, skandowali chórem

[...]

Ale zwierzątko śliskie i złośliwe

Przegryza się przez słówka, klatki, stroszy grzywę

Znika, wyrasta tam gdzie go niesiono

Aż się myśli zlitować nad nami

[...]

I zostajemy z twarzą zadumaną

Z ukrwawionymi po łokcie rękami

W historii księgę patrząc sfałszowaną

(fragment wiersza Ernesta Brylla Zwierzątko)

Spis treści

Wstęp

Świat nie jest taki zły

Poznawcza rdza

Wiedza dzieci, niewiedza dorosłych

Dwie dekady temu

Pół dekady temu

Egzamin na bis

Panoptikum niewiedzy

Niewiedza lekko lewicowa

Niewiedza w odcieniu akademickim

Niewiedza fałszująca

Niewiedza odbita

Niewiedza na wejściu

Czas goi niewiedzę

Niewiedza zmienia nazwisko

Błogosławiona niewiedza

Leniwa niewiedza

Zbawienna niewiedza

Niewiedza jako tajemnica

Niewiedza nobilitowana

Niewiedza z wyboru

Niewiedza utytułowana

Niewiedza międzypokoleniowa

Media niewiedzy

Niewiedza zasad

Etiuda pierwsza: Wolna droga

Etiuda druga: Jarmark

Etiuda trzecia: Uderzyć w oczy

Etiuda czwarta: Apetyt

Etiuda piąta: Głosy

A inaczej?

Etiuda pierwsza: Niedzielne przedpołudnie

Etiuda druga: Wyjście uczniów ze szkoły

Etiuda trzecia: Pytanie o drogę

Etiuda czwarta: Uporządkować świat

* * *

Wiedza z nieprawdy

Niewiedza do poprawki

Niewiedza pryncypała

Przykład

Zacieranie znaczeń niewiedzą

Źródła i trzewia
Zakończenie

Spis literatury przywołanej

Strona redakcyjna

Wstęp

Świat nie jest taki zły

Pisząc tę książkę, wielokrotnie zadawałem sobie pytanie: czy nie naruszam granicy pomiędzy przywoływaniem i interpretacją faktów a zwykłym ocenianiem czy osądzaniem innych? Czy nie naruszam ludzkiego prawa do niewiedzy, do niewkładania wysiłku, aby wiedzieć wszystko? Wszak są i tacy, którzy powiedzą, że nigdzie nie jest powiedziane ani zadekretowane, że człowiek ma moralny obowiązek poznawać i nazywać cały otaczający go świat. Otóż jest napisane. Rozwój i poznanie są nakazem biblijnym, poleceniem samego Boga. Dlatego mimo niekiedy zdumiewających wyników prezentowanych badań odległy jestem od ich akceptacji. Przecież sam nie jestem bez winy. Od ponad trzydziestu lat jestem nauczycielem, a przez ćwierć wieku byłem nauczycielem chyba na wszystkich stopniach nauczania. Zatem to być może ja nie byłem w stanie tych ludzi nauczyć, nie umiałem w sposób właściwy przekazać swojej wiedzy, a niewykluczone, że sam jestem zanurzony w bezmiarze niewiedzy. Może wiem tylko nieco więcej niż moi badani, a może po prostu wiem coś innego? Coraz częściej przekonuję się, że do harmonii świata potrzebni są nie tylko geniusze, lecz także osoby niedorozwinięte. Potrzebni są nie tylko piękni, ale i szpetni; świat nie może się obyć zarówno bez wiernych, jak i zdrajców. Nie tylko nie znamy, ale też nie umiemy sobie nawet wyobrazić świata idealnego. I tak naprawdę wcale do niego nie tęsknimy. Jeśli okrąg jest tworem doskonałym, nie umiemy go zmienić, i to nie wyzwala w nas twórczych inspiracji. Okrąg jest nudny. Możemy go podziwiać, może nas perfekcyjnością drażnić, ale ku niczemu nie podnieca. Jeden z moich kolegów, artysta grafik, stwierdził, że doskonałość jest nijaka i ociera się o kicz. Tylko niedokończoność, chropowatość, niedomkniętość wyzwalają w nas odruch twórczy. Pancerne, uzbrojone i zaszyfrowane wrota są niczym w porównaniu do wrót lekko uchylonych, do przepuszczającej światło szczeliny w drzwiach czy dziurki od klucza.

Niewiedza jest wyzwaniem. Pokłady ludzkiej niewiedzy mogą być dla badacza ciekawsze niż erudycja. Pod jednym wszak warunkiem, że nie będziemy się niewiedzy przyglądać jak dwugłowemu cielęciu, jak zabawnemu karłowi, ale będziemy ją traktować jak odłóg do zaorania i uprawiania. Jak potencjalnie życiodajną ziemię, która – dzisiaj odstraszając czy raniąc bezużytecznością – jutro obsypie nas zbożem i dostatkiem. Tylko tak można przyglądać się ludzkiej niewiedzy. Nie jest ona bowiem ani chorobą, ani przypadłością, ani stanem ducha, ani tym bardziej grzechem. Stanowi zbawienny równoważnik wszelkich encyklopedii i najmądrzejszych traktatów. Ostatnią rzeczą, jaką możemy niewiedzę poczęstować, jest kpina. Nie byłoby filozofów, gdyby nie było głupców. Jestem profesorem tylko dlatego, że istnieje cała rzesza magistrów.

Niewiedza jest dynamiczna i rozwija się z taką łatwością, z jaką możemy budować regały, na które jeszcze nie napisano książek, co nie znaczy, że nie powstaną. Wszystko zależy od tego, czy obszary niewiedzy potraktujemy jak miejsce, w którym ma powstać nasz kolejny Rzym. Czy potraktujemy je jak pustynię z gruntu nieprzyjazną i bezużyteczną. Wszystko zależy od tego, jak zechcemy zrozumieć otaczający nas świat i okazje, które nam tworzy1.

* * *

Książka ta ma na okładce jednego autora. Ale to prawda niepełna. Chciałbym podziękować mojej Małżonce Annie za to, że pozwoliła mi na długie godziny znikać przy biurku, zwalniając od licznych domowych obowiązków. Chciałbym podziękować Dittcie Baczale, że podrzucone jej okruchy uporządkowała w spójną całość, gdy już nie miałem siły czytać własnych tekstów. Dziękuję też Patrycji Ampulskiej, mojemu skrybie, która cierpliwie wystukiwała na klawiaturze dyktowane przez jednorękiego profesora teksty. Osobno dziękuję Recenzentom za przychylność i pożyteczne uwagi. Dziękuję też niezawodnemu „Impulsowi”, że zechciał książkę przyjąć do druku, nie bacząc na jej liczne mankamenty.

Toruń – Saniki, wiosna 2014–jesień 2015

1Bezpośrednią inspiracją do napisania tej książki była praca zbiorowa Kreowanie społeczeństwa niewiedzy pod redakcją Arkadiusza Jabłońskiego, Jana Szymczyka i Mariusza Zemły (Lublin 2015). W niej też znalazłem pytanie: „jak długo może trwać panoszenie się fałszywych teorii generujących w efekcie fałszywy obraz rzeczywistości?” (s. 193).

© Copyright by Aleksander Nalaskowski, 2015

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2015

Recenzenci:
ks. prof. dr hab. Jerzy Bagrowicz
dr hab. Anna Murawska, prof. US

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Projekt okładki:
Katarzyna Kerschner

Na okładce wykorzystano rysunek wykonany przez
s. Ewę Lutrzykowską

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-978-3

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-8095-017-7

Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2016