Skarbiec nauczyciela-terapeuty

(na bazie własnych doświadczeń z pracy terapeutycznej)
czyli od programu do realizacji – propozycje rozwiązań pracy terapeutycznej prowadzonej z dziećmi w wieku przedszkolnym o specyﬁcznych i specjalnych potrzebach edukacyjnych

Anna Franczyk
Katarzyna Krajewska

Kraków 2015

Naszym mężom i dzieciom za cierpliwość, wsparcie i wyrozumiałość
Anna Franczyk, Katarzyna Krajewska

Spis treści

Przedmowa

Część I Diagnoza

Wybrane narzędzia diagnostyczne (zabawy, ćwiczenia, karty pracy wykorzystywane podczas diagnozowania umiejętności i możliwości dziecka)

Poznajmy się

Bawimy się razem

Sprawdzanie rozumienia pojęć

Zabawa w porównywanie

Dostrzeganie podobieństw i różnic

Rysowanie pod dyktando

Zabawy klockami

Zabawy manualne

Zabawy z wykorzystaniem figur geometrycznych

Zabawy ze zwierzętami

Zabawy z literami

Kwestionariusze obserwacyjne rozwoju dziecka

Kwestionariusz obserwacyjny rozwoju dziecka – poziom zmysłowy

Kwestionariusz obserwacyjny rozwoju dziecka – poziom poznawczy

Kwestionariusz obserwacyjny rozwoju dziecka – poziom odkrywczo-badawczy

Kwestionariusz obserwacyjny rozwoju dziecka – poziom abstrakcyjno-symboliczny

Część II Wyniki diagnozy

Przykładowy wzór opisu z zeszytu indywidualnej pracy terapeutycznej

Opis przypadku – praca na poziomie zmysłowym

Opis przypadku – praca na poziomie poznawczym z wybranymi elementami poziomu zmysłowego

Opis przypadku – praca na poziomie poznawczym

Opis przypadku – praca na poziomie poznawczym i odkrywczo-badawczym wzbogaconym o wybrane elementy zawarte na poziomie abstrakcyjno-symbolicznym

Opis przypadku – praca na poziomie abstrakcyjno-symbolicznym z wybranymi elementami poziomu odkrywczo-badawczego

Opis przypadku – praca na poziomie odkrywczo-badawczym i abstrakcyjno-symbolicznym

Część III Planowanie pracy dydaktyczno-terapeutycznej

Przykładowy okresowy plan pracy dydaktyczno-terapeutycznej – praca na poziomie zmysłowym

Pierwszy czasookres

Drugi czasookres

Trzeci czasookres

Przykładowy okresowy plan pracy dydaktyczno-terapeutycznej – praca na poziomie poznawczym

Pierwszy czasookres

Drugi czasookres

Trzeci czasookres

Przykładowy okresowy plan pracy dydaktyczno-terapeutycznej – praca na poziomie odkrywczo-badawczym

Pierwszy czasookres

Drugi czasookres

Trzeci czasookres

Przykładowy okresowy plan pracy dydaktyczno-terapeutycznej – praca na poziomie abstrakcyjno-symbolicznym

Pierwszy czasookres

Drugi czasookres

Trzeci czasookres

Czwarty czasookres

Część IV Podsumowanie pracy dydaktyczno-terapeutycznej

Przykładowe opisy postępów rozwoju psychomotorycznego dziecka

Opis postępów rozwoju psychomotorycznego dziecka na dzień (data), opracowany na podstawie obserwacji rocznych przeprowadzonych (miejsce – nazwa placówki)

Opis postępów rozwoju psychomotorycznego dziecka na dzień (data), opracowany na podstawie obserwacji rocznych przeprowadzonych (miejsce – nazwa placówki)

Opis postępów rozwoju psychomotorycznego dziecka na dzień (data), opracowany na podstawie obserwacji rocznych przeprowadzonych (miejsce – nazwa placówki)

Opis postępów rozwoju psychomotorycznego dziecka na dzień (data), opracowany na podstawie obserwacji rocznych przeprowadzonych (miejsce – nazwa placówki)

Opis postępów rozwoju psychomotorycznego dziecka na dzień (data), opracowany na podstawie obserwacji rocznych przeprowadzonych (miejsce – nazwa placówki)

Opis postępów rozwoju psychomotorycznego dziecka na dzień (data), opracowana na podstawie obserwacji rocznych przeprowadzonych (miejsce – nazwa placówki)

Opis postępów rozwoju psychomotorycznego dziecka na dzień (data), opracowany na podstawie obserwacji rocznych przeprowadzonych (miejsce – nazwa placówki)

Opis postępów rozwoju psychomotorycznego dziecka na dzień (data), opracowany na podstawie obserwacji rocznych przeprowadzonych (miejsce – nazwa placówki)

Część V Przykładowe scenariusze zajęć dydaktyczno-terapeutycznych oraz wybrane karty pracy

Wzory wybranych scenariuszy zajęć dydaktyczno-terapeutycznych

1. Scenariusz
(praca na poziomie zmysłowym)

2. Scenariusz
(praca na poziomie zmysłowym)

3. Scenariusz
(praca na poziomie zmysłowym)

4. Scenariusz
(praca na poziomie poznawczym)

5. Scenariusz
(praca na poziomie poznawczym)

6. Scenariusz
(praca na poziomie poznawczym)

7. Scenariusz
(praca na poziomie odkrywczo-badawczym)

8. Scenariusz
(praca na poziomie odkrywczo-badawczym)

9. Scenariusz
(praca na poziomie odkrywczo-badawczym)

10. Scenariusz
(praca na poziomie odkrywczo-badawczym i abstrakcyjno-symbolicznym)

11. Scenariusz
(praca na poziomie odkrywczo-badawczym i abstrakcyjno-symbolicznym)

12. Scenariusz
(praca na poziomie abstrakcyjno-symbolicznym)

13. Scenariusz
(praca na poziomie abstrakcyjno-symbolicznym)

14. Scenariusz
(praca na poziomie abstrakcyjno-symbolicznym)

15. Scenariusz
(praca na poziomie odkrywczo-badawczym i abstrakcyjno-symbolicznym)

16. Scenariusz
(relaksacja do zastosowania na każdym poziomie)

Wzory wybranych kart pracy

1. Zabawy z figurami

2. Jakie to figury?

3. Policz, ile

4. Ile? (=, <, >)

5. Połącz

6. Uzupełnij

7. Ile teraz jest? (+, –, =)

8. Układanie zapasów w spiżarni wiewiórki (1)

9. Układanie zapasów w spiżarni wiewiórki (2)

10. W spiżarni u wiewiórki (1)

11. W spiżarni u wiewiórki (2)

12. „Gdy wiosna na świecie”

13. Gra „Wiosenne domino”, ułóż i graj.

14. Co tu nie pasuje?

15. Zabawy i sporty zimowe

16. Wielkanoc

17. Przeczytaj, wytnij i ułóż

18. Przeczytaj i pokoloruj pisanki według poleceń z wiersza

19. Ola robi porządki w pokoju

20. Obrazki zwierząt

21. Dźwięki i obrazki

22. Pory roku

23. Prawda czy fałsz?

24. Jesienne zabawy słuchowe

25. Zabawy rytmiczne

26. Zwierzęta mieszkające w lesie
(tworzymy proste zdania)

27. „Poranek Kasi”

28. Warzywna wykreślanka

29. Rebusy

30. Obrazkowe zabawy

31. Co tu nie pasuje?

Część VI Pomoce dydaktyczne wykorzystywane w pracy dydaktyczno-terapeutycznej z dziećmi w wieku przedszkolnym

Puzzle całoroczne

Loteryjka „w ciemno”

Kolorowy drapacz chmur

Przestrzenne klocki dydaktyczne „Gigant”

Pizza obrazkowo-sylabowa

Kolorowe mozaiki geometryczne

Podróże małe i duże

Bibliografia

Strona redakcyjna

Przedmowa

[...] mów dziecku, że jest dobre,
że może, że potrafi [...]

Korczak

Dziecko to mała istota, która się uczy – poznając, poznaje – ucząc się. Doznając uczuć, wrażeń i dostrzegając otaczający je świat, tworzy jego obraz.

My – nauczyciele, terapeuci, rodzice, przyjaciele – kształtując tę małą osobowość, mamy ogromny wpływ na to, jakim będzie człowiekiem, kim się stanie.

Postępując zgodnie z intencją Janusza Korczaka, mówmy dziecku, że jest dobre, a właśnie takim się stanie.

Proces uczenia się małego dziecka, w tym również dziecka o specjalnych potrzebach edukacyjnych, polega na dążeniu do wiedzy, rozwijaniu umiejętności i gromadzeniu doświadczeń. Zgodnie z Konwencją o Prawach Dziecka:

„Dziecko psychicznie i fizycznie niepełnosprawne powinno mieć zapewnione pełne i normalne życie w warunkach zabezpieczających jego godność, umożliwiających osiągnięcie niezależności oraz ułatwiających aktywne uczestnictwo w życiu społecznym”1, powinniśmy więc traktować dziecko niepełnosprawne w sposób podmiotowy i koncentrować się na tym, co potrafi, na jego umiejętnościach, a nie na jego upośledzeniu i brakach.

Dziecko specjalnej troski, tak jak każde inne dziecko, musi mieć swoje określone miejsce w społeczeństwie, swoje prawa i obowiązki. Jego niepodważalnym prawem jest rozwój, który powinniśmy wspomagać. Bez względu na swój stan psychiczny, fizyczny i emocjonalny dziecko jest małym człowiekiem, któremu należy stworzyć jak najlepsze warunki do rozwoju, na miarę jego możliwości, potrzeb i zainteresowań.

Chcąc zaspokoić potrzeby i spełnić oczekiwania zarówno dziecka, jak i środowiska, zgromadziłyśmy materiały, które mogą być pomocne dla nauczycieli, terapeutów i rodziców podczas prowadzenia zajęć terapeutycznych o charakterze ogólnorozwojowym, stymulacyjnym, korekcyjnym lub kompensacyjnym.

Proponowane przez nas opracowanie obejmuje swoim zakresem szeroko pojętą pracę terapeutyczną z dziećmi w wieku przedszkolnym, opartą na Programie psychostymulacji dzieci w wieku przedszkolnym z deficytami i zaburzeniami rozwoju naszego autorstwa2.

W pierwszej części opracowania znajdują się materiały, przy których pomocy przeprowadzamy wstępną diagnozę dziecka.

Już małe dzieci preferują niektóre zabawy i zabawki, a innych wręcz nie znoszą. Zatem aby nasza praca była efektywna, a jednocześnie sprawiała radość dziecku, musimy je dobrze poznać. Służą temu wspólne zabawy, których inicjatorem może być samo dziecko. Poprzez ukierunkowanie tych działań (zabaw, ćwiczeń) można gromadzić wstępne informacje o dziecku, o jego upodobaniach, predyspozycjach, możliwościach i trudnościach.

Gdy dziecko już nabierze do nas zaufania i zechce z nami współpracować, możemy określić pierwotny kierunek działań zmierzających do obrania drogi terapii i działań stymulujących.

W tym pierwszym okresie ważne są więc nie tylko kontakty z dzieckiem, ale także z jego rodzicami, opiekunami. Poprzez rozmowy, ankiety, kwestionariusze wzajemnie się poznajemy i obieramy wstępną, indywidualną drogę naszej wspólnej pracy.

Zgromadzone tym sposobem narzędzia do diagnozy (obszar, w którym będziemy się poruszać: punkty pozytywne dziecka, jego zainteresowania, informacje o zabawach i grach, które sprawiają dziecku radość, przyjemność, satysfakcję) są pierwotną bazą warsztatu terapeutycznego nauczyciela-terapeuty.

Etapem podsumowującym okres diagnozy wstępnej jest uporządkowanie informacji o rozwoju dziecka zebranych podczas wstępnej obserwacji. W tym celu proponujemy do wyboru jeden z czterech kwestionariuszy obserwacyjnych rozwoju dziecka:

kwestionariusz obserwacyjny rozwoju dziecka – poziom zmysłowy,

kwestionariusz obserwacyjny rozwoju dziecka – poziom poznawczy,

kwestionariusz obserwacyjny rozwoju dziecka – poziom odkrywczo-badawczy,

kwestionariusz obserwacyjny rozwoju dziecka – poziom abstrakcyjno-symboliczny.

Na podstawie zawartych w kwestionariuszu informacji wysuwamy wnioski i określamy oczekiwania – a więc, co mamy i do czego dążymy. Po stworzeniu ogólnego szkicu możemy przystąpić do określenia programu indywidualnej pracy terapeutycznej, który będzie zarazem wytyczną do stworzenia okresowego planu pracy.

Druga część opracowania zawiera przykładowe opisy przypadków oraz programy terapeutyczne dostosowane do określonego przez terapeutę poziomu.

W trzeciej części zawarte są wskazówki dla nauczyciela dotyczące planowania pracy dydaktyczno-terapeutycznej oraz przykładowe indywidualne okresowe plany pracy terapeutycznej.

Proponowane przez nas ćwiczenia i zabawy w poszczególnych planach okresowych mogą zarówno być wykorzystane w pracy indywidualnej z dzieckiem, jak i stanowić część zajęć z niezbyt licznymi grupami dzieci. Tworzenie małych grup sprzyja rozwojowi dziecka. Dzieci podczas wspólnych zabaw samoistnie się uczą, korygują błędy, tłumaczą sobie wzajemnie zasady zabawy czy gry.

Okresowe plany terapeutyczne stworzyłyśmy na podstawie wspomnianego już Programu psychostymulacji dzieci w wieku przedszkolnym z deficytami i zaburzeniami rozwoju3. Z tego programu czerpiemy treści, które stanowią priorytety naszej indywidualnej pracy terapeutycznej.

W trzeciej części niniejszego opracowania możemy więc znaleźć treści dotyczące rozwoju społeczno-emocjonalnego, które zawarte są w rozdziale pt. „Funkcjonowanie w środowisku”. Ten rozdział zawiera propozycje ćwiczeń i zabaw doskonalących sprawność dziecka w zakresie samoobsługi i nawiązywania kontaktów społeczno-emocjonalnych.

Proponowany przez nas program obejmuje cztery poziomy pracy terapeutyczno-stymulacyjnej:

Poziom pierwszy został przez nas nazwany poziomem zmysłowym, ponieważ zadania, które obejmuje, opierają się przede wszystkim na dostarczaniu bodźców mających na celu pobudzanie zmysłów małego człowieka. Znajdziemy tu przykłady ćwiczeń dotyczących następujących obszarów: dotyk, smak, wzrok, słuch, węch, a ponadto ćwiczenia oddechowe, ćwiczenia przygotowujące do nauki mowy oraz ćwiczenia rozwijające sprawność ruchową.

Poziom drugi – poznawczy, obejmuje grupy ćwiczeń mające na celu stymulowanie rozwoju dziecka poprzez doświadczanie w zabawie i obserwację efektów swoich działań. Ćwiczenia proponowane przez nas na tym poziomie mogą być wykorzystywane w pracy z dziećmi, które już nabyły umiejętności przewidziane na poziomie zmysłowym. Jednocześnie są tak opracowane, aby mogły być użyteczne dla dzieci bez względu na wiek. Oto obszary działań objęte programem na przedstawionym poziomie:
– ćwiczenia rozwijające percepcję i pamięć wzrokową,
– ćwiczenia percepcji i pamięci słuchowej oraz koordynacji słuchowo-ruchowej,
– ćwiczenia z zakresu rozwoju mowy i myślenia,
– ćwiczenia orientacji przestrzennej,
– ćwiczenia motoryki dużej i małej.

Poziom trzeci został przez nas nazwany poziomem odkrywczo-badawczym. Ćwiczenia proponowane na tym etapie mają na celu rozwijanie aktywności poznawczej poprzez praktyczne działania na przedmiotach, zabawy konstrukcyjne i tematyczne. Na tym poziomie ćwiczenia obejmują następujące obszary:
– ćwiczenia rozwijające i usprawniające percepcję wzrokową i koordynację wzrokowo-ruchową,
– ćwiczenia percepcji i pamięci słuchowej oraz koordynacji słuchowo-ruchowej, w tym ćwiczenia wrażliwości słuchowej, różnicowanie dźwięków niewchodzących w skład mowy ludzkiej, ćwiczenia rytmizujące, ćwiczenia rozwijające mowę, myślenie i ćwiczenia wzbogacające słownik,
– ćwiczenia doskonalące orientację przestrzenną i kierunkową, ćwiczenia w zakresie sprawności ruchowej.

Poziom czwarty – abstrakcyjno-symboliczny, został opracowany z myślą o dzieciach, które przeszły już trzy wyżej wymienione poziomy bądź posiadają umiejętności pozwalające na pracę na tym poziomie. Materiał dydaktyczno-terapeutyczny przygotowany przez nas ma na celu rozwijanie zdolności psychoruchowych dziecka mającego przystąpić do nauki czytania i pisania. Poziom czwarty, podobnie jak trzeci, obejmuje następujące obszary:
– ćwiczenia z zakresu percepcji wzrokowej (spostrzeganie, pamięć, koordynacja wielozmysłowa),
– ćwiczenia z zakresu percepcji słuchowej (ćwiczenia rozwijające słuch fonematyczny oraz analizę i syntezę słuchową, ćwiczenia słuchu fonetycznego, ćwiczenia pamięci słuchowej i słownej), ćwiczenia doskonalące wypowiedzi dzieci: mowę i myślenie,
– ćwiczenia orientacji przestrzennej i kierunkowej w zakresie mikroprzestrzeni,
– ćwiczenia rozwijające sprawność ruchową i grafomotoryczną.

Część czwarta opracowania zawiera podsumowanie pracy terapeutycznej. Znajdują się tu przykładowe opinie wydawane o dziecku i opisy postępów dziecka.

W części piątej i szóstej umieściłyśmy przykładowe scenariusze zajęć dydaktyczno-terapeutycznych, przyporządkowane do danego poziomu, oraz zestawy pomocy dydaktycznych i karty pracy, opracowane i wykorzystywane przez nas w codziennej pracy z dziećmi.

1Konwencja o Prawach Dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r., artykuł 23, punkt 1, DzU z 1991 r., nr 120, poz. 526.

2A. Franczyk, K. Krajewska, Program psychostymulacji dzieci w wieku przedszkolnym z deficytami i zaburzeniami rozwoju. Ćwiczenia i zabawy do wykorzystania w pracy dydaktyczno-terapeutycznej dla nauczycieli i terapeutów pracujących z dziećmi o specyficznych potrzebach edukacyjnych, „Impuls”, Kraków 2002.

3Ibidem.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2005

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Projekt okładki:
Agata Fuks

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-139-8

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-7850-863-2

Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2015