Spis treści

Od autora

Wprowadzenie

Rozdział I - Interdyscyplinarne ujęcie piętna społecznego. Kontekst socjopedagogiczny i psychopedagogiczny

1.1. Stygmat: wprowadzenie i zarys ogólny

1.2. Teorie socjologiczne i psychologiczne dotyczące stygmatu

1.3. Proces stygmatyzacji w spojrzeniu pedagoga

Rozdział II - Stygmat w procesie autopostrzegania i postrzegania społecznego

2.1. Autopercepcja i percepcja społeczna w ujęciu definicyjnym

2.2. Właściwości stygmatu jako czynniki warunkujące sytuację życiową wywołaną odmiennością

2.3. Obraz siebie w kontekście mechanizmu samonaznaczenia

Rozdział III - Odmienność jako kategoria wybranych analiz teoretycznych Próba uchwycenia historycznych uwarunkowań i ponowoczesnych wyzwań

3.1. Sytuacja społeczna osób zagrożonych stygmatyzacją na przestrzeni dziejów

3.1.1. Sytuacja społeczna osób z niepełnosprawnościami w kontekście rozwoju praw człowieka

3.1.2. Sytuacja społeczna osób uznanych za niedostosowane społecznie

3.1.3. Sytuacja społeczna osób uzależnionych od środków odurzających

3.2. Od wykluczenia do integracji w perspektywie zadań pedagogicznych

Rozdział IV - Metodologia badań własnych

4.1. Metodologiczne założenia badań własnych

4.2. Narzędzia badawcze

4.3. Charakterystyka badanej próby

4.4. Organizacja i przebieg badań

Rozdział V - Postrzeganie siebie i wizerunek społeczny osób zagrożonych stygmatyzacją w kontekście sytuacji życiowej badanych. Egzemplifikacja empiryczna

5.1. Sytuacja życiowa badanych w wymiarze społeczno-edukacyjnym, relacyjnym i podmiotowym

5.1.1. Wymiar społeczno-edukacyjny

5.1.2. Wymiar relacyjny

5.1.3. Wymiar podmiotowy

5.1.4. Działania pomocowe w kontekście procesu naznaczania i marginalizacji

5.2. Percypowanie odmienności stygmatyzującej

5.2.1. Treść samoświadomości osoby potencjalnie piętnowanej

5.2.2. Wyobrażenia, opinie i wiedza podmiotu postrzegającego na temat osób zagrożonych stygmatyzacją

5.3. Osoba zagrożona stygmatyzacją w relacjach interpersonalnych: dystans społeczny i stopień tolerancji odmienności

5.4. Podsumowanie, wnioski i refleksja pedagogiczna

Rozdział VI - Interpretacja ustaleń empirycznych

6.1. Syntetyczny opis otrzymanych rezultatów badawczych

6.1.1. Model strukturalny dla osób zagrożonych stygmatyzacją

6.1.2. Model strukturalny dla podmiotu postrzegającego

6.2. Kierunki działań interwencyjno-pomocowych

6.2.1. Wskazania dla oddziaływań pedagogicznych rozwijających postawę akceptacji własnej odmienności

6.2.2. Wskazania dla oddziaływań pedagogicznych kształtujących postawę społecznej akceptacji odmienności osoby zagrożonej stygmatyzacją

6.3. Uwagi końcowe

Bibliografia

Aneksy

Kwestionariusz ankiety w opracowaniu własnym na temat sytuacji życiowej respondentów, wiedzy o osobach z wybranych grup zagrożonych stygmatyzacją oraz ich percepcji (fragmenty)

Kwestionariusz ankiety w opracowaniu własnym na temat sytuacji życiowej respondentów oraz udzielanej pomocy. Wersja D (fragment)

O Autorce

Przypisy

Od autora

Prezentowana monografia obejmuje kluczową część rozprawy doktorskiej napisanej pod kierunkiem Pana prof. dr. hab. Franciszka Wojciechowskiego. Praca oryginalna pt. Autopercepcja i percepcja społeczna osób z wybranych grup zagrożonych stygmatyzacją. Perspektywa pedagogiczna zawiera rozbudowany rozdział metodologiczny oraz szerszy opis wyników badań wraz ze szczegółową statystyką. Przygotowując tekst do druku, uznałam, że skondensowanie tych fragmentów pracy nie zaważy na wiarygodności zaprezentowanych wyników ani też klarowności prowadzonego wywodu oraz ułatwi czytelnikowi skoncentrowanie się na uzyskanych w toku badań ustaleniach empirycznych.

Składam serdeczne podziękowania mojemu Promotorowi – Panu prof. dr. hab. Franciszkowi Wojciechowskiemu. Dziękuję za wyrozumiałość, cierpliwość, poświęcony czas oraz życzliwe wsparcie moich poszukiwań naukowych. Przede wszystkim jednak za pokazanie drogi dla naukowych dociekań.

Dziękuję również s. Krzysztofie P. za nieocenioną pomoc przy organizacji badań, dotarciu do próby badawczej i za wsparcie emocjonalne w trakcie pisania pracy.

Wyrażam wdzięczność również respondentom za czas poświęcony na udział w badaniach i życzliwe potraktowanie moich próśb o rzetelne wypełnianie narzędzi badawczych.

Wprowadzenie

Zagadnienia zawarte w monografii koncentrują się wokół kwestii stygmatu i procesu stygmatyzacji, który kształtuje autopercepcję i percepcję społeczną człowieka znajdującego się w specyficznej sytuacji życiowej. Proces stygmatyzacji przedstawiono w ujęciu interdyscyplinarnym, jednak z wyraźnym nachyleniem w kierunku podejścia pedagogicznego. Zdaniem autorki bowiem z perspektywy tej właśnie nauki warto analizować społeczny obraz jednostek doświadczających skutków posiadanego piętna, a także percepcję własnego położenia życiowego osób zagrożonych stygmatyzacją.

Nakreślona w skrócie koncepcja może prowadzić do pytania, dlaczego przy pedagogicznym podejściu do problematyki stygmatu główny akcent zdecydowano się położyć na percepcję i autopercepcję. Znaczenie autopercepcji dla zrozumienia funkcjonowania człowieka jest dziś dość powszechnie uznane. Przyjmuje się, że każda próba wyjaśniania zachowań jednostki bez uwzględnienia jej obrazu siebie jest niewystarczająca, ponieważ autopercepcja jest w pewnym zakresie zaangażowana w każde zachowanie społeczne człowieka (Łaguna, 1996, s. 17). Dodatkowo – zgodnie z teorią świadomości sytuacyjnej – to właśnie percepcja jest kluczowa w internalizowaniu przypisywanych etykiet i to od niej zależy, jak duży będą one miały wpływ na codzienne życie jednostki (por. Tomaszewski, 1975, s. 21; Zimbardo, 2013, s. 29–31). Pozostaje jeszcze kwestia perspektywy podmiotu postrzegającego. Zgodnie z teorią porównań społecznych przyjmuje się, że społeczna widownia nie tylko klasyfikuje określoną cechę jako piętnującą, ale również stanowi lustro, punkt odniesienia dla osoby zagrożonej stygmatyzacją (por. Żuraw, 2008, s. 56–57). „Inni” to też swoiste zwierciadło, w którym człowiek się „przegląda” i które uświadamia mu, kim jest on sam (Kapuściński, 2007, s. 36). Co prawda społeczność nie przesądza o zaistnieniu internalizacji negatywnych etykiet przypisywanych przez szerszą perspektywę społeczną, jednak z pewnością perspektywa podzielana przez tzw. główny nurt społeczny stanowi czynnik ryzyka dla zaistnienia procesu samostygmatyzacji i/lub utrwalenia skutków uruchomionego procesu stygmatyzacji. Uwzględniając powyższe, w przyjętej koncepcji badawczej wzięto pod uwagę dwie perspektywy: osoby zagrożonej stygmatyzacją oraz podmiotu postrzegającego (tj. statystycznych członków społeczeństwa). Można przypuszczać, że takie ujęcie pozwoli na stosunkowo szerokie wyjaśnienie procesów właściwych dla stygmatyzacji oraz predykatorów ich uruchomienia bądź zatrzymania.

Kluczowym terminem, wokół którego zorganizowano treść książki, jest pojęcie stygmatu społecznego. E. Goffman (za: Davidio, Major i Crocer, 2008, s. 25), twórca tego terminu, definiuje go jako:

[...] cechę lub znamię, które naznacza nosiciela jako człowieka „okaleczonego” i wartego mniej niż „normalni” ludzie. Natomiast stygmatyzacja jest to proces, który obejmuje reakcję społeczną na posiadane przez podmiot postrzegany właściwości stygmatyzujące oraz konstruowanie tożsamości stygmatyzowanego wokół jego piętna (Błeszyńska, 2006, s. 1102).

Należy jednak już na początku zauważyć, że aby jakąś cechę można było określić jako stygmatyzującą, musi być ona zgodnie uznana za piętno. Dodatkowo przyjmuje się, że musi ona „psuć” interakcje na poziomie nie tylko indywidualnym, ale także grupowym. Atrybut nigdy nie jest piętnujący sam w sobie. Należałoby jednak zadać sobie pytanie, kto powinien podzielać opinię o piętnującym charakterze danej cechy. Odpowiedź jest bardzo złożona, ponieważ oceny te mogą być dokonywane w szerokim kontekście społecznym (np. w ramach konkretnej epoki historycznej), w ramach krótkotrwałego kontaktu dwóch osób lub też na dowolnym, innym poziomie pośrednim – jednakże zawsze uznanie jakiejś cechy za piętnującą dokonuje się w odniesieniu do szerszej perspektywy społecznej (Stangor i Crandall, 2008, s. 75).

Proces stygmatyzacji oraz przyjmowania związków znaczeniowych łączących się z przypisywanymi etykietami jest bardzo złożony. Nie można jednoznacznie powiedzieć, że w stosunku do konkretnej osoby posiadającej cechy powszechnie uznane za piętnujące rozwiną się procesy właściwe dla stygmatyzacji społecznej czy też dla samostygmatyzacji, ponieważ stanowią one wypadkową interaktywnych czynników sytuacyjnych i właściwości podmiotowych człowieka (Wilczyńska, 2013, s. 17). Funkcjonowanie jednostki w sytuacji możliwej stygmatyzacji jest zależne w znacznej mierze od jej zasobów psychospołecznych i umiejętności ich wykorzystania (Niewiadomska, 2010b, s. 20–22). Nie każdy człowiek doświadczający skutków posiadanego piętna poddaje się jego znaczeniu, odrzucając tym samym przypisywaną etykietę. Nierzadko też zdarza się odwrotna sytuacja, w której człowiek sam uruchamia mechanizmy właściwe dla procesu stygmatyzacji, nawet wbrew opinii czy reakcji społecznej. Biorąc pod uwagę powyższe, zdecydowano się na używanie w tym opracowaniu określenia: „zagrożeni społeczną stygmatyzacją” w stosunku do grup zazwyczaj uznawanych w literaturze przedmiotu i opinii społecznej za stygmatyzowane. Wynika to z przekonania, że nie można mieć pewności, czy proces stygmatyzacji zaistnieje w przypadku każdego z członków grup uznawanych powszechnie za piętnowane.

Rozwój procesu stygmatyzacji zależy więc m.in. od sytuacji życiowej i społecznej, właściwości podmiotowych jednostki (np. cech stygmatu, zasobów psychospołecznych) oraz od swoistej kategoryzacji określonych cech przez społeczeństwo, a także przez samą jednostkę potencjalnie piętnowaną (por. Goffman, 2007; Stangor i Crandall, 2008; Niewiadomska, 2010b; Wilczyńska, 2013 i in.). Jednakże opierając się na koncepcji E. Goffmana (2007), można wyróżnić pewne kryteria, które pozwalają wyznaczyć grupy zagrożone społeczną stygmatyzacją. Do podstawowych należą właściwości danego stygmatu, zwłaszcza widoczność i kontrolowalność.

Opierając się na kryterium widoczności, E. Goffman (2007, s. 84–87; zob. Biernat i Davidio, 2008, s. 102–103) wyróżnił dwie dodatkowe kategorie opisowe. Człowiek może posiadać właściwości zdyskredytowane (widoczne) lub dyskredytujące (niewidoczne). W pierwszym przypadku w relacjach interpersonalnych pojawiają się głównie problemy związane z autoprezentacją, adekwatnym odczytywaniem reakcji i oczekiwań otoczenia, a także dostosowaniem do otoczenia własnych zachowań. W drugiej sytuacji istotniejsze jest umiejętne kierowanie informacją. Rodzi się potrzeba ukrywania piętna, przewidywania możliwych reakcji otoczenia, analizy sytuacji potencjalnie zagrażających, dochodzi do prób ich unikania oraz tworzenia i rozwijania strategii maskujących (Błeszyńska, 2006, s. 1103). Duży wpływ na przebieg procesu stygmatyzacji ma także źródło stygmatu – kontrolowalność i brak kontroli nad przyczyną posiadanego piętna. Kontrolowalność związana jest z powszechnym przekonaniem o możliwości przypisania potencjalnie stygmatyzowanemu człowiekowi winy za napotykane trudności, natomiast brak kontroli zakłada brak odpowiedzialności za ich doświadczanie.

Wspomniane rodzaje właściwości stygmatu – widoczność i kontrolowalność – wyznaczyły kryteria doboru próby w badaniach empirycznych prezentowanych w monografii. Ich zastosowanie umożliwiło objęcie badaniami osób z piętnem niewidocznym i kontrolowanym (a w tej grupie: osób po odbyciu wyroku w zakładzie karnym za przestępstwo przeciwko życiu lub zdrowiu oraz osób z problemem uzależnienia od narkotyków po opuszczeniu zamkniętego ośrodka leczenia uzależnień) oraz osób z piętnem widocznym i niekontrolowanym (w tej grupie znalazły się osoby niewidome oraz osoby poruszające się na wózku inwalidzkim).

Przyznać należy, że wybór grup zagrożonych stygmatyzacją nie stanowi wyczerpującej reprezentacji osób o wskazanych właściwościach piętna, niemniej jednak starano się wybrać takie grupy, które spełniałyby wytyczone kryteria widoczności i kontrolowalności stygmatu w sposób reprezentatywny. Warto podkreślić, że wybrane grupy często wskazywane są jako „piętnowane” w literaturze przedmiotu (zob. Goffman, 2007; Hebl i Kleck, 2008; Stangor i Crandal, 2008; Kalinowski i Niewiadomska, 2010; Niewiadomska, 2010b i in.).

Zatrzymując się krótko nad sytuacją osób ze wskazanych grup, można zauważyć, że niechęć otoczenia wobec kogoś, kto dopuścił się poważnego przestępstwa godzącego w życie lub zdrowie drugiego człowieka, bądź jego odrzucenie spowodowane są lękiem społeczeństwa oraz powszechnym przekonaniem, że źródłem piętna tej osoby jest ona sama (Stangor i Crandall, 2008, s. 87). Proces stygmatyzacji w przypadku osób, które opuściły zakład karny, rozpoczyna się już w fazie dochodzenia i aresztu. Daje się wówczas podejrzanemu do zrozumienia, że należy bądź może przynależeć do przestępczej mniejszości społecznej. Postępowanie organów wymiaru sprawiedliwości zakończone wyrokiem skazującym oznacza pierwszy etap instytucjonalnego naznaczenia. Utrata wolności jest dla wielu osób skazanych dowodem ich moralnego odrzucenia i potępienia przez społeczeństwo. Następny etap stygmatyzacji odbywa się już w instytucji zamkniętej, która posiadając właściwe jej prawa, stosuje środki etykietujące często tych, którzy znaleźli się w jej obrębie. Przez cały okres uwięzienia oraz po wyjściu na wolność przypomina się człowiekowi, że utracił status „normalnego” obywatela i został zaliczony do kategorii przestępców (Ciosek, 2001, s. 216). Proces stygmatyzacji utrudnia pozytywną readaptację społeczną, po wyjściu na wolność ludzie mają bowiem problemy z nawiązaniem pozytywnych relacji społecznych oraz wypełnianiem podstawowych zadań związanych z rolami społecznymi przypadającymi na okres dorosłości życia człowieka. Dodatkowym czynnikiem mocno zaburzającym oczekiwaną adaptację społeczną są trudności w znalezieniu pracy. Ponadto najbliższa społeczność lokalna traktuje taką osobę jako naznaczoną wieloma negatywnymi cechami, a poczucie bycia „gorszym” i braku szans na normalne życie powoduje często wracanie do dewiacyjnego pełnienia ról społecznych (por. Ciosek, 2001). Przeszłość kryminalna jest łączona ze słabością charakteru (za: Siemaszko, 1993, s. 333) oraz z przeczuwaniem zagrożenia dla grupy skategoryzowanej przez podmiot postrzegający jako „my” (Neuberg, Smith i Asher, 2008, s. 65). Podobne powiązania obserwuje się w odniesieniu do osób, które opuściły zamknięty ośrodek terapeutyczny leczący z uzależnienia od narkotyków. Ich piętno łączone jest głównie ze słabością charakteru (por. Czykwin, 2008a, s. 18; Neuberg, Smith i Asher, 2008, s. 65–66). Ludzie z problemem uzależnienia są na ogół uznawani w społeczeństwie za osoby o niskim poziomie moralności oraz w pewnym sensie niebezpieczne (Henderson, Stacey i Dohan, 2008, s. 1336). Warto również zauważyć, że raport instytutu Pentor (za: Barczykowska, 2011, s. 285) dotyczący percepcji pojęcia wykluczenia społecznego wskazuje, że 39% respondentów jako podstawową przyczynę marginalizacji wskazało właśnie narkomanię. Dodać przy tym należy, że specyficzną trudnością tej grupy społecznej jest łączenie zażywania środków narkotycznych zarówno z przestępczością, jak i z możliwością zakażenia wirusem HIV (Misiak, 1999, s. 149–150).

Uzależnienie od środków narkotycznych, choć obecne od zarania dziejów, nie doczekało się skutecznych rozwiązań i pozostaje w obrębie kwestii społecznych, których nie można lekceważyć. Utrudnieniem dla grupy społecznej, która mierzy się z tym problemem, jest również fakt, że samo opuszczenie ośrodka terapii uzależnień nie jest jednoznaczne z ostatecznym wyzdrowieniem. Uzależnienie jest chorobą przewlekłą i nieuleczalną, konieczne jest zatem utrwalenie efektów podjętej terapii (Misiak, 1999, s. 285 i 305–306). Ma to wpływ na wzmocnienie istniejących w społeczeństwie stereotypowych przekonań na temat narkomanów.

Osoby z niepełnosprawnościami odczuwają swoją inność w codziennych relacjach społecznych. Ich widoczne cechy, odbiegające od szeroko rozumianej normy, powodują zazwyczaj zakłopotanie w relacjach interpersonalnych. W wielu publikacjach naukowych niepełnosprawność przedstawiono jako przykład piętna widocznego i niezawinionego (np. Goffman, 2007; Czykwin, 2008a; Hebl i Kleck, 2008; Świątkiewicz-Mośny, 2010; Nowak, 2012). Na potrzeby niniejszej pracy wybrano do badań dwa rodzaje dysfunkcji: sensoryczną (brak wzroku) oraz motoryczną (brak możliwości samodzielnego poruszania się). Zrezygnowano z niepełnosprawności umysłowej, ponieważ do badań autopercepcji tej grupy osób należałoby przygotować inną baterię narzędzi badawczych, uwzględniającą jej możliwości intelektualne, a otrzymanych wyników nie dałoby się porównać bezpośrednio z wynikami badań uzyskanymi w pozostałych grupach. Co ważne, taką decyzję motywuje również fakt, że przedmiotem badawczego zainteresowania autorki jest piętno niepełnosprawności w kontekście jego widoczności i braku kontrolowalności, a nie niepełnosprawności samej w sobie. Wybór tych dwóch grup wydaje się więc uzasadniony. Przy wyborze grup społecznych zwrócono uwagę za E. Goffmanem, że osoba niewidoma daje całkowite świadectwo swojej niepełnosprawności, np. poprzez brak zdolności skierowania twarzy w kierunku oczu współrozmówcy, co stanowi stałe naruszenie „rytuału komunikacyjnego” oraz zakłócenie mechanizmu informacji zwrotnej w interakcji werbalnej (Goffman, 2007, s. 86). Natomiast wózek inwalidzki we współczesnej kulturze stanowi swoisty symbol niepełnosprawności. Jako przykład można podać, że np. miejsca parkingowe dla osób z niepełnosprawnościami oznaczane są rysunkiem wózka inwalidzkiego, czasami podpisanego sformułowaniem: „Nie chciałbyś być na naszym miejscu”, które odnoszą się do wszystkich osób z niepełnosprawnościami i stawiają tę grupę „niżej” w stratyfikacji społecznej. Wybór tych dwóch rodzajów niepełnosprawności uznano więc za wystarczający dla wyprowadzenia szerszych wniosków na temat wpływu piętna widocznego i niekontrolowalnego na autopercepcję człowieka doświadczającego jego skutków.

O Autorce

Magdalena Szczygieł - dr, pedagog, psychoterapeuta. Pracownik Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Interesuje się głównie tematem stygmatyzacji. Jej publikacje naukowe oscylują wokół tematyki piętna, wykluczenia czy stereotypizacji. Pracuje jako psychoterapeuta rodzin dotkniętych problemem odbywania kary pozbawienia wolności w ramach Małopolskiego Stowarzyszenia „Probacja". Posiada również wieloletnie doświadczenie w pracy pedagoga szkolnego.

© Copyright by Magdalena Szczygieł, 2020

Recenzent:

prof. dr hab. Stanisław Palka

Redakcja wydawnicza:

Sylwia Stojak

Projekt okładki:

Anna M. Damasiewicz

Zdjęcie na okładce:

© Sergey Pazharski | Depositphotos.com

Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Jagielloński

ISBN 978-83-66990-16-6

Oficyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl,
e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2021

Konwersja
Epubeum