Wybór i opracowanie
Katarzyna Marszałek

Tom II
Walka, sowietyzacja, odwilż, kryzys i upadek
(1944–1988)

Wybór zródeł do dziejów ZHP

Kraków 2015

Spis treści

Wprowadzenie

Część III
Walka o kształt harcerstwa 1944–1947

Rozdział I
Dokumentacja władz ZHP oraz dokumenty z nią związane

1.1. Zarządzenia Kierowników Resortu, 1944 r.

1.1.1. Administracji Publicznej i Oświaty w sprawie przywrócenia do życia jawnego ZHP jako stowarzyszenia wyższej użyteczności

1.1.2. Oświaty w sprawie ustalenia liczby członków Tymczasowej Naczelnej Rady Harcerskiej i powołaniu jej składu osobowego

1.2. Deklaracja ideowa ZHP, 1945 r.

1.3. Rozkaz Naczelnictwa ZHP, 1945 r., w sprawie

1.3.1. Komisji Planowania Odbudowy Harcerstwa

1.3.1.1. Regulaminu Komisji Planowania Odbudowy Harcerstwa Polskiego

1.3.1.2. Zastrzeżenia nazwy „harcerski”

1.4. Rozkaz Naczelnika Harcerzy w sprawie współpracy młodzieży harcerskiej oraz współpracy z innymi organizacjami, 1945 r.

1.5. Rozkaz Naczelniczki Harcerek i Naczelnika Harcerzy w sprawie udziału harcerek i harcerzy w akcji repatriacyjnej, 1945 r.

1.6. Wnioski Tymczasowej Naczelnej Rady Harcerskiej, 1946 r., w sprawie

1.6.1. Zjazdu Walnego ZHP

1.6.2. Statutu ZHP

1.6.3. normalizowania stosunków organizacyjnych

1.6.4. duszpasterstwa

1.6.5. pracy wychowawczej organizacji

1.6.6. krzyża harcerskiego i legitymacji organizacyjnej

1.6.6.1. Instrukcja w sprawie krzyża harcerskiego i legitymacji organizacyjnych

1.7. Rozkaz Naczelniczki Harcerek, Załącznik nr 1, Instrukcja tymczasowa o ruchu harcerek między Chorągwiami, 1946 r.

1.8. Rozkaz Naczelnika Harcerzy, Załącznik nr 1, Instrukcja w sprawie czynności weryfikacyjnych, 1946 r.

1.9. Rozkaz Nadzwyczajny Naczelnika Harcerzy w sprawie wydarzeń poznańskich 1947 r.

1.10. Publikacja, Walka o nowe harcerstwo, Pelagia Lewińska, 1949 r.

1.11. Zarządzenie Ministra Oświaty w sprawie wprowadzenia Instrukcji o organizacji Harcerstwa w szkołach ogólnokształcących, 1950 r.

1.11.1. Załącznik do zarządzenia Ministra Oświaty z 6.IX.1950 r., Instrukcja o organizacji Harcerstwa w szkołach ogólnokształcących

Rozdział II
Harcerskie Kodeksy, komentarze do nich oraz inne dokumenty z nimi związane

2.1. Przyrzeczenie

2.1.1. Rota przyrzeczenia harcerskiego, uchwalona przez Tymczasową Naczelną Radę Harcerską w dniu 24 I 1945 r. zatwierdzona Rozkazem Naczelnika Harcerzy L. 4 z dnia 5 III 1945 r.

2.1.2. Komentarz do prawa i przyrzeczenia harcerskiego, Tadeusz Nawrocki, 1945 r.

2.1.3. Komunikat Naczelnictwa ZHP w sprawie Komisji Ideologicznej, 1946 r.

2.1.4. Wniosek Tymczasowej Naczelnej Rady Harcerskiej w sprawie prawa i przyrzeczenia harcerskiego, 1946 r.

2.1.5. Rota przyrzeczenia harcerskiego, uchwalona przez Tymczasową Naczelną Radę Harcerską w dniu 7 VI 1947 r. na wniosek Naczelnictwa ZHP, zatwierdzona rozkazem Naczelnictwa ZHP L. 3 z dnia 12 VIII 1947 r.

2.1.6. List Pelagii Lewińskiej do KC PPR opisujący prace w ZHP nad uchwaleniem nowego brzemienia przyrzeczenia i prawa harcerskiego, 1947 r.

2.2. Prawo Harcerskie

2.2.1. Rozkaz Naczelnictwa ZHP w sprawie dziesiątego punktu prawa harcerskiego, 1945 r.

2.2.2. Treść prawa harcerskiego, uchwalona przez Tymczasową Naczelną Radę Harcerską w dniu 24 I 1945 r. zatwierdzona Rozkazem Naczelnika Harcerzy L. 4 z dnia 5 III 1945 r.

2.2.3. Treść prawa harcerskiego, uchwalona przez Tymczasową Naczelną Radę Harcerską w dniu 7 VI 1947 r. na wniosek Naczelnictwa ZHP, zatwierdzona rozkazem Naczelnictwa ZHP L. 3 z dnia 12 VIII 1947 r.

Część IV
Sowietyzacja harcerstwa
1948–1955

Rozdział I
Dokumentacja władz oraz dokumenty z nią związane

1.1. Regulamin drużyny zuchów i harcerzy 1948 r.

1.2. Uchwała konferencji komendantek i komendantów chorągwi, 1948 r.

1.3. Instrukcja Związku Młodzieży Polskiej w sprawie form współdziałania z ZHP, 1949 r.

1.4. Materiały pomocnicze do szkolenia przewodników drużyny harcerskiej, Józef Mazurek, Zastępca Kierownika Wydziału Harcerskiego ZG ZMP, 1951 r.

1.5. Uchwały VIII Plenum ZG ZMP, 1952 r.

1.6. Przemówienie Haliny Krysanki, Zastępcy Kierownika Wydziału Harcerskiego ZG ZMP, na XV Plenum ZG ZMP, 1954 r.

Rozdział II
Harcerskie Kodeksy, komentarze do nich oraz inne dokumenty z nimi związane

2.1. Przyrzeczenie

2.1.1. Rota przyrzeczenia harcerskiego, uchwalona przez Zarząd Główny Związku Młodzieży Polskiej i Naczelnictwo ZHP w dniu 25 V 1950 r. weszła w życie dnia 1 VI 1950 r.

2.2. Prawo Harcerskie

2.2.1. Treść prawa harcerskiego, uchwalona przez Zarząd Główny Związku Młodzieży Polskiej i Naczelnictwo ZHP w dniu 25 V 1950 r. weszła w życie dnia 1 VI 1950 r.

2.3. Komentarze do Harcerskich Kodeksów oraz inne dokumenty z nimi związane

2.3.1. Komentarz Naczelnictwa ZHP dotyczący prawa harcerskiego, 1948 r.

2.3.2. Komentarz do dziewiątego punktu prawa harcerskiego, Stanisława Kaczora, 1954 r.

2.3.3. Komentarz do przyrzeczenia harcerskiego, Włodzimierza Kosmali, 1955 r.

2.3.4. Komentarz do prawa harcerskiego, Włodzimierza Kosmali, 1955 r.

Część V
Odwilż, harcerstwo w socjaliźmie, kryzys i upadek
1956–1988

Rozdział I
Dokumentacja Zjazdów ZHP oraz dokumenty z nią związane

1.1. Przed Krajowym Zjazdem Działaczy Harcerskich, 1956 r.

1.1.1. Referat na III Plenum ZG ZMP, 1956 r.

1.1.2. Rezolucja Narady Komend Wojewódzkich i Komendy Głównej Organizacji Harcerskiej

1.1.3. Zalecenia Narady Komend Wojewódzkich i Komendy Głównej Organizacji Harcerskiej dla Komendy Głównej

1.1.4. Zarządzenie Ministra Oświaty w sprawie pracy drużynowego i współdziałania Wydziałów Oświaty z komendami harcerskimi

1.1.4.1. Załącznik do Zarządzenie Ministra Oświaty, Instrukcja o pracy drużynowego i współdziałaniu Wydziałów Oświaty z komendami harcerskimi

1.1.4.2. Załącznik do zarządzenia Ministra Oświaty z dnia 12 października 1956 r. 

1.1.5. Regulamin Organizacji Harcerskiej Polski Ludowej

1.2. Krajowy Zjazd Działaczy Harcerskich, 1956 r.

1.2.1. Deklaracja Ideowa Krajowego Zjazdu Działaczy Harcerskich ZHP

1.2.2. Uchwały Krajowego Zjazdu Działaczy Harcerskich ZHP w sprawie

1.2.2.1. zmian w symbolice harcerskiej i formach zewnętrznych

1.2.2.2. organizacyjnych podstaw działania

1.2.3. Uchwała Naczelnej Rady Harcerskiej w sprawie odnowy harcerstwa 1957 r.

1.3. II Zjazd Walny ZHP, 1959 r.

1.3.1. Uchwały II Zjazdu Walnego ZHP w sprawie

1.3.1.1. wytycznych do programu

1.3.1.2. harcerskiej pracy nauczycieli

1.3.2. Rozporządzenie Rady Ministrów z 2 VII 1959 r. w sprawie uznania ZHP za stowarzyszenie wyższej użyteczności

1.4. III Zjazd Walny ZHP, 1964 r.

1.4.1. Przemówienie Edwarda Ochaba Sekretarza KC PZPR, na III Zjeździe Walnym ZHP

1.4.2. List Delegatów III Zjazdu Walnego ZHP do Władysława Gomułki

1.4.3. Zadania społeczno-wychowawcze ZHP na najbliższe lata przyjęte na III Zjeździe Walnym

1.4.4. Uchwała III Zjazdu Walnego ZHP w sprawie przyznania praw delegatów uczestnikom Zjazdu wybranym na konferencjach w hufcach spośród niepełnoletnich instruktorów

1.5. IV Zjazd ZHP, 1968 r.

1.5.1. Przemówienie Marszałka Polski Mariana Spychalskiego, Przewodniczącego Rady Państwa, Przewodniczącego Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu na IV Zjeździe ZHP

1.5.2. Uchwała Programowa IV Zjazdu ZHP

1.5.3. List Delegatów IV Zjazdu ZHP do Dziewcząt i Chłopców walczącego Wietnamu

1.6. V Zjazd ZHP, 1973 r.

1.6.1. Przemówienie członka Biura Politycznego KC PZPR Przewodniczącego Rady Państwa Henryka Jabłońskiego na V Zjeździe ZHP

1.6.2. Uchwała V Zjazdu ZHP w sprawie programu

1.7. VI Zjazd ZHP, 1977 r.

1.7.1. Notatka Głównej Kwatery ZHP w sprawie VI Zjazdu ZHP

1.7.2. Uchwały VI Zjazdu ZHP w sprawie

1.7.2.1. najważniejszych zadań na lata 1977–1981

1.7.2.2. przesłania Forum Aktywu Harcerskiej Służby Polsce Socjalistycznej do wszystkich uczniów w Polsce

1.8. VII Zjazd ZHP, 1981 r.

1.8.1. Uchwały VII Zjazdu w sprawie

1.8.1.1. samodzielności ZHP, planu umacniania drużyn, programu, warunków dalszego rozwoju ZHP

1.8.1.2. wystąpienia ZHP z Federacji Socjalistycznych Związków Młodzieży Polskiej

1.8.1.3. wyłączności używania przez ZHP hymnu i symboli ZHP oraz harcerskiego systemu wychowawczego

1.9. VIII Zjazd ZHP, 1985 r.

1.9.1. Przemówienie I sekretarza KC PZPR, Premiera Generała Armii, Wojciecha Jaruzelskiego na VIII Zjeździe ZHP

1.9.2. Uchwała VIII Zjazdu ZHP w sprawie idei, którym służy harcerstwo, społecznego programu harcerstwa, kierunków harcerskiej służby

1.9.3. Stanowiska VIII Zjazdu ZHP w sprawie

1.9.3.1. edukacji narodowej

1.9.3.2. zdrowia dzieci i młodzieży

1.9.3.3. sytuacji międzynarodowej

1.9.3.4. wyborów do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej

Rozdział II
Statuty ZHP oraz dokumenty z nimi związane

2.1. Statut ZHP, 1959 r.

2.1.1. Tekst Statutu ZHP uchwalony przez II Walny Zjazd ZHP w dniach 18–21 IV 1959 r., Zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych dnia 9 IX 1959 r. w sprawie ogłoszenia statutu stowarzyszenia wyższej użyteczności ZHP

2.2. Statut ZHP, 1965 r.

2.2.1. Prace nad zmianą Statutu ZHP

2.2.1.1. Propozycja trybu uchwalania poprawek do Statutu Komisji Statutowej Naczelnej Rady Harcerskiej

2.2.1.2. Informacja Komisji Statutowej Naczelnej Rady Harcerskiej o jej pracach

2.2.1.3. Propozycja poprawek do Statutu Komisji Statutowej Naczelnej Rady Harcerskiej

2.2.1.4. Pismo Naczelnika ZHP Witolda Kineckiego do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Departament Społeczno-Administracyjny w sprawie zmian i poprawek wprowadzonych do Statutu ZHP

2.2.1.5. Uzupełnienie Zastępcy Naczelnika Harcerstwa Jerzego Majki pisma do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Departament Społeczno-Administracyjny w sprawie zmian i poprawek wprowadzonych do Statutu ZHP

2.2.1.6. Pismo Zastępcy Naczelnika Harcerstwa Jerzego Majki do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Gabinet Ministra w sprawie uzasadnienia zmian i poprawek wprowadzonych do Statutu ZHP na III Walnym Zjeździe ZHP w dniach 3–5 IV 1964 r.

2.2.2. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 V 1965 r. w sprawie zmiany statutu stowarzyszenia wyższej użyteczności ZHP

2.2.3. Tekst Statutu ZHP uchwalonego przez III Zjazd ZHP w dniach 3–5 IV 1964 r. ustalonego i ogłoszonego Zarządzeniem Ministra Spraw wewnętrznych z dnia 20 V 1965 r.

2.3. Statut ZHP, 1969 r.

2.3.1. Prace nad zmianą Statutu ZHP

2.3.1.1. Pismo Zastępcy Naczelnika ZHP Włodzimierza Sarana do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w sprawie poprawek do Statutu ZHP poczynionych przez IV Zjazd ZHP

2.3.1.2. Uzupełnienie pisma Głównej Kwatery do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w sprawie poprawek do Statutu poczynionych przez IV Zjazd ZHP

2.3.2. Tekst Statutu ZHP uchwalonego przez IV Zjazd ZHP w dniach 14–16 X 1968 r., ustalony i ogłoszony zarządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 13 VIII 1969 r.

2.4. Statut ZHP z 1975 r.

2.4.1. Tekst Statutu ZHP ogłoszony Zarządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 18 IX 1975 r.

2.5. Statut ZHP z 1977 r.

2.5.1. Tekst Statutu ZHP uchwalonego przez VI Zjazd ZHP w dniach 28–29 III 1977 r. ustalony i ogłoszony Zarządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 24 XI 1977 r.

2.6. Statut ZHP z 1981 r.

2.6.1. Tekst Statutu ZHP uchwalonego przez VII Zjazd ZHP w dniach 15–18 III 1981 r. ustalony i ogłoszony Zarządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 21 VII 1981 r.

2.6.2. Uchwała VIII Zjazdu ZHP w sprawie Statutu ZHP

Rozdział III
Harcerskie Kodeksy, komentarze do nich oraz inne dokumenty z nimi związane

3.1. Obietnica i Prawo Zucha

3.1.1. Obietnica Zucha

3.1.1.1. Rota obietnicy zucha, 1957 r., zatwierdzona Uchwałą Rady Naczelnej z dnia 10 III 1957 r., potwierdzona przez III Walny Zjazd ZHP, w dniach 3–5 VI 1964 r.

3.1.1.2. rota obietnicy zucha, 1981 r., zatwierdzona Uchwałą VII Zjazdu ZHP w dniach 15–19 III 1981 r.

3.1.2. Prawo Zucha

3.1.2.1. Treść prawa zucha, 1957 r., zatwierdzona Uchwałą Rady Naczelnej z dnia 10 III 1957 r., potwierdzona przez III Walny Zjazd ZHP, w dniach 3–5 VI 1964 r.

3.2. Przyrzeczenie i Prawo Harcerskie

3.2.1. Przyrzeczenie

3.2.1.1. Rota przyrzeczenia harcerskiego, 1956 r. obowiązująca w Organizacji Harcerskiej tekst opublikowany w „Świat Młodych” nr 8 z 1956 r.

3.2.1.2. Rota przyrzeczenia harcerskiego, 1957 r. uchwalona przez Naczelną Radę Harcerską w dniu 10 III 1957 r.

3.2.1.3. Rota przyrzeczenia harcerskiego, uchwalona przez III Walny Zjazd ZHP w dniach 3–4 IV 1964 r. utrzymana w mocy przez VII Zjazd ZHP w dniach 15–18 III 1981 r.

3.2.1.4. Rota przyrzeczenia harcerskiego, uchwalona przez III Walny Zjazd ZHP w dniach 3–4 IV 1964 r. utrzymana w mocy przez VII Zjazd ZHP w dniach 15–18 III 1981 r.

3.2.1.5. Rota przyrzeczenia harcerskiego, według stanowiska VIII Zjazdu ZHP w dniach 28–31 III 1985 r.

3.2.2. Prawo Harcerskie

3.2.2.1. Treść prawa harcerskiego, 1956 r. obowiązująca w Organizacji Harcerskiej tekst opublikowany w „Świat Młodych” nr 8 z 1956 r.

3.2.2.2. Treść prawa harcerskiego, 1957 r. uchwalona przez Naczelną Radę Harcerską w dniu 10 III 1957 r.

3.2.2.3. Treść prawa harcerskiego, 1964 r. uchwalona przez III Walny Zjazd ZHP w dniach 3–4 IV 1964 r. utrzymana w mocy przez VII Zjazd ZHP w dniach 15–18 III 1981 r.

3.2.2.4. Treść prawa harcerskiego, 1981 r. uchwalona przez III Walny Zjazd ZHP w dniach 3–4 IV 1964 r. utrzymana w mocy przez VII Zjazd ZHP w dniach 15–18 III 1981 r.

3.2.2.5. Treść prawa harcerskiego, według stanowiska VIII Zjazdu ZHP w dniach 28–31 III 1985 r.

3.3. Zobowiązanie instruktorskie, karta praw i obowiązków instruktora ZHP

3.3.1. Rota zobowiązania instruktorskiego, 1957 r., uchwalona Uchwałą Rady Naczelnej z dnia 1 III 1957 r.

3.3.2. Rota zobowiązania instruktorskiego, 1964 r., uchwalona przez III Walny Zjazd ZHP w dniach 3–4 IV 1964 r.

3.3.3. Rota zobowiązania instruktorskiego, 1968 r., uchwalona przez IV Zjazd ZHP w dniach 14–16 X 1968 r.

3.3.4. Karta Praw i Obowiązków Instruktora ZHP, 1968 r., uchwalona przez IV Zjazd ZHP w dniach 14–16 X 1968 r.

3.3.5. Rota zobowiązania instruktorskiego, 1977 r., uchwalona przez VI Zjazd w dniach 28–29 III 1977 r.

3.3.6. Rota zobowiązania instruktorskiego,1981 r., uchwalona przez VII Zjazd ZHP w dniach 15–18 III 1981 r.

3.3.7. Karta Praw i Obowiązków Instruktora ZHP, 1981 r., uchwalona przez VII Zjazd ZHP w dniach 15–18 III 1981 r.

3.4. Komentarze do Harcerskich Kodeksów oraz inne dokumenty z nimi związane

3.4.1. Komentarz Stefana Kardynała Wyszyńskiego, Prymasa Polski dotyczący przyrzeczenia i prawa harcerskiego, 1970 r.

3.4.2. Stanowisko VII Zjazdu ZHP w sprawie Roty Przyrzeczenia i Prawa harcerskiego

3.4.3. Komentarz Zespołu Teorii Harcerstwa dotyczący przyrzeczenie i prawa harcerskiego, 1985 r.

Bibliografia

Załącznik 1. Spis źródeł tomu drugiego

Załącznik 2. Chronologiczny wykaz Zjazdów ZHP w latach 1920–2014

Załącznik 3. Chronologiczny wykaz Statutów ZHP

Strona redakcyjna

Wprowadzenie

Działalność i historia Związku Harcerstwa Polskiego (ZHP) są tematem licznych opracowań, są to zazwyczaj:

wspomnienia harcerek i harcerzy, drużyn, kręgów;

syntetyczne opracowania poszczególnych okresów dziejów organizacji;

wybory źródeł dziejów ZHP obejmujące fragment jego działalności.

Na rynku księgarskim dostępne są także wznowienia książek harcerskich z dawnych lat, wśród których wyróżnia się seria opracowana przez Oficynę Wydawniczą „Impuls” pod hasłem „Przywrócić Pamięć”.

Brak jest – w moim odczuciu – opracowania, które zawierałoby zbiór oryginalnych źródeł dotyczących dziejów ZHP, od chwili powstania stowarzyszenia do czasów współczesnych. Dlatego podjęłam próbę opracowania Wyboru źródeł do dziejów ZHP, ujętego w trzech tomach. Opublikowanie niniejszych źródeł ma na celu udostępnienie szerszemu gronu czytelników materiałów dostępnych jak dotąd nielicznym. Chciałabym w ten sposób ułatwić zainteresowanym osobom studia nad dziejami ZHP, poprzez samodzielną lekturę i własną interpretację zgromadzonych dokumentów.

W niniejszym opracowaniu umieściłam źródła odnalezione podczas kwerend przeprowadzonych w latach 2005–2014 w zasobach Archiwum Akt Nowych w Warszawie (AAN); Biblioteki i Archiwum Muzeum Harcerstwa w Warszawie (MH); w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego (UW); Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie; w Bazie Internetowych Systemów Aktów Prawnych – ISAP; stronach internetowych ZHP, oraz we wcześniejszych publikacjach zwartych zawierających źródła1.

Na niniejszy Wybór źródeł do dziejów ZHP składają się następujące tomy:

pierwszy Utworzenie i czas próby ruchu harcerskiego (1918–1944), składający się z dwóch części Utworzenie i rozwój ogólnopolskiego ZHP (1918–1939) oraz Czas próby (1939–1944);

drugi Walka, sowietyzacja, odwilż, kryzys i upadek (1944–1988) złożony z trzech części Walka o kształt harcerstwa (1944–1947); Sowietyzacja harcerstwa (1948–1955); Odwilż, harcerstwo w socjalizmie, kryzys i upadek (1956–1988);

trzeci Odrodzenie, lata demokracji (1989–2014), stanowiący część szóstą.

Okresy omówione w poszczególnych częściach zostały wyodrębnione w oparciu o periodyzacje historii harcerstwa Olgierda Fietkiewicza, Mariana Miszczuka2 i Bogusława Śliwerskiego3.

Ze względu na obszerność i dużą liczbę materiałów dotyczących dziejów ZHP, zrezygnowałam z zamieszczenia ich wszystkich i skoncentrowałam się tylko na wybranych, dlatego każda część niniejszego zbioru źródeł zawiera dokumenty sklasyfikowane według następujących kategorii:

Dokumentacja Zjazdów ZHP oraz pozjazdowe decyzje władz ZHP (ze względu na obszerność materiałów źródło:wych zamieściłam tu tylko źródła odnoszące się do ideologii ZHP, pomijając np. sprawy dotyczące finansów stowarzyszenia, odznak, wydawnictw. Uchwały, wnioski i stanowiska dotyczące Statutów i Harcerskich Kodeksów umieściłam w rozdziałach ich dotyczących.);

Statuty ZHP;

Harcerskie Kodeksy.

W latach 1939–1944, 1944–1955, ze względu na uwarunkowania historyczne, nie można było zastosować tego klucza.

Zamieszczone źródła cechuje różnorodność nazw. Celem ich ujednolicenia w spisie treści nie podaję oryginalnych tytułów dokumentów tylko uogólnione nazwy według następującego klucza:

rodzaj dokumentu (informacja, wnioski, zaproszenie, uchwały, ustalenie, list, artykuł, komentarz, rozkaz, rota i inne);

twórca (imię i nazwisko lub nazwa np. Zjazd Walny ZHP, Rada Naczelna); pomijam tytuły i stopnie naukowe oraz stopnie instruktorskie;

informacja na temat treści danego dokumentu.

Oryginalne nazwy źródeł zostały umieszczone na początku każdego prezentowanego dokumentu oraz w Spisie Źródeł (Załącznik nr 1). Podaję również miejsce dostępu do źródła, używając dookreśleń: dostęp AAN w Warszawie4, MH w Warszawie5, zasoby własne i inne.

Ze względu na zły stan fizyczny niektórych źródeł, np. blaknięcie tekstu umieszczonego na bibułce, kalce, kruszenie się papieru, czy też niska jakość druku, większość dokumentów została przeze mnie przepisana z zachowaniem oryginalnej pisowni, stylistyki źródła. W sytuacji ubytków w dokumencie lub niemożliwości odczytania go w przepisanym tekście wstawiałam wielokropek a w przypisie starałam się określić orientacyjną liczbę brakujących/nieczytelnych wyrazów. Tam gdzie stan dokumentu na to pozwolił zamieściłam skany dokumentów.

Dla ułatwienia lektury i ewentualnych dalszych poszukiwań na końcu niniejszego opracowania umieściłam Chronologiczny wykaz Zjazdów ZHP (Załącznik 2) oraz Chronologiczny wykaz Statutów ZHP (Załącznik nr 3).

Tom II
Walka, sowietyzacja, odwilż, kryzys i upadek (1944–1988)

Tom ten składa się z części Walka o kształt harcerstwa (1944–1947); Sowietyzacja harcerstwa (1948–1955) i Odwilż, harcerstwo w socjalizmie, kryzys i upadek (1956–1988);

Proces wychodzenia harcerstwa z konspiracji był długotrwały. Ostatecznie nie można wyznaczyć dat końcowych (chociażby ze względu na braki w materiałach źródło:wych i różną interpretację wydarzeń tego okresu). Za datę wyjściową przyjmuję 30 XII 1944 r., czyli dzień ukazania się Zarządzenia Kierowników Resortów Oświaty i Administracji Publicznej6.

W części trzeciej7 i czwartej8 ze względu na uwarunkowania historyczne nie mogłam zastosować klucza przyjętego do podziału treści9, ponieważ lata 1944–1947 są okresem bezzjazdowym – w historii ZHP – w którym organizacja bazowała po części na statucie przedwojennym. W dniu 8 V 1945 r. Naczelnictwo zdecydowało o przystąpieniu „harcerstwa do ruchu młodzieży polskiej”. W 1948 roku władze państwowe ograniczyły teren pracy ZHP do szkoły podstawowej, młodzież starszą należało przekazać do Służby Polsce. W ZHP mogła ona pozostać tylko w roli funkcyjnych10. W dniu 20 I 1951 r. uchwałą Rady Naczelnej ZMP, komendy wojewódzkie ZHP przekształcono w wydziały harcerskie zarządów wojewódzkich, a komendy powiatowe w referaty harcerskie zarządów powiatowych ZMP i ZHP przestało istnieć. Na jego miejsce powołana zostaje Organizacja Harcerska Związku Młodzieży Polskiej11. W związku z powyższym w części trzeciej i czwartej pogrupowałam treści według klucza: Dokumentacja władz12; Harcerskie Kodeksy.

Część piąta13 rozpoczyna się od dokumentacji Krajowego Zjazd Działaczy Harcerskich w Łodzi z 1956 r., na którym podjęto uchwałę W Sprawie Organizacyjnych Podstaw Działania. Głosiła ona, iż: „z uwagi na pełne usamodzielnienie i przekształcenie się Organizacji Harcerskiej Polski Ludowej we wspólny związek dzieci, młodzieży i instruktorów pracujących w oparciu o metody harcerskie, przywraca się tradycyjną nazwę Związek Harcerstwa Polskiego”14.

Tom zawiera wybór materiałów źródło:wych opracowanych w wyniku kwerendy w Muzeum Harcerstwa w Warszawie; w Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie, w Bazie Internetowych Systemów Aktów Prawnych – ISAP oraz z zasobów własnych.

W Muzeum Harcerstwa w Warszawie korzystałam z dokumentów zgromadzonych w Bibliotece i Archiwum.

W zasobach Biblioteki poddałam kwerendzie dostępne na miejscu:

dokumenty drukowane: Statuty ZHP, dokumentację Zjazdów ZHP, „Wiadomości Urzędowe” Naczelnictwa ZHP; „Wiadomości Urzędowe” Naczelnej Rady Harcerskiej; „Wiadomości Urzędowe” ZHP;

czasopisma: „Harcerstwo”, „Świat Młodych”;

publikacje zwarte udostępnione na zasadzie wolnego dostępu, dotyczące ideologii harcerskich i kodeksów harcerskich.

W zasobach Archiwum poddałam kwerendzie udostępnione na miejscu całe Zespoły15:

1. Kolekcja Akt od 1945 do 1949 r., w wyborze źródeł wykorzystując materiał z akt:

KRN 1, Rozkaz Nadzwyczajny Naczelnika Harcerzy z dnia 28 I 1947 r.;

Załącznik nr 1 do Rozkazu Naczelnika Harcerzy L.3 z 15 III 1948 r.;

Komentarz Naczelnictwa ZHP dotyczący prawa harcerskiego, sygn. Z 45-49/8/35/7;

2. Zespół akt władz Organizacji Harcerskiej i Organizacji Harcerskiej Polski Ludowej od 1949/50 do 1956 r., w wyborze źródeł wykorzystując materiał z akt:

Instrukcja Związku Młodzieży Polskiej w sprawie form współdziałania z ZHP, Z 45-49/49, Związek Młodzieży Polskiej Zarząd Główny L. Dz. Org. VII-426/49,

Organizacja Harcerska Polski Ludowej, Dyskusja Programowa, sygn. C/I/1/7/1/1, s. 1–35,

Biuletyn Informacyjny nr 2, 1956 r., Komenda Główna Organizacji Harcerskiej Polski Ludowej.

3. Zespół akt władz centralnych ZHP od 1956 do 1990 r., w wyborze źródeł wykorzystując materiał z akt:

Głównej Kwatery, sygn. 24-11/3, Dziennik Ustaw, nr 44, 1959 r., poz. 272;

Głównej Kwatery, sygn. ZW-31/2, dostęp MH w Warszawie;

Głównej Kwatery, sygn. ZW 14/1, dostęp MH w Warszawie;

Głównej Kwatery, sygn. ZW 14/1 Informacja o pracy Komisji; Statutowej NRH;

Głównej Kwatery, sygn. ZW 14/1;

Głównej Kwatery, sygn. ZW-14/3;

Głównej Kwatery, sygn. ZW-21/2;

Głównej Kwatery, sygn. ZW-21/3.

W Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie uzyskałam dostęp do czasopisma „Życie harcerskie” nr 1 z 10 VI 1945 r.

W Bazie Internetowego Systemu Aktów Prawnych – ISAP16 przeszukałam następujące promulgaty: Dziennik Ustaw17, Monitor Polski18, Dzienniki Urzędowe Ministerstw, z czego w publikacji umieściłam dokumenty z następujących promulgat:

Dziennik Urzędowy Resortu Oświaty, nr 1–4, 1944 r., poz. 13;

Dziennik Urzędowy Ministerstwa Oświaty, nr 17, 1950 r., poz. 220;

Monitor Polski, nr 85, 1959 r., poz. 451;

Dziennik Ustaw, nr 18, 1965 r., poz. 121;

Monitor Polski, nr 28, 1965 r., poz. 155;

Monitor Polski, nr 37, 1969 r., poz.308;

Monitor Polski, nr 31, 1975 r., poz.194;

Monitor Polski, nr 31, 1977 r., poz.152;

Monitor Polski, nr 19, 1981 r., poz. 174.

W pracy wykorzystałam również materiały z własnych zbiorów, które gromadzę od 1997 roku. Dostęp do części z nich, celem wykonania kserokopii, uzyskałam dzięki przychylności innych kolekcjonerów, jak również dzięki życzliwości wielu środowisk harcerskich, które udostępniły mi swoje „skarby” z własnych biblioteczek.

Poszczególne materiały zakupiłam także na aukcjach internetowych, wyprzedażach w bibliotekach i księgarniach. Od dłuższego czasu w województwie kujawsko-pomorskim, w części bibliotek regularnie napotykam kolejne unikatowe publikacje, wycofane z księgozbiorów, sprzedawane lub uwalniane w ramach bookcrossingu.

Do obecnego kształtu niniejszej publikacji przyczyniło się wiele osób. Szczególnie serdecznie pragnę podziękować za nieocenioną pomoc w wyszukiwaniu i opracowaniu zgromadzonych źródeł:

Druhnom z Muzeum Harcerstwa w Warszawie.

Druhowi hm. Wojciechowi Śliwerskiemu wraz z Zespołem Oficyny Wydawniczej „Impuls”.

Wyrazy szacunku i słowa najserdeczniejszej wdzięczności kieruję do tych wszystkich, często bez imiennych Druhen i Druhów, dzięki którym opublikowanie tych źródeł było możliwe. Osoby te wykonały żmudną i niejednokrotnie niebezpieczną służbę gromadzenia, zabezpieczania, przepisywania, opracowywania, udostępniania materiałów archiwalnych, pozostając anonimowymi. Im wszystkim dedykuję owoce mojej pracy.

Mam nadzieję, że moje opracowanie spotka się z Państwa życzliwym przyjęciem

Katarzyna Marszałek

Bydgoszcz

10.12.2014 rok.

1Wykaz tych publikacji znajduje się we wprowadzeniu do każdego tomu. Część zebranych materiałów wykorzystałam do napisania pracy doktorskiej pt. Zmiany harcerskiej pedagogii w Polsce w XX wieku, pod kierunkiem dr hab. M. Kuchcińskiej prof. UKW, na Wydziale Pedagogiki i Psychologii Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy.

2Patrz: O. Fietkiewicz, M. Miszczuk, W sprawie periodyzacji historii harcerstwa, „Harcerstwo” nr 1, 1981 r., s. 45–48.

3Patrz: B. Śliwerski, Przyrzeczenie harcerskie, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2009, s. 10.

4Archiwum Akt Nowych w Warszawie, ul. Hankiewicza 1.

5Muzeum Harcerstwa w Warszawie, ul. Konopnickiej 6.

6Zarządzenie Kierowników Resortów Administracji Publicznej i Oświaty z dnia 30 grudnia 1944 r. (Nr 10 2938/44) o przywróceniu do życia Związku Harcerstwa Polskiego, stowarzyszenia wyższej użyteczności, Dziennik Urzędowy Resortu Oświaty, 1944 r., nr 1–4, poz. 13, s. 15.

7Walka o kształt harcerstwa (1944–1947).

8Sowietyzacja harcerstwa (1948–1955).

9Dokumentacja Zjazdów ZHP, Statuty, Harcerskie Kodeksy.

10M. Haykowski, Materiały do chronologii historii i tradycji ZHP, „Harcerstwo” z 1982 r., s. 249–252.

11Tamże, s. 253.

12W części trzeciej ZHP.

13Odwilż, harcerstwo w socjalizmie, kryzys i upadek (1956–1988).

14Uchwała w sprawie organizacyjnych podstaw działania, „Wiadomości Urzędowe ZHP” z 1957 r., nr 1, s. 3.

15Poniżej podaję nazwy, które nie funkcjonują w strukturze zbiorów MH, Archiwum na dzień 18.11.2014 r. Jednak nazwy i sygnatury te występują na dokumentach ale nie są sygnaturą nadaną zespołowi dokumentów przez MH, a są pozostałościami na przejętych przez MH dokumentach.

16http://isap.sejm.gov.pl/ dostęp 18.11.2014.

17Od 1918 do 2014 r.

18Od 1945 do 2014 r.

Bibliografia1

Biegański Z., Organizacje ruchu oporu o rodowodzie harcerskim 1945–1952, Bydgoszcz 1998.

Biernat S. (red.)., Nieprzetarty szlak wczoraj i dziś. Historia i metodyka, Bydgoszcz 1993.

Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej, Nr 5–6, maj-czerwiec, Warszawa 2010.

Błażejewski W., Bibliografia harcerska 1911–1960, Suplement, Warszawa 1984.

Błażejewski W., Bibliografia harcerska 1911–1960, Warszawa 1981.

Błażejewski W., Bibliografia harcerska 1961–1981, Warszawa 1985.

Burska J., Chełstowska J., Rządca P., Witkowicz J., Sekrety dobrej drużyny, Warszawa 1983.

Creswell J.W., Projektowanie badań naukowych, Kraków 2013.

Czopowicz S., Bogu Polsce Bliźnim. Obraz harcerstwa Rzeczpospolitej Niepodległej spuścizna ideowa i wychowawcza, Warszawa 2004.

Czopowicz S., KIHAM, Warszawa 1998.

Czubiński A. (red.), Polska i Polacy po II wojnie światowej (1945–1989), Poznań 1998.

Davies N., Boże igrzysko: historia Polski, Kraków 2002.

Dybkowska A., Żaryn J., Żaryn M., Polskie dzieje od czasów najdawniejszych do współczesności, Warszawa 1996.

Dyczewski L., Kultura Polska w procesie przemian, Lublin 1993.

Dmytrowski L., Trzy młodości ruchu zuchowego, Warszawa 1989.

Drozdowski M. M., (red.), Harcerska antologia papieska, Warszawa 1999.

Fietkiewicz O. (red.), Leksykon harcerstwa, Warszawa 1988.

Flick U., Projektowanie badania jakościowego, Warszawa 2010.

Frątczak J., Paweł Frątczak, Rola stowarzyszeń społecznych w edukacji pozaszkolnej, Bydgoszcz 1990.

Gaj J., Główne nurty ideowe w ZHP w latach 1918–1939, Łódź 1966.

Gizelbach L., Kawula S. (red.), Aktualne problemy pracy wychowawczej w Związku Harcerstwa Polskiego, Olsztyn 1984.

Główny urząd statystyczny, historia Polski w liczbach. Państwo, społeczeństwo, tom. I, Warszawa 2003.

Gutek G. L., Filozoficzne i ideologiczne podstawy edukacji, Gdańsk 2003.

Grzelak W., Rządca P., Drużyna i ja, Warszawa 1970.

Harcerska Służba Polsce Socjalistycznej. ZHP w szkołach ponadpodstawowych, Warszawa 1976.

Harcerstwo w Inowrocławiu 1913–2003, Inowrocław 2003.

Hejnicka-Bezwińska T., Zarys Historii Wychowania (1944–1989), Oświata i pedagogika pomiędzy dwoma kryzysami, część IV, Kielce 1996.

Haykowski M., Między odbudową a odrodzeniem 1944–1956.

Hillebrandt B., Ewolucja ideowa Związku Harcerstwa Polskiego w Polsce Ludowej (w:) Z Dziejów Ruchu Młodzieżowego, nr 8, Warszawa 1984.

Kamiński A., Nauczanie i wychowanie metodą harcerską, Warszawa 2001.

Kamiński A., Studia i szkice pedagogiczne, Warszawa 1978.

Katner W. (red.), W 40-lecie Zjazdu Łódzkiego, materiały z seminarium z 7XII 1996, Łódź 1997.

Kiewicz A., Harcerstwo w Polsce Ludowej, Wrocław 2003.

Kiewicz A., Z dziejów ZHP 1944–1950, Wrocław 1988.

Kotarbiński T., Traktat o dobrej robocie, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź, 1982.

Koźniewski K., I zawsze krzyż oksydowany. Refleksja nad historią harcerstwa w Polsce w latach 1911–1986, Kraków 1990.

Koźniewski K., Ognie i ogniska. Drogi i przemiany harcerstwa polskiego, Warszawa 1961.

Kryńska E., Mauersberg S.W, Indoktrynacja młodzieży szkolnej w Polsce w latach 1945–1956, Białystok 2003.

Krzanowski A., Trwałość i ciągłość harcerskiego wychowania, (w:) Marynowicz-Hetka E., Piekarski J., Cyrańska E. (red.), Pedagogika społeczna jako dyscyplina akademicka. Stan i perspektywy, Łódź 1998.

Kubinowski D., Jakościowe badania pedagogiczne, Lublin 2010.

Kwiek J., ZHP w latach 1944–1950. Powstanie. Rozwój. Likwidacja, Toruń 1995.

Lewińska P., Walka o nowe harcerstwo, Warszawa 1949.

Łobocki M., Wychowawcze problemy pracy i życia harcerzy, Lublin 1974.

Majka J., Kartki z historii tradycji Związku Harcerstwa Polskiego, Warszawa 1971.

Martowicz Z, Sowa J, Metodyka wychowania w ZHP, Rzeszów 1982.

Michałowicz J., M. Pionk, Zarys metodyki wychowania w ZHP, Katowice 1979.

Miszczuk M., Harcerskie symbole, Kraków 1988.

Miszczuk M., Spis tytułów pracy harcerskiej 1945–1949, Związek Harcerstwa Polskiego, Warszawa 1987.

Możdżeń S., Zarys historii wychowania (1918–1939) cz.3, Kielce 1995.

Muszyński H. (red.), Podstawy wychowania w ZHP, Bydgoszcz 1984.

Palka S., Metodologia, Badania, Praktyka Pedagogiczna, Gdańsk 2006.

Palka S., Podstawy metodologii badań w pedagogice, Gdańsk 2010.

Persak K., Odrodzenie harcerstwa w 1956 roku, Warszawa 1996.

Raport o stanie harcerstwa w szkole, Warszawa 1986.

Rola harcerstwa w socjalistycznym wychowaniu dzieci i młodzieży, Wrocław 1970.

Rubacha K., Metodologia badań nad edukacją, Warszawa 2008.

Sikorski T., Harcerskie odznaki honorowe, Kraków 1991.

Skiba J., Z dziejów piosenki harcerskiej 1945–1956 w blasku ogniska, Warszawa 1993.

Skotnicki W. J., Harcerstwo męskie we Włocławku w latach 1911–1945, Toruń 2002.

Sobkowiak U., Możliwości wychowania ideowego w ZHP, (w:) Problemy pracy w ZHP, Olsztyn 1984.

Sobkowiak U., Przyswajanie treści ideowych Związku Harcerstwa Polskiego w toku działalności harcerzy w drużynie, Bydgoszcz 1980.

Sowieckiemu zniewoleniu Nie. Harcerska druga konspiracja 1944–1956, Warszawa 1998.

Szczygieł W., Jak prowadzić drużynę harcerską. Uwagi metodyczne, Kraków 1946.

Sztompka P. (red.), Imponderabilia wielkiej zmiany, Warszaw–Kraków 1999.

Sztompka P., Trauma wielkiej zmiany, Warszawa 2000.

Szefer A., Bohaterowie spod znaku lilijki, Katowice 1984.

Śliwerski B., Przyrzeczenie harcerskie, Kraków 1994.

Śliwerski B., Przyrzeczenie harcerskie, Kraków 2009.

Śliwerski B., Stalinizm w ZHP, Kraków 1989.

Śliwerski W., Stopnie harcerskie z dziejów metodyki, Kraków 1989.

Śliwerski W., Różne oblicza harcerstwa, Kraków 2011.

Śliwerski W., Wydawcy gorszego boga, Kraków 2011.

Trempała E., Edukacja równoległa, Bydgoszcz 1990.

Topolski J., Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej, Warszawa 1998.

Topolski J., Teoria wiedzy historycznej, Poznań 1983.

W gromadach czerwonego harcerstwa TUR, Warszawa 1982.

Wajda S., Jak pracują harcerze starsi, Warszawa 1988.

Wądołowska H., Społeczno-wychowawcza działalność Związku Harcerstwa Polskiego na Warmii i Mazurach w latach 1919-1980, Olsztyn 1988.

Wiśniewska H., Gawędy Druhny Babci, Warszawa 2001.

Wołoszyn S., Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej, Warszawa 1966.

Wołoszyn S., Źródła do dziejów wychowania i myśli pedagogicznej, tom III księga I i II, Kielce 1998.

Wołoszyn S., Nauki o wychowaniu w Polsce w XX wieku, Kielce 1998.

Woroniecki Z., Harcerski system wychowawczy (w:) Encyklopedia pedagogiczna, Pomykało (red.), Warszawa 1997.

Wyrobek Z., Harcerze w polu, Warszawa 1957.

Z dziejów ruchu harcerskiego. Studia – Szkice – Materiały 1911–2006, Rzeszów 2006.

Zarembski P., Dorobek Ideowy Zjazdu Łódzkiego. Materiały z ogólnopolskiego seminarium instruktorskiego z okazji 30-lecia Zjazdu Łódzkiego- Łódź 5–7.12.1986, Kraków 1988.

Zawadzka A., Dzieje harcerstwa żeńskiego w Polsce w latach 1911–1948/1949, Warszawa 2004.

Związek Harcerstwa Polskiego (hasło), (w:) Leksykon pedagogiki Śliwerski B. Milerski B. (red.), Warszawa 2000.

1Niniejszy wykaz zawiera literaturę przedmiotu przeanalizowaną w trakcie kwerendy na potrzeby niniejszego wyboru. Wykaz źródeł cytowanych znajduje się w Załączniku nr 1 – Spis źródeł. (Przyp. K.M.)

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2014

Recenzent:
prof. dr hab. Bogusław Śliwerski

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Zdjecie na okładce z archiwum wydawnictwa

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-775-8

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-7850-800-7

Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2015