Część I.
Narcyzm ukryty (wrażliwy) w pigułce

Kilka słów wstępu o terminologii używanej w książce

Ludzie pytani o to, z kim kojarzy im się słowo „narcyz”, zwykle wspominają kogoś ze znajomych, kto zalewa media społecznościowe falą selfie i autopromocji, przesadnie dba o swój wygląd lub bardziej pręży mięśnie przed lustrem na sali treningowej, niż tam ćwiczy. Wiążą je z kimś zapatrzonym w siebie i głodnym podziwu. Ale to mylące uproszczenie. „Narcyzm” jest pojęciem niejednorodnym, a ludzie o takim stylu osobowości różnią się między sobą. Można spotkać jednostkę narcystyczną i być pod urokiem jej pozornej nieśmiałości, iluzorycznej wrażliwości lub złudnej refleksyjności. I nie przypuszczać nawet, że ma się do czynienia z narcyzem. Miłosny związek z narcyzem zaś jest wyniszczający i potencjalnie niebezpieczny.

Jeden z typów narcyzmu to tzw. narcyzm wrażliwy, znany też pod nazwą narcyzm ukryty. Ludzie o takim stylu osobowości są często opisywani jako nieśmiali, uwrażliwieni na ocenę innych, żyjący w świecie fantazji i iluzji. Ale także jako obronnie aroganccy, zarozumiali i apodyktyczni. Ta książka poświęcona jest zagadnieniom dotyczącym związku miłosnego z taką właśnie osobą oraz zdrowieniu po rozstaniu. Używam w niej pojęcia „ukryty narcyz” jako skrótu przyjętego na potrzeby uproszczenia pisania. W pełnej formie charakterystyka takiej jednostki brzmi następująco: „osoba z narcystyczną patologią stylu osobowości, której funkcjonowanie opiera się na dominujących narcystycznych cechach oraz utrwalonych wzorcach doświadczania siebie i innych, a także zachowaniach charakterystycznych dla narcyzmu ukrytego (w typie narcyzmu wrażliwego)”. W tekście opisuję pełen przekrój narcystycznych wzorców, co obrazuje możliwą skalę zniszczeń wynikających z narcystycznego związku. Stosując wyżej wspomniany skrócony termin, odnoszę się bowiem do specyficznego sposobu, w jaki narcyzm ukryty odciska piętno na miłosnej relacji oraz na psychice partnera romantycznego narcyza.

W opisach najczęściej używam formy męskiej, ale narcyzm, w tym ukryty, dotyczy też kobiet. Pisząc o partnerze romantycznym, posługuję się formą „partner” jako uogólnieniem, przez które rozumiem partnerkę romantyczną lub partnera osoby cechującej się ukrytym narcyzmem. Czytający może odnieść informacje do konkretnego przypadku, w zależności od płci osób w danym związku. Cechy i typowe strategie zachowania związane z ukrytym narcyzmem są charakterystyczne dla kobiet i dla mężczyzn. Partnera ukrytego narcyza w stałym związku miłosnym nazywam podstawowym „Źródłem” zasilania energią / narcystycznej podaży („paliwa”). Nie jest to w żadnej mierze przejawem braku szacunku z mojej strony – właśnie tym jest dla ukrytego narcyza stały partner miłosny. Ukryty narcyz nie odnosi się do niego jak do odrębnego, unikalnego człowieka, którego darzy miłością. Traktuje go jak bezosobowe źródło dowartościowania, w tym dopełnienia własnej konstrukcji psychicznej i upewniania o tym, że narcystyczna wizja siebie, innych ludzi i świata jest prawdziwa. Oczekuje wobec partnera miłosnego, by był pod ręką (fizycznie lub symbolicznie), kiedy ukryty narcyz zechce, obdarzał go uwagą, podziwem, uznaniem i bezgraniczną miłością oraz służył spełnianiu innych narcystycznych potrzeb.

Warto również dodać, że część osób charakteryzujących się narcyzmem ukrytym wybiera na partnerów romantycznych narcyzów wielkościowych. Takie związki są szczególnie burzliwe, nie poświęcam im jednak uwagi w książce. Koncentruję się na miłosnej relacji, w której drugi z partnerów nie jest osobą narcystyczną.

Drogi Czytelniku, proponuję przerywać lekturę wyjściem na spacer, ponieważ po rozstaniu z narcystycznym partnerem umysł i system nerwowy potrzebują czasu na przetrawienie odkryć. Dobrze więc robić to stopniowo i wsłuchiwać się w to, co mówi ciało. Jeśli narasta napięcie, to lepiej odłożyć na moment czytanie i skupić uwagę na czymś innym, a do lektury wrócić po chwili¹.

Odmiany narcyzmu i ciasto czekoladowe

Słowo „narcyzm” bywa tak powszechnie używane w nieadekwatnych sytuacjach, że dla osoby niezwiązanej blisko z tematem mogło ono stracić sens. Mit o młodym mężczyźnie o imieniu Narcyz, który zakochuje się w swoim wizerunku, wniósł początkowo do świata nauki Alfred Binet. W 1887 roku Binet odwołał się do mitologii, opisując perwersję seksualną, w której własna osoba staje się fetyszem. Kilkanaście lat później, w 1899 roku, psychiatra Paul Näcke użył terminu „narcyzm”, gdy komentował poglądy seksuologa Havelocka Ellisa na temat patologicznych przejawów autoerotyzmu. I tak pojęcie „narcyzm” zaistniało w naukowej debacie, by być pogłębiane i rozwijane poza obszarem seksualności. Dziś na dobre zagościło ono w popkulturze, ale brak zrozumienia tej przypadłości często prowadzi do znacznych uproszczeń, bagatelizowania jej lub pochwalania.

Osoby narcystyczne mogą z początku wydawać się czarujące i atrakcyjne, ponieważ jeśli tego chcą, to potrafią wywierać korzystne pierwsze wrażenie. Jednak wraz z czasem trwania znajomości uwydatniają się ich koncentracja na sobie i destrukcyjne zachowanie. Naukowiec Keith Campbell przedstawił to zjawisko w modelu „ciasta czekoladowego”, porównując relację z partnerem narcystycznym właśnie do jedzenia ciasta. Wybór zjedzenia go może wydawać się atrakcyjniejszy niż posiłku złożonego ze zdrowej sałaty. Takie jednorazowe działanie nie przynosi szkody, ale jeśli spożywa się wyłącznie kaloryczne ciasto, to przybiera się na wadze, a organizm traci potrzebne składniki odżywcze. Początki relacji z czarującym i atrakcyjnym seksualnie partnerem narcystycznym są ekscytujące, o wiele lepsze niż początki miłości z kimś nienarcystycznym. Jednak z upływem czasu partner ujawnia wiele trudnych cech i zachowań, takich jak nieuczciwość, kłamstwa i zniekształcanie prawdy, skłonność do kontrolowania drugiej osoby i brak troski o jej dobro. Jest skoncentrowany na sobie, rozgląda się za „lepszymi” ludźmi-trofeami, randkuje, pogrywa w psychologiczne gierki ze stałym partnerem i na dłuższą metę rozczarowuje. Tak jak po najedzeniu się czekoladowym ciastem, tak samo w kontakcie z narcyzem za chwilę wielkiej przyjemności przychodzi płacić „niestrawnością”. Osoby zaangażowane romantycznie w związek z partnerem narcystycznym z początku odczuwają więcej ekscytacji i mają więcej pozytywnych uczuć, niż zdarza się to w relacji z kimś nienarcystycznym. W dłuższym czasie wygląda to jednak inaczej. W bliskiej relacji z osobą nienarcystyczną pojawia się więcej pozytywnych uczuć, natomiast związek z narcyzem przynosi więcej negatywnych psychologicznych i społecznych skutków, a dochodzenie do siebie po rozstaniu trwa dłuższy czas, często nawet dłużej niż sam związek.

Czym jest narcystyczna przemoc w miłosnym związku?

Narcystyczna przemoc może przytrafić się każdemu i często jest umniejszana lub usprawiedliwiana przez tych, którzy jej nie doświadczyli. Miłosny związek z narcyzem nie jest „po prostu” relacją wysoce konfliktową albo trudną. Narcyzm człowieka, którego się pokochało, wciąga partnera z rzeczywistego świata do świata narcystycznych zniekształceń. Niszczy korzeń osobistych wartości, uczuć, potrzeb, marzeń, ambicji i bliskich relacji, który przytwierdzał do podłoża rzeczywistości – aż po utratę realnego siebie. Narcystyczna przemoc ma specyficzną dynamikę, a zdrowienie po takim związku jest drogą odzyskiwania siebie i własnego świata, swojego życia i serca.

Nawet ci partnerzy ukrytych narcyzów, którzy pierwsi zerwali szkodliwą relację, mierzą się po rozstaniu z bolesnymi emocjami i chaosem myśli w głowie. Zresztą nawet wtedy, kiedy partner podejrzewa już narcyzm ukochanego, chciałby potwierdzenia tego na tysiąc procent – tak bardzo pragnie wierzyć w obraną narrację wyjątkowego połączenia, że nie chce się pomylić, opuszczając to, co już mu nie służy. Partner chce pozostać w więzi, uzależniony od wpływu działań narcystycznego partnera na swoje samopoczucie i od jego obecności w swojej głowie. Pragnie budować na tym, co wydaje mu się wartościowe; jednak w ukrytym narcyzie to, co pozornie wrażliwe i dbałe, jest nieautentyczne. Koniec przychodzi z zaskoczenia, kiedy partner narcyza najmniej się tego spodziewa. Narcystyczne związki trudno w pełni zrozumieć, a wręcz nie sposób włączyć takiego przeżycia do dotychczasowych życiowych doświadczeń bez dotarcia do nowej wiedzy.

Czym jest narcyzm?

Na narcyzm można patrzeć od strony klinicznej – jak na zaburzenie osobowości lub z perspektywy psychologicznej – jak na dominującą cechę charakteru.

Narcystyczne zaburzenie osobowości – ujęcie kliniczne (medyczne)

Od lat trwają dyskusje specjalistów na temat kategorii i diagnozowania zaburzeń osobowości, a światowe klasyfikacje rozpoznawania takich zaburzeń co jakiś czas się zmieniają. W czasie, kiedy piszę tę książkę, powszechnie stosowanym „językiem diagnostycznym” są podręczniki DSM-5 i ICD-10. Do postawienia diagnozy narcystycznego zaburzenia osobowości niezbędne jest spełnienie określonych w nich kryteriów.

W ogólnym ujęciu zaburzenie osobowości dotyczy m.in. utrwalonego, długotrwałego sposobu, w jaki człowiek doświadcza siebie i innych, który odbiega od powszechnie akceptowanego. Przejawia się to w całościowym sposobie postrzegania oraz interpretowania siebie, innych ludzi i zdarzeń, a także w stopniu panowania nad reakcjami emocjonalnymi, impulsami i pragnieniem natychmiastowego spełniania swoich potrzeb. Również w sposobie nawiązywania i utrzymywania bliskich relacji. Korzenie zaburzenia osobowości zwykle sięgają dzieciństwa, stopniowo uwidacznia się ono w okresie nastoletnim, po dorosłość. Zachowanie jest nieelastyczne, bazuje na trwałych wzorcach niefunkcjonalnego postępowania. Może stać się to źródłem osobistego cierpienia lub wywierać niepożądany wpływ na otoczenie. Narcystyczne zaburzenie osobowości jest uznawane za poważną patologię. Człowiek o takim zaburzeniu ma utrwalony wzorzec poczucia własnej wielkości (który przejawia się w fantazjach albo zachowaniu), a także potrzebę podziwu ze strony innych. Całkiem brak mu emocjonalnej empatii, czyli zdolności współodczuwania i szanowania potrzeb oraz uczuć innych ludzi.

Jak może wyglądać funkcjonowanie takiego człowieka? Nie wszystkie kryteria diagnostyczne muszą być spełnione, żeby uznać, że ktoś ma narcystyczne zaburzenie osobowości. Potrzebne jest natomiast spełnienie minimalnych wymagań. Narcystyczne zaburzenie osobowości ma więc dość szerokie spektrum nasilenia, a ludzie z takim zaburzeniem mogą funkcjonować na pewnym kontinuum. Przykładem takiego człowieka może być ktoś przesadnie zaabsorbowany sobą, pochłonięty fantazjami o nieograniczonym sukcesie, sile, doskonałości, pięknie albo miłości idealnej (przy równoczesnej niezdolności do kochania innych). Traktuje on przedmiotowo innych ludzi, jak narzędzia spełniania fantazji i zaspokajania swoich potrzeb. W narcystycznym świecie ich funkcją jest odzwierciedlanie wielkości narcyza, który nadmiernie potrzebuje uznania, podziwu i szczególnych przywilejów. Irracjonalnie chce być traktowany lepiej od innych i z góry zakłada, że jego wyolbrzymione oczekiwania zostaną spełnione. A kiedy fantazje i potrzeby nie są zaspokajane, budzi to w nim agresję. Narcyza cechuje wyniosła, arogancka postawa lub zachowanie. Zwykle uważa on, że może go zrozumieć tylko ktoś podobnie niezwykły, ale jest nieufny w stosunku do innych i niezdolny do prawdziwej zależności od kogokolwiek. Zależność budzi w nim zawiść o to, co inni posiadają, a wtedy jest gotów bez skrupułów to zniszczyć, żeby pozbawić innych wartości. Boleśnie odbija się to na relacjach międzyludzkich, w tym tych o charakterze intymnym. Narcyz z łatwością dewaluuje kogoś, kogo wcześniej idealizował, a to, co postrzegał w nim jako dobro, łatwo przemienia się w zło, pozytywne w negatywne i odwrotnie. Ludzie, także partnerzy miłośni, są wykorzystywani i rzucani w kąt, kiedy niczego już narcyzowi nie dają. Taki człowiek nie przyjmuje odpowiedzialności za szkody wyrządzane innym. Po nieetycznych decyzjach i nieuczciwym zachowaniu nie odczuwa poczucia winy z chęcią naprawy. Poczucie winy jest emocją moralną, która odnosi się do działania wbrew swojemu sumieniu i ogólnym standardom etycznym. A narcyzm uodparnia na taki stan wewnętrzny przez niefunkcjonalne standardy moralne, brak pokory i empatii emocjonalnej. Narcyz daje sobie prawo do postępowania, jak zechce, i za nic ma uczucia oraz potrzeby innych.

Choć w światowych klasyfikacjach diagnostycznych mało się o tym pisze, to ludzie z narcystycznym zaburzeniem osobowości łączą w sobie wielkościowość i tzw. narcystyczną wrażliwość. Pomimo tendencji wielkościowych mają kruche Ja, które jest nieco oderwane od rzeczywistości. Zarówno konstrukcja Ja, jak i emocje mogą się w znacznym stopniu rozregulować. Narcyzi mogą czasowo przechodzić od psychicznego stanu wielkości do stanu uwrażliwienia na zranienie i vice versa. Na przykład podczas epizodów rozregulowania emocjonalnego bardziej daje o sobie znać wewnętrzna pustka lub depresyjność, a narcyzowi brakuje energii. Kiedy zaś w jego życiu układa się zgodnie z oczekiwaniami, wzrasta poczucie omnipotencji, tj. wszechmocy. Nasila to zachowania napędzane potrzebą stymulacji, takie jak działania ryzykanckie i kompulsywne (tzn. wykonywane pod wpływem wewnętrznego przymusu).

Rys osobowości narcystycznej

W ujęciu klinicznym istnieje zakres patologii odróżniający osobowość narcystyczną zaburzoną od takiej, która zaburzona nie jest. Wówczas mówi się nie o zaburzeniu, tylko tzw. rysie osobowości narcystycznej. Ktoś może mieć większość lub wszystkie cechy narcystycznego zaburzenia osobowości, ale mieścić się poza jego zakresem. To znaczy, że pewne procesy rozwojowe we wczesnym dzieciństwie dokonały się w większym stopniu, niefunkcjonalne wzorce nie przejawiają się chronicznie w wielu sferach życia, a cechy związane z narcyzmem mogą też mieć różne nasilenie. Jednak główną różnicą pomiędzy zaburzeniem a rysem jest niezdolność do empatii emocjonalnej, ściśle związana z rozwojem mózgu w pierwszych latach życia. W narcystycznym zaburzeniu osobowości istnieją upośledzenia mózgu wiążące się z emocjonalną empatią, natomiast ktoś mający rys osobowości narcystycznej teoretycznie może mieć do niej dostęp. Z tym że narcystyczne cechy, wzorce i przyzwyczajenia zakłócają funkcjonowanie empatyczne. Określenie „poza zakresem zaburzenia” nie oznacza więc, że narcystyczny wzorzec doświadczeń wewnętrznych, cech i zachowań nie jest dysfunkcyjny. Jego niszczący wpływ widać chociażby w miłosnych związkach, w których trudno o prawdziwą głęboką więź i zrównoważoną wymianę starań.

Typy narcyzmu – ujęcie niekliniczne (psychologiczne)

Psychologowie i psychoterapeuci spotykają ludzi, których nie da się zdiagnozować jako mających narcystyczne zaburzenie osobowości w sensie klinicznym, a jednak ich styl funkcjonowania odpowiada takiemu zaburzeniu. Powstała więc potrzeba rozpoznania różnych „odcieni narcyzmu”. W ujęciu nieklinicznym narcystyczny styl osobowości stanowi dominującą cechę charakteru, względnie stałą w ciągu życia, przyjmującą różną wartość na kontinuum nasilenia. To podejście nie rozgranicza normy od zaburzenia, natomiast rozróżnia odmienne typy narcyzmu, a takie spojrzenie wyjaśnia przewidywalny sposób funkcjonowania w relacji Ja – świat. Oczywiście człowiek chce widzieć siebie w dobrym świetle, potrzebuje dowartościowania, zdarza mu się marzyć o sukcesach, przechwalać i wyolbrzymiać swoje osiągnięcia. Albo źle przyjąć rozczarowanie lub krytykę, czy też skłamać, żeby dostać coś, czego chce. Zdarzy mu się również zachować wobec kogoś okrutnie, taka jest natura ludzka. Zresztą każdy czasami przejawia jakieś narcystyczne cechy, ale to nie czyni z niego narcyza. Gdyby opisać patologię narcystycznego stylu osobowości jednym zdaniem, definicja byłaby krótka: jest to destrukcyjna wersja samolubstwa, choć nie ma nic wspólnego z autentycznym lubieniem siebie czy miłością do siebie. Wiąże się ona z niewłaściwymi strategiami radzenia sobie z rozczarowaniami, a także zagrożeniami dla nierealistycznie pozytywnego obrazu siebie.

Najpopularniejszym rozróżnieniem postaci narcyzmu jest narcyzm wielkościowy (znany też pod nazwą: jawny) i wrażliwy (znany jako ukryty). Składają się one z predyspozycji i tendencji do pewnych wzorców reagowania, myślenia, odczuwania i zachowania, które są m.in. źródłem trudności w relacjach międzyludzkich (choć narcyz może subiektywnie nie doświadczać tego jako trudności). Nasilenie narcystycznego stylu osobowości wpływa na częstość i intensywność przejawiania narcystycznych cech oraz wzorców, w tym różnych form psychicznej, fizycznej i duchowej przemocy. Ktoś może być egoistyczny, niedojrzały psychologicznie i zahamowany w rozwoju emocjonalnym. A przy tym powierzchowny w relacjach międzyludzkich, potrzebujący poczucia kontroli, żyjący infantylnymi sprawami, chcący dowartościowania i szczególnych uprawnień, źle tolerujący stres, frustrację i rozczarowania. Taki człowiek może w chwilach zwiększonego napięcia psychicznego pękać i zachowywać się w sposób szkodliwy dla innych oraz ryzykowny dla siebie (jak np. nałogi, kompulsywna seksualność). Ale może też chronicznie wyzyskiwać, być sadystycznie okrutny, paranoiczny, wchodzić w poważne konflikty z prawem. Być zagrożeniem nie tylko dla najbliższych w rodzinie czy w intymnych relacjach, lecz także w szerszym kontekście społecznym. A wszystko to przesłania czarująca zewnętrzna fasada. Narcystyczny styl osobowości rozciąga się na kontinuum od niższego poziomu nasilenia, przez środkowy, po wyższy. Skala kończy się najwyższą intensywnością – tzw. narcyzmem złośliwym, który ma w sobie pełnię mocy narcystycznego zaburzenia osobowości z domieszką innych destrukcyjnych cech. Związek miłosny z partnerem narcystycznym jest wyzwaniem bez względu na intensywność stylu osobowości. Nawet jeśli ktoś „z niższego poziomu” nie kamufluje się pod narcystyczną maską i nie ma w sobie aż tyle wrogości co narcyzi z pozostałych stref, to relacja jest powierzchowna. Taki partner jest niedojrzały, w prymitywny sposób samolubny („pępek świata”), zabiegający o pozytywną uwagę i nadpobudliwy. Natomiast narcystyczny styl osobowości, który w związku miłosnym najczęściej sieje spustoszenie w psychice partnera nienarcystycznego, mieści się w środkowej strefie skali. Jest to zakres patologii, który lekko przekracza umowny kliniczny próg narcystycznego zaburzenia osobowości. Narcyz ze środkowej strefy chce być dobrze widziany przez innych, więc właściwie tylko partner miłosny widzi jego ciemne oblicze. Tego typu narcyz ma wystarczającą zdolność zaobserwowania i rozumienia, że źle potraktował partnera, a nawet w związku z tym się wstydzi – ale i tak nadal postępuje tak jak wcześniej. Związek z kimś takim jest głęboko dezorientujący i wyniszczający. Jest „zbyt dobrze, by odejść”, ale są momenty, w których serce pęka. Im dalej zaś na skali narcyzmu – w strefie wyższego i najwyższego poziomu nasilenia – tym bardziej przerażające są przejawy narcystycznej przemocy. Zakres funkcjonowania osób z narcyzmem wielkościowym lub wrażliwym uznaje się za patologiczny, choć niekoniecznie muszą one spełniać kryteria zaburzenia osobowości. Choćby dlatego, że opisy w podręcznikach diagnostycznych DSM-5 i ICD-10 akcentują wielkościowość, a mniej uwagi poświęca się w nich narcystycznej wrażliwości. Poza tym żyjemy w czasach, w których wyższe wartości przegrywają z materializmem i hedonizmem, a w imię sukcesów i innowacji usprawiedliwia się nawet złe traktowanie podwładnych. Co więcej, ludzie coraz powszechniej podziwiają takich liderów ze względu na ich osiągnięcia, bagatelizując ciemną stronę charakteru. Kryterium diagnostyczne odnoszące się do sposobu doświadczania siebie i innych, który odbiega od „powszechnie akceptowanego”, staje się więc dyskusyjne. Nie trzeba mieć zdiagnozowanego zaburzenia osobowości, żeby utrwalone, irracjonalne narcystyczne przekonania niszczyły relacje międzyludzkie. Człowiek z narcystyczną patologią osobowości, którego wewnętrzne centrum odczuwania siebie całkowicie zależy od tego, jak wypada w oczach innych, bardziej niż na budowaniu relacji jest skoncentrowany na sobie i swoich rzekomych uprawnieniach, zyskiwaniu poklasku oraz niedopuszczaniu krytyki. Narcystyczna psychopatologia znajduje wyraz w transakcyjnym podejściu do relacji intymnych z przewagą potrzeby osobistego zysku. A im większe nasilenie narcyzmu i kliniczne osłabienie struktur osobowości, tym bardziej ekstremalna jest narcystyczna patologia.

Narcyzów wielkościowych i „wrażliwych” cechują wielkościowość (także wielkościowe fantazje) oraz negatywny, tzw. antagonistyczny stosunek do innych (dla uproszczenia pisania określam go dalej krótko jako „antagonizm”²), co może się przejawiać w takich sferach funkcjonowania, jak:

wrogość (skłonność do gniewu, reaktywnej złości, mściwość, wrogie nastawienie do świata);

egocentryzm (przedkładanie własnego interesu nad potrzeby innych ludzi);

zaabsorbowanie sobą;

nadmierna potrzeba uwagi;

poczucie posiadania wyjątkowych uprawnień;

poczucie zasługiwania na specjalne traktowanie;

brak zaufania do innych ludzi (które dałoby stabilny fundament wewnętrzny);

podejrzliwość, sceptyczne nastawienie wobec intencji innych ludzi;

narzucanie innym własnego zdania / niechęć do kompromisów;

wykorzystywanie innych dla własnych korzyści;

kontrolowanie;

manipulowanie;

kłamliwość;

agresywność (w formie jawnych gróźb, werbalnej obraźliwości i fizycznej przemocy lub „bardziej subtelnej” postaci sączenia na zewnątrz stłumionej złości jako pasywna agresja, bierność, traktowanie ciszą, manipulacja psychologiczna);

arogancja;

brak, a przynajmniej deficyt oraz dysfunkcje empatii emocjonalnej (co przejawia się m.in. w braku szczerego współczucia, w nieczułości, okrucieństwie, obojętności, braku autentycznej troski o uczucia i problemy innych ludzi, nadmiernym wyczuleniu na reakcje innych, ale tylko wtedy, gdy są postrzegane jako istotne dla siebie).

Pomimo pozornych podobieństw w antagonistycznym stosunku do innych narcyzów różnią sposób przejawiania narcyzmu, a także motywacje. Wielkościowi są jawnie wielcy i antagonistyczni z powodów instrumentalnych, związanych z pragnieniem dominacji i statusu. Natomiast „wrażliwi” są nieufni i wrodzy, ponieważ nie radzą sobie z regulowaniem własnych stanów emocjonalnych oraz bronią się przed zranieniem. Wrogość jest sytuacyjna, a wielkościowość przejawiana niejawnie. Udają oni miłych, bo nie chcą być skrytykowani, ale w poczuciu odrzucenia (np. brak uznania) pojawia się wrogość. Poza tym narcyzi wielkościowi są ekstrawertykami, co m.in. przejawia się w asertywności. Z kolei „wrażliwi” są raczej introwertyczni, przede wszystkim skupieni na swoim wnętrzu. Lwia część nadwrażliwości w narcyzmie wrażliwym zaś wiąże się z neurotycznością, która m.in. powoduje negatywność i wycofanie. Dopiero te obszary wspólnie „malują” w ogólnym zarysie postać narcyzmu. Tabela 1 przedstawia porównanie obydwu jego rodzajów.

Tabela 1. Narcyzm wielkościowy i wrażliwy – porównanie

Narcyzm

Wielkościowy (jawny)

Wrażliwy (ukryty)

Cechy antagonizmu

m.in. wielkościowość, poczucie uprawnień i przywilejów, zaabsorbowanie sobą, brak lub deficyt/dysfunkcje zdolności do emocjonalnej empatii

Cechy asertywnej ekstrawersji

m.in. aktywność – poszukiwanie bodźców i stymulacji w interakcjach społecznych, wrażliwość na nagrodę (cokolwiek, co „napompuje” ego), asertywność, sprawczość, dominacja

Cechy neurotyzmu

m.in. drażliwość, ograniczona zdolność do kontrolowania swoich popędów oraz tolerowania stresu i frustracji, wstydliwość, poczucie zmieszania w obecności innych, reakcje nacechowane lękiem i napięciem, depresyjność, kumulowanie negatywności, lęki, złość, wrogość, obronna reaktywność na zagrożenie, niepewność lub karę (w postaci krytyki, rozczarowania), obronność aktywna i pasywna (bierne unikanie, wycofanie)

Cechy introwersji

m.in. rezerwa w kontaktach społecznych, skłonność do przebywania w oddaleniu od bezpośredniego kontaktu z ludźmi, brak asertywności (tj. narcyzi wrażliwi są bardziej skłonni do wyrażania swojej postawy i opinii otwarcie, kiedy nie wiąże się to z ryzykiem odpowiedzialności), poczucie niewielkiego wpływu na życie

Źródło: opracowanie własne.

A zatem z perspektywy psychologicznej narcyzm wielkościowy oraz wrażliwy wiążą się ze specyficznymi właściwościami, określającymi danego człowieka (w tym z tym, jak posiadane cechy wzajemnie na siebie działają). Przyjęło się nazywać narcyzm wielkościowy jawnym, wrażliwy zaś ukrytym i takie rozróżnienie zostało potwierdzone badaniami. Określenia „jawny” bądź „ukryty” narcyzm odnoszą się do względnie stałego i powtarzalnego w różnych sytuacjach sposobu ekspresji patologii narcystycznej w narcyzmie wielkościowym oraz wrażliwym. Narcyzm ukryty mieści się w środkowej strefie skali nasilenia narcystycznego stylu osobowości, w obrębie umownego, klinicznego progu narcystycznego zaburzenia osobowości. A to znaczy, że może być tuż przed tą umowną granicą, na granicy, oraz częściowo zachodzić na klinicznie wytyczony obszar narcystycznego zaburzenia osobowości. Funkcjonowanie narcyzów ukrytych odpowiada zaburzeniu osobowości. Narcyzm wielkościowy z kolei mieści się w wyższej strefie skali nasilenia narcystycznego stylu osobowości. Wobec czego słowo „narcyz”, zwyczajowo używane na określenie kogoś ze zdiagnozowanym narcystycznym zaburzeniem osobowości, może oznaczać osobę z narcyzmem wielkościowym lub wrażliwym.

Według współczesnego spojrzenia na patologiczny narcyzm jest on u danej osoby mieszanką elementów „jawnych” i „ukrytych”, aspektów wielkościowych i narcystycznie wrażliwych. To, co „jawne”, jak zachowanie, wyrażone emocje i przejawiane postawy – jest tym, co widzimy; to zaś, co „ukryte”, jest tym, czego można się tylko domyślać. Są to myśli, uczucia, sposób rozumienia rzeczywistości, ukryte potrzeby i motywacje, które nie są dostępne dla obserwatora. Na przykład:

Ukryta wielkościowość to np. motywacje do wyzysku, poczucie własnej ważności i posiadania specjalnych uprawnień. Mogą być to tendencja do obwiniania kogoś w myślach, wielkie fantazje albo fantazjowanie o zemście. Lub też pogarda dla kogoś, komu się pomaga – odzwierciedlając w taki sposób własną wyższość, wyjątkowość bądź dobroć.

Ukryta wrażliwość z kolei to poczucie wewnętrznej pustki, bezwartościowości, bezradności, nieadekwatności, wstyd, niska samoocena, trzymanie urazy, skłonność do przypisywania innym w myślach złych intencji, a nawet myśli samobójcze.

Jawna wielkościowość zaś to chociażby pompatyczność, widoczne zabieganie o uwagę lub podziw, pseudoaltruizm albo agresja słowna.

Natomiast jawna narcystyczna wrażliwość to np. wycofanie, depresyjność lub też narzekanie albo użalanie się nad sobą, że inni niesprawiedliwie mają lepiej (mentalność ofiary). Narcystyczna wrażliwość może też znaleźć wyraz w okazaniu narcystycznej wściekłości jako reakcji na uraz. A przy tym jawnie okazywana wrażliwość – jak eksponowanie bycia pokrzywdzonym przez „zły los i ludzi” – nabiera wielkościowego zabarwienia, przydaje bowiem narcyzowi wyjątkowości.

W patologicznym narcyzmie więc chodzi nie tylko o sam sposób prezentowania siebie innym (np. imponujący w narcyzmie wielkościowym), lecz także o niewidoczny dla oczu rdzeń narcystycznej patologii i jej znaczenie. A zarówno narcyzi wielkościowi, jak i narcyzi „wrażliwi” mogą zakładać różne maski, np. maskę altruizmu, tak że łatwo dać się zmylić i zinterpretować to, co się widzi, np. jako troskę o dobro innych.

Tabela 2 pokazuje narcystyczną patologię osobowości w kontekście narcyzmu jawnego (nazwanego przez autora tego syntetycznego ujęcia narcyzmem aroganckim/jawnym) oraz narcyzmu ukrytego (nazwanego tu narcyzmem nieśmiałym/ukrytym). Jednocześnie podsumowane są w niej różne opisowe aspekty narcystycznego zaburzenia osobowości, które składa się z charakterystycznych „jawnych” i „ukrytych” właściwości. Chociaż w ujęciu psychologicznym mówi się nie o zaburzeniu, ale o patologicznym narcyzmie, to tabela może pomóc rozróżnić podtypy narcystycznego zaburzenia osobowości na podtyp z dużą ilością narcyzmu wielkościowego lub wrażliwego.

Tabela 2. Arogancki/jawny narcyzm vs nieśmiały/ukryty narcyzm

Arogancki/jawny narcyzm

Nieśmiały/ukryty narcyzm

Koncepcja siebie

Tendencja wielkościowa; zaabsorbowanie fantazjami o wybitnym sukcesie; nadmierne poczucie wyjątkowości; poczucie uprawnień; pozorna samowystarczalność.

Niższość; ponure wątpliwości; wyraźna skłonność do zawstydzenia; kruchość; nieustanne poszukiwanie chwały i mocy; widoczna wrażliwość na krytykę i realistyczne uwagi.

Relacje międzyludzkie

Liczne, ale płytkie relacje; intensywna potrzeba oddawania hołdu przez innych; pogarda dla innych, często maskowana udawaną pokorą; brak empatii; niemożność autentycznego uczestnictwa w aktywnościach grupowych; przedkładanie dzieci nad małżonka w życiu rodzinnym.

Niemożność autentycznego polegania na innych i zaufania im; chroniczne zazdroszczenie innym ich talentów, tego, co posiadają, i zdolności do głębokich relacji miłosnych; brak poszanowania dla granic pokoleniowych; lekceważenie czasu innych; odmowa odpowiedzi na próbę kontaktu („traktowanie ciszą”).

Przystosowanie społeczne

Często czarujący; odnoszący sukcesy; konsekwentna ciężka praca wykonywana głównie w celu zdobycia podziwu (pseudosublimacja); silne ambicje; zaabsorbowanie pozorami.

Dokuczliwa bezcelowość; płytkie zaangażowanie zawodowe; postawa przypominająca dyletanta; liczne, ale powierzchowne zainteresowania; przewlekłe poczucie nudy; poczucie estetyki często wynikające z niedoinformowania i naśladowania.

Etyka, standardy, ideały

Karykaturalna skromność; udawana pogarda dla pieniędzy w prawdziwym życiu; idiosynkratycznie i nierównomiernie moralny (nietypowa moralność właściwa danej osobie i zmienna, nierównomierna); pozorny entuzjazm dla spraw społeczno-politycznych.

Gotowość do zmiany wartości w celu uzyskania przychylności; patologiczne kłamstwo; materialistyczny styl życia; przestępcze tendencje; nadmierny relatywizm etyczny i moralny; brak szacunku dla władzy.

Arogancki/jawny narcyzm

Nieśmiały/ukryty narcyzm

Miłość i seksualność

Niestabilność małżeńska; zimny i niezaspokojony uwodziciel; niewierność i rozwiązłość; nieskrępowane życie seksualne.

Niemożność pozostania w miłości; upośledzona zdolność postrzegania romantycznego partnera jako odrębnej osoby o własnych zainteresowaniach, prawach i wartościach; niezdolność do autentycznego zrozumienia tabu kazirodztwa; okazjonalne perwersje seksualne.

Styl poznawczy

Imponująco kompetentny; decydujący i opiniotwórczy; często uderzający sposób wypowiedzi; egocentryczne postrzeganie rzeczywistości; miłość do języka/mowy; zamiłowanie do chodzenia na skróty w zdobywaniu wiedzy.

Wiedza często ograniczona do trywialnych drobiazgów („znajomość nagłówków”); zapominanie o szczegółach, zwłaszcza zapominanie imion; upośledzona zdolność uczenia się nowych umiejętności; tendencja do zmiany znaczeń rzeczywistości w obliczu zagrożenia samooceny; język i mówienie używane do regulowania samooceny.

Źródło: opracowanie własne na podstawie: S.J. Akhtar (1989). Narcissistic Personality Disorder: Descriptive Features and Differential Diagnosis, „Psychiatric Clinics of North America”, vol. 12, p. 505–530.

Narcyzm wielkościowy (jawny)

Osoby z narcyzmem wielkościowym – tym, który najczęściej kojarzy się ludziom z narcyzmem – doświadczają siebie jako wielkie i wymagają od innych uwagi, podziwu oraz uznania. Pomimo tego, że ich poczucie własnej wartości może wydawać się wysokie, to praktycznie nie istnieje. Jest jak nadmuchany wielkościowymi fantazjami balon, który potrzebuje reakcji innych, żeby unosił się w powietrzu. Tacy narcyzi szukają realizacji tendencji wielkościowych i mają poczucie kontroli nad rozwojem spraw oraz nad zachowaniem innych ludzi. Są ekstrawertywni, otwarcie wielkościowi i aktywni, choć mają przy tym typowy dla narcyzmu antagonistyczny stosunek do innych. Społecznie potrafią być czarujący, ale ich postawa jest zarazem dominująca i agresywna. Warto przy tym nadmienić, że tzw. układ nagrody w mózgu narcyzów wielkościowych, ten sam, który odpowiada za powstawanie uzależnień, wyjątkowo silnie reaguje na stany subiektywnie oceniane jako przyjemne dla organizmu. A przez to tacy ludzie jeszcze bardziej nie przejmują się możliwymi negatywnymi konsekwencjami swoich działań, jeśli mają one im przynieść jakieś korzyści. Taką nagrodą mogą być np. podziw lub władza nad innymi.

Narcyzm wielkościowy bliski jest osobowości antyspołecznej (psychopatii), a impulsywność takich narcyzów wynika ze skłonności do poszukiwania wrażeń i nastawienia na cel. Ich jedynym poważniejszym lękiem jest lęk przed utratą kontroli. Współcześnie uważa się zresztą narcyzm wielkościowy za przejaw psychopatii. Aczkolwiek sporadycznie, w przytłaczających życiowych momentach, kiedy wybujałe fantazje nie znajdują odbicia w rzeczywistości, może dać znać o sobie wrażliwy aspekt narcyzmu. Narcyz może wówczas doświadczać własnej nieadekwatności i czuć się słabszy niż zwykle. To dla niego niekomfortowy stan, zwykle więc dąży on do jak najszybszego przywrócenia poczucia wielkości i siły.

Z jednej strony narcyzi wielkościowi często zdają sobie sprawę, że mają cechy narcystyczne i że są odbierani przez otoczenie jako narcystyczni. Ale surowo osądzają innych i uważają, że inni ludzie są zazdrośni lub zbyt słabi, żeby docenić ich błyskotliwość. Z drugiej strony narcystyczne cechy nie wydają im się w sobie negatywne, a wręcz pożądane, kojarzone ze sprawczością, pewnością siebie, należnym szacunkiem i prestiżem. Uważają siebie za wyjątkowych ludzi, którzy mogą być aroganccy. Wolą być podziwiani niż lubiani, a to właśnie zapewnia im narcyzm. Takie osoby często spotyka się w świecie pieniądza i władzy. Władza i prestiż motywują do działań w przestrzeni publicznej, które zapewnią dominację i podziw ze strony innych ludzi. Klasyczni narcyzi wielkościowi skupiają się na własnej skuteczności i karmią wiecznie głodne ego poprzez autopromocję. Wyolbrzymiają swoje zdolności przywódcze, sprawność, inteligencję lub kreatywność albo wyższość posiadanych tytułów zawodowych czy też naukowych. Inni (tzw. wspólnotowi) spełniają poczucie wielkości, wykorzystując ludzką wiarę w dobro – stają się mężem zaufania w swoim środowisku, prezentują wybitną (pseudo)humanitarną postawę lub hojność, pomagają ludziom z najbliższego otoczenia. Ich działania nasycone są hipokryzją – zyskują podziw i lojalność, realizując własne wielkościowe fantazje o swojej moralnej wyższości nad innymi i wpływie na ich życie, choć dobro innych nie leży im na sercu. Zarówno klasycznych, jak i wspólnotowych narcyzów wielkościowych motywuje potwierdzenie własnej wielkości, zyskanie szacunku, podziwu, uprawnień i władzy, ale osiągają to poprzez inne zachowania. Narcyzi wielkościowi potwierdzają swoje wyolbrzymione fantazje o sobie nie tylko w intymnych (romantycznych, seksualnych) interakcjach z innymi. Dzięki sukcesom zawodowym, finansowym, zyskanej sławie lub prestiżowi także odnoszą dowartościowujące ich korzyści. Szukają rywalizacji na arenie publicznej, ponieważ wygrana daje okazję do grzania się w blasku chwały. A jeśli działania nie przynoszą sukcesu, np. w środowisku zawodowym, to bez skrupułów eksploatują współpracowników, przerzucając na nich winę za porażkę. Lubią otaczać się znanymi ludźmi, podkreślającymi ich wysoką pozycję. A ich charyzma robi wrażenie, co ułatwia im seksualne podboje i inicjowanie randek. Mają więc liczne źródła narcystycznej podaży.

Kiedy identyfikują się z wielkościowymi fantazjami oraz ambicjami, czują się bezkarni i uprawnieni do wszelkich negatywnych zachowań. Ich poczucie wyjątkowych uprawnień wynika z wewnętrznego przekonania o wyższości nad innymi. Osoby przejawiające ten typ narcyzmu manipulują z premedytacją, a w związku miłosnym partner narcyza chodzi jak po polu minowym (psychopatologia tego stylu osobowości objawia się na zewnątrz jako krzyki, groźby, agresja fizyczna). Mimo że potrafią być tkliwie sentymentalne, np. przy oglądaniu filmów, to bez problemu celowo ranią psychicznie drugiego człowieka.

Narcyzm wrażliwy (ukryty)

Podczas gdy wielkościowi (jawni) narcyzi potrzebują „błysków fleszy”, narcyzi „wrażliwi” są mistrzami kamuflażu. Pomimo tego, że mają antagonistyczne cechy, to ich egocentryczne motywy są mniej rozpoznawalne. Potrafią oni znakomicie kreować iluzję uczciwej, empatycznej postawy i bezinteresowności, jeśli to da im podziw oraz szacunek innych. Za stworzonym przez siebie parawanem iluzji są samolubni, kalkulatorscy, kontrolujący, skłonni do reagowania złością i wyjątkowo mściwi.

Podobnie jak dla narcyzów wielkościowych ogromne znaczenie ma dla nich podtrzymywanie wykreowanej fantazji o sobie. Narcyzm wrażliwy jest przy tym nadzwyczaj obronnym stylem charakteru. U podstaw narcyzmu wielkościowego i wrażliwego leży poczucie bezwartościowości, ale narcyzi „wrażliwi” mają niską samoocenę i są przeczuleni na krytykę. Ich samoocena jest tak chwiejna, że nawet kolekcja pamiątek po atrakcyjnych byłych partnerach romantycznych, choć pozbawiona emocjonalnego znaczenia, pośrednio służy podnoszeniu samooceny przez związek tych trofeów z dawną atrakcyjną miłostką. Narcyzi „wrażliwi” chcą być postrzegani jako perfekcyjni, czują się jednak gorsi od innych. Są z tego powodu nadwrażliwi na to, jak inni na nich reagują, i z reguły unikają sytuacji społecznych, bo na dłuższą metę drenują ich z energii. Zazdroszczą innym, lecz zamiast spożytkować energię na podążanie za pozytywnymi życiowymi celami, wydatkują ją na obronę przed zagrożeniami dla samooceny. Ten typ narcyzmu predysponuje do widzenia przeszłości w czarnych barwach, fatalistycznego odbioru teraźniejszości oraz niewielkiego zorientowania na przyszłość. Przekłada się to na ogólne niezadowolenie oraz przekonanie, że egzystencja jest beznadziejna, nieprzewidywalna i niestabilna, a o życiu narcyza decyduje los. Takie osoby mają poczucie posiadania wyjątkowych uprawnień przede wszystkim z powodu bycia niesprawiedliwie potraktowanymi przez los i innych ludzi.

Ludzie o tak zorganizowanej psychice odbijają sobie niewielkie poczucie wpływu w codziennym życiu kontrolą w związku romantycznym. Robią to najczęściej niebezpośrednio, w zawoalowanej formie. Są stale zaabsorbowani identyfikowaniem i zwalczaniem zagrożeń dla samooceny. W tym celu wspierają się kontrolowaniem innych, chociaż nie uświadamiają sobie tendencji do kontroli. Wykorzystują czyjąś miłość do własnych korzyści pod pozorem dobra, wrażliwości i uczynności. Takie osoby są mniej towarzyskie, wchodzą w relacje z niepokojem, są niepewne i z łatwością czują się zawstydzone. Choć nie szanują ludzi, to nie mogą istnieć, nie będąc stale uwikłani w czyjeś życie. Szczególnie stały partner miłosny jest eksploatowany psychicznie, fizycznie, duchowo i finansowo, co prowadzi do pozbawienia go psychicznych i materialnych zasobów, które „wrażliwemu” narcyzowi wydały się cenne. A w intymnej przestrzeni miłosnej relacji partner romantyczny chodzi jak po kruchym lodzie. Ludzie nie są dla narcyza ludźmi, ale narzędziami spełniania potrzeb i kolekcją korzyści, emocjonalnych lub materialnych. Narcyzi „wrażliwi” najczęściej ranią swoim zachowaniem z powodu wysokiej reaktywności oraz odruchowego bronienia siebie. Co nie wyklucza intencjonalnego szkodzenia, szczególnie w dalszych fazach związku. Przy egoizmie, niedoborze empatii emocjonalnej i silnym poczuciu, że „mi się należy”, sprawia to, iż związek romantyczny staje się polem walki. Choć bardziej niż otwartą bitwę przypomina partyzantkę (agresja rzadko jest przejawiana jawnie, przyjmuje formę bierną).

Taki styl osobowości co do zasady jest dysfunkcyjny. Nawet przy słabszym natężeniu narcyzmu narcyzowi „wrażliwemu” trudno cieszyć się życiem. Dręczący niepokój i natłok myśli, depresyjność i ogólne poczucie beznadziei – to wszystko sprawia, że ten typ narcyzmu jest nazywany „nieszczęśliwą twarzą” narcyzmu. Narcyzm wrażliwy przypomina pod wieloma względami zaburzenie osobowości borderline. Zmieszany jest z cechami osobowości unikającej. Ogólnie rzecz biorąc, ukryci narcyzi cechują się większą wrogością i gorszym funkcjonowaniem psychicznym niż narcyzi jawni. Są neurotyczni, co wiąże się z licznymi problemami psychologicznymi. Przede wszystkim z:

doświadczaniem negatywnych stanów emocjonalnych i objawami internalizującymi (czyli „do wnętrza” – kumulowaniem lęku i przygnębienia, co powoduje wycofywanie się, unikanie kontaktów);

doświadczaniem silnego niepokoju w relacjach, w których występuje element przywiązania;

syndromem oszusta (tj. uporczywymi wątpliwościami, czy własne osiągnięcia są rezultatem faktycznych umiejętności, co powoduje strach, że wyda się bycie „oszustem” i to, że tak naprawdę wcale nie jest się tak zdolnym czy kompetentnym, tak wiele wartym, jak się to pokazuje światu);

paranoją i wrażliwością interpersonalną;

depresją, epizodycznym myśleniem samobójczym;

słabym kontaktem z samym sobą, wewnętrzną pustką i obniżoną samooceną oraz z obniżonym zadowoleniem z życia;

wrażliwością na odrzucenie (wyczuleniem na sygnały odrzucenia, dezaprobaty, krytyki);

lękiem przed odrzuceniem;

lękiem przed porzuceniem;

lękiem przed utratą kontroli;

lękiem przed niepowodzeniem;

lękiem przed utratą reputacji.

„Nieszczęśliwej twarzy” narcyzmu lepiej jednak nie mylić z prawdziwym smutkiem. Pomimo poczucia nieadekwatności i wypierania przed samym sobą własnych wielkościowych skłonności narcyz „wrażliwy” postrzega siebie jako kogoś „specjalnego”, kto zasługuje na wyjątkowe przywileje, co inni powinni respektować („jestem ponad prawem”). Jest po prostu gorzej wyposażony psychologicznie do ostentacyjnego szukania chwały, przez co jest niezadowolony i zazdrości innym – przyjmuje to postać goryczy lub chronicznej urazy, że nie dostaje tyle, na ile zasługuje.

Ale narcyzi „wrażliwi” subtelnie się różnią, bo człowiek (także narcyz) nie jest czarno-biały. Na przykład preferowaną widoczną fasadą może być postawa „wybawcy” lub „służby innym”, za czym stoi zabieg ratowania niskiej samooceny aroganckim przekonaniem o własnym wyjątkowym dobru (taki narcyz „wie lepiej” i „zna jedyne słuszne panaceum na czyjeś bolączki”). A jeśli ktoś w to nie uwierzy, narcyz „wrażliwy” postrzega go jako złego człowieka. Lecz są narcyzi „wrażliwi”, którzy czują się bardziej nieadekwatni i bardziej potrzebują „służyć, żeby zasłużyć” na bycie widzianym przez kogoś o wyższej pozycji, np. dzięki temu, że są potrzebni. Czyni ich to bardziej skłonnymi do chwilowego zawieszenia własnych interesów, żeby spełnić potrzebę partnera. Na przykład narcyz ukryty o nasilonej narcystycznej wrażliwości, który w przyjaźni lub miłości sprzymierza się z narcyzem jawnym, jest pochłaniany przez „wielkiego innego”, sam zaś stara się być narcystycznie użyteczny. Identyfikuje się z nim i odzwierciedla jego wielkość. Podobnie do „klasycznego” narcyza ukrytego jest pragnący i lgnący, a przy tym wymagający i zawistny. Ale ten typ szczelnie przywiera do narcyza wielkościowego, który jest jego „narkotykiem”, i jest mało prawdopodobne, by to on pierwszy finalnie odrzucił partnera i opuścił taki związek. Warto też dodać, że w narcyzmie ukryte pragnienie bezwarunkowej aprobaty, przy lęku przed ujawnieniem własnych niedoskonałości (wzbudzeniem wstydu), może splatać się z masochizmem. Narcyz o takiej skłonności zyskuje na poczuciu wyjątkowości z tego powodu, że jest w stanie znieść dużo rozczarowań w związku, narcystyczne urazy zaś, których doświadcza w relacji, potwierdzają jego zniekształcone fantazje o innych (bliskich). Poza tym narcyzi ukryci są wycofani społecznie, lecz jedni bardziej, inni trochę mniej (nasilenie introwersji w stylu osobowości może być różne, w niektórych badaniach wspomina się o introwersji, w innych o niskiej ekstrawersji). W historii badań patologicznego narcyzmu można spotkać różne jego odmiany i nazwy. Opisując w tej książce związek miłosny z ukrytym narcyzem, koncentruję się na typowej grupie osób z „klasycznym” patologicznym narcyzmem ukrytym, które myślą o sobie, że są „specjalnymi”, wyjątkowymi i dobrymi ludźmi. Trzeba przy tym mieć na uwadze, że za taką postawą kryją się mentalność ofiary oraz liczne wątpliwości na swój temat i zmienne, w zależności od potrzeb danej chwili, potrzeby ukrytego narcyza.

W codziennym życiu ukryci narcyzi są szczególnie predysponowani do wahań pomiędzy wielkościowością a wrażliwością, ponieważ ich nastrój potrafi w mgnieniu oka się zmienić, ujawnienie zaś ukrytej wielkościowości może łatwo wzbudzić wstyd. W takim narcyzie istnieje silna wewnętrzna niezgodność między jego cechami i zachowaniem a tym, jaki się czuje na poziomie Ja. Potrafi przeskoczyć z domagania się uprawnień do wyrzeczenia się ich, lecz rozczarowanie związane z niespełnieniem wielkościowych oczekiwań jest nie do zniesienia. W zderzeniu z rozczarowaniem innymi ludźmi lub z zagrożeniem dla samooceny tego typu narcyz ucieka w fantazje, ale w stresie narasta ukryta wielkościowość. Nie ustaje więc w próbach spełniania narcystycznych potrzeb w relacji miłosnej, jednocześnie stale chroniąc swoją niską samoocenę. Czasami zaś, kiedy samopoczucie się poprawia – np. gdy po ekscytującym seksie lub pod wpływem alkoholu górę nad mentalnością ofiary bierze mentalność bohatera – narcyz ukryty może porzucić swoją zwyczajową rezerwę i otwarcie objawiać wypartą wielkościowość. Zresztą takie osoby mają wielką trudność z kontrolowaniem impulsów, która nasila się w chwilach wewnętrznego przeciążenia. Górę nad narcyzmem ukrytym biorą wówczas psychopatia i zachowania antyspołeczne. Przejawia się to w dominacji, zachowaniach ryzykownych oraz poszukiwaniu nowych wrażeń. Takie osoby są skłonne do podejmowania nieetycznych decyzji i przestępczych działań, a także kłamstw dla korzyści finansowych. Ich niska samoocena i strach przed krytyką predysponują do wycofywania się, jak również do ukrywania swojego negatywnego zachowania przed opinią publiczną.

Narcyzm złośliwy

Narcyzm złośliwy jest skrajnym biegunem skali nasilenia narcystycznego stylu osobowości, który leży w najciemniejszej strefie toksyczności. Dotyczy ludzi cechujących się narcyzmem wielkościowym, wyjątkowo manipulujących i wyzyskujących, którzy mają wiele cech psychopatycznych i zachowań aspołecznych³. Narcyzi złośliwi oszukują, lekceważą i naruszają prawa innych bez cienia wyrzutów sumienia. Są agresywni oraz skłonni do impulsywnych, destrukcyjnych zachowań. Przypominają socjopatów i psychopatów ze skłonnością do sadyzmu – upokarzania innych i czerpania przyjemności z ich cierpienia. Dodatkowo takich ludzi cechuje myślenie paranoiczne, czyli niemożność zaufania, poczucie prześladowania przez innych i podejrzewanie ich o chęć wyzysku. Potrafią być przy tym charyzmatyczni i przekonujący, skupiając wokół krzewionych idei legiony popleczników. Wierzą, że ich życie ma specjalne przeznaczenie, co daje im prawo decydowania o życiu innych ludzi. Ich główny cel to dominacja, kontrola i utrzymanie poczucia wyższości, a żeby to osiągnąć, bezwzględnie wykorzystują wszelkie drastyczne środki. Narcyz złośliwy nie tyle nie liczy się z innymi, ile nawet nie potrzebuje ich podziwu – tak głęboko uwierzył w fantazję o własnej wyjątkowości i mocy, że nie musi przed sobą tego potwierdzać. Potrzebuje natomiast władzy, by ułożyć świat zewnętrzny tak, żeby wspierał jego wielkościowe fantazje. Niestety, można takich ludzi spotkać w świecie polityki, wśród liderów najwyższego szczebla w prywatnych i publicznych firmach oraz instytucjach. A nawet wśród hierarchów wyznaniowych, guru praktyk duchowych i w biznesie tzw. społecznie odpowiedzialnym. Wiedzą, jak wykorzystać system i zmanipulować rzeczywistość innych ludzi, żeby im uwierzyli i poszli za nimi w ogień.

Inne toksyczne „mieszanki”, których składnikiem jest narcyzm

Poza wymienionymi podstawowymi typami narcyzmu można też spotkać się z potocznym określeniem: „ciemna triada osobowości”. Osoby o cechach ciemnej triady często pełnią wysokie funkcje w organizacjach, a ich współpracownicy doświadczają ich mrocznego wpływu. Jako ciemną triadę osobowości zdefiniowano zespół cech osobowości obejmujący makiawelizm (manipulatywność), narcyzm i psychopatię. Nazywana jest ciemną ze względu na wyjątkowo szkodliwy charakter takiego połączenia. Taki styl osobowości przejawia się działaniami manipulacyjnymi podsycanymi potrzebą silnych wrażeń oraz pozyskiwania zewnętrznego potwierdzenia własnej wielkości. Towarzyszy temu pomijanie potrzeb innych, łamanie norm moralnych i brak wyrzutów sumienia. Osoby takie fantazjują o nieograniczonym sukcesie i kontrolowaniu innych, uważając siebie za wyjątkowe, uprawnione i uprzywilejowane.

Naukowcy dokonali rozróżnienia ludzi w typie ciemnej triady na osobników psychopatycznych i makiawelistycznych, którzy przy tym:

1) cechują się narcyzmem wielkościowym, ekstrawersją i są wyjątkowo bezduszni oraz społecznie dominujący,

a także takich, którzy

2) przejawiają narcyzm wrażliwy oraz cechy osobowości borderline, niską ekstrawersję / tendencję do introwersji, jak również takie psychopatyczne cechy, jak negatywna emocjonalność, silna reaktywność i brak zahamowań.

W tej pierwszej grupie można rozpoznać ciemną triadę osobowości, natomiast tę drugą grupę nazwano „wrażliwą ciemną triadą”. Innym rozróżnieniem w obrębie ciemnej triady osobowości jest wyodrębnienie osób, które mają wysoką empatię. Badacze nazwali je „mrocznymi empatami”. Zarówno osoby o typie ciemnej triady, jak i mroczni empaci są antagonistycznie nastawieni do innych. Z tym że u tych pierwszych odnotowano niską empatię, w przypadku drugich zaś – wysoką. Ale nie ma ona ciepłego aspektu empatii emocjonalnej. Mroczni empaci mogą rozumieć czyjś stan emocjonalny, ale nie wywołuje to szczerych, serdecznych reakcji. Wręcz przeciwnie, zdolność rozumienia, co przeżywa druga osoba, staje się w ich rękach niebezpiecznym narzędziem manipulacji: okazywania fałszywego ciepła, by podstępnie zbliżyć się do kogoś i ranić w najwrażliwsze miejsca. Przy cechach ciemnej triady nie wróży to niczego dobrego. To wyjątkowo toksyczna mieszanka, która pozwala uśpić czyjąś czujność pseudoempatyczną postawą.

Narcyzm może być niebezpieczny dla innych ludzi, a zwłaszcza wtedy, kiedy ktoś o takim stylu osobowości napotyka ludzką przeszkodę w zaspokajaniu własnych potrzeb. Narcyzi dają sobie prawo do wszystkiego, czego zapragną, i z łatwością racjonalizują swoje postępki, także zachowania agresywne i wbrew prawu. Pozorna „anielskość” ukrytego narcyzmu razem z innymi cechami osobowości może tworzyć ekstremalnie niszczące połączenie. A ciemna triada osobowości, „wrażliwa” czy też nie, w tym mroczni empaci, to kategoria predysponująca do wykroczeń i przestępstw, nawet szczególnie brutalnych.

Narcyzm naszych czasów

Dziś dużo się mówi o osobach narcystycznych, ponieważ narcyzm stał się przypadłością współczesnych czasów. Brak zrozumienia narcyzmu często powoduje wiele nieporozumień odnośnie do terminu „narcyzm” stosowanego w popkulturze. Niejednokrotnie można nawet usłyszeć sformułowanie „zdrowy narcyzm”, który teoretycznie miałby się znajdować najniżej na skali nasilenia narcystycznego stylu osobowości. W moim odczuciu zdrowy narcyzm nie istnieje. Prawidłowe poczucie własnej wartości nie jest zawładnięciem sobą, ale wynika z realistycznego postrzegania i akceptacji siebie, co sprawia, że doświadcza się siebie i innych jako ludzi wartościowych w wartościowym świecie. A takie nastawienie nie jest narcystyczne. Spopularyzowanie tego tworu słownego uważam za nadużycie czasów kultury narcyzmu. Już w 2008 roku mówiono o tym, że świat opanowała plaga narcyzmu. Indywidualizm, presja odnoszenia sukcesów i skoncentrowanie na sobie stworzyły społeczeństwo singli, w którym brak społecznego wsparcia rekompensowany jest nadaktywnością w serwisach społecznościowych. Budowane w ludziach przekonania o własnych nieograniczonych możliwościach sprawiły, że trudno jest zaakceptować swoje słabości i przyznać się przed sobą, że nie przystaje się do wyidealizowanego wizerunku współczesnego człowieka. W narcystycznie zorientowanej kulturze zmieniają się wartości i życiowe cele. Wszechobecne media mówią ludziom, w co wierzyć, co lubić i do czego dążyć, a sama medialna widoczność decyduje o popularności. Coraz trudniej o prawdziwie głębokie związki rodzinne, partnerskie czy przyjacielskie. Bywa nawet niezręcznie się przyznać, że preferuje się przyjemność z bliskości w seksie i wierność bardziej niż seks jako rozwiązłość i zabawę dla przyjemności. Codzienność i zwyczajność nie są postrzegane jako źródło szczęścia, bo zewsząd dobiega zachęta do: „szybciej, wyżej, mocniej”. Realność przeszła w wirtualność, a prawdziwość zastąpiły pozory. Termin „zdrowy narcyzm” pojawił się właśnie w takim społeczeństwie, które promuje narcystyczne ideały. Współcześnie, bardziej niż kiedykolwiek, przydatna jest więc wiedza o narcyzmie, by umieć rozpoznać manipulację, nazwać krzywdzące zachowania i nie dać się zwieść pozorom. Takim jak choćby pewność siebie narcyzów, ich charyzma i wizjonerstwo, za którymi kryją się urojona wielkościowość, wrogość i manipulowanie innymi dla własnych korzyści.

Osoby narcystyczne są rzadko diagnozowane, ponieważ rzadko zgłaszają się po profesjonalną pomoc. Jeśli nawet trafiają na terapię, to brak im motywacji, by wytrwać, kiedy objawiają się ich własne niedoskonałości. Poza tym ludzie cechujący się narcyzmem wielkościowym mają przekonanie, że są lepsi od innych, a to nie motywuje do zmiany. Chyba że przytrafi im się jakaś szczególnie trudna życiowa porażka, np. zawodowa lub małżeńska. Lecz i wtedy szukają psychoterapeuty, który by im zaimponował. A najlepiej, by już na pierwszym spotkaniu na tyle wzbudził uznanie, żeby zechcieli stawić się na drugim. Częściej na terapię zgłaszają się osoby o cechach narcyzmu ukrytego, które gorzej czują się same ze sobą, bywają depresyjne i nieobce są im myśli samobójcze. Odnoszę jednak wrażenie, że w przypadku tego typu narcyzmu wciąż brakuje szerokiej wiedzy, także w środowisku specjalistów zdrowia psychicznego. A przez to takie osoby nie otrzymują prawidłowej diagnozy, ich obecni i byli partnerzy zgłaszający się po wsparcie zaś – właściwego zrozumienia i adekwatnej pomocy. Partnerzy ukrytych narcyzów, którzy zgłaszają się na terapię pary, żeby wspólnie pokonywać problemy w relacji, często zderzają się z niezrozumieniem specyfiki bliskiej relacji z narcyzem oraz samego ukrytego narcyzmu. Z kolei narcystyczny partner w typie narcyzmu ukrytego potrafi wzbudzić w terapeucie współczucie i przeciągnąć go na swoją stronę.

Zrozumienie przypadłości, jaką stanowi patologiczny narcyzm, ma istotne znaczenie, ponieważ nie jest to jedynie słowo. Stoi za nim człowiek zamknięty w swoim świecie iluzji i pozorów, który oddalił go od tego, co prawdziwe, i uczynił niewolnikiem własnego umysłu. Człowiek niezdolny do szczerego uznania swojej winy i zaprzestania krzywdzenia oraz używania innych. A że ludzie żyją wśród innych ludzi, wzajemnie na siebie wpływają. I chociaż związki miłosne z ukrytymi narcyzami są bezsprzecznie wyniszczające, to dalsze życie w poczuciu krzywdy, czyli status ofiary, może stać się pułapką. Niektórzy byli partnerzy ukrytych narcyzów, chcąc wyrwać się z poczucia pokrzywdzenia, sięgają po zemstę, ale odwet nie przynosi trwałego, głębokiego ukojenia. Nieprzepracowane emocje związane z niesprawiedliwym potraktowaniem przez narcyza pozostają, wspomnienia zaś budzą gorycz, a nawet nienawiść. Inne osoby starają się wznieść ponad urazę, znajdując usprawiedliwienie krzywdzących zachowań ukrytego narcyza. To co prawda pomaga uniknąć bólu zmierzenia się ze swoimi trudnymi emocjami, lecz prowadzi do powtórnej wiktymizacji jako „unieważnienie” realnej krzywdy, która została wyrządzona. Z kolei o przebaczenie trudno, bo nawet jeśli ze strony narcyza padnie słowo „przepraszam”, to jest ono puste i nie wynika z refleksji. Nie świadczy o głębokich pozytywnych uczuciach do przepraszanej osoby ani o konstruktywnej chęci zmiany. Były partner narcyza staje więc wobec konieczności rozliczenia się we własnym sercu z poczuciem wykorzystania i pokrzywdzenia w taki sposób, by w jak najmniejszym stopniu ciążyło mu to w dalszym życiu.

Dlatego po narcystycznym związku najlepiej jest się odseparować, o ile to możliwe. I pomyśleć o zdrowieniu w kategoriach stopniowej przemiany emocjonalnej, polegającej na wyzbyciu się negatywnych emocji oraz zastąpieniu ich neutralnymi. A taka przemiana, w której rezultacie dawny partner wywołuje emocje neutralne, życie zaś na nowo zaciekawia, nie przychodzi sama. Wymaga aktywnej pracy i jest rozciągnięta w czasie. Wiedza o ukrytym narcyzmie pomaga obecnym i byłym partnerom miłosnym ukrytych narcyzów z grubsza zidentyfikować możliwe przyczyny zachowania oraz subiektywnych stanów wewnętrznych narcystycznego partnera, a także rozpoznać źródło własnych reakcji, by móc zrozumieć, co naprawdę działo się w ich związku. Jest przydatna w sytuacji, kiedy przy interpretacji niepojętego doświadczenia nie sprawdzają się dotychczas znane sposoby. Mam również przekonanie, że wiedza ta przywraca kontakt z rzeczywistością i z samym sobą, ze swoimi prawdziwymi potrzebami oraz poczuciem wpływu na lepszą przyszłość.

Przypisy

¹ Informacje zawarte w książce służą wyłącznie celom edukacyjnym i nie zastępują pomocy klinicznej. W celu indywidualnej porady specjalistycznej wskazane jest skonsultowanie się ze specjalistą zdrowia psychicznego.

² Używając określenia „antagonizm” lub „antagonistyczny stosunek do innych”, inspiruję się systemem klasyfikacji cech osobowości, tzw. Pięcioczynnikowym Modelem Osobowości, który określa pięć szerokich domen, skupiających różne cechy osobowości: ekstrawersję, neurotyzm, sumienność, ugodowość i otwartość na doświadczenia. Antagonizm jest skrajnym biegunem ugodowości.

³ Ale ten rodzaj narcyzmu może też być zabarwiony neurotycznością narcyzmu wrażliwego.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2021

Redakcja wydawnicza:

Joanna Bień

Projekt okładki:

Anna M. Damasiewicz

Grafika wykorzystana na okładce:

© svetazi | stock.adobe.com

ISBN 978-83-8294-007-7

Oficyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl,
e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2021

Konwersja
Epubeum