Dydaktyka szkolna dla kandydatów na nauczycieli

Franciszek Bereźnicki

Kraków 2015

Spis treści

Wprowadzenie

I. Przedmiot i zadania dydaktyki szkolnej

2. Przedmiot i funkcje dydaktyki szkolnej

3. Podstawowe pojęcia dydaktyczne

3.1. Kształcenie

3.2. Uczenie się szkolne

3.3. Nauczanie szkolne

4. Integracja nauczania – uczenia się z wychowaniem

5. Metody i techniki badań dydaktycznych

Metody badań dydaktycznych

Techniki badań dydaktycznych

Metody ilościowe i jakościowe

II. Cele nauczania – uczenia się szkolnego

1. Wartości a cele nauczania – uczenia się

2. Cele nauczania – uczenia się

3. Taksonomia celów nauczania – uczenia się

4. Operacjonalizacja celów nauczania – uczenia się

III. Programy i treści nauczania – uczenia się szkolnego

2. Treści nauczania – uczenia się, pojęcie i kryteria ich doboru

3. Teorie doboru treści nauczania – uczenia się

4. Podręczniki szkolne

IV. Proces nauczania – uczenia się

1. Podstawy filozoficzne i psychologiczne procesu nauczania – uczenia się

2. Pojęcie procesu nauczania – uczenia się

3. Realizacja procesu nauczania – uczenia się szkolnego

A. Uświadamianie uczniom celów i zadań nauczania – uczenia się

B. Poznawanie nowych faktów

C. Nabywanie pojęć

D. Poznawanie prawidłowości i systematyzowanie wiedzy

E. Przechodzenie od teorii do praktyki

F. Wykonywanie zadań praktyczno-wytwórczych

G. Sprawdzanie i ocena osiągnięć

4. Teoria nauczania – uczenia się wielostronnego

5. Samokształcenie w procesie nauczania – uczenia się

V. Zasady nauczania – uczenia się

1. Pojęcie i klasyfikacja zasad nauczania – uczenia się

2. Przegląd zasad kształcenia (nauczania – uczenia się)

Zasada świadomej aktywności uczniów

Zasada poglądowości

Zasada przystępności

Zasada systematyczności

Zasada łączenia teorii z praktyką

Zasada trwałości wiedzy i umiejętności

Zasada indywidualizacji i zespołowości

VI. Metody nauczania i uczenia się szkolnego

1. Pojęcie metody nauczania i uczenia się

2. Podział metod nauczania

3. Przegląd metod nauczania

3.1. Metody podające

3.2. Metody problemowe

3.3. Metody eksponujące

3.4. Metody praktyczne

3.5. Metody utrwalania materiału

3.6. Kryteria doboru metod nauczania

4. Metody uczenia się

4.1. Metody recepcyjne (uczenie się przez przyswajanie)

4.2. Metody heurystyczne (uczenie się przez odkrywanie i badanie)

4.3. Metody ekspresyjne (uczenie się przez przeżywanie)

4.4. Metody ćwiczebne (uczenie się przez działanie)

VII. Formy organizacyjne nauczania – uczenia się szkolnego

1. Formy organizacyjne nauczania i uczenia się

2. Istota systemu klasowo-lekcyjnego

3. Lekcja jako podstawowa forma nauczania i uczenia się

4. Struktura lekcji

5. Rodzaje i typy lekcji

5.1. Rodzaj lekcji podającej

5.2. Rodzaj lekcji problemowej

5.3. Rodzaj lekcji ćwiczeniowej

5.4. Rodzaj lekcji eksponującej

6. Organizacja domowej nauki uczniów

Pojęcie i funkcje nauki domowej

Rodzaje zadań domowych i ich różnicowanie

Sposoby zadawania

Przeciążenie nauką domową

Sprawdzanie i ocena nauki domowej

7. Organizacja zajęć pozalekcyjnych

Zadania zajęć pozalekcyjnych

Rodzaje zajęć pozalekcyjnych

8. Wycieczki szkolne

9. Formy organizacyjne uczenia się

Praca jednostkowa

Praca zbiorowa

Praca grupowa

VIII. Środki dydaktyczne w procesie nauczania – uczenia się szkolnego

1. Pojęcie i funkcje środków dydaktycznych

2. Klasyfikacja środków dydaktycznych

2.1. Środki słowne

2.2. Proste i techniczne środki wzrokowe

2.3. Techniczne środki słuchowe

2.4. Środki wzrokowo-słuchowe (audiowizualne)

3. Komputer i Internet w nauczaniu – uczeniu się

4. Wykorzystanie środków dydaktycznych

IX. Planowanie pracy dydaktycznej

1. Pojęcie planowania pracy dydaktycznej

2. Rodzaje planów pracy nauczyciela

Roczny plan pracy

Okresowy plan pracy

Codzienny plan pracy (konspekt lekcji)

3. Przygotowanie rzeczowe i metodyczne nauczyciela do lekcji

4. Kontrola wykonania planów dydaktycznych

X. Sprawdzanie i ocenianie osiągnięć szkolnych uczniów

1. Sprawdzanie i pomiar osiągnięć szkolnych uczniów

1.1. Pojęcie, cele i funkcje sprawdzania

1.2. Formy sprawdzania

1.3. Metody sprawdzania

1.4. Formy i metody samokontroli

1.5. Testy osiągnięć szkolnych

1.6. Ilościowe i jakościowe badania efektów kształcenia

2. Ocenianie osiągnięć szkolnych uczniów

2.1. Pojęcie oceniania szkolnego

2.2. Przedmiot i kryteria oceny szkolnej

2.3. Formy i metody oceniania szkolnego

2.4. Sprawdzanie i ocenianie wewnątrzszkolne i zewnętrzne

XI. Praca z uczniem zdolnym i opóźnionym w nauce szkolnej

1. Uczeń zdolny i jego cechy

2. Formy pracy z uczniami zdolnymi

3. Niepowodzenia w nauce szkolnej i ich rodzaje

4. Przyczyny niepowodzeń w nauce szkolnej

5. Praca z uczniem opóźnionym w nauce szkolnej

Bibliografia

Strona redakcyjna

Wprowadzenie

Dydaktyka to jedna z najważniejszych nauk pedagogicznych w procesie kształcenia kandydatów na nauczycieli. Przyszły nauczyciel w trakcie studiowania dydaktyki rozumianej jako teoria kształcenia (nauczania – uczenia się i wychowania) powinien zdobyć podstawowe wiadomości i umiejętności dotyczące formułowania celów kształcenia, stosowania zasad, metod, form i środków dydaktycznych.

Centralnym elementem w procesie szkolnego kształcenia, a zarazem podstawową formą działalności nauczyciela w pracy z uczniami jest lekcja. Na lekcjach o zróżnicowanej strukturze, na różnych jej rodzajach i typach, nauczyciel realizuje najważniejsze zadania dydaktyczne i wychowawcze. Poprzez nauczanie organizuje uczenie się uczniów i kieruje nim z wykorzystaniem nowych, aktywizujących metod, podręczników i środków dydaktycznych. Istotną sprawą jest respektowanie zasady podmiotowości ucznia i jego wielostronnej aktywności w procesie uczenia się. Dlatego ważnym zagadnieniem jest samodzielne uczenie się, którego podstawą są znajomość i opanowanie przez uczniów metod uczenia się. Istotnym elementem w realizacji procesu kształcenia jest kontrola (sprawdzanie) o charakterze wstępnym, bieżącym i końcowym oraz związana z nią ocena, która nie zawsze musi jej towarzyszyć.

Mając na uwadze ułatwienie studentom pedagogiki i kierunków nauczycielskich nabycia niezbędnych kompetencji ułatwiających start zawodowy, niniejsza publikacja ujmuje podstawową wiedzę dydaktyczną i najważniejsze umiejętności w pracy nauczyciela. Pominąłem w niej takie umiejętności, które można opanować, jedynie łącząc wiedzę z dłuższą praktyką.

Dydaktyka szkolna dla kandydatów na nauczycieli stanowi zmienione i rozszerzone wydanie Zarysu dydaktyki szkolnej (F. Bereźnicki, 2011c). Zmianie poddałem tytuł oraz samą treść, poszerzając ją o wybrane i poprawione zagadnienia zawarte w publikacji Podstawy kształcenia ogólnego (F. Bereźnicki, 2011b). W niniejszej książce zawarłem wiedzę, która wynika z mojej kilkudziesięcioletniej pracy dydaktyczno-naukowej w szkolnictwie ogólnokształcącym i wyższym, a także z własnych przemyśleń teoretycznych przedstawionych w wielu publikacjach dydaktycznych. Wykorzystałem tu bogaty dorobek naukowy i poglądy znanych i cenionych dydaktyków, a jednocześnie profesorów uniwersyteckich, m.in. K. Denka, C. Kupisiewicza, T. Lewowickiego, K. Kruszewskiego, S. Palki, J. Półturzyckiego, M. Śnieżyńskiego, W. Zaczyńskiego i najbardziej cenionego W. Okonia, twórcy teorii kształcenia wielostronnego, a także wielu innych. „Ich prace tworzą dzisiaj nowy kształt polskiej teorii kształcenia” (J. Półturzycki, 2002, s. 13).

Zadaniem niniejszego podręcznika jest prezentacja podstaw wiedzy teoretycznej i praktycznej, która winna być uzupełniona i rozszerzona przy wykorzystaniu dorobku naukowego współczesnych dydaktyków. W książce zwracam uwagę na zagadnienia bezpośrednio przydatne w organizowaniu i kierowaniu procesem uczenia się, a szczególnie na potrzebę wzbogacania i stosowania aktywizujących metod i środków dydaktycznych, na unowocześnianie lekcji, optymalizowanie sprawdzania i oceniania uczniów. Ważnym zagadnieniem jest także samodzielne uczenie się uczniów, dlatego wyeksponowałem problematykę metod uczenia się, które są podstawą ich aktywności poznawczej i samokształceniowej.

Poznanie teoretycznej, a częściowo praktycznej strony procesu kształcenia wchodzi w skład przygotowania studentów do zawodu nauczycielskiego. Jest to jednak przygotowanie tylko częściowe, jego uzupełnienie stanowią praktyka i ciągłe doskonalenie teoretyczne.

Rozdziały w książce są podporządkowane strukturze wiedzy dydaktycznej. Pracę kończy dość obszerna bibliografia o charakterze dydaktycznym, łącząca się z kształceniem i edukacją szkolną. Wykaz literatury pozwoli na poszerzenie i pogłębienie wiedzy teoretycznej w toku studiów i pracy nauczycielskiej.

Słowa serdecznego podziękowania kieruję pod adresem recenzenta książki, którego cenne uwagi były pomocne w nadaniu jej ostatecznego kształtu.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2015

Recenzent:
prof. zw. dr hab. Kazimierz Wenta

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Projekt okładki:
Ewa Beniak-Haremska

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-844-1

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-7850-904-2

Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2015