Wstęp

Współczesne życie społeczne, jak wskazują znakomite autorytety nauki, jest żywiołowo zmieniające się, skomercjalizowane, scyfryzowane, tworzące specyficzny rodzaj tożsamości ludzi (Bauman, 2005; Melosik, Szkudlarek, 2010; Radziewicz-Winnicki, 2014; Mendel, 2017; Brągiel, 2018; Pedagog; Pyżalski, Zdrodowska, Tomczyk, Abramczuk, 2018). Człowiek musi w takiej rzeczywistości funkcjonować na co dzień i lepiej lub gorzej się w niej odnajduje, radzi sobie z nią (Trębińska-Szumigraj, 2008). W niezwykle trudnej sytuacji są przede wszystkim osoby podlegające opiece, czyli głównie dzieci do 18. roku życia, osoby z niepełnosprawnościami, u których osiągnięcie samodzielności życiowej przedłuża się niekiedy na całe życie, oraz ci seniorzy, którzy nie są samodzielni.

Proces opieki często współwystępuje z procesem wychowania. Oba zależą od człowieka i jego relacji z innymi ludźmi oraz przestrzenią życia. Osiąganie dobrobytu społeczeństw stwarza szansę zhumanizowanego świata, a okazuje się, że nie zawsze tak jest. Bez właściwej opieki gatunek ludzki może nie przetrwać, nie zachowa dobrego zdrowia. Wychowanie, kształcenie stają się więc zagrożone.

Zajmowanie się naukowo, metodycznie i praktycznie procesami opieki i wychowania sprowokowało mnie do podjęcia badań i analiz, na podstawie których sformułowałam refleksje ukazujące współczesne wyzwania, tendencje oraz problemy opieki i wychowania.

Inspiracją do napisania tej książki były wieloletnie badania i doświadczenia w obrębie teoretycznych i metodycznych podstaw działalności opiekuńczo-wychowawczej oraz doświadczenia praktyczne o różnym charakterze. Należą do nich przede wszystkim: kształcenie i dokształcanie pedagogów oraz pracowników socjalnych, skonstruowanie i realizowanie autorskiego programu kształcenia studiów magisterskich II stopnia oraz jego ciągła realizacja od 2003 roku do dnia dzisiejszego. Minęło więc kilkanaście lat. Sporo się zmieniło i zmienia. Początkowym założeniem było przeanalizowanie wybranych elementów teorii opieki w ścisłym powiązaniu z teorią wychowania, czyli wyjście poza wiedzę podstawową, a odniesienie się do aktualnego stanu badań naukowych, metodyki i praktyki opiekuńczo-wychowawczej, nie tylko w Polsce, ale także na świecie, głównie w Europie. Nadal brakuje takich prac. W niniejszej książce dodatkowym celem stało się wskazanie kierunków dalszych poszukiwań badawczych, wyzwań, ukazanie wybranych ważnych tendencji i problemów. Od 2003 roku opublikowano bardzo wiele tekstów naukowych, metodycznych, ale rzeczywistość opiekuńczo-wychowawcza podlega dynamicznym zmianom. Prezentowane analizy stanowią studium literatury, stanu wiedzy, badań empirycznych oraz przemyśleń własnych na temat aktualnych dynamicznie zmieniających się wybranych tendencji i współczesnych problemów w opiece i wychowaniu. Książka jest więc zbiorem pogłębionych studiów wybranych elementów wiedzy podstawowej, które autorsko dopracowuję w kilku wydaniach monografii z zakresu pedagogiki opiekuńczej (Gajewska, 1999; 2001; 2004; 2006; 2009b) oraz całym moim opublikowanym dorobku naukowym mającym w dużej mierze za źródło teorię opieki Zdzisława Dąbrowskiego (2006a, b, c), a które obecnie wskazane byłoby poddać weryfikacji, rozszerzeniu, niekiedy modyfikacji i dopełnieniom. Szczególnym kryterium doboru treści do aktualnego opracowania było to, że nadal w niewielkim stopniu wybrane zagadnienia mają odzwierciedlenie w literaturze przedmiotu i jednocześnie jest na nie duże zapotrzebowanie społeczne, zarówno w obszarze teoretycznych podstaw, metodyk szczegółowych, jak i praktyki opiekuńczo-wychowawczej.

Niektóre podjęte wątki prezentowane były już przeze mnie na organizowanych w ciągu ostatnich kilku lat na Uniwersytecie Zielonogórskim konferencjach dotyczących świetlic szkolnych (zob. Gajewska, 2011d; 2012; Gajewska, Zajdel, Hadzicka, Harewska, 2016a; Gajewska, Zapeński, 2017), pieczy zastępczej (Hadzicka, 2016a; Gajewska, Zajdel, Hadzicka, Harewska, 2016b), pedagoga szkolnego (Wójtowicz, Chomicz, Gajewska, 2018, s. 252–253), jak również w czasie konferencji poza macierzystą uczelnią (Wojtowicz, Chomicz, Gajewska, 2018; Gajewska, 2016b, 2017b, 2018b, 2019d), a także na łamach „Problemów Opiekuńczo-Wychowawczych” (Gajewska, 2016b, s. 3–11), „Horyzontów Wychowania” (Gajewska, Zapeński, 2018), „Roczników Pedagogicznych” (Gajewska, 2018a) i „Studiów z Teorii Wychowania” (Gajewska, 2019a).

Szkic współczesnych problemów opieki i wychowania rozwijanych w tej książce został także częściowo nakreślony, według stanu sprzed dziesięciu lat, w autorskiej rozprawie naukowej pt. Wsparcie dziecka w rozwoju. Konteksty opieki i edukacji (Gajewska, 2009a).

Zatem aby nie poruszać ponownie zagadnień, o których pisałam we wskazanych wyżej publikacjach, w niniejszej książce główną uwagę skupiłam na przemianach w latach 2009–2019 oraz literaturze z tego okresu, a także innym poziomie ukazywania i analizowania wybranych zjawisk.

Wiele refleksji pojawiło się za sprawą mojego udziału w konferencjach naukowych (Gajewska, 2003) i projektach międzynarodowych – chodzi tu o współpracę w ramach programu Erasmus, obecnie Erasmus+ z L’Université Paris Ouest Nanterre La Défense (Francja), której jestem opiekunem naukowym, kontakty z dr Anną Rurką i jej studentami w ramach międzynarodowego projektu w latach 2009–2011, z udziałem moich magistrantów, oraz konferencje w Brnie zorganizowane w latach 2009 i 2010 (Gajewska, 2009d, 2010) i Ružomberoku (Gajewska, 2009f), a także konferencje międzynarodowe na Uniwersytecie Zielonogórskim (OHP, ze studentami i pracownikami z Francji – Gajewska, 2014a, b), a w województwie lubuskim przyjazdy studyjne studentów francuskich. Doświadczenia międzynarodowe zawsze niosą niepowtarzalną okazję do analizy naukowej, porównań z rzeczywistością opiekuńczo-wychowawczą i odniesień do praktyki. Stwarzają one bowiem inne perspektywy niż wyłącznie, nawet wnikliwy, ogląd krajowy, choćby był dokonany na podstawie literatury z innych krajów. Przemyślenia pojawiają się wtedy niejako „na żywo”.

Wartością dodaną do refleksji ogólnej w tej książce są wyniki podłużnych, własnych badań empirycznych, zrealizowanych w latach 2003–2019 w grupie studentów ostatniego roku kierunku pedagogika studiów II stopnia specjalności pedagogika opiekuńczo-wychowawcza i profilaktyka, których opinie, jako młodych dorosłych oraz jednocześnie przyszłych liderów-specjalistów, są ważne zarówno dla kształtowania ich wiedzy, umiejętności i kompetencji w procesie kształcenia w szkole wyższej, jak i w ich społecznościach lokalnych, systemach ogólnopolskich, a nawet międzynarodowych.

Książka składa się z 19 rozdziałów. W pierwszym rozdziale przedmiotem refleksji są rzadko podejmowane w literaturze pedagogicznej analizy ukazujące elementy teorii opieki i teorii wychowania, a dokładniej związków zachodzących między nimi, rozumienia cech konstytutywnych, zakresów znaczeń oraz konsekwencji z tego wynikających dla poznania, metodyki i praktyki. Ważna jest w nich identyfikacja problemów zarówno ogólnokrajowych, jak i lokalnych, specyficznych dla każdego z tych rodzajów działania i poziomu, tzn. od teoretycznego, poznawczego, przez metodyczny i praktyczny, oraz związków wynikających z faktu często równoległego realizowania tych różnych rodzajów działania. Analizy przeprowadzone zostały zarówno na podstawie wieloletnich własnych wyników badań naukowych, jak i wyników sondażu zrealizowanego w latach 2003–2019 wśród studentów II roku studiów II stopnia specjalności pedagogika opiekuńczo-wychowawcza i profilaktyka. Celem sondażu było zorientowanie się, jak studenci pedagogiki identyfikują teoretyczne, metodyczne i praktyczne problemy dotyczące rozdzielnie opieki i wychowania. Analiza zgromadzonych opinii, zarówno jakościowa, jak i ilościowa, została przygotowana na podstawie wyników badań w grupie 81 studentów stacjonarnych przeprowadzonych w 2007 roku oraz wśród 30 młodych dorosłych w 2016 i 27 osób w 2018, a także 10 niestacjonarnych w 2018 roku.

W rozdziale drugim zaprezentowane zostały przemyślenia na temat ważnych aktualnych problemów polskiego systemu opieki i wychowania, trudności oraz kierunków jego rozwoju i koniecznych zmian, wyzwań w tworzących się systemach lokalnych w zestawieniu z zarysem modelu placówki opiekuńczo-wychowawczej. Zamieszczone w tym rozdziale wyniki badań własnych dotyczyły zauważanych przez przyszłych pedagogów specjalności opiekuńczo-wychowawczej i profilaktyki współczesnych problemów związanych z systemem opieki oraz wychowania dzieci w Polsce.

W rozdziale trzecim zawarto analizę wybranych przykładów współczesnych problemów oraz wyzwań dla opieki i wychowania w Polsce w porównaniu ze wskazywanymi w Europie (głównie Unii Europejskiej) oraz niektórych krajach świata. Ze względu na ogólną słabą znajomość systemów międzynarodowych przedstawiono najważniejszą literaturę przedmiotu.

W czwartym rozdziale przeprowadzona refleksja została skoncentrowana na kolejnym ważnym zagadnieniu i prawie niemającym odzwierciedlenia w publikowanych rozważaniach teoretycznych, metodycznych i praktycznych, a mianowicie na związkach i zależnościach między teorią opieki a teorią wychowania oraz wynikających z tego współczesnych problemach. Przedstawione także zostały wyniki badań przeprowadzonych wśród studentów, które ukazują sposoby rozumienia przez nich pojęć takich jak: „opieka”, „pomoc”, „wychowanie”, oraz omówione podobieństwa i różnice między opieką a wychowaniem.

W rozdziale piątym ukazane zostały współczesne tendencje, problemy i wyzwania dotyczące środowiska życia dzieci i ich rodzin, a dokładniej – jego modernizacji opiekuńczo-wychowawczej i nadawania wartości edukacyjnych. Zwracam w nim uwagę na ciągłość i zmianę w procesie opieki nad dzieckiem oraz jego wychowania, które są koniecznością i warunkiem prawidłowego rozwoju. W rozdziale tym zawarłam także wyniki sondaży z lat 2016 i 2018 ukazujące stosunek studentów II roku pedagogiki opiekuńczo-wychowawczej i profilaktyki do modyfikacji ich środowiska zamieszkania i angażowania się w ten proces oraz ich wskazania współczesnych obszarów, w których konieczne jest wprowadzenie zmian.

W rozdziale szóstym pt. „Innowacje w opiece i wychowaniu. Wybrane przykłady, współczesne problemy, wyzwania i tendencje” przedmiotem refleksji są: różnice w definiowaniu i rozumieniu innowacji przez pracowników służb oświatowych i pomocy społecznej, zbyt małe akcentowanie innowacji w opiece i wychowaniu, nazywanie innowacją czegoś, co nią nie jest, oraz problemy z tego wynikające. Przeanalizowane zostały również wyniki sondaży, które przeprowadziłam w latach 2013 i 2016, a w których studenci pedagogiki mieli wskazać innowacje opiekuńczo-wychowawcze realizowane w ich środowiskach zamieszkania.

W rozdziale siódmym zaprezentowane zostały wybrane problemy i wyzwania związane z pedagogicznym wspomaganiem rodziny, kulturą pedagogiczną (opiekuńczo-wychowawczą) rodziny i społeczeństwa, a także współpracą z rodzicami. Studium literatury uzupełniono wynikami niepublikowanych dotąd badań własnych z lat 2013, 2014 i 2015 i 2016, 2018, przeprowadzonych wśród studentów.

W rozdziale ósmym uwaga jest skupiona na wybranych problemach i wyzwaniach dotyczących roli państwa oraz organizacji pozarządowych w opiece i wychowaniu.

W rozdziale dziewiątym ukazane zostały wybrane współczesne problemy z profesjonalizacją warsztatu wychowawcy-opiekuna i wypaleniem zawodowym. Przedstawiono w nim także wstępne analizy sondaży przeprowadzonych w latach 2013, 2016, 2019 na temat sposobu rozumienia warsztatu opiekuna-wychowawcy.

W dziesiątym rozdziale przedstawiono analizę współczesnych problemów z samodzielnością w procesie opieki i wychowania. Zaprezentowano także wyniki badań własnych z lat 2014, 2017 i 2018, dotyczących poglądów studentów pedagogiki na temat gotowości osiemnastoletniej młodzieży do samodzielnego życia oraz najważniejszych problemów z samodzielnością zauważanych przez nich w ich środowiskach lokalnych. Wyniki tych badań w węższej wersji opublikowałam w artykule Funkcje opieki wyznacznikiem zmian przestrzeni współczesnej edukacji dzieci i rodziców (Gajewska, 2019a).

W rozdziale jedenastym wskazane są współczesne problemy diagnozy w opiece i wychowaniu oraz wynikające z nich wyzwania. Zamieszczone zostały także wyniki sondażu dokonanego wśród grup 116 studentów pedagogiki z lat 2013/2014, 2016/2017, 2018/2019, w tym stacjonarnych i niestacjonarnych.

W rozdziale dwunastym zaprezentowano współczesne problemy i wyzwania dotyczące opieki dzielonej z rodzicami, prawnymi opiekunami dziecka lub osoby pełnoletniej podlegającej nadal procesowi opieki. Uzupełnione one zostały wynikami sondażu przeprowadzonego wśród studentów pedagogiki z lat 2017 i 2018.

Rozdział trzynasty pt. „Zrozumieć rodzicielstwo zastępcze. Teoria a praktyka. Porównania europejskie” stanowi rozbudowany zbiór refleksji, które zaprezentowałam w referacie wygłoszonym przeze mnie na konferencji, która odbyła się w Kamieniu Śląskim w 2017 roku.

W analizach zawartych w rozdziale czternastym wyeksponowane zostały problemy związane z wizerunkiem instytucji opieki i wychowania w Internecie oraz przedstawione wstępne wyniki badań realizowanych od 2018 roku na temat wizerunku świetlic szkolnych oraz pedagogów szkolnych.

W rozdziale piętnastym przedstawiono ważne problemy związane z adopcją jako rodzinną opieką zastępczą. Uzupełnienie treści ogólnych stanowią wyniki własnych badań empirycznych przeprowadzonych w latach 2013–2018 wśród studentów stacjonarnych i niestacjonarnych pedagogiki, których celem było ustalenie, czy przyszła kadra pedagogiczna zauważa w swoich środowiskach życia problemy związane z adopcją oraz co według nich pedagodzy mogą zrobić, żeby je usunąć.

W rozdziale szesnastym wskazano współczesne problemy rodzinnej pieczy zastępczej na podstawie analizy literatury przedmiotu oraz wyników badań własnych z lat 1998–2019.

Rozdział siedemnasty zawiera rozważania na temat problemów instytucjonalnej pieczy zastępczej i wyzwań z nich wynikających. Zamieszczone zostały także wyniki badań własnych z lat 1998–2019.

W rozdziale osiemnastym podjęta została refleksja dotycząca wybranych współczesnych problemów z kształceniem kadr przygotowywanych do realizacji zadań pedagogicznych, w szczególności opiekuńczo-wychowawczych.

W rozdziale dziewiętnastym natomiast przedmiotem analizy jest „system dzieci” we współczesnych rodzinach oraz jego włączanie w realizację funkcji opiekuńczych i wychowawczych struktur rodzinnych oraz specyfika jego diagnozowania.

Liczę, że zaprezentowane w niniejszej publikacji przemyślenia staną się inspiracją do dalszych poszukiwań naukowych, metodycznych, a może także przyczynią się do lepszego zrozumienia istniejących uwarunkowań procesu opieki i wychowania, nierozerwalnie powiązanych z edukacją, gospodarką, codziennością domową, rodzinną głównie w Polsce, ale także poza jej granicami.

Książkę kieruję do pracowników naukowych zajmujących się problematyką opieki i wychowania, studentów, głównie kierunków: pedagogika, praca socjalna i nauki o rodzinie, metodyków, praktyków oraz decydentów kreujących przestrzeń opiekuńczo-wychowawczą, podlegającą zarówno oświacie, jak i pomocy społecznej. Opis zjawisk z oczywistych względów w odniesieniach praktycznych jest interdyscyplinarny, obejmuje dziedziny oświaty i pomocy społecznej.

Publikacja o takich założeniach zapewne zawsze będzie budzić kontrowersje, ale dzielę się nią z czytelnikami, myśląc o dalszym rozwoju wiedzy i praktyki oraz osobach zainteresowanych obszarami naukowymi, metodycznymi i praktyki.

Na zakończenie pragnę bardzo serdecznie podziękować tym wszystkim – a jest ich bardzo wielu – dzięki którym książka o takim kształcie powstała. Przede wszystkim dziękuję mojemu mężowi i rodzinie za nieustające wsparcie i pomoc. Pragnę ponadto wyrazić wdzięczność recenzentkom: prof. dr hab. Ewie Ogrodzkiej-Mazur i dr hab. Urszuli Grucy-Miąsik, prof. UR, których cenne uwagi i wskazówki pozwoliły mi udoskonalić ostateczną wersję książki.

Grażyna Gajewska

Zielona Góra, 2019

Rozdział 1.
Poszukiwanie współczesnych tendencji oraz problemów opieki i wychowania Wprowadzenie z perspektywy teoretycznej, metodycznej i praktycznej, polskiej i światowej

Wprowadzenie

Analizę zjawisk wiążących się z opieką międzyludzką i wychowaniem, głównie dzieci, można prowadzić w różny sposób. Ważna jest w niej dobra identyfikacja, stosowane nazewnictwo, wybór teorii, posiadana wiedza czy doświadczenie. W celu uświadomienia sobie tego, jak trudne może to być zadanie, proponuję ćwiczenie przeprowadzane wśród studentów, którego wyniki prezentuję niżej. W dalszej części tego rozdziału przedstawię ogólne współczesne tendencje, problemy związane z opieką i wychowaniem na podstawie literatury przedmiotu oraz badań własnych realizowanych według różnych kryteriów. Kwestie te rozwinięte zostaną w kolejnych rozdziałach książki.

Poszukiwanie problemów w obszarach teorii, metodyki i praktyki opieki oraz wychowania – na przykładzie wypowiedzi studentów

Proces identyfikowania współczesnych problemów można różnie zaprojektować. Jednym ze sposobów jest najpierw wskazanie najważniejszych kwestii dotyczących opieki i wychowania zauważanych na terenie zamieszkania osób podejmujących refleksję, a później ich wspólne przedyskutowanie ze studentami, pokazanie konsekwencji przyjętych poglądów czy przyczyn dokonania danego wyboru. Można w tym celu poprosić studentów o dokończenie zdania: „Najważniejszym problemem opieki i wychowania w miejscu mojego zamieszkania są:

– w obszarze teorii opieki (wiedzy ogólnej o opiece)...

– w obszarze teorii wychowania (wiedzy ogólnej o wychowaniu)...

– w obszarze metodyki opieki...

– w obszarze metodyki wychowania...

– w obszarze praktyki opiekuńczej...

– w obszarze praktyki wychowawczej...”.

Udzielone odpowiedzi mogą być bardzo różnorodne. Okazuje się, że nie są one wcale proste dla studentów II roku pedagogiki studiów magisterskich specjalności pedagogika opiekuńczo-wychowawcza i profilaktyka, czyli osób, które niebawem zakończą podstawową edukację zawodową i rozpoczną samodzielną pracę. Studia te niekoniecznie wybierają od kilku lat osoby, które wcześniej ukończyły tę samą specjalność. Rzadko która z nich myśli o studiach doktoranckich. W większości jednak są to pedagodzy, czasami już pedagodzy-praktycy, najczęściej kobiety, które już po studiach licencjackich rozpoczęły pracę w zawodzie lub za rok ją rozpoczną (Sokołowska, 2018).

Powyższe ćwiczenie od 2003 roku proponuję kolejnym rocznikom studentów. Wymieniają oni najczęściej jedynie przykłady związane z praktyką i metodyką. Nie zawsze też rozdzielnie przywołują te związane z opieką i z wychowaniem. Zadanie nie jest łatwe, szczególnie dla kogoś, kto nie jest przyzwyczajony do precyzyjnych wypowiedzi na wyższym poziomie ogólności oraz do teoretycznego rozdzielania i analizowania zjawisk pedagogicznych, w których mamy do czynienia najczęściej ze współwystępowaniem opieki i wychowania, w dodatku różnie rozumianymi. Analizę współczesnych problemów opieki i wychowania wypada rozpocząć od ich wstępnego, według przyjętej kategoryzacji, pogrupowania. Pewną umiejętnością jest odnalezienie odniesień do wskazanych obszarów: stanu wiedzy teoretycznej i metodycznej oraz praktyk w rzeczywistości – lokalnej, polskiej, europejskiej czy światowej. Występujące między opieką a wychowaniem relacje bardzo utrudniają, szczególnie praktykom, wykonanie takiej czynności. Można powiedzieć, że jest to sztuczne zadanie, gdyż w rzeczywistości opieka i wychowanie najczęściej współwystępują. Dlatego chcąc uwrażliwić studentów pedagogiki na specyfikę każdego z tych działań z osobna, uwzględnianie szczególnie opieki w procesie wychowania, kształcenia czy edukacji, warto ich przygotować do jego wykonania. Jest to ważna kompetencja, często niemająca potwierdzenia zarówno w wypowiedziach naukowych, metodycznych, jak i w praktyce (i występująca w takich nielicznych pracach, jak: Łobocki, 2004; Dąbrowski, 2006a, b, c; Gnitecki, 2007; Nowak, 2008; Gajewska, 2009a; Śliwerski, 2010a, b; Muszyńska, 2012). Jestem więc przekonana, że w celach dydaktycznych i naukowych takie analizy, jak opisana w tym ćwiczeniu, są uzasadnione i mają sens.

W 2007 roku poprosiłam studentów o wskazanie trzech współczesnych problemów w opiece i wychowaniu, nie oczekując, że zostaną przez nich rozdzielone na teoretyczne, metodyczne i praktyczne, w zakresie różnych działań, czyli w obszarach opiekuńczych i wychowawczych. Ciekawe jest to, że pojawiły się różnice w preferowaniu wymienianych zjawisk w stosunku do wskazań zebranych przeze mnie w październiku 2016 i 2018 roku. Postaram się to pokazać w poniższych analizach szczegółowych. Dodać wypada, że przytaczane są dosłownie pisemne wypowiedzi studentów.

W 2018 roku w sondażu wzięło udział 27 studentów stacjonarnych, z nich jedynie 7 (tj. 26% grupy), czyli bardzo mało, wskazało na problemy w zakresie teorii opieki, wiedzy ogólnej. Były wśród nich takie wskazania:

szerząca się niewiedza w zakresie opieki; niewystarczająca wiedza o potrzebach; nie wszyscy rodzice dokształcają się jak opiekować się swoimi dziećmi; zbyt przesadne wychowanie w jedną lub drugą stronę; opiekę rodziców albo jej brak, stereotypy, zabobony, brak rzetelnych źródeł; zbyt duże i często wprowadzane zmiany (m.in. prawne); problemy rodzinne.

Spośród powyższych wypowiedzi jedną z nich, tj. „niewystarczająca wiedza o potrzebach”, można zaliczyć do kategorii teoretycznych.

Na problemy z teorią wychowania wskazało trochę więcej badanych, czyli 11 osób (co stanowiło 41% badanych), które zaliczyły do nich 11 spraw. Pojawiły się takie stwierdzenia:

teoria wychowania; za szybki rozwój/ dynamiczne zmiany społeczne powodują, że niektóre teorie mogą stać się nieaktualne; problemy związane z podstawowymi pojęciami; brak podstawowej wiedzy; brak wiedzy i doświadczenia na temat wychowania; stereotypy, powtarzanie zachowań z pokolenia na pokolenie; zbyt mała wiedza o wychowaniu; literatura nie nadąża za praktyką (rozwojem cywilizacyjnym) – ciągłe zmiany; nie wszyscy rodzice są świadomi jak unikać błędów wychowawczych; brak podstawowej wiedzy teoretycznej dla rodziców (wiedzy dla nich, wsparcia), za mało fachowców w tej dziedzinie do których dostęp mają zwykli ludzie; kontakt dzieci z rodzicami; problemy szkolne; wskazówki dla rodzin borykających się z problemami.

Na problemy w zakresie metodyki opieki wskazało jedynie trzech studentów (tj. 11% badanej populacji), co mnie bardzo zaskoczyło, szczególnie że w grupie było sporo osób kończących studia I stopnia, w programie których przewidziano dużo godzin na zajęcia z różnych metodyk szczegółowych. Wymienili oni:

organizację zajęć opiekuńczo-wychowawczych i brak zaspokojenia potrzeby opieki; jest ona często zbyt szeroka; mała ilość badań dotyczących relacji rodzeństwa w rodzinach.

Zdecydowanie więcej studentów, a dokładnie 13 (tj. 48% badanych), niemal połowa badanych, podało przykłady problemów w obszarze metodyki wychowania. Wskazano:

zbyt duży wybór metod wychowawczych – niedokładnie określone grupy docelowe; brak świadomości wychowywania dzieci i podopiecznych; nieumiejętne dostosowanie zadań, ćwiczeń do podopiecznych; brak zasad w wychowaniu; stereotypowe podejście do wychowania; tzw. „bezstresowe wychowanie”; to co było kiedyś sprawdzonymi metodami wychowawczymi, nie zawsze jest odpowiednie w „dzisiejszym” świecie; podobnie jak w opiece zbyt szerokie spektrum metodyczne warto je zawęzić; roszczeniowa młodzież, bezstresowe wychowanie, brak szacunku do nauczycieli; zbyt duża ilość teorii, też poglądów i nieumiejętność wyciągnięcia z każdej z nich rzeczy najbardziej wartościowych; dobranie odpowiednich metod wychowawczych; nadmiar metod wychowawczych (sprzeczne opinie to powoduje zagubienie rodziców); często pojawia się brak indywidualizacji.

Zdecydowanie najłatwiejszym dla studentów elementem omawianego zadania było wskazanie współczesnych problemów w praktyce, zaobserwowanych w lokalnych systemach.

W obszarze praktyki opiekuńczej podane zostały 22 przykłady (tj. 26,8% wypowiedzi). Oto zebrane wskazania:

Szkoła. Problemy szkolne pomiędzy rówieśnikami; telefony, internet; zapomnienie o opiece nad uczniami, gdyż „goni” program nauczania; poświęcenie się w całości dla dziecka, zapomnienie o sobie; zbyt mało placówek opiekuńczych; brak zaangażowania; brak więzi; niewystarczające fundusze na dodatkowe zajęcia dla dzieci (świetlice środowiskowe); zbyt małe zainteresowanie dzieckiem; zaniedbywanie dziecka i jego potrzeb; zaangażowanie opiekuna; doświadczenie opiekuna; mało miejsc w żłobkach/przedszkolach; opiekunowie nie są przygotowani, nie nadążają za rozwojem, postępem cywilizacyjnym; brak takich problemów; słabo wyposażone placówki np. świetlice w środki dydaktyczne; niewystarczający poziom wiedzy „kadry”; zaspokajanie potrzeb podopiecznych w pełni; trudności rodzin adopcyjnych/zastępczych.

Można się zastanawiać, dlaczego wyżej podane przykłady są znaczące i odzwierciedlają te obszary praktyki opiekuńczej, które rzeczywiście stanowią obecnie problem. Odpowiedź wydaje się oczywista, są to bowiem bolączki, z którymi najczęściej spotykają się pedagodzy nastawieni na praktyczne działania.

Jeszcze lepsze rozeznanie i dokładną identyfikację zdiagnozowałam u studentów w odniesieniu do problemów praktyki wychowawczej. Tylko jedna osoba nie podała żadnego przykładu. Wskazania były następujące:

za dużo ogólnych zadań spoczywających na pedagogu/wychowawcy (wynikających z przepisów); problemy rodzinne; stare i złe metody nauczania; złe metody wychowawcze; brak kontroli nad dzieckiem; zbyt mało pracowników w placówkach wychowawczych; stosowanie kar przez rodziców; powielanie złych wzorców przez rodziców; nie radzenie sobie przez pedagogów i wychowanków z problemami dzieci i młodzieży (problem alkoholizowania się, narkomanii itp.); kary cielesne w wychowaniu; bezstresowe wychowanie [wskazanie 2 osób]; umiejętność postawienia się opiekuna w różnych sytuacjach; poświęcanie lekcji wychowawczej na zaległości szkolne, a nie zgodnie z jej założeniem; zbyt mało godzin wychowawczych w szkołach (brak czasu na rozmowę o problemach); źle przygotowani wychowawcy (nieumiejętność doboru tematów); także nie widzę takich problemów; traktowanie lekcji wychowawczej mało poważnie, lekceważąco i wykorzystanie tego czasu na odrabianie lekcji, zmniejszenie zaległości szkolnych, rozmowy koleżeńskie; rzadko kiedy podjęte próby wychowania, np. ważne rozmowy na temat profilaktyki zdrowia, rozmowy na temat szkodliwych używek, itd.; słabo wyposażone placówki np. świetlice w środki dydaktyczne; niewystarczający poziom wiedzy „kadry”; wpojenie zasad pożądanych w danym społeczeństwie; problemy rodzinne; problemy w grupach rówieśniczych; trudności z usamodzielnieniem wychowanków; trudności w zastosowaniu metod/ byciu konsekwentnym, ale i elastycznym (dostosowanie form do indywidualnych potrzeb ucznia).

Jakże ważne i aktualne są problemy wymienione wyżej. Każdy z nich w zasadzie stanowi podstawę do dalszej, szerszej analizy. Można więc powiedzieć, że badani studenci są dobrymi obserwatorami rzeczywistości opiekuńczo-wychowawczej, ale skupiają się raczej na aspektach wychowawczych niż opiekuńczych.

Studenci niestacjonarni w 2018 roku natomiast (wśród badanych było 10 osób) wskazali razem 46 zjawisk, które lokowali w teorii, metodyce lub praktyce.

Do problemów teorii opieki każdy badany wskazał jakiś jeden lub dwa przykłady. Uzyskałam 11 wskazań:

znaczenie opieki [wskazanie 2 osób]; brak wiedzy o opiece i stare przekazywane z pokoleniem treści; sprawowanie opieki rodzicielskiej; zbyt mało czasu rodzice poświęcają dzieciom; brak dokształcania nauczycieli i wychowawców; nie uczestniczenie w szkoleniach – wzorem młodych wychowawców, są osoby starsze bez szkoleń; nie ma dostępu do szkoleń; w obszarze bezpieczeństwa; niezabezpieczone przedmioty na placach zabaw nie nadające się do użytku; rodzice za dużo pracują za mało spędzają czasu z dzieckiem; od dzieci wymaga się za dużo odpowiedzialności za swoje postępowanie (odrabianie lekcji, zabawy na placu zabaw).

Niestety podobnie jak w grupie studentów stacjonarnych, większości wskazań nie można zaliczyć do problemów związanych z teorią opieki.

W zakresie problemów teorii wychowania badani podali 10 przykładów:

znaczenie wychowania [wskazanie 2 osób]; mała wiedza o nowych kierunkach wychowawczych; opieka szkoły; brak norm społecznych – nie przestrzeganie; nie zawsze można skorzystać z nowej literatury; często stawiane są nieadekwatne cele w wychowaniu; na terenie blokowisk – dzieci w wieku ok. 5–8 lat bawią się bez opieki; zamiast dzieciom tłumaczyć problemy życia lekceważy się je.

Dodać należy, że jedna osoba nie udzieliła żadnej odpowiedzi.

Do obszaru metodyki opieki aż cztery osoby z tej grupy nie znalazły żadnego przykładu. Otrzymane sześć wskazań miało następujące brzmienie:

dziecko coraz częściej bez opieki, zostawiane same sobie; chwalenie, podnoszenie ambicji; niedostosowanie podstaw wiedzy do obecnej młodzieży; brak umiejętności rodziców spędzania czasu wolnego z dziećmi; też jest dużo literatury i nie zawsze dobrą się wybiera; rodzice nie poświęcają dzieciom czasu.

Do problemów w zakresie metodyki wychowania pięciu badanych zaliczyło pięć spraw, takich jak:

brak uczestnictwa w zajęciach dodatkowych; umiejętności; nieodpowiednie metody wychowawcze stosowane przez rodziców; często korzysta się ze starych metod zamiast z nowych; dzieci mają niekiedy za dużo obowiązków (wszystkie możliwe zajęcia pozalekcyjne).

Ośmiu studentów w obszarze problemów zaliczanych do praktyki opiekuńczej wskazało osiem przykładów:

brak rozpowszechnionych szkoleń, konferencji dla młodych rodziców; w obszarze bezpieczeństwa często są nieścisłości względem tego co jest w obowiązkach a jak realizowane są w praktyce; opieka w czasie przerwy nad dziećmi; coraz mniej spędzania czasu z dzieckiem, 8h w przedszkolu; dbanie o dobro dziecka – rodzicielska, szkolna, nauczyciel pedagog; zapewnienie bezpieczeństwa dziecku; brak zaangażowania; nie zawsze jest możliwość obserwowania dobrego pedagoga.

Do problemów z praktyki wychowawczej sześciu badanych zaliczyło:

brak wsparcia; brak wychowania lub z drugiej strony zbyt negatywne wychowanie; dobrze zorganizowane zajęcia pozalekcyjne; często stosowane praktyki wychowawcze są nieodpowiednio dostosowane do grupy uczniów; często rodzice nie zwracają uwagi na niewłaściwe zachowania swoich dzieci; nabywa się ją dłuższy czas.

W 2016 roku w sondażu wzięło udział 30 studentów stacjonarnych. W obszarze teorii opieki zdecydowanie więcej studentów niż w 2018 roku, tzn. aż 21 (70% badanych), wskazało na współczesne problemy związane z teorią opieki (wiedzą ogólną o opiece). Cztery osoby, w odróżnieniu od pozostałych, podały dwa wskazania. Wypowiedzi też można ocenić jako trafniejsze. Były to:

zbyt mała wiedza nauczyciela na temat opieki; niewystarczająca wiedza; brak informowania; niewielka wiedza (zbyt mała) wiedza dotycząca właściwej opieki; nieumiejętne rozpoznanie niektórych problemów dzieci i młodzieży; brak znajomości wiedzy o prawach i obowiązkach opiekuna i podopiecznego; brak wiedzy o prawach i obowiązkach; pedagodzy znają wiele teorii opieki ale nie potrafią ich zastosować; brak odpowiedniej edukacji; brak dostatecznej wiedzy [wskazanie 2 osób]; brak poszerzonej wiedzy teoretycznej na temat opieki wśród Polaków; skupienie się tylko na jednej teorii; zbyt mała wiedza nauczycieli; mała wiedza rodziców z dziedziny prawa opieki; trudności w zastosowaniu podstawowych pojęć [wskazanie 3 osób]; brak wykwalifikowanych specjalistów [wskazanie 2 osób]; niewłaściwe postawy rodzicielskie a rozwój dziecka [wskazanie 2 osób]; niezaspokajanie najważniejszych potrzeb dziecka; duża ilość literatury.

Dane ilościowe zestawiłam w tabeli 1.

Tabela 1. Najważniejsze współczesne problemy w obszarach teorii, metodyki i praktyki opieki i wychowania w opiniach studentów pedagogiki – zestawienie danych ilościowych

Obszary problemów

Daty pomiaru

Razem

2018 SD

2018 ND

2016 SD

N

%

N

%

N

%

N

%

Teoria opieki

7

8,5

11

23,9

26

14,7

44

14

Teoria wychowania

11

13,4

10

21,7

26

14,7

47

15

Metodyka opieki

3

3,7

6

13,0

18

10,2

27

9

Metodyka wychowania

13

15,9

5

10,9

25

14,1

43

14

Praktyka opieki

22

26,8

8

17,4

39

22,0

69

23

Praktyka wychowania

26

31,7

6

13,0

43

24,3

75

25

Razem

82

100,0

46

100,0

177

100,0

305

100

Uwaga: liczba N jest wyższa od liczby badanych, gdyż każdy mógł wskazać dwa problemy.

2018 SD – 27 badanych, 2018 ND – 10 badanych, 2016 SD – 30 badanych.

SD: stacjonarne II stopnia

ND: niestacjonarne II stopnia

Źródło: opracowanie własne.

Podsumowując, wypada wskazać, że obszary dotyczące opieki są przez studentów w mniejszym stopniu identyfikowane, najbliższe im są współczesne lokalne problemy w praktyce, następne w kolejności są obszary dotyczące metodyki, a najmniej rozeznania badani mieli w zakresie teorii opieki. Łatwiej jest im dokonywać analizy dotyczącej wychowania, zwłaszcza w obszarze praktyki czy metodyki niż teorii. Zdziwienie może budzić także mała liczba wskazań dotyczących kwestii metodycznych. Jest ono tym większe, że na Uniwersytecie Zielonogórskim na wskazanej specjalności i studiach I stopnia jest bardzo wiele przedmiotów będących metodykami szczegółowymi.

Kilkanaście lat temu zadawałam pytanie bez rozdzielania na problemy teoretyczne, metodyczne i praktyczne. Poniżej przytaczam wynik sondażu z 2007 roku. Wypowiedziało się wtedy 81 studentów stacjonarnych, którzy podawali często po trzy przykłady. Nikt nie zwrócił uwagi na aspekty teoretyczne i w niewielkim stopniu wskazane zostały problemy metodyczne. W zdecydowanej większości były to trudności widoczne w praktycznym działaniu, w dodatku trochę odmienne niż te wskazane przez studentów w 2018 roku. Wśród wymienionych znalazły się takie kwestie:

czy karać czy nie? A jeżeli tak to w jaki sposób?; złe wzorce w domu, środowisku lokalnym, rówieśniczym; słabo funkcjonujący system wspierający w Polsce (polityka); pomoc dziecku w dochodzeniu do samodzielności po wyjściu z domu dziecka (albo różnych placówek opiekuńczo-wychowawczych); pomoc rodzinom zastępczym; brak wychowawców odpowiednio do liczby dziecka w placówkach opiekuńczo-wychowawczych; odpowiednia reforma; organizacja opieki; odpowiednio wykształcona kadra; brak miejsca w placówkach opiekuńczych (np. pogotowia opiekuńcze, domy dziecka); stara kadra wychowawcza w placówkach (problem wówczas, gdy ci nie chcą się dokształcać; zbyt mało funduszy dla dzieci; „przypadkowa” kadra pedagogiczna; brak jednolitej, spójnej koncepcji jakiego człowieka wychować; kontakt między rodziną a instytucjami opiekuńczo-wychowawczymi; zła reforma; brak odpowiednio wykształconej kadry; za mało rodzin zastępczych, za mało adopcji; brak organizacji wolnego czasu (dzieci, młodzieży, ludzi starych); brak wiedzy na temat instytucji wspomagających opiekę i wychowanie; małe środki finansowe przeznaczane na opiekę i wychowanie; zły system szkolnictwa; niewłaściwe postawy rodzicielskie (brak właściwego przygotowania do roli rodzica, pedagogizacji); nieodpowiednio realizowana polityka społeczna państwa; agresja; brak należytej opieki dla dzieci z małych miejscowości; wychowanie w instytucjach/placówkach (zbyt duża liczba dzieci, itd.); opieka nad dziećmi z rodzin patologicznych; przepełnione placówki opiekuńczo-wychowawcze; nierówny dostęp do placówek związanych z nauką; trudna młodzież, ciężko do niej dotrzeć; zbyt małe świadczenia socjalne dla osób, które wymagają opieki; brak opieki ze strony rodziców, praca zawodowa (poświęcanie się dla pracy, aby udogodnić sobie życie, a tym samym zaniedbanie dzieci własnych); problemy opieki i wychowania w rodzinach zrekonstruowanych; problem osamotnienia w rodzinach rozbitych; zaspokajanie potrzeb w rodzinach ubogich; problemy z opieką i wychowaniem w rodzinach gdzie występuje uzależnienie; mała pomoc finansowa dla rodzin, które tego potrzebują; kariera zawodowa rodziców, która ma wpływ na opiekę i wychowanie dzieci.

Są to wypowiedzi jedynie 15 osób i – co ciekawe – w żadnej z nich problemy się nie powtórzyły. W zgromadzonych stwierdzeniach kolejnych 66 osób powtarzały się zagadnienia wymieniane przez innych badanych. Zacytowane powyżej wskazania były znacznie liczniejsze i bardziej różnorodne od tych podanych przez studentów w 2018 roku. Zastanowić się można nad podejściem krytycznym, obserwacjami, doświadczeniem obecnego pokolenia studentów. Czy jednak może dokonało się aż tyle pozytywnych zmian w opisywanych obszarach rzeczywistości? Z doświadczenia wiem, że gdy nie motywuje się studentów do analiz teoretycznych i metodycznych, to najchętniej skupiają się na problemach praktycznych, które obserwują w swoim środowisku lokalnym. Wśród wskazań zebranych w 2007 roku były dwa przykłady dotyczące wiedzy ogólnej – jeden dotyczył opieki a drugi wychowania. Czyżby jednak wskazanie obszarów teoretycznych zależało od kompetencji studentów, którzy preferują analizy teoretyczne? To należałoby zweryfikować, nie wszyscy bowiem je posiadają.

W dalszej części tego wprowadzającego do całej książki rozdziału wskazuję na wybrane współczesne problemy pogrupowane według trochę innego klucza niż wskazany na początku tej refleksji. Są one wybrane do analizy przeze mnie na podstawie studium literatury i doświadczeń własnych. Niektóre z nich pokrywają się z wyżej zacytowanymi wypowiedziami studentów.

Współczesne problemy opieki i wychowania – studium literatury i wyników badań własnych

Do współczesnych problemów związanych z poznaniem, teorią opieki i wychowania można zaliczyć między innymi: ciągły brak teorii opieki, która zadowoliłaby współczesnych naukowców (Badora, 2017); zbyt dużą liczbę koncepcji teoretycznych wychowania; brak wskazywania i analizowania związków teorii opieki z wychowaniem czy edukacją; liczbę teorii nauk pokrewnych, z których korzystają lub z którymi są powiązane, a co wynika ze wspólnego przedmiotu badań; rozdrobnienie nauk humanistycznych i społecznych, powstanie bardzo wielu subdyscyplin; niewystarczająca liczba teoretycznych porównań międzynarodowych w obszarach opiekuńczo-wychowawczych. Można wskazać obszary, w których zaznaczają się luki w wiedzy ogólnej na temat opieki, na przykład: potrzeby indywidualne i ich rola w opiece (Gajewska, 1997, s. 173; 2009a, s. 278); geneza i specyfika zachowań opiekuńczych i wychowawczych (Szczurek-Boruta, 2008, s. 703; Gajewska, 2009b); zachowania opiekuńcze ojców (Ogrodzka-Mazur, Błahut, Chmiel, 2016; Ratajczak, 2016), także tych pełniących rolę rodziców zastępczych (Gajewska, 2009b; Kaszubska-Dziergas, 2019); narzędzia pomiaru, diagnozy w opiece i wychowaniu (Gajewska, 2009b); mechanizmy transmisji międzypokoleniowej nieprawidłowych zachowań (Gajewska, 2016b); a szczególnie w dokonujących się obecnie przemianach ewolucyjnych człowieka (Badora, 2013); oraz jego przestrzeni życia (Mendel, 2017). Problemem jest także istnienie zbyt dużej liczby informacji dostępnych w wielu różnych źródłach, często nienaukowych, nieaktualnych, co idzie często w parze z brakiem wiedzy obiektywnej i tym samym rzetelnych wyjaśnień poznawanych zjawisk. Niektóre z ważnych problemów, które wynikają z niedostatków w wiedzy z zakresu opieki i wychowania, rozwinięte będą w dalszych podrozdziałach książki.

Drugą wyróżnioną grupę stanowią problemy metodyczne w zakresie opieki i wychowania. Jest ich bardzo dużo zarówno w wiedzy metodycznej ogólnej, jak i szczegółowej. Do ważniejszych zaliczam między innymi te związane z: niedostatecznym dopracowaniem metodyk szczegółowych pracy opiekuńczo-wychowawczej; małą różnorodnością metod znanych opiekunom-wychowawcom oraz stosowanych w jednej jednostce metodycznej (co powoduje znużenie i niską efektywność odbiorców); złym doborem form i metod pracy; realizacją form kształcenia i doskonalenia pracy opiekuńczo-wychowawczej; osiąganiem profesjonalizmu warsztatu pedagogicznego; współpracą z rodziną, którą wciąż się pomija w wielu opracowaniach; ewaluacją; niską innowacyjnością i kreatywnością metodyczną w opiece i wychowaniu; brakiem indywidualnych programów; pomijaniem wiedzy ogólnej z zakresu metodyki opieki w pracy oświatowej oraz wiedzy z zakresu metodyki wychowania w pracy pomocowej; trudnościami w pracy z różnorodną wiekowo, płciowo, problemowo grupą wychowawczo-opiekuńczą; niedostateczną ogólną wiedzą metodyczną na temat realizacji funkcji opieki, szczególnie w placówkach edukacyjnych (Gajewska, 2019a).

Trzecią grupą są problemy praktyczne w realizacji opieki i wychowania w Polsce oraz wybranych krajach świata, zwłaszcza w Europie. Można do niej zaliczyć między innymi sprawy związane z: ustalaniem odpowiedniego zakresu opieki dla konkretnego dziecka; brakiem spójnego, zintegrowanego systemu oddziaływań opiekuńczo-wychowawczych; kompensacją dysfunkcji rodziny, zamiast rozwiniętej w środowiskach lokalnych ich profilaktyki; brakiem skutecznych rozwiązań w opiece i wychowaniu; niewłaściwą realizacją idei wolontariatu w różnych przestrzeniach życia dzieci i ich rodzin; brakiem szybkiej, pełnej, rozwiniętej, ewaluowanej systematycznej diagnozy opiekuńczo-wychowawczej; zbytnią instytucjonalizacją opieki i wychowania oraz nieradzeniem sobie z jej konsekwencjami; niedostatecznie działającą siecią wsparcia społecznego; niską efektywnością opieki i wychowania; przewagą działań doraźnych i odczuwalnym brakiem działań perspektywicznych; egzekwowaniem obowiązków opiekuńczo-wychowawczych rodziców wynikających z przepisów prawnych; zbyt licznymi grupami wychowawczymi w instytucjach oświatowych; reorganizacją wynikającą z realizacji ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 9 marca 2017 r....), a także systemu edukacji narodowej, w opiece nad dziećmi do lat trzech; wymaganymi kwalifikacjami do pracy wychowawczo-opiekuńczej w różnych formach opieki, wyznaczonymi przez różne i zmieniające się dynamicznie przepisy prawa.

Wskazane wyżej przykłady z pewnością nie wyczerpują pełnej listy problemów związanych z opieką i wychowaniem. Będą one uszczegóławiane i rozszerzane, wyjaśniane w kolejnych rozdziałach. Ich pogrupowanie jednak i wskazanie nie było przypadkowe. Stanowią podstawę do uświadomienia sobie relacji zachodzących między nimi oraz możliwości wpływania na nie, a także kształtowania optymalnych oddziaływań instytucji. Biorąc bowiem pod uwagę prawidłowości ustalone przez Z. Dąbrowskiego, trudno nie zgodzić się ze stwierdzeniem tego autora:

[...] wiedza ogólna kształtuje praktykę głównie pośrednio, poprzez doświadczenie i metodykę, zaś oddziaływanie bezpośrednie na nią jest raczej relatywne i ograniczone, wiedza ogólna i doświadczenie kształtują metodykę, wiedza metodyczna i doświadczenie kształtują praktykę w sposób bezpośredni, między wiedzą ogólną „książkową” a doświadczeniem, jako wiedzą zdobytą i zweryfikowaną poprzez praktykę, zachodzi obustronne oddziaływanie kształtujące (Dąbrowski, 1997a, s. 22).

Studenci kierunku pedagogika, pedagodzy-praktycy najczęściej nie lubią przedmiotów teoretycznych, analizowania wiedzy ogólnej. Zdecydowanie chętniej wybierają te metodyczne i praktyczne. Stąd celem proponowanej refleksji jest także zwrócenie ich uwagi na to, do czego mogą służyć rozważania ogólne, ocena i innowacyjne, krytyczne podejście do zastanej rzeczywistości opiekuńczo-wychowawczej oraz tworzenia metodyk szczegółowych. Analizy teoretyczne są także niezbędne dla osób, które zamierzają kontynuować naukę, na przykład na studiach doktoranckich, rozpoczynając karierę naukową.

Dokładniejszego poszukiwania współczesnych tendencji i problemów opieki oraz wychowania dokonać można, biorąc pod uwagę założenia ogólne, organizacyjne, strukturalne i metodyczne różnych typów i rodzajów instytucji.

Na przykład w placówkach opieki i wychowania dzielonych z rodziną (żłobkach, klubach dziecięcych, placówkach wsparcia dziennego, świetlicach szkolnych, internatach, bursach, przedszkolach, warsztatach terapii zajęciowej, ochotniczych hufcach pracy itp.), które są bardzo popularne i powszechne, do ważniejszych problemów, które można wyróżnić, należą: ich organizacja, ale taka, która nie odbiera rodzicom dzieci na zbyt długi czas, nie przejmuje niemal całej odpowiedzialności za opiekę, wychowanie i nauczanie; efektywność opiekuńczo-wychowawcza podczas dnia; zbyt wysokie zapotrzebowanie na placówki opieki dzielonej z rodzicami; znaczne ograniczenie lub wręcz wyeliminowanie stałego metodycznego nadzoru; słaba koordynacja działań w placówkach lub wręcz jej brak; zbyt niskie uznanie społeczne dla tej formy opieki szkolnej i pozaszkolnej; zbyt duża rotacja kadry; negatywna selekcja w zatrudnianiu kadry; nieprawidłowe postawy wychowawców wobec zachowań agresywnych uczniów (Wawryk, 2019); nieprawidłowości związane z ocenianiem szkolnym (Zajdel, 2019); czy niedostateczne i budzące wątpliwości relacje z rodzicami wychowanków-podopiecznych (por. Gajewska, 2009a, 2012). Wątki te zostaną rozwinięte w dalszych rozdziałach.

Rodzinna opieka zastępcza, w myśl aktualnych przepisów prawnych, jest mocno zróżnicowana. Ogólnie jednak można wskazać na takie współczesne problemy w niej funkcjonujące, jak: dobra klasyfikacja dzieci do danej formy rodzinnej pieczy zastępczej; prawidłowy dobór opiekunów do dziecka i danej formy opieki; skuteczny i wspierający nadzór, żeby dzieci nie wracały do instytucjonalnej pieczy; profesjonalizacja organizacji, działań; praca nad reintegracją, realizacją ekologicznego podejścia, lokalnym tworzeniem i wspieraniem takich form opieki zastępczej; niepowodzenia rodzinnej opieki; przeciągające się sprawy regulowania sytuacji prawnej dziecka; niedostateczna integracja służb w celu rozwiązania spraw dziecka i jego rodziny; trafność doboru odpowiedniej dla dziecka formy pieczy zastępczej; pozytywny społeczny obraz, zapewnienie dostatecznej liczby form takiej opieki czy jawność pieczy zastępczej (zob. Gajewska, 2009a, s. 205–208); niedobory rodzin pomocowych (Krajewska, 2017); zbyt mała liczba i efektywność działań asystentów rodziny; zbyt duża liczba rodzin przypadających na pracownika socjalnego (zob. Informacja Rady Ministrów..., 2019).

W instytucjonalnej pieczy zastępczej w Polsce wyzwaniem są nieustanne przekształcenia mające na celu jej udoskonalenie, ale i ograniczenie. Istotne zmiany wprowadzane były w życie w latach 2000, 2004 oraz 2011 i są kontynuowane do dnia dzisiejszego. Obecne jej formy regulowane są przepisami zawartymi w Ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej i jej nowelizacjami (Dz.U. z 2018 r., poz. 998). Piecza zastępcza jest realizowana w trzech rodzajach instytucji: placówce opiekuńczo-wychowawczej, regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej oraz interwencyjnym ośrodku preadopcyjnym (Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej..., art. 93.1.). Natomiast placówki opiekuńczo-wychowawcze mogą być typu socjalizującego, interwencyjnego, specjalistyczno-terapeutycznego lub rodzinnego (Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej..., art. 101.1.) lub mogą łączyć zadania wymienionych typów placówek (Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej..., art. 101.3.).

Do najważniejszych współczesnych problemów, z jakimi zmagają się placówki socjalizacyjne w Polsce, zaliczyć można w szczególności: reintegrację i związaną z nią zbyt małą efektywność trudnej pracy na rzecz powrotu dzieci do rodzin biologicznych; naukę szkolną, z którą dzieci najczęściej mają wiele trudności; współpracę ze służbami decydującymi o sprawach podopiecznych; usamodzielnienie podopiecznych; niestabilność kadry i placówek; zły medialny obraz (por. Gajewska, 2009a).

Po wstępnym wskazaniu problemów opieki i wychowania warto zwrócić uwagę na system opieki i wychowania dzieci i młodzieży w Polsce (na czym skoncentrowana będzie refleksja w kolejnym rozdziale). Jest on poddawany nieustannym zmianom. Do najważniejszych ogólnych problemów z tym związanych zaliczyć można: trudności z reorganizacją zarówno w filarze pomocy społecznej, począwszy od czerwca 2011 roku, jak i edukacji narodowej. Pojawiają się liczne problemy z dochodzeniem do standardów, lub ich brakiem, trudności w tworzeniu spójnych pomocowych i oświatowych systemów lokalnych, trudności z traktowaniem dzieci, rodzin przez profesjonalistów jak partnerów, w przyjaznej atmosferze, zbytnia instytucjonalizacja lub brak instytucji (np. rodzinnych), nieustanne niedofinansowanie i oszczędzanie.

Z problemami opieki i wychowania w Polsce i na świecie można się zapoznać także na stronach internetowych, takich jak: UNICEF Polska: www.unicef.pl; portal domów pomocy społecznej: www.dps.pl; portal pedagogów szkolnych: www.pedagogszkolny.pl; jak również licznie tworzonych na Facebooku stronach grup tematycznych, na przykład: nauczyciele świetlicy, wychowawca w świetlicy, twórcza świetlica, lekcja z wychowawcą, nauczyciele z pasją czy innowacje pedagogiczne. Cenne są również raporty CBOS (Boguszewski, 2018), NIK (np. piecza zastępcza: NIK o usamodzielnianiu dzieci z rodzin zastępczych i domów dziecka, 2015; na temat świetlic szkolnych: NIK o funkcjonowaniu świetlic szkolnych, 2017; Informacja NIK, 2017; NIK o działaniach powiatów..., 2017) czy Fundacji Orange (Raport o stanie świetlic szkolnych, 2015; Rola szkolnej świetlicy..., 2016), Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę (Kolankiewicz, 2017), Rzecznika Praw Dziecka (Lewicka-Zelent, Zubrzycka-Maciąg, Kwiatkowski, Trojanowska, 2018). Uzupełniają one niedostateczny stan ogólnopolskich badań naukowych w obszarach opieki i wychowania, które nadal rzadko stanowią przedmiot zainteresowań. Mam tutaj na uwadze na przykład analizy jakości opieki i wychowania w świetlicach szkolnych, internatach i bursach szkolnych, placówkach opiekuńczo-wychowawczych, placówkach wsparcia dziennego czy formach opieki dla dzieci do lat trzech (żłobki, kluby dziecięce, nianie), a także roli pedagoga szkolnego, kultury pedagogicznej rodziców, roli babci i dziadka, rodzeństwa, ojca, wizerunku medialnego pracy opiekuńczo-wychowawczej itp. We wszystkich wymienionych obszarach można wskazać problemy i wyzwania oraz kierunki, tendencje przemian, które się dokonują. Przydatna jest do tego wiedza ogólna, teoretyczne podstawy pracy opiekuńczo-wychowawczej, rozwijana głównie w ramach pedagogiki opiekuńczej, pedagogiki społecznej oraz pedagogiki rodziny i specjalnej, wczesnoszkolnej i przedszkolnej.

Podsumowanie

Studenci studiów II stopnia powinni się przyzwyczajać, że rozważania teoretyczne są nieodłącznym elementem analizy naukowej. Nie mogą poprzestawać na doświadczeniach związanych z metodyką oraz praktyką opieki i wychowania, ich gromadzeniu, identyfikowaniu oraz uogólnianiu. Zrozumienie mechanizmów analizy teoretycznej pozwala na prowadzenie refleksji i badań uzupełniających braki w wiedzy. Pedagodzy – praktycy, decydenci rozstrzygający o kształcie podejmowanych działań na rzecz rozwoju dziecka, rozumiejąc specyfikę konkretnych, szczegółowych rodzajów aktywności – można zakładać – zaproponują przemyślane, lepsze, bardziej efektywne rozwiązania. Pozytywny byłby również rozwój wiedzy na temat opieki i łączenie jej z tą o wychowaniu, edukacji.

O Autorce

Grażyna Genowefa Gajewska - pedagog, doktor habilitowany, profesor Uniwersytetu Zielonogórskiego. Autorka wielu książek na temat teorii oraz metodyki opieki i wychowania, edukacji środowiskowej, profesjonalizacji warsztatu pedagogicznego opiekunów i wychowawców, pieczy zastępczej: rodzinnej i instytucjonalnej, wsparcia dziecka i jego rodziny, współpracy z rodzicami i środowiskiem lokalnym, aktywizacji opiekuńczo-wychowawczej.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2021

Recenzenci:

prof. dr hab. Ewa Ogrodzka-Mazur

dr hab. Urszula Gruca-Miąsik, prof. UR

Redakcja wydawnicza:

Zespół

Projekt okładki:

Anna M. Damasiewicz

Zdjęcie na okładce:

© 5second | stock.adobe.com

Afiliacja autorki:

Uniwersytet Zielonogórski

Wydział Pedagogiki, Psychologii i Socjologii

Instytut Pedagogiki

Zakład Pedagogiki Opiekuńczej i Rodziny

G.Gajewska@ipp.uz.zgora.pl

Nr ORCID: 0000-0003-0242-5080

Pierwsze wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Uniwersytet Zielonogórski

ISBN 978-83-8095-959-0

Oficyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl,
e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie II, Kraków 2021

Konwersja
Epubeum