redakcja naukowa
Renata Nowakowska-Siuta

Edukacja alternatywna
na rzecz demokratyzacji
procesu kształcenia

Kraków 2015

Spis treści

Słowo wstępne

Teoretyczne i metodologiczne dylematy alternatywności pedagogiki i pedagogii

Czy polska szkoła ma szansę na zmianę?

Punkt widzenia

Podstawowy problem

Rozpoznania elementarne

Z prądem czy pod prąd?

Uroda utartych kolein

Naturalny układ ról

Bezwładność teorii

Przekaz kulturowy (antropologiczny) i szkolny nie są tym samym

Bezwładność i niejednoznaczność języka

Okołoreformatorska mitologia

Naga prawda

Konkluzje

Bibliografia

Oświata dorosłych jako druga szansa w świetle badań biograficznych

Uwagi wstępne

Instytucje oświaty dorosłych w procesie historycznym

Bibliografia

Źródła koncepcji autonomii szkoły w Europie Autonomia szkoły w dorobku przedstawicieli pedagogiki reformy

Szkoła ośrodkiem zainteresowania pedagogiki reformy

Wstępne założenia autonomii szkoły

Konstrukcja instytucjonalna autonomicznej szkoły

Bibliografia

Strategia kształcenia wyprzedzającego – nauczyciel architektem wiedzy ucznia

Respekt dla mniej rozumiejących partnerów w procesie nauczania – uczenia się

Wiedza jest człowiekowi zadana, a nie dana, także w szkole

Uczeń przedmiotem, ale i podmiotem nauczania – uczenia się

Szkoła w zaciszu sporów o aksjologiczne i kulturowe zmiany

Przesłanki dla zmian w szkole obecne od dawna w myśli edukacyjnej

Niełatwy los nowego w szkole

Podsumowanie

Bibliografia

Gdy metoda edukacyjna staje się metodologią badań jakościowych – w stronę własnego projektu

Paradygmat konstruktywistyczny

Zniesienie dualizmu estetyka – nauka

Sztuka w kontekście psychoanalizy

Badania posługujące się sztuką

A/r/tografia

Prekoncepcja teoretyczna

Bibliografia

Den Sinn des Lernens entdecken: Rudolf Steiner und Ernst Cassirer

Ritual und Technik

Sprache

Mythos, Kunst und Religion

Theoretisches Erkennen

Bibliographie

Uczenie się we współpracy jako edukacja ku demokracji

Wprowadzenie

Uczenie się we współpracy jako edukacja dla demokracji

Uczenie się we współpracy jako model edukacji

Podsumowanie

Bibliografia

Transformacja zamiast reformacji Kena Robinsona krytyka systemu edukacji

Odkrywanie własnego żywiołu w środowiskach opanowanych przez technokratów

Wady współczesnych systemów edukacji

Istota transformacji systemów edukacyjnych

Bibliografia

Pedagogika pomyślnej egzystencji jako reaktywowanie postawy afirmacji życia w kulturze europejskiej

Wprowadzenie

Felicytologia pedagogiczna – humanistyczne przeciwdziałanie współczesnym tendencjom nihilistycznym i neoutylitarnym

Stereotypy – blokery generatywności kulturowej

Pedagogika pomyślnej egzystencji jako reakcja na stereotypowe sposoby myślenia o ludzkiej afirmacji życia

Odpowiednia jakość życia i wartościowy styl życia młodego pokolenia – główne zadania pedagogiki pomyślnej egzystencji

Podsumowanie

Bibliografia

Filozoficzne aspekty rozwoju dziecka w kontekście fenomenologicznego i dialogicznego odczytania myśli Marii Montessori

Wprowadzenie

Wzrastanie, wrażliwe cykle i kontemplacja jako elementy procesu rozwojowego

Wychowanie jako relacja międzyludzka umieszczona w perspektywie dialogicznej

Przestrzeń i rzeczy jako poznawcze otoczenie człowieka widziane z perspektywy fenomenologicznej

Podsumowanie: o możliwościach filozoficznego odczytywania myśli Montessori

Bibliografia

„Edukacja i pokój” w koncepcji pedagogicznej Marii Montessori w kontekście wychowania do demokracji

Z rozważań nad demokracją i wychowaniem do demokracji

Demokracja a edukacja i pokój

Kształtowanie postaw i umiejętności demokratycznych i pokojowych

Podsumowanie

Bibliografia

Aspekte der Bildungsgerechtigkeit in der liberalen Demokratie – oder: Nützt die deutsche Bildungsdiskussion der „Alternativen Pädagogik” in Polen?

Bildung und Schule im Widerstreit der Zielsetzungen

Bildung als Humankapital

Bildung und soziale Benachteiligung

Der subjektive Sinn von Bildung

John Rawls und die soziale Gerechtigkeit in der liberalen Demokratie

Bildungsgerechtigkeit, gesellschaftliches Erfordernis und Interesse

Was bleibt für die Alternative Pädagogik?

Bibliographie

Alternativní pedagogika pod vlivem společenských změn v České republice v letech 1989–2012

Úvodem

Sociálně-politická charakteristika vývoje české společnosti v letech 1989–2012

Nový fenomén na pedagogické scéně – alternativní pedagogika

Rozvoj teorie a praxe alternativní pedagogiky v České republice

Závěrem: Možné perspektivy další existence alternativní pedagogiky

Výběrová bibliografie k alternativní pedagogice v České republice

Obecně:

Waldorfská pedagogika

Pedagogika Montessori

Pedagogika daltonského plánu

Začít spolu

Výběrová bibliografie k alternativní pedagogice: Karel Rýdl

Pedagogika Janusza Korczaka –
współczesna recepcja idei
a procesy demokratyzacji szkoły

Janusz Korczak: Achtung und Anerkennung des Kindes als Elemente einer Anthropologie des Kindes. Das Kind als gleichwertiger und gleichberechtigter Mensch

Erfahrungen machen statt Erfahrung haben

„Achtung” und „Anerkennung” als Begriffe

Achtung und Anerkennung: phänomenologische Aspekte

Dekonstruktion von „Achtung” und „Anerkennung”

Das Kind als der/die „neue” und andere Mensch in der „alten” Ordnung

Resümee: Gleichwertigkeit und Gleichberechtigung als Implikationen der Achtung und der Anerkennung in ihrer Bedeutung für die Pädagogik

Bibliographie

Idea planu daltońskiego a prawo do indywidualizmu edukacyjnego dziecka

Wstęp

Idea planu daltońskiego

Prawa dziecka

Korczakowska idea indywidualizmu edukacyjnego

Podsumowanie

Bibliografia

Podmiotowość dziecka w procesie nauczania, czyli porównanie myśli pedagogicznej Janusza Korczaka z filozofią International Baccalaureate Organization (IBO)

Bibliografia

Janusz Korczak – rzeźbiarz duszy dziecięcej

Bibliografia

Prawa dziecka w edukacji alternatywnej

Bibliografia

Pedagogika alternatywna w praktyce

Działanie wychowawcze w dyskursie pedagogiki alternatywnej (na przykładzie nieautorytarnych koncepcji wychowania)

Kto działa?

Kto lub co jest przedmiotem działania?

Jakie cele stawiane są przed tym działaniem?

Jakie metody i środki stosowane są w tym działaniu?

Jakie są uwarunkowania/warunki tego działania?

Jakie są rezultaty tego działania?

Podsumowanie

Bibliografia

Społeczne i emocjonalne aspekty uczenia się – zaniedbane obszary polskiej szkoły

Szkoła w procesie zmian

Społeczny aspekt edukacji

Emocje w szkole a emocjonalny aspekt uczenia się

Bibliografia

Nauczyciel twórczy pedagogicznie w edukacji alternatywnej

Wprowadzenie

Istota twórczości

Źródła twórczości pedagogicznej nauczyciela

Specyfika nauczycieli na poszczególnych poziomach ich twórczości pedagogicznej

Podsumowanie

Bibliografia

Kierowanie szkołą w ujęciu alternatywnym

Bibliografia

Edukacja przedszkolna jako sprawdzian dla zaangażowanego społeczeństwa

Alternatywa czy konieczność?

Zaangażowane społeczeństwo

Podsumowanie

Bibliografia

Progresywne inspiracje dla planów reform edukacyjnych w Polsce

Sposób rozumienia reform edukacyjnych

Korzenie ruchu progresywnego

Progresywne inspiracje dla reform edukacyjnych

Bibliografia

Podcast w nauczaniu wczesnoszkolnym

Etap 1.

Etap 2.

Etap 3.

Warto w nauczaniu zintegrowanym (i nie tylko) pomyśleć o podcaście

Praca na lekcji

Preprodukcja

Postprodukcja

Podsumowanie

Bibliografia

Nauczyciel – interwent Konieczność przygotowywania pedagogów szkolnych do reagowania w sytuacjach kryzysu

Wprowadzenie

Definicja zjawiska przemocy

Formy przemocy wobec dziecka i towarzyszące im objawy

Uwarunkowania przemocy wobec dziecka

Rola pedagoga w przeciwdziałaniu przemocy

Studium przypadku uczennicy, wobec której stosowano przemoc psychiczną

Identyfikacja problemu

Geneza i dynamika zjawiska

Znaczenie problemu

Prognoza

Propozycje rozwiązania problemu

Wdrażanie oddziaływań

Rezultaty pracy z dzieckiem

Bibliografia

Niektóre teoretyczno-metodologiczne problemy badań dotyczące edukacji dorosłych przez Internet

Wprowadzenie

Edukacja dorosłych a Internet

Specyfika badań Internetu i w Internecie

Możliwości prowadzenia badań pedagogicznych w Internecie

Podsumowanie

Bibliografia

VII Międzynarodowa Konferencja „Edukacja alternatywna – dylematy teorii i praktyki”. O wybranych „rodzynkach” i muzycznej edukacji

Strona redakcyjna

Słowo wstępne

VII Międzynarodowa Konferencja „Edukacja alternatywna – dylematy teorii i praktyki”, której pokłosiem jest oddawany w ręce Czytelnika tom, wpisuje się w cykliczne sesje naukowo-oświatowe zainicjowane przez profesora Bogusława Śliwerskiego, łączące środowiska akademickie, nauczycielskie, stowarzyszenia rodziców działające na rzecz jakości edukacji dziecka, poszanowania jego praw oraz demokratyzacji systemów edukacyjnych. Adresatami konferencji są przedstawiciele zarówno środowisk akademickich (badacze, teoretycy, metodycy kształcenia), środowisk oświatowych (kadra kształcąca i doskonaląca zawodowo nauczycieli, wychowawców oraz opiekunów dzieci i młodzieży), jak i praktycy, nauczyciele nowatorzy, twórcy szkół, programów i klas autorskich, politycy oświatowi, działacze stowarzyszeń edukacyjnych, przedstawiciele organizacji związkowych, wychowawczych i ruchu wynalazczego. Za każdym razem uczestniczą w niej naukowcy z takich krajów, jak: Niemcy, Wielka Brytania, Czechy, Austria.

Warto przypomnieć, że odbyło się już siedem konferencji z tego cyklu: I – w Dobieszkowie koło Łodzi (15–17.10.1992); II – w Łodzi (12–14.10.1995), III – w Łodzi (19–21.11.1998); IV – w Łodzi (17–19.10.2001); V – w Łodzi (14–16.04.2005) i VI – w Łodzi (17–19.10.2009). Konferencja z 2012 roku została zorganizowana przez Wydział Pedagogiczny Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie oraz Dom Spotkań z Historią – instytucję kultury m.st. Warszawy przy współudziale następujących instytucji partnerskich: Warszawskie Centrum Innowacji Edukacyjno-Społecznych i Szkoleń (WCIES), Austriackie Forum Kultury, Instytut Goethego oraz Czeskie Centrum.

W dotychczasowej historii konferencji ukazały się następujące tomy monografii:

– B. Śliwerski (red.), Edukacja alternatywna – dylematy teorii i praktyki, Impuls, Kraków 1992 (wyd. 2 zmienione, Kraków 1993).

– K. Baranowicz (red.), Pedagogika alternatywna – dylematy praktyki, Impuls, Kraków 1995.

– B. Śliwerski (red.), Pedagogika alternatywna – dylematy teorii, Impuls, Kraków 1995.

– B. Śliwerski (red.), Pedagogika alternatywna – dylematy teorii i praktyki, Impuls, Kraków 1998.

– J. Piekarski, B. Śliwerski (red.), Edukacja alternatywna. Nowe teorie, modele badań i reformy, Impuls, Kraków 2000.

– B. Śliwerski (red.), Pedagogika alternatywna. Postulaty, projekty i kontynuacje, t. 1, Teoretyczne konteksty alternatyw edukacyjnych i wychowawczych,
Impuls, Kraków 2007.

– B. Śliwerski (red.), Pedagogika alternatywna. Postulaty, projekty i kontynuacje, t. 2, Innowacje edukacyjne i reformy pedagogiczne, Impuls, Kraków 2007.

– B. Śliwerski (red.), Teoretyczne podstawy edukacji alternatywnej, Impuls, Kraków 2009.

– Z. Melosik, B. Śliwerski (red.), Edukacja alternatywna w XXI wieku, Impuls, Kraków 2010.

Kolejny tom poświęcony alternatywności w edukacji wypełniają artykuły kilkudziesięciu autorów, reprezentujących nie tylko uznane ośrodki akademickie w Polsce i za granicą, lecz także różne szczeble oświaty, ośrodki doskonalenia nauczycieli, stowarzyszenia i fundacje działające na rzecz demokratyzacji edukacji. Znajdziemy tu zatem cały wachlarz problemów: od zagadnień teorii pedagogicznej do operacjonalizacji teoretycznych zagadnień w szkolnej codzienności, od edukacji formalnej do nieformalnych projektów edukacyjnych, od opisu zależności, w jakie uwikłana jest szkoła, do autonomicznego tworzenia i urzeczywistniania celów kształcenia i wychowania, od ideologicznych postulatów pedeutologicznych do propozycji zmian w przygotowaniu nauczyciela do pracy dydaktycznej i wychowawczej.

Dominantą treściową konferencji było podjęcie dyskusji wokół alternatywnych teorii i praktyk edukacyjnych na świecie ze szczególnym zwróceniem uwagi na edukację w demokracji i ku demokracji, prawa dziecka i jego wychowawców oraz miejsce edukacji alternatywnej w społeczeństwach obywatelskich. Konferencja wpisała się tym samym w międzynarodowe obchody Roku Janusza Korczaka.

W czasie trzydniowych obrad dokonano pogłębionej i, co istotne, interdyscyplinarnej refleksji nad szkolnictwem alternatywnym w Polsce i za granicą, przedstawiono różne modele szkół alternatywnych oraz zróżnicowanych kulturowo podejść do wychowania. Przedmiotem wspólnej analizy były niekonwencjonalne teorie, doświadczenia i metody prowadzenia badań w zakresie alternatywnej edukacji. Część z zaprezentowanych podczas konferencji wystąpień zamieszczono w niniejszym tomie. Tajemnica niezmienności dążeń reformatorskich, w tym również tych związanych z ruchem alternatywnej edukacji, tkwi nie tylko w ideologii pedagogicznego indywidualizmu, neoromantyzmu lub pedagogiki oporu, lecz także w coraz silniej odczuwanej przez szeroko pojmowanych wychowawców potrzebie zrezygnowania z odczłowieczających struktur i praktyk edukacyjnych na korzyść rzeczywistej, a nie jedynie deklarowanej humanizacji procesu kształcenia i wychowania. Stąd też najprawdopodobniej tak szerokie zainteresowanie licznych pedagogów problematyką wielości dróg wiodących do edukacyjnego i wychowawczego powodzenia.

Pragniemy podziękować JM Rektorowi Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie – Bogusławowi Milerskiemu, dziekanowi Wydziału Pedagogicznego Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej – Tadeuszowi J. Zielińskiemu, oraz Dyrektorowi Domu Spotkań z Historią w Warszawie – Piotrowi Jakubowskiemu, za wsparcie projektu konferencji, a także naszym współpracownikom z Katedry Dydaktyki i Pedagogiki Szkolnej Wydziału Pedagogicznego Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej oraz pracownikom Domu Spotkań z Historią za pomoc w organizacji konferencji. W szczególności chcemy podziękować Pani Annie Ziarkowskiej – kierownikowi działu edukacji Domu Spotkań z Historią za przyjaźń, serdeczność i determinację w czasie prawie dwuletnich przygotowań do konferencji.

Organizatorzy konferencji:

Bogusław Śliwerski i Renata Nowakowska-Siuta

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2014

Recenzent:
dr hab. Beata Jachimczak

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Projekt okładki:
Ewa Beniak-Haremska

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-780-2

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-7850-829-8

Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2015