Śmiech w edukacji

Od szkolnej wspólnoty śmiechu po edukację międzykulturową

Przemysław Paweł Grzybowski

Kraków 2015

Spis treści

Wstęp

Część pierwsza (U)śmiech w sferze publicznej i edukacji

1. Podstawowe kategorie pojęciowe i założenia badań własnych

1.1. Oswajanie chaosu terminologicznego

1.1.1. Śmiech – ujęcie fizjologiczne i społeczno-kulturowe

1.1.2. Komizm – zaskakujące odejście od normy

1.1.3. Humor – pogodna postawa wobec rzeczywistości

1.1.4. Poczucie humoru – ceniony zmysł przeżywania komizmu

1.1.5. Uśmiech – wieloznaczna forma komunikowania

1.1.6. Wspólnota śmiechu – podstawa społecznej integracji

1.1.7. Inni i Obcy, pogranicze i edukacja międzykulturowa – poszukiwanie dialogu

1.1.8. Wyśmiewanie – wykluczanie i korygowanie śmiechem

1.1.9. Jakość życia – aktywność i dobre samopoczucie

1.2. Podstawy teoretyczne i charakterystyka projektu badawczego

Konkluzja

2. Śmiech na styku sfer publicznej i prywatnej

2.1. Śmiech w literaturze i sztuce – co komu wolno?

2.2. Agelaści – wrogowie (u)śmiechu

2.3. Święta głupców – publiczna wspólnota śmiechu

2.4. Błazen –od wesołka do mędrca i z powrotem

2.5. Klaun – z areny na deski teatru dramatycznego

2.6. Z gościńca na salony – organizacje prześmiewców i twórczość humorystyczna

2.7. Wrogowie i koalicjanci – śmiech w polityce

2.8. Kłopotliwe nieporozumienia – śmiech i uśmiech w relacjach międzykulturowych

2.9. Terapia śmiechem – na kozetce i miejskim trawniku

2.10. Doktor klaun – w szpitalu i obozie uchodźców

2.11. Ubaw i przemoc – śmiech w Internecie

Konkluzja

3. Wypowiedzi o śmiechu w edukacji w perspektywie historycznej

3.1. Od Seneki do Rousseau – ze śmiechem rozważnie

3.2. Od Krasickiego do Sierocińskiego – „I śmiech niekiedy może być nauką”

3.3. Od Trentowskiego do Chevalliera – śmiech w służbie ducha i pracy

3.4. Od Fiszera do Korczaka – nauczycieli prosimy o (u)śmiech!

3.5. Od Makuszyńskiego do Zielińskiej – śmiech dozwolony i mile widziany

Konkluzja

4. Koncepcje śmiechu i uśmiechu w refleksji o edukacji

4.1. Hugues Lethierry – śmiech w szkole to poważna sprawa

4.2. Michaił Bachtin – Lech Witkowski odkrywa śmiech karnawałowy dla pedagogiki

4.3. Tadeusz Boy-Żeleński – powróćmy do śmiechu dziecka

4.4. Stefan Szuman – świadomie radosny śmiech

4.5. Stefan Garczyński – śmiech w towarzystwie

4.6. Józef Kozłowski – bez uśmiechu nie ma mistrzostwa

Konkluzja

5. Śmiech w edukacji w badaniach empirycznych

5.1. pór o zasady – śmiech jako przedmiot refleksji naukowej

5.2. Nuda, figle i błazen klasowy – pedagogiczne badania śmiechu w szkole

5.2.1. Badania Ludwika Jaxy-Bykowskiego

5.2.2. Badania Czesława Matusewicza

5.2.3. Badania Marii Dudzikowej

5.2.4. Badania Avnera Ziva

5.2.5. Badania Elżbiety Adamczuk

Konkluzja

6. Śmiech jako czynnik w rozwoju dziecka i praktyce edukacyjnej

6.1. Od kołyski po paczkę rówieśników – rozwój poczucia humoru u dzieci

6.2. Talent pedagogiczny i mistrzostwo – (u)śmiech jako element postawy nauczyciela

6.3. Klasa to nie cyrk – śmiech w technice nauczania

6.4. Zabawne lektury – czytadła i pomoce naukowe –

6.5. Przekraczanie granicy – wyśmiewanie jako element strategii wychowania

Konkluzja

7. Uwagi końcowe i nowe tropy

7.1. Śmiech w edukacji – rzut oka na całość

7.2. Nic śmiesznego – problemy współczesnej szkoły

7.3. Śmiech razem – ku szkolnej wspólnocie

7.4. Śmiech lidera – fantazje pedeutologiczne

7.5. Śmiech na lekcji – realne wyzwania

7.6. Śmiech międzykulturowy – nie tylko szkolne spotkania pokoleń

7.7. Czy to już wszystko? – o śmiech w edukacji pytania (jeszcze) bez odpowiedzi

Część druga Antologia przykładów i przewodnik bibliograficzny

8. Antologia przykładów

8.1. Żarty, figle, psoty i przezwiska szkolne ze zbioru Ludwika Jaxy-Bykowskiego

8.1.1. Żarty, figle i psoty uczniowskie

8.1.2. Przezwiska uczniów i nauczycieli

8.2. Demotywatory i memy o szkole, nauczycielach i studiach doktoranckich

8.2.1. Demotywatory o szkole i nauczycielach

8.2.2. Memy o studiach doktoranckich

8.3. Polski system szkolny w Nonsensopedii

8.4. Przykłady z dzienniczków ucznia

8.5.2. Przykłady z prac studentów pedagogiki

8.6. O Jasiu w szkole – dowcipy dzieci i dla dzieci

8.6.1. Dowcipy o Jasiu w szkole

8.7.2. Przesadna reakcja na żart uczniów

8.7.3. Feralne otrzęsiny

8.7.4. Cenzura środków dydaktycznych w imię poprawności politycznej

8.7.5. Lista cytowań i ocena dorobku naukowego

8.7.6. Fałszywi mistrzowie i plagiaty

8.7.7. Bełkot naukowy

9. Przewodnik bibliograficzny

9.1. Śmiech w perspektywie teoretycznej i historycznej

9.2. Śmiech w życiu dzieci i młodzieży

9.3. Śmiech w kontekstach psychologicznych

9.5. Uśmiech

9.6. Błazen, klaun, głupiec

9.7. Śmiech jako czynnik terapii i poprawy jakości życia

9.8. Działalność doktorów klaunów

9.9. Polskojęzyczne opracowania gelotologiczne

9.10. Zabawne lektury do wykorzystania jako środki edukacji

9.10.1. Klasyka i historia humorystyki polskiej, antologie

9.10.2. Edukacja międzykulturowa i dowcip etniczny

9.10.3. Edukacja historyczna

9.10.4. Edukacja zdrowotna, seksualna i medycyna

9.10.5. Edukacja artystyczna

9.10.6. Różne obszary tematyczne

9.10.7. Literatura dla dzieci (beletrystyka, komiksy, pomoce naukowe)

Bibliografia

Strona redakcyjna

Wstęp

Życie ludzkie jest grą, a człowiek, by poprawić jego jakość i poradzić sobie w zróżnicowanym kulturowo świecie, zakłada maski. Niekiedy robi to z własnej woli, inspirowany wcześniejszymi doświadczeniami, innym razem skłaniają go do tego odebrane wychowanie, nacisk środowiska, w którym właśnie się znajduje, zakorzenienie w kulturze masowej czy unikalnie interpretowanych symbolach. Bywa, że dokonuje się to dobrowolnie – bywa, że wbrew woli. Aby relacje społeczne przebiegały harmonijnie, trzeba się sporo natrudzić. Także śmiech i uśmiech bywają maskami, które zauważamy wokół siebie i wykorzystujemy każdego dnia. Ich formy oraz znaczenia w danej sytuacji zależą od wielu okoliczności i wiążą się z rozmaitymi następstwami. Gromadzimy więc, konfrontujemy i weryfikujemy doświadczenia, postawy, wyobrażenia, stereotypy i strategie związane ze śmiechem, symbolicznie uosabiane przez teatralną maskę, gębę klauna, emotikon czy rozbrajający wyraz twarzy rubasznego bodhisattwy…

Punktem wyjścia badań, których pokłosie stanowi niniejsza monografia, stała się opinia Czesława Matusewicza, wyrażona prawie czterdzieści lat temu, lecz nadal brzmiąca niezwykle aktualnie:

Świat miniony wielkich konfliktów wojennych, drobnomieszczańskiej sztywności, sekciarskich zacietrzewień i antydemokratycznych barier traktował humor jako epifenomen funkcjonujący poza sferą spraw poważnych. Opowiadając się za włączeniem humoru do spraw poważnych możemy przyczynić się do demokratyzacji życia, obyczajów i stosunków międzyludzkich, do nadania realnych wymiarów sprawom wyolbrzymianym i postaciom fasadowym. Dlaczego więc nie krzewić humoru i pogody ducha, optymizmu życiowego i radości życia wszędzie tam, gdzie uśmiech i dowcip czynią życie bardziej przystępnym?1

Jestem przekonany – i przekonanie to stanowi jednocześnie główną tezę tej książki – że śmiech, obecny w rozmaitych formach aktywności społecznej, wiąże się z licznymi zjawiskami o charakterze edukacyjnym. Wspólny śmiech jest czynnikiem poprawy jakości życia i atmosfery w relacjach międzyludzkich w sferze publicznej oraz prywatnej, natomiast świadome kształtowanie szkolnych wspólnot śmiechu może być istotnym elementem nie tylko procesu nauczania, ale także edukacji międzykulturowej, zwłaszcza pod względem integracji osób należących do różnych pokoleń.

Do badań nad śmiechem w edukacji zainspirowały mnie prace specjalistów: Patcha Adamsa, Huguesa Lethierry’ego i Raymonda Moody’ego. Rozprawa mojego autorstwa wpisuje się w nurt polskiej refleksji nad śmiechem uczniowskim, który ukształtowały publikacje Marii Dudzikowej, Ludwika Jaxy-Bykowskiego, Czesława Matusewicza, czy, popularyzującego poglądy innych na temat śmiechu, Lecha Witkowskiego2. W moim dorobku stanowi ona kolejną pozycję dotyczącą kontekstów edukacji międzykulturowej i śmiechu jako czynnika poprawy jakości życia3.

Występuję z pozycji badacza, której przyjęcie postulował m.in. Claude Lévi-Strauss, pisząc – w odniesieniu do własnej dyscypliny naukowej – że nikt nie powinien nauczać antropologii, jeśli nie przeprowadził przynajmniej jednego poważnego badania w terenie, ponieważ praktyka terenowa jest odpowiednikiem takiej inicjacji, jaką przechodzi kandydat na psychoanalityka sam poddający się psychoanalizie. W związku z tym nauczanie antropologii winno być zastrzeżone tylko dla świadków4. Do ugruntowania moich poglądów przyczyniły się liczne doświadczenia związane ze śmiechem w sferze publicznej: jako student byłem zaangażowany w działalność kabaretową, później zaś, w Młodzieżowym Domu Kultury nr 2 w Bydgoszczy, przez kilka lat prowadziłem zajęcia z dziećmi i młodzieżą w artystycznych kołach zainteresowań (m.in. kabaretowym i teatralnym). Od 1987 roku przeprowadziłem dziesiątki międzynarodowych kursów języka esperanto (m.in. w Brazylii, Chinach, Francji, Wietnamie), wykorzystując opartą na śmiechu metodę Cseh. Od 2005 roku jestem wolontariuszem Akademickiego Centrum Wolontariatu Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy oraz Fundacji „Dr Clown”: odwiedzam placówki medyczne i opiekuńcze w charakterze doktora klauna, prowadzę także otwarte wykłady i warsztaty na temat śmiechu jako czynnika wysokiej jakości życia. Również jako doktor klaun, we współpracy z Instytutem Gesundheit Patcha Adamsa, Panamerykańską Organizacją Zdrowia i Fundacją „Bambini in Emergenza”, uczestniczyłem w międzynarodowych projektach edukacji i pracy socjalnej w Peru i Rumunii. Jestem więc przekonany o szczególnej wartości śmiechu w różnych kontekstach życia społecznego, a badania pozwoliły mi się zorientować, że nie jestem w tej opinii odosobniony.

Zdaniem francuskiego pedagoga Philippe’a Meirieu wszelki postęp w pedagogice zawsze rodzi się na przedmieściach: za każdym razem coś ważnego dla edukacji dzieje się na peryferiach wielkich ośrodków, wielkich szkół, wielkich miast, kiedy to jakiemuś nieco dziwacznemu osobnikowi przychodzi do głowy wychować osoby uznane za niemożliwe do wychowania. Na tej zasadzie Jean Marc Gaspard Itard zaopiekował się Victorem – dzikim dzieckiem z Aveyron5, znalezionym, gdy jadł trawę w lesie; Maria Montessori zajęła się zaniedbanymi dziećmi ze wsi w okolicach Mediolanu, Janusz Korczak troszczył się o dzieci w warszawskim gettcie, a Jan Henryk Pestalozzi postanowił coś zrobić dla porzuconych dzieci, które pozostawiła za sobą armia napoleońska, uprzednio zmasakrowawszy im rodziców6. Śmiech w pedagogice jest właśnie taką „sierotą z pogranicza”: każdy ją widzi, każdy ją zna czy słyszał o niej, wręcz trudno sobie wyobrazić bez niej życie i edukację – zwłaszcza szkołę. Jednak wiele wątków pozostaje przez badaczy niepodjętych, brakuje opracowań o charakterze przeglądowym, ukazujących obszerność, a przez to i rangę zagadnienia, zwłaszcza na tle innych, podejmowanych o wiele częściej, tematów z obszaru szeroko rozumianej pedagogiki.

Moim celem jest więc przedstawienie obrazu śmiechu w edukacji w perspektywach historycznej i porównawczej, poprzez udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

Jakie związane ze śmiechem zjawiska społeczno-kulturowe, występujące na stykach sfer prywatnej i publicznej, stanowią przesłanki do rozpatrywania go w kontekście edukacji?

Jak zmieniały się na przestrzeni wieków poglądy na śmiech, wyrażane przez nauczycieli, pedagogów, literatów i osoby publicznie wypowiadające się na temat edukacji?

Które motywacje, funkcje oraz formy śmiechu i uśmiechu stanowią podstawy ich współczesnych koncepcji z zakresu edukacji?

W jaki sposób treści, formy i funkcje śmiechu rozpatrywane są współcześnie jako przedmiot badań pedagogicznych?

W jaki sposób rozwój poczucia humoru i sam śmiech jako zjawisko są rozpatrywane przez pedagogów jako czynniki w praktyce edukacyjnej?

Analizy i interpretacji poszczególnych zagadnień dokonuję w pierwszej części pracy, w oparciu o koncepcję współczynnika humanistycznego oraz poznawczą koncepcję człowieka. Część drugą współtworzą antologia przykładów oraz przewodnik bibliograficzny. Przykłady dotyczą form komizmu zawartych w żartach, figlach, psotach i przezwiskach szkolnych, w cytatach z uczniowskich dzienniczków, zeszytów oraz prac pisemnych, związanych z systemem oświaty w szkołach różnego szczebla, wreszcie – w sytuacjach wyśmiewanych i zabawnie (nad)interpretowanych w publicznym dyskursie o edukacji (m.in. w satyrycznych portalach i na forach internetowych). W przewodniku bibliograficznym znajdują się natomiast obszerne zestawienia najczęściej cytowanych źródeł na temat śmiechu, komizmu i uśmiechu, w kontekstach omawianych w poszczególnych rozdziałach pracy. Jest to pierwsze w Polsce tak obszerne zestawienie źródeł na temat śmiechu w edukacji, propozycji zabawnych lektur, możliwych do wykorzystania jako środki edukacji, oraz polskojęzycznych opracowań gelotologicznych.

Konkluzja mych badań może stanowić przyczynek do refleksji o śmiechu w edukacji w ogóle, będącej udziałem historyków i teoretyków wychowania, dydaktyków oraz specjalistów zajmujących się pedagogiką międzykulturową i porównawczą. Przedstawiony materiał pozwala się zorientować, jak wiele dotychczas mało widocznych i/lub zaniechanych wątków wiąże się ze śmiechem w edukacji i jak bogaty jest dorobek naukowy w tym względzie. Tak postrzegany śmiech jawi się jako nieodzowny składnik procesów edukacji którego dostrzeżenie i analiza może wiele wnieść do teorii i praktyki. Szczególnie interesujące dla czytelników mogą być przedstawione tu opinie specjalistów francuskojęzycznych i przykłady rozwiązań z ich środowiska, ponieważ kształtowana od wieków we Francji kultura śmiechu pozwoliła pedagogom wypracować wiele oryginalnych rozwiązań.

Książka ta może też zainspirować nauczycieli i studentów, zainteresowanych praktyką edukacyjną i działaniem mającym na celu poprawę jakości życia w środowisku szkoły i nie tylko. Podejmowane tu zagadnienia składają się na bardzo rozległą dziedzinę rzeczywistości, nie wystarczyło więc już miejsca na przedstawienie i analizę obrazu śmiechu w edukacji w kontekście filozofii, językoznawstwa, prasoznawstwa czy poszczególnych dziedzin sztuki lub rozrywki. Wątki te pojawiają się więc tylko sporadycznie.

Opracowanie to uzyskało obecny kształt dzięki wsparciu naukowemu Pani Profesor Marii Dudzikowej z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, merytorycznym wskazówkom zawartym w recenzji wydawniczej Pani Profesor Doroty Klus-Stańskiej z Uniwersytetu Gdańskiego, a także pomocy i inspiracji ze strony Przyjaciół ze Stowarzyszenia Wspierania Edukacji Międzykulturowej oraz Zespołu Samokształceniowego Doktorów przy Komitecie Nauk Pedagogicznych Polskiej Akademii Nauk. Serdecznie im wszystkim dziękuję!

Przemysław Paweł Grzybowski

Bydgoszcz, listopad 2013

1C. Matusewicz, Humor, dowcip, wychowanie – analiza psychospołeczna, NK, Warszawa 1976, s. 7.

2Ograniczam się tu wyłącznie do wymienienia nazwisk poszczególnych Autorów, natomiast do ich publikacji odwołuję się w dalszej części niniejszego opracowania.

3Pierwszą stanowi monografia Doktor klaun! Terapia śmiechem, wolontariat, edukacja międzykulturowa (Impuls, Kraków 2012).

4Zob. C. Lévi-Strauss, Antropologia strukturalna, tłum. K. Pomian, PIW, Warszawa 1970, s. 475.

5Wiecej na ten temat: J.M.G. Itard, F. Dagognet, Victor de l’Aveyron, Allia, Paris 2009. Wszystkie tłumaczenia ze źródeł obcojęzycznych są mojego autorstwa – P.P.G.

6Zob. H. Lethierry, (Se) former dans l’humour. Mûrir de rire, Chronique Sociale, Lyon 1998, s. 36–37. Więcej na ten temat: P. Meirieu, La pédagogie entre le dire et le faire, ESF Éditeur, Paris 1995.

© Copyright by Przemysław P. Grzybowski 2015

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2015

Recenzent:
Prof. dr hab. Dorota Klus-Stańska
Prof. UZ dr hab. Mirosław Kowalski

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Projekt okładki:
Anna M. Damasiewicz

Grafiki wykorzystane na okładce:
© Depositphotos.com

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-563-1

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-7850-868-7

Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2015