Dominice, Mikołajowi, Kubie

Coś w rodzaju wstępu

Praktycznie od zawsze towarzyszyła mi myśl, że generalnie im więcej słów, tym lepiej. W przedszkolu te dzieci, które mówiły więcej i ładniej, uchodziły za bardziej rozgarnięte i lepiej rokujące. Nie inaczej było w szkole podstawowej. Na kolejnych etapach edukacji – podobnie. Właściwie cały system oświatowy bazuje na osobliwym, nieformalnym aksjomacie, zgodnie z którym dzieci małomówne wiedzą mniej, no bo przecież gdyby wiedziały, to by mówiły, a nie milczały 1. Czy to nie ironia losu, że również w grupie rówieśniczej (na każdym etapie rozwoju!) dzieci mówiące dużo wydają się mieć większe niż milczki powodzenie u płci przeciwnej, bo mają bajer, polot i fame… Od powyższej pokrętnej dialektyki nie są również wolni rodzice, często niepotrafiący się wyzwolić z dyktatury słowa – pisanego i mówionego.

Mobbing ze strony słów bywa w przestrzeni publicznej i medialnej przełamywany przez komunikację ikoniczną, znaki, skróty, emotikony itp. Zwykle zresztą z dobrym – z pragmatycznego punktu widzenia – skutkiem. Łatwo w ten sposób zrealizować prosty przekaz. Ale spróbujmy sobie wyobrazić bardziej złożony przykład – lekcję bez słów. Trzeba by najpierw refleksyjnie skorzystać z teorii Alberta Mehrabiana, aby spróbować dowartościować komunikację niewerbalną, zamiast hołdować dyktaturze słowa. Tylko skoro na początku było słowo (biblijnego świata, ale i systemowo zorganizowanej oświaty od czasów Herbarta), zapewne pozostanie to marzeniem ściętej głowy. Również dlatego, że zgodnie z przekonaniem Alberta Einsteina żyjemy w czasach, kiedy „łatwiej rozbić atom niż przesąd”.

Ascetyczną formę artystyczną abstrahującą od warstwy słownej zaprezentował jakiś czas temu w Essential Killing Jerzy Skolimowski. Czy jednak tego typu nieliczne przykłady zmieniają kulturową inwazję słów? W moim życiu zawodowym od niemal trzydziestu lat mierzę się z oczekiwaniem, że będę językowo płodny – rzadko w odniesieniu do jakości, a zdecydowanie bardziej w wymiarze ilościowym. Każdy pracownik akademicki, od którego wymaga się rozwoju naukowego, zna systemowy nacisk na to, by znaków, artykułów, monografii było dużo. Generalnie: im więcej, tym lepiej. Przypadkowo spotkałem kiedyś pracownika naukowego pewnej zacnej uczelni. Od drzwi rzucił do miłej ekspedientki w księgarni uniwersyteckiej: „Pani Jadziu, pięć moich poproszę!”. Dopiero po pewnym czasie dotarło do mnie, że prawdopodobnie ów akademik właśnie w ten sposób tworzył sztuczny ruch księgarski wokół swojej publikacji – żeby wyglądało na to, że jego dzieło cieszy się jednak zainteresowaniem. Kiedyś podzieliłem się tym wspomnieniem ze znakomitością polskiej humanistyki. Powiedziałem coś w rodzaju: „Jaki sens ma pisanie książek niemal wyłącznie dla siebie (powyższy przypadek), to znaczy dla przedstawicieli poszczególnych (zgodnych z dyscyplinami naukowymi) hermetycznych środowisk naukowych?”. Przecież te książki nie wychodzą poza ten krąg. Ów tuz (autor niejednego tomiszcza, czyli „cegły”) odrzekł: „Ja piszę dla ludzi!”. Cóż, niewykluczone. Ale wieść gminna niesie, że czytelnikami (?) tych dzieł są w znacznej mierze studenci, sprytnie przymuszani do zakupu płodów intelektualnych swojego profesora, ponieważ dzieła te mają magiczną moc umożliwiającą zdanie egzaminu…

Minitomik (Co to jest minitomik? Coś jak „mały ptaszek”… 🙂), do którego, Drogi Czytelniku, postanowiłeś zajrzeć, jest niewątpliwym wybrykiem – literackim (o czym będzie poniżej), merytorycznym (biorąc pod uwagę mój profil zawodowy) i „życiowym” (bo zdaniem ortodoksów akademickich jeżeli ktoś zajmuje się wybraną subdyscypliną „swojej” nauki, to powinien się jej trzymać, a nie hulać po obrzeżach).

W czasie postawania materiału do tego tomiku co rusz pojawiało się pytanie: „Po co ci to?” (wypowiedzi życzliwych splecione z narracją wewnętrzną). Otóż po to, by stworzyć (bardziej niż napisać!) coś, co da się czytać, co będzie strawne dla zwykłego czytelnika. A ponieważ krótka forma z upływem lat staje mi się coraz bliższa, pomyślałem, że cudownie byłoby przygotować coś, co „samo by się czytało”. Jak do tego doprowadzić? Najlepiej tak, żeby tekstu nie było zbyt dużo. Żeby nie wyrywać ludziom cennego czasu. I powstały (a raczej powstawały przez wiele lat) FreeWolki. Czym one są? Miniformą literacką o nikczemnych rozmiarach. Czymś na pograniczu aforyzmu, haiku, sentencji, paremii czy apokryfu. Trudno je jednoznacznie sklasyfikować. Powstały prawdopodobnie dlatego, że nie chciało mi się albo nie byłem w stanie napisać czegoś bardziej rozbudowanego… Szukając genezy fascynacji krótką formą, trzeba przyznać, że we FreeWolkach często Lecem lecę – że tak zaszarżuję brawurowo. Nierzadko mam z nimi problem, bo – parafrazując słowa Katarzyny Nosowskiej – są za mądre dla głupich, a dla mądrych zbyt głupie 2. Z czego wynika taki ogląd sprawy? Z zebranych reakcji na ich temat.

O opinię dotyczącą FreeWolków poprosiłem kilka znanych osób. Pewna emerytowana profesorka (a właściwie doktorka habilitowana), psycholingwistka (entuzjastka feminatywów), w odpowiedzi na nadesłany plik napisała:

[…] rzuciłam okiem i pomyślałam, że nie mam na to czasu ani ochoty – za dużo śmieszności naraz i nie wszystko śmieszne. Coś tam mi mignęło zabawnego, ale nie wiem co. Właśnie mi wnieśli zmywarkę, a starą jeden gość zabrał wczoraj…

Druga specjalistka, (jeszcze nie tytularna) profesorka „od języka”, była bardziej wylewna i przygotowała coś w rodzaju recenzji (zamieszczam fragment):

Zbiorek Janusza Stanka FreeWolki już samym tytułem wskazuje, że aforystyczna forma to dla autora przede wszystkim pole humorystycznych gier językowych. Fałszywe etymologie, semantyzacja typografii (jak w tytule tomiku), rozbijanie skostniałych struktur językowych (choćby związków frazeologicznych) lub rozgrywanie różnic znaczeniowych między zapisem słowa a jego foniczną realizacją (środki odurzające versus środki omalające) są podstawowymi strategiami humoru językowego i zaskakiwania odbiorcy. Stanek uprawia aforystykę jednoznacznie nastawioną na komizm, nie pretenduje do roli nauczyciela moralisty i nie odsyła do tradycji sentencji jako doksy objawiającej ważną prawdę. Poetyka kalamburu, skrót myślowy (nierzadko jednak zbyt duży, by odbiorca mógł go przyjąć jako zachętę do przemyślenia wyostrzonej kwestii) to podstawy jego warsztatu. […] Tematyka jest różnorodna i uniwersalna – brak tu nacisku na aktualność, nie są to komentarze do spraw bieżących, wyłącznie polskich czy tylko lokalnych, zdarzają się obserwacje naprawdę celne („Do dzieci nikt nie dodaje instrukcji obsługi. Trzeba ją napisać samemu”, „Ozory mylą”), łączące błyskotliwe rozpoznanie i celność formuły.

W mailu zamykającym temat językoznawczyni dała mi do zrozumienia, że wprawdzie dysponuję „pewnym” materiałem, ale przede mną jeszcze sporo pracy…

Wielką łaskawością wobec FreeWolków wykazała się Małgorzata Kalicińska, autorka bestsellera Dom nad rozlewiskiem:

Przeczytałam jednym tchem i skojarzyło mi się z frywolitkami (łac. frivolus – bezwartościowy, błahy, bez znaczenia) – rodzaj koronki artystycznej. Bez znaczenia? Owszem, taka koronkowa zabawa słowem, ale czy bezwartościowa? No nie, FreeWolki jak frywolitkowe koronki – nie grzeje, nie odziewa, ale zdobi, cieszy oko. Kogo cieszą FreeWolki? Piszącego i czytającego!

Ogromną radość sprawił mi Mistrz literatury pedagogicznej – Bogusław Śliwerski, który napisał w swojej opinii:

Janusz Stanek raczej nas prowokuje tytułem, aniżeli czyni z frywolności fundament własnego przesłania. Jego podejście jest w pewnej mierze detabuizacją naszych zachowań, aspiracji, potrzeb, postaw czy zachowań. Jawi się nam jako surowy krytyk, który musi nas ponownie niejako wy-chowa-ć, a więc wydobywać z natury ludzkiej to, co ona sama intencjonalnie lub nieświadomie skrywa przed sobą i innymi. […] Autor ciekawie łączy w swoich aforyzmach kulturę osobistą z elastycznym podejściem do erotyki, polityki, świata codziennych przeżyć i doświadczeń, wplatając w strukturę przekazu własnej pedagogii hidden curriculum. Jawi nam się dzięki temu jako refleksyjny i krytyczny zarazem obywatel, który musiał z siebie wydobyć niezgodę na codzienny, a częściowo patologiczny świat życia, w tym zdarzenia, role społeczne lub niektóre racje, działania i emocje. […] Jego aforyzmy z jednej strony coś skrywają, by z drugiej strony to uwydatnić z jeszcze większym natężeniem kulturowych sensów.

Dla FreeWolków nieustającą inspiracją jest wypowiedź znakomitego polskiego pianisty z ubiegłego wieku, Artura Rubinsteina, który na pytanie dziennikarza o problemy zagranicznych pianistów z wykonywaniem mazurków Chopina (mimo ich stosunkowo prostej formy muzycznej) odpowiedział coś w rodzaju: „Nie jest problemem zagrać nuty. Ważne, żeby zagrać to, co jest między nutami”.

FreeWolki ze względu na maksymalnie skondensowaną formę bardziej nawiązują do tego, co interpretacyjnie otwarte, niż do przestrzeni semantycznej o hermeneutycznej strukturze koła. Rzecz w tym, że rozumienie ich przesłania najczęściej wynika ze złamania konwencji, a zatem odnosi się do spirali, czyli konstruktu z definicji niedomkniętego. Swoistą kanwą dla FreeWolków jest myśl przypisywana greckiemu mędrcowi, Simonidesowi z Keos: w związku z tym, że człowiek ma dwoje oczu i dwoje uszu, a tylko jedne usta, to powinien dwa razy więcej patrzeć i słuchać, niż mówić.

Materiał tego tomiku ma nie tyle ex cathedra przemawiać, co raczej inicjować proces refleksji i zapraszać do wspólnej zabawy słowem. Ma dawać asumpt do pomilczenia nad czymś niż przegadania tegoż. Wszystko zgodnie z Wittgensteinowskim przesłaniem, zgodnie z którym granice języka, którego używam, wyznaczają granice mojego świata, jednakowoż ze świadomością, że tworzywem języka są nie tylko znaki, lecz także spacje pomiędzy nimi.

Wszystkie moje dotychczasowe teksty (z wyłączeniem prasowych) nie mogły się obejść bez przypisów i bibliografii. FreeWolki są źródłem pewnej satysfakcji również z tego powodu, że biorą się z niczego, czyli z głowy… 🙂 Bez podbudowy bibliograficznej i pozostałych elementów warsztatu naukowego. Czy FreeWolki są – jak już wspomniałem – ekscesem, czy można je uznać za element dorobku naukowego? Konia z rzędem temu, kto jest w stanie odseparować fenomenologicznie zarysowany Lebenswelt od przejawów twórczości – literackiej czy naukowej. W moim głębokim przekonaniu elementy te działają komplementarnie, dostarczając tworzywa do syntezy. W tym znaczeniu FreeWolki stanowią przejaw twórczości, a zatem są dorobkiem. Przymiotnikowym czy bezprzymiotnikowym.

Dobry artysta powinien szybko zejść ze sceny. Przekładając tę regułę na FreeWolki, nie pozostaje mi nic innego, jak czym prędzej (żeby liczba znaków wstępu nie okazała się większa niż części zasadniczej) postawić kropkę i dać szansę Czytelnikowi na zapoznanie się z materiałem. Zatem życzę Ci, kimkolwiek jesteś, Miły Czytelniku, lektury, która pozostanie w Tobie. Bez względu na to, czy podzielisz moje intelektualne, literackie i aksjologiczne tropy, czy nie. Marzy mi się rezonans, który wygenerowałaby lektura tego „postnego” materiału. Wszystko jedno, czy w wersji pro, czy contra.

Człowiek

*

Bywa, że wieniec laurowy przesłania komuś horyzont.

*

Czasem bezpieczniej pokazać gołe cztery litery niż język.

*

Dla chorągiewki kierunek wiatru nie ma znaczenia.

*

Dobrze, kiedy człowiek jest PRO wobec problemu.

*

Dla wielu złudzenie to pożywienie.

*

Gdyby jeszcze poczuciu honoru towarzyszyło poczucie humoru...

*

Głupcy są dziećmi nadziei.

*

Jak się człowiek pochyli nad tematem, zawsze może go ktoś zajść od tyłu.

*

Jedni mają łzy w oczach, inni mają zły w oczach.

*

Jest prawdopodobne, że ludzie mający osobliwą fryzurę, mają też osobliwie pod fryzurą.

*

Kiedy człowiek chodzi z głową w chmurach, naraża się na nagłe zjawiska pogodowe.

*

Jedni są poliglotami, inni poliidiotami.

*

Kiedy człowiek kurczowo utrzymuje się na powierzchni, nie przekona się, co to głębia.

*

Kto pyta – chyba nie wie.

*

Kiedy krew człowieka zalewa, lepiej, żeby była własna niż cudza.

*

Nawet orzeł w klatce może inspirować innych do latania.

*

Negatywny bohater, ale jednak bohater!

*

Lepiej już chyba być seryjnym mordercą niż seryjnym idiotą.

*

Nie zawsze ten, kto się uśmiecha, ma uśmiechnięte intencje.

*

Niestety dla większości znaczenie słowa „galanteria” nie wychodzi poza pasek, torebkę czy zegarek.

*

Na starość lepiej mieć kasę niż klasę.

*

Ważna rzecz: potrafić przejść do porządku dziwnego.

*

Przerost nie dodaje wzrostu.

*

Pusta głowa bardzo często się broni przed wypełnieniem.

*

Rak prostaty jest społecznie mniej destrukcyjny niż rak prostoty.

*

Reguły savoir-vivre’u to jednak nie to samo co reguły survivalu.

*

Szkoda, że wolność słowa niektórzy utożsamiają z tempem mówienia.

*

Tak długo pozostawał w cieniu, że stał się cieniarzem.

*

Wciąż spotykam ludzi, których maniery nie wyszły poza manierkę.

*

Utarte przekonania bywają bliskie bicia piany.

Ona

*

Zawsze miała ostatnie słowo. Głównie dlatego, że brakowało jej wcześniejszych.

*

Była tak odważna, że z nadmiaru tej odwagi miała niedowagę.

*

Dowód na dominację kobiet – monstruacja.

*

Ciąża – uniwersalny i ponadczasowy kalendarz.

*

Z braku innych możliwości trzymała go za słowo.

*

Była tak prawa, że zażądała, by zamiast lewatywy zrobiono jej prawatywę.

*

Chciał, żeby wyszła za niego za mąż. Po czasie stało się jasne, że wyszła przed mąż.

*

Gdzie diabeł nie może, tam baba z woza.

*

Kiedy zaszła w ciążę, była przekonana, że to efekt fascynacji prawem ciążenia.

*

Nie chciała być pierwszą lepszą, więc została drugą – gorszą.

*

No i znalazła księdza z bajki!

*

Rozpadł jej się związek, bo była przekonana, że partnerzy powinni się spierać wzajemnie.

*

Tak się starała, że złapała Pana Boga za rogi.

*

SYNteza: forma dyskryminacji córki.

Władza i polityka

*

Wielu dyktatorom nie udaje się wyjść poza poziom dykty.

*

Wolność przejawia syndrom sztokholmski wobec tyrana.

*

Przynależność do kasty kostuje, a bywa, że i kastruje.

*

Wielu wolało objąć tron niż królową.

*

Najpierw wspinał się po szczeblach kariery, a następnie spadł z drabiny społecznej.

*

Ważne, żeby trzymać nerwy na wodzu!

*

Był prefektem, ale nie perfektem.

*

Jedni mają cechy przywódcze, inni mają cechy przy wódce.

Przypisy

1 Ciekawe jest to, że w morzu badań pedagogicznych nikt chyba jeszcze nie podjął wątku, który miałby wykazać, że dzieci małomówne mają gorsze oceny niż gaduły.

2 „Za mądra dla głupich / A dla mądrych zbyt głupia” – cytat z utworu zespołu Hey zatytułowanego Cudzoziemka w raju kobiet.

© Copyright by Janusz Stanek , Kraków 2022

Recenzent:

prof. zw. dr hab. Bogusław Śliwerski

Redakcja wydawnicza:

Aleksandra Adamczyk

Opracowanie typograﬁczne wersji do druku:

Alicja Kuźma

Projekt okładki:

Mikołaj Stanek

Autor fotografii na okładce:

Janusz Stanek

ISBN 978-83-8294-252-1

Oficyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl,
e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2022

Przygotowanie wersji elektronicznej
Epubeum