Wstęp

Świat, który znaliśmy dotychczas, wraz z nastaniem pandemii gwałtownie się zmienił. Stwarza ona zagrożenie dla zdrowia fizycznego i psychicznego. Każda zmiana, która stanowi naruszenie równowagi jednostki, sprawia, że człowiek musi skonfrontować się z koniecznością adaptacji do nowych warunków, z niepewnością o przyszłość i ogromnym obciążeniem psychicznym. Sytuacja taka przyczynia się do powstania przewlekłego stresu, wywołuje lęk, niepewność, stany depresyjne, bezsenność, a dodatkowo może prowadzić do przejawów fobii społecznej (dzieje się tak między innymi u ofiar stygmatyzacji, społecznego napiętnowania; por. Heitzman 2020a, b; Wojtczuk 2020).

Reakcja na sytuacje trudne, które stają się udziałem większości społeczeństwa każdego dnia, zależy od indywidualnej konstrukcji psychicznej danej osoby:

Różnice w reagowaniu wynikają ze struktury osobowości, typu temperamentu, zasobów jednostki w zakresie rozumienia siebie, umiejętności współpracy z innymi, poczucia sprawczości, mechanizmów obronnych, szukania rozwiązań i podejmowania wyzwań, a także gotowości do poszukiwania pomocy. Jeśli jakaś osoba nie radzi sobie z kryzysem psychicznym wywołanym dystresem, może rozwinąć się u niej zespół stresu pourazowego, którego przejawy mogą przybierać postać depresji lub agresji. W sytuacji pandemii nie ma takiego miejsca, gdzie można by się bezpiecznie schronić – sytuacja wymaga raczej wykształcenia mechanizmów przystosowawczych, które ułatwią funkcjonowanie w sytuacji zagrożenia (Wojtczuk 2020, s. 1).

Słowo „kryzys” jest jednym z najczęściej używanych pojęć w dyskursie publicznym. Zwłaszcza w ostatnich latach wystarczy przejrzeć strony internetowe, przeczytać gazetę, posłuchać radia czy obejrzeć telewizję, by dowiedzieć się wiele o kryzysie wartości, kryzysie rodziny, kryzysie finansów publicznych albo kryzysie tożsamości. Termin „kryzys” pochodzi od greckiego słowa krisis oznaczającego moment rozstrzygający, punkt zwrotny, okres przełomu, a także doświadczenie lub próbę, które umożliwiają nowe rozstrzygnięcie. W języku potocznym pojęcie to jest najczęściej używane w kontekście załamania się ustalonego porządku rzeczy i nieskuteczności dotychczasowych reguł działania, czyli pojawienia się sytuacji trudnych, wywołujących u ludzi napięcie, poczucie dyskomfortu i dezorientację.

Pandemia jako bezprecedensowe doświadczenie globalne przyczyniła się do sytuacji trudnych i kryzysów w życiu wielu osób na całym świecie. Niezwykle istotny z naszej – badaczek i pedagogów specjalnych – perspektywy okazał się styk niepełnosprawności i pandemii – postanowiłyśmy poddać go deskrypcji, eksploracji i analizie, żeby dowiedzieć się, jak rezonuje niepełnosprawność z pandemią i czy istnieją obszary, w których występują sprzężenia tych zjawisk. W centrum naszego zainteresowania znalazły się osoby z niepełnosprawnością sensoryczną: z niepełnosprawnością wzroku, słuchu i z jednoczesną niepełnosprawnością wzroku i słuchu (osoby głuchoniewidome).

Niniejsza publikacja składa się z czterech części: dwóch teoretycznych, metodologicznej oraz analitycznej. Zwieńczona zaś jest podsumowaniem.

W pierwszej części teoretycznej zajmujemy się zjawiskiem kryzysu. Analizujemy jego znaczenie w ujęciu:

- światowym – odwołujemy się do nauk socjopolitycznych oraz ekonomicznych, przyglądamy się zjawisku kryzysu społecznego, zjawisku globalizacji, jak też międzynarodowym sposobom radzenia sobie z kryzysem;

- rodzinnym – akcentujemy tu zmiany zachodzące w systemach rodzinnych, opisujemy współczesne modele rodzin, a także rodzinne procesy radzenia sobie z kryzysem (na przykład spowodowanym niepełnosprawnością jednego z członków rodziny), zwracamy również uwagę na specyficzną sytuację rodzin tworzonych przez dorosłe osoby z niepełnosprawnością;

- jednostkowym – analizujemy jednostkowe konsekwencje doświadczania kryzysu, definiujemy i opisujemy zdarzenia krytyczne oraz skutki stresu dla funkcjonowania człowieka, a zwłaszcza dla człowieka z niepełnosprawnością; pochylamy się nad koncepcją trajektorii losu ludzkiego, a także wskazujemy na możliwe strategie radzenia sobie z kryzysem.

Druga część teoretyczna poświęcona jest tematyce osób z niepełnosprawnościami sensorycznymi. Opisujemy specyfikę funkcjonowania:

- osób z niepełnosprawnością wzroku – dokonujemy opisu dysfunkcji wzroku, a także analizujemy i charakteryzujemy konsekwencje niepełnosprawności wzroku dla osoby niewidomej, słabowidzącej oraz ociemniałej;

- osób z niepełnosprawnością słuchu – wskazujemy na różnice pomiędzy osobą głuchą a Głuchą, opisujemy kulturę Głuchych, uwzględniając proces dyskryminacji, emancypacji oraz izolacji, opisujemy również implantowanie w społecznej perspektywie;

- osób z jednoczesną niepełnosprawnością słuchu i wzroku – nawiązujemy tu do różnic definicyjnych, przedstawiamy następstwa jej rozumienia jako niepełnosprawności sprzężonej, wielorakiej, wielozakresowej, złożonej, wieloobjawowej, współobecnej.

Ponadto w drugiej części teoretycznej wskazujemy na obszary funkcjonowania tych grup osób, które wymagają tworzenia specjalnych warunków lub wsparcia zewnętrznego.

Trzecią częścią jest rozdział metodologiczny, w którym w sposób syntetyczny opisujemy naszą koncepcję badań, umiejscawiając ją w paradygmacie interpretatywnym. Nasz projekt badawczy łączy ze sobą kategorie scharakteryzowane w części teoretycznej – światowy kryzys, rodzinę oraz człowieka – z niepełnosprawnością sensoryczną. Wybrane przez nas studium indywidualnych przypadków w badaniach jawiło się jako droga do ukazania życia interesujących nas rodzin – w sposób zarówno wyczerpujący, emancypacyjny, oddający głos samym podmiotom badań, jak i antysensacyjny, pozbawiony stereotypu ofiary i bohatera. Badaniem objęłyśmy dziewięć rodzin osób z niepełnosprawnością sensoryczną. Dzięki prowadzonym wywiadom zbiorowym zebrałyśmy dość bogaty materiał badawczy, który prezentujemy w czwartej części naszej publikacji – rozdziale analitycznym.

W przeprowadzonych badaniach interesowało nas nie tylko to, jak badani doświadczają pandemii, lecz także to, jakie doświadczenia związane były z jej następstwami, które badani odczuwali w swojej codzienności. Z takiego podejścia wynikły dwie interesujące perspektywy, na których eksploracji nam zależało: ukazanie znaczenia, jakie ma pandemia dla życia badanych w szerokim spektrum oddziaływania (emocje, relacje, konstruowanie/rekonstruowanie/dekonstruowanie codzienności, wizje przyszłości), a także sprawdzenie, czy i w jaki sposób owe kategorie są znaczące dla doświadczania pandemii. W wypowiedziach badanych osób z niepełnosprawnościami sensorycznymi miałyśmy nadzieję odnaleźć aspekty wskazujące zarówno na normalizacyjny, jak i stygmatyzujący charakter pandemii.

W części ostatniej przedstawiamy nasze analizy według wyłonionych kategorii głównych: pandemii, emocji, relacji, konstruowania codzienności oraz wizji przyszłości. Oprócz opisów kategorii stworzyłyśmy schematy, które prezentują także zależności zachodzące między poszczególnymi kategoriami. Nasze badania w sposób bardzo wyraźny ukazały zwyczajność życia poznanych rodzin, w bardzo wąskich obszarach wskazując na znaczenie niepełnosprawności dla funkcjonowania w kryzysie. W podsumowaniu każdego podrozdziału analitycznego starałyśmy się unaocznić, w jakim stopniu odpowiada on na szczegółowe problemy badawcze.

W podsumowaniu publikacji z kolei konstruujemy w sposób obszerny odpowiedź na problem główny, znalezioną dzięki empirycznym doświadczeniom oraz ich analizom. Wskazujemy również na mechanizmy ukrywania się i ujawniania kategorii niepełnosprawności.

CZĘŚĆ PIERWSZA.
Warstwy kryzysu

Rozdział I. Świat w kryzysie

Pojęcie kryzysu w odniesieniu do procesów globalnych definiować należy nieuniknienie w aspekcie nauk socjopolitycznych lub ekonomicznych. Ze względu na nasze naukowe osadzenie odnosić się będziemy do niego w tym pierwszym kontekście. Kryzys w socjologii nie jest pojęciem ostrym, nie istnieje bowiem spójna teoria kryzysu. Najprościej społeczny, w tym globalny kryzys, można zdefiniować jako impuls, który na dłuższy czas zaburza ład społeczny i strukturę społeczną (Wielecki 2012, s. 14). Kryzysy towarzyszą ludzkim wspólnotom od zarania dziejów. Każdą epokę reprezentuje zbiór następujących w niej krytycznych zdarzeń. Ich istotność i skalę można poznać zazwyczaj dopiero po dłuższym czasie, ważąc długofalowe skutki.

Pojęcie kryzysu społecznego zawiera się niejako w kategorii zmiany społecznej. Jest to jednak zmiana o szczególnych uwarunkowaniach: gwałtowności, przełomowości, głębokiej transformacji. Jest odczuwana bezpośrednio przez członków społeczeństw i definiowana jako nagła. To zarzewie uruchomienia procesów adaptacyjnych. Wynika z niej też zmiana typu i podstaw ładu społecznego (Sztompka 1997, s. 11).

Innym obszarem, którym zajmuje się socjologia, jest kategoria katastrofy. Pojęcie to również nie jest definiowane w sposób ostry. Przybliża je jednak w swoich pracach H. Arendt czy J. Ortega y Gasset. Katastrofa stanowi tu zdarzenie krytyczne, graniczne, jednocześnie skutek narastających kryzysów i źródło nadchodzących (por. Leszczyna 2006; Ortega y Gasset 2006; Arendt 2008; Podniesiński 2010).

Bezpośrednich przyczyn współczesnych kryzysów społecznych, a w szczególności ich daleko idących, rozprzestrzeniających się w świecie reperkusji, można dopatrywać się w intensywnych procesach zachodzących w społeczeństwach zachodniego kręgu kulturowego w dobie industrializacji. Intensywna urbanizacja, idąca razem z dużym przyrostem demograficznym, sprawiła, że krytyczne wydarzenia, nawet o zasięgu lokalnym, uderzały w ogromne populacje. Radykalny rozwój społecznego podziału pracy pogłębiał społeczne rozwarstwienie, powodując powstawanie grup szczególnie wrażliwych na skutki kryzysu. Przełom mentalny oraz bezustanne przełączanie się z idei kolektywizmu na indywidualizm utrudniały działania skierowane w stronę rzeczywistych społecznych potrzeb (Wielecki 2012, s. 387). Wolny rynek, powstały wskutek oddzielenia się gospodarki od ładu instytucjonalnego i politycznego, zbudował trudny do przebicia mur, w którym rzeczywista władza znajduje się w rękach niewyraźnie zarysowanych posiadaczy kapitału (por. Soros 1999).

Uregulowanie dynamicznej i dramatycznej sytuacji świata industrialnego, dokonane po II wojnie światowej, przyniosło mu sielankowy okres demokratyczno-liberalnego ładu, opartego w dużej mierze na mariażu orientacji prorynkowej z państwem opiekuńczym (Wielecki 2012, s. 388). Intensywnie doświadczamy jednak dowodów na to, że ten wolny od kryzysów dobrostan był tyleż pozorny, co nietrwały. Każdy wstrząsający światową społecznością kryzys, w szczególności ekonomiczny, podważa wątły kompromis państwa i bezosobowego kapitału. Wydaje się wręcz, że z każdym takim zderzeniem państwo i obywatele stają się mniej ważni. Zrozumiałe jest w tym kontekście pojawianie się teorii mówiących o celowym wywoływaniu kryzysów do osłabienia obywateli i państw, a wzmocnienia pozycji posiadaczy skoncentrowanego kapitału (Kotz 2002, s. 15).

Dla zrozumienia dynamiki i skutków światowych kryzysów niezbędne staje się przywołanie zjawiska globalizacji. Pojęcie to – nieco zdewaluowane przez swą powszechność, oczywistość i wielość możliwych do wyłonienia w jego obrębie wątków – postaramy się przybliżyć wyłącznie w tych kontekstach, które wydają się istotne dla zasadniczego tematu niniejszej publikacji. W globalnym świecie kryzysy bardzo często mają duże zasięgi. Wydarzenia, które wstrząsają zdrowiem, polityką, ekonomią i dobrostanem małych społeczności, nierzadko odbijają się szerokim echem w większych strukturach społecznych, mając swoje reperkusje dla całej ludzkości. Przebieg i skutki tych zdarzeń oczywiście inne są w ich epicentrach, a inne w miejscach postronnych. Prawie zawsze pozostają na świecie miejsca, których takie duże kryzysy w ogóle nie dotykają.

Globalizacja ma wiele warstw, ale u jej podłoża leżą przede wszystkim procesy ekonomiczne. Jak pisze J. Sztumski (2000, s. 44):

Globalizacja nie jest zjawiskiem, które pojawiło się nagle deus ex machina, lecz skutkiem procesu, który w kategoriach Hegla można by określić jako logiczny i konieczny rozwój kapitalizmu.

Konsekwencje ekonomicznych współzależności obejmują jednak coraz mocniej wszystkie obszary życia społecznego. Można mówić o globalizacji kulturowej, komunikacyjnej czy globalizacji zasad życia społecznego (Kochanowicz 2002, s. 476). Rozwija się gwałtownie globalizacja w zakresie usług, w tym informacji (Zacher 2009, s. 61). Globalizują się też wiedza, technologia, rynki pracy, edukacja. Co istotne dla poruszanego przez nas tematu, globalizacja zmienia również osadzenie społeczne jednostki. Coraz więcej ludzi czuje się obywatelami świata, może uczyć się lub pracować w niemalże każdym jego zakątku. Odległe zagraniczne podróże stały się tak codziennym doświadczeniem, że trudno wyobrazić sobie bez nich życie dzisiejszych Polaków, Amerykanów czy Chińczyków.

Również A. Giddens (2008) uznaje globalizację za źródło współczesnego kryzysu. To w niej swoje przyczyny mają słabe państwo i upadek wielkich narracji. To ona oddziela ludzi od kapitału i pozwala na jego niemal boską personifikację; ona też jest motorem cywilizacyjnej zmiany, która odbywa się właśnie przez pewne społeczne załamanie.

Globalny świat w dużej mierze opiera się na nowych sieciach informatycznych. Na ich kryzysogenny charakter wskazuje E. Castells. Według niego przenoszenie coraz większych obszarów społecznego życia w przestrzeń wirtualną powoduje rozpad dotychczasowych struktur, co musi się łączyć z dużymi, wymagającymi ofiar zmianami (za: Ampuja, Koivisto 2014, s. 7).

Globalizacja jest motorem, który sprawia, że coraz większa liczba lokalnych kryzysów ma wpływ na funkcjonowanie światowej społeczności. S. Žižek zauważa, że

[…] im więcej wzajemnych powiązań istnieje w naszym świecie, tym bardziej jakaś lokalna katastrofa może wywołać globalny lęk, a w końcu katastrofę (Žižek 2020, s. 38).

Dzieje się tak ze względu zarówno na rzeczywiste (na przykład ekonomiczne) reperkusje tych katastrof, jak i na ich globalne współodczuwanie.

Kryzys społeczny to

[…] stan takich warunków życia społecznego, iż dalsze trwanie społeczeństwa i jednostek, a przynajmniej spełnianie pewnych istotnych funkcji, wymagałoby dokonania istotnej zmiany przystosowawczej (Wielecki 2012, s. 391).

Jego przyczyny mogą być różnorakie. Poprzedzony bywa zmianą cywilizacyjną wymagającą ponownego dostosowania się. Wywołują go też wielkie zdarzenia historyczne, prowadzące do przemian tkanki społecznej na poziomie makro, mikro, mezo oraz ideologicznym. Mogą powodować go nagłe wahania ekonomiczne. Kryzys może nastąpić również wskutek gwałtownych i potężnych zjawisk przyrodniczych, do których można zaliczyć wielkie epidemie.

Kryzys przeżywany jest przez członków społeczeństw w dość charakterystyczny sposób. Przyjmowanie przez zbiorowość do wiadomości sytuacji kryzysowej jest podobne jak jego psychologiczna, indywidualna wersja (którą opiszemy w kolejnych podrozdziałach). S. Žižek (2020, s. 35) rysuje ten mechanizm na przykładzie dawnych epidemii:

W czasach średniowiecza populacja dotkniętego dżumą miasteczka reagowała na oznaki choroby w podobny sposób: najpierw zaprzeczeniem, potem gniewem na nasze grzeszne życie, za które jesteśmy karani, czy nawet na okrutnego Boga, który do tego dopuścił, potem targowaniem się (nie jest tak źle, unikajmy po prostu tych, którzy zachorowali…), następnie depresją (nasze życie się skończyło…), a potem, co ciekawe, orgiami (skoro nasze życie się skończyło, wydobądźmy z niego wszystkie jeszcze możliwe przyjemności, dużo pijąc i uprawiając seks), aż wreszcie akceptacją (jest jak jest, zachowujmy się jak najbardziej tak, jakby normalne życie toczyło się dalej…).

Odzwierciedlenie kryzysu społecznego w indywidualnych i zbiorowych przeżyciach jest na ogół potężne. Wiąże się z powszechnym i dotkliwym poczuciem ryzyka i straty (Wielecki 2009, s. 11).

Zjawiska o charakterze przełomu i kryzysu w fazie zbiorowego gniewu powodują powstawanie „ośrodków oporu” – grup osób chcących obronić dotychczasowy porządek społeczny oraz go zachować. Są to struktury z gruntu nieskuteczne. Ich oddziaływanie może jednak w przyszłości przerodzić się w nowe siły polityczne i stanowić zarzewie nowego społecznego porządku (Ampuja, Koivisto 2014, s. 8). Należy pamiętać, że

[…] pod wpływem takich wydarzeń historycznych […] następuje inicjacja społeczna, a w następstwie kształtuje się tożsamość pokoleniowa […] (Wielecki 2012, s. 412).

Kryzysy można uznać zatem za przyczynę czy determinantę nowych ideologii i nowych ładów społecznych.

W sferze zarządzania i organizacji działań podczas kryzysu zachodzą znaczne przemieszczenia i transfunkcjonalizacja. O ile kluczowe dla rozwiązania długofalowych skutków kryzysu są decyzje polityczne, o tyle w pierwszych jego chwilach inicjatywę przejmują często działający oddolnie: zrzeszenia doraźne czy dotychczas funkcjonujące organizacje pozarządowe (Hollis 2015, s. 5). Dochodzi nawet do tak znacznych przemieszczeń odpowiedzialności, jak włączanie się w działalność pomocową przez organizacje przestępcze (Žižek [2020, s. 76] podaje tu przykład mafii) czy grupy biznesowe celujące do tej pory wyłącznie w pomnażanie własnego bogactwa.

W tym kontekście interesująca zdaje się koncepcja A. Touraine’a, który twierdzi, że kryzys jest trwałą i niezbędną cechą życia społecznego. Sytuacją nadzwyczajną byłby jego brak. Polityka według tego autora polega przede wszystkim na zarządzaniu kryzysami (za: Bendyk 2020, s. 12). W obliczu tego można tylko mówić o rozległości niektórych kryzysów, które mogą mieć przecież tak dużą moc, że wywracają istniejący porządek polityczny i sprawiają, że trzeba poszukiwać nowych ścieżek zarządzania.

Kryzys może uderzać w różne rodzaje ładu: strukturę społeczną, kulturę, instytucje, gospodarkę i demografię. Prawdziwe, duże kryzysy społeczne w ostatnich stuleciach można ująć w główne ramy: kryzysu industrialnego, totalitarnego, postindustrialnego i nienazwanego jeszcze ostatecznie kryzysu współczesnego (Wielecki 2012, s. 400).

Różne emanacje mają również zdarzenia krytyczne, katastrofy, które są tych wielkich kryzysów zarówno przyczynkiem, jak i odbiciem. Można mówić o katastrofach o charakterze politycznym, ekonomicznym i przyrodniczym (w którym oddzielnie potraktować można epidemie oraz kataklizmy).

Przy omawianiu kategorii kryzysu społecznego nie sposób nie odnieść się do zjawisk w ostatnim stuleciu, które ze względu na zasięg można określić jako kryzysy globalne, odciskające piętno na całej światowej społeczności.

Najbardziej spektakularnymi przypadkami kryzysów, wynikającymi, jak wspomniałyśmy powyżej, z akumulacji napięć związanych z przełomem industrialnym, były obie wojny światowe. Ich nazwy wprost odzwierciedlają globalny ich zasięg. Skutkami tych zdarzeń były oczywiście śmierć milionów ludzi, spustoszenie państw i upadek panujących porządków społecznych. Na ich gruncie wyrosły jednak nowe łady społeczne, zmieniła się struktura imperialnego świata. Do głosu doszedł prosocjalny kapitalizm, choć był ścigany przez neoliberalne tendencje. Były podstawą, na której ukształtowały się również ruchy emancypacyjne. Po pierwszej wojnie światowej znacząco wzrosły możliwość uczestnictwa kobiet w życiu społeczno-politycznym i ich szanse edukacyjne (por. Sierakowska 2021). Po drugiej pojawił się i rozwijał ruch związany z prawami człowieka.

Należy zauważyć, że na przełomie XX i XXI wieku większość lokalnych wojen, w które włączyły się kraje tak zwanej cywilizacji zachodniej, zaczęła przynosić daleko idące globalne skutki. Wszystkie interwencje Stanów Zjednoczonych: w Iraku, Afganistanie, na Kubie, podobnie jak wojna bałkańska i toczący się konflikt izraelsko-palestyński odbijają się na światowym ładzie gospodarczym, a za nim – społeczno-politycznym. W tym obszarze można umieścić jeszcze kryzysy o charakterze międzynarodowego terroryzmu, które światowej społeczności jawią się (lub przynajmniej do niedawna jawiły) jako jedno z największych zagrożeń.

Do istotnych kryzysów globalnych należą te o podłożu ekonomicznym. W obecnych czasach prawie zawsze mają one zasięg ponadlokalny. Najintensywniej przeżywamy skutki kryzysu z 2008 roku, który rozpoczął się od ogłoszenia upadłości amerykańskiego banku Lehman Brothers i zaburzył mechanizmy finansowe na całym świecie, najsilniej uderzając oczywiście nie we właścicieli instytucji finansowych, ale ich kredytobiorców (literatura społeczno-polityczno-ekonomiczna na ten temat jest tak obszerna, że ciężko przywołać pojedyncze pozycje, pozwolimy sobie zatem odwołać się na przykład do publikacji o szerokim kontekście interpretacyjno-teoretycznym: Stiglitza 2009 czy Castellsa, Caraçy i Cardoso 2014).

Do wyjątkowo interesujących nas, ze względu na tematykę przeprowadzonych badań, należą światowe kryzysy wywołane zjawiskami naturalnymi. Katastrofy naturalne, takie jak trzęsienia ziemi, fale tsunami, wielkie pożary i powodzie, na ogół dotykają społeczność lokalnie. Jednak coraz częściej zwarta tkanka dzisiejszego świata sprawia, że ich skutki obejmują dalekie zakątki globu. Stało się tak między innymi w przypadku wybuchu wulkanu Eyjafjallajokull na Islandii. Stosunkowo niewielka katastrofa naturalna, która 100 lat temu nie wywołałaby szerszych konsekwencji, z powodu specyfiki dzisiejszych podróżujących społeczeństw przynosi kryzys ekonomiczny. Odwołane loty oraz zaburzenia w transporcie towarów i pracowników odbijają się silnie na gospodarkach wielu państw (Wąsowska 2016, s. 192).

Zawężając zainteresowanie kryzysami światowymi XX i XXI wieku do zjawisk związanych z zakażeniami wirusowymi, zacząć musimy od przypomnienia momentu odkrycia HIV. Jego droga przenoszenia uniemożliwiła wybuch nagłej, niepozwalającej na przygotowanie się pandemii. Mimo tego ludzi dotkniętych chorobą AIDS wciąż przybywa, nie tylko w krajach nierozwiniętych, a wirus ma już od dawna zasięg globalny (Jołkiewicz 2009, s. 56). Można oszacować, że jest najbardziej śmiertelny spośród chorób zakaźnych. Nie licząc jednak paniki pojawiającej się w określonych środowiskach, najmocniej dotkniętych zakażeniami na początku obecności wirusa w światowej społeczności – nie jest on odbierany powszechnie jako zdarzenie krytyczne. Wiąże się to głównie z tempem jego rozprzestrzeniania oraz powszechnym przekonaniem o ograniczonym zasięgu społecznym występowania choroby AIDS.

Od 100 lat nie pojawiły się na świecie poważne, nagłe epidemie i pandemie. Zarówno SARS z 2002 roku, ptasia grypa z 2003, świńska grypa z 2009, jak i epidemia eboli z 2013 spowodowały duże społeczne niepokoje, pozwoliły jednak na szybką reakcję medyczną i ich wygaszenie. Od 1919 roku, gdy grypa hiszpańska pochłonęła około 100 milionów ofiar, światem nie wstrząsnęło tego typu wydarzenie (Aassve et al. 2021, s. 842). Zagrożenie wybuchem podobnej pandemii wisiało nad światem od dawna, mimo wszystko nikt nie był przygotowany na to, co stało się na świecie wczesną wiosną 2020 roku. Mieszkańcy globalnej wioski, włączając w to jej formalnych i nieformalnych przywódców, w pełnym zakresie zaprezentowali wtedy syndrom zdziwienia zdefiniowany przez Lepeniesa (za: Sztompka 1997, s. 1), polegający na tym, że jednocześnie o czymś się wie i się w to nie wierzy.

Kończąc wątek światowych kryzysów, nie wolno zapomnieć o tym, że kryzysy lokalne wcale nie są kwestią przeszłości. Toczą się, niezauważane przez światową społeczność, w krajach nierozwiniętych. Kryzysy polityczne, ekonomiczne, wojny i epidemie w krajach Afryki czy Ameryki Południowej nie przyciągają powszechnej uwagi. Dzieje się tak do momentu, w którym nie zaczynają bezpośrednio wdzierać się w północno-zachodnie życie społeczne. Takim kryzysem, który od dawna przeżywają miliony ludzi, jest kryzys klimatyczny – jego konsekwencje są bardzo dotkliwe, a także podlegają ciągłemu procesowi multiplikacji. Ze względu na to, że kraje pierwszego świata jeszcze go bezpośrednio nie doświadczają, globalna panika nie pojawiła się do momentu, gdy zaczął przynosić masowe migracje. Kryzys uchodźczy jest bezpośrednim następstwem wzrastających w krajach okołorównikowych temperatur, susz i głodu i to on, a nie bezpośrednie skutki zmian klimatu, przykuwa uwagę globalnej społeczności.

Pandemia koronawirusa zaskoczyła cały świat wczesną wiosną 2020 roku. Jak wiele takich zdrowotnych kryzysów zaczęła się od oznaczenia nieznanej dotychczas i dość niebezpiecznej dla życia jednostki chorobowej. To, co jednak było w tym polu nowe i niespodziewane – to tempo pojawiania się ognisk wirusowych.

Sytuacji tej zdecydowanie sprzyjały współczesne globalizacyjne warunki panujące w świecie. Globalizacja ekonomiczno-handlowa, wymiany i podróże pracownicze, globalny kapitalizm, koncentracja bogactwa, która wytworzyła nową klasę masowo i swobodnie przemieszczających się po świecie osób – wszystko to sprawiło, że nowa zaraza rozprzestrzeniała się wyjątkowo szybko (Sigler et al. 2021, s. 4).

Pandemia, będąca z początku kryzysem zdrowia publicznego, w bardzo szybkim tempie wpłynęła na inne sfery życia społecznego. W pierwszych miesiącach przekształciła się w kryzys polityczny i związany z ładem społecznym (co najsilniej odczuć można było w ograniczeniach obywatelskich swobód). Bardzo szybko zakres problemów ze zdrowiem publicznym rozszerzył się o zaburzenia wtórne, związane nie tyle ze skutkami choroby, ile przedłużającego się bezruchu oraz stresu (por. Dąbkowska 2020; Panayiotou, Panteli, Leonidou 2021). Ze skupieniem oczekiwane są oczywiste załamania w światowej ekonomii, które w momencie pisania niniejszej publikacji (lato 2021) są już dostrzegalne, choć zapewne jeszcze nie w pełnym swym rozmiarze.

Powszechnie mówi się, że na jakiś czas świat stanął w miejscu.

Epidemia koronawirusa stawia nas w obliczu czegoś, co wcześniej uznawano za niemożliwe: świat, jaki znamy, przestał się kręcić, całe kraje znajdują się w stanie zamrożenia, wielu z nas tkwi zamkniętych w domach, stawiając czoło niepewnej przyszłości, w której nawet jeśli większość z nas przetrwa, prawdopodobnie dojdzie do ogromnego kryzysu gospodarczego (Žižek 2020, s. 54).

Oczywiście początkowy bezruch przerodził się szybko w niepokój, mobilizację lub bunt. Można jednak jednoznacznie powiedzieć, że od marca 2020 roku znany nam świat znalazł się na zakręcie.

Wyjątkowość pandemii COVID-19 polega przede wszystkim na jej rozmiarach. Dawno już żaden kataklizm czy kryzys nie przyniósł tak uwspólnionych, rozległych skutków. Dokładnie tych samych elementów klęski doświadczał cały świat. Wyróżnić można tu konsekwencje pierwotne, odnoszące się do wirusa, wśród których zwracamy uwagę głównie na wysokie prawdopodobieństwo zakażenia się oraz doświadczenia jego negatywnych skutków zdrowotnych, łącznie z podwyższonym ryzykiem śmierci. Pojawiły się na świecie również jednakowe dla wszystkich konsekwencje wtórne: konieczność podejmowania środków ostrożności, ograniczenia w swobodach obywatelskich czy zatrzymanie się życia społecznego i towarzyskiego (por. Sigler et al. 2021).

Kolejne fale skutków są jednak różne dla poszczególnych osób ich doświadczających. Podczas gdy wielu ludzi mierzy się z kryzysem zatrudnienia, a całe gałęzie gospodarki upadają – inne, takie jak technologie teleinformatyczne, przeżywają swój rozkwit. Są jednostki cierpiące chroniczną koronawirusową samotność i są takie, które zamknięcie w czterech ścianach z rodzinami przyprawia o chroniczne zmęczenie i załamania nerwowe.

Jak zauważają twórcy raportu Życie codzienne w czasach pandemii (Drozdowski et al. 2020, s. 30), odwołując się do kaufmannowskiej przerwy w grze – powszechność tej przerwy w czasach pandemii sprawiła, że stała się ona niejako nową społeczną normą. To w domenie przerwy toczy się gra. Właśnie w niej jednostki próbują odnaleźć nowe codzienne obszary rywalizacji, współdziałania czy poszukiwania siebie. Emanacją tego był wysyp nowych aktywności podejmowanych przez ludzi na całym świecie, takich jak pieczenie chleba, domowe spa, usprawnianie pracy zdalnej czy udoskonalanie „technik niewychodzenia z łóżka” (por. Drozdowski et al. 2020).

Można określić społeczne grupy, które w pandemii statystycznie cierpiały najbardziej. Należy do nich między innymi młodzież, silnie doświadczająca izolacji i pozbawienia swobód (Gambin et al. 2020, s. 13). W wyjątkowej ciszy cierpią odseparowane społecznie i niejednokrotnie pozbawione wsparcia dzieci (Dąbkowska 2020). Pandemię odczuwają również silniej osoby o nieuregulowanej sytuacji zawodowej, czyli pozbawieni oparcia samozatrudnieni i tracący zatrudnienie, oraz pracownicy określonych branż: rozrywkowej, hotelarskiej, gastronomicznej (Gambin et al. 2020, s. 17). Kobiety w czasie pandemii muszą intensywniej zmienić swoją codzienność, przejmując wiele nowych zadań przy jednoczesnym zachowaniu obowiązków zawodowych (Drozdowski et al. 2020, s. 31; Krause 2021, s. 3–7).

Długofalowe skutki pandemii prawdopodobnie będą zarówno jeszcze bardziej różnicowały wewnętrznie społeczeństwa, jak i w innym stopniu dotykały poszczególne regiony świata. Świadczy o tym chociażby to, że po półtora roku pandemii nadal istnieją regiony, do których nie dotarły szczepienia. Bardzo druzgocące konsekwencje dotkną z dużym prawdopodobieństwem kraje europejskie.

Nad Europą zbierają się i łączą siły trzy sztormy. Pierwsze dwa nie są specyﬁczne dla tego kontynentu: to epidemia koronawirusa w swoim bezpośrednim wpływie ﬁzycznym (kwarantanny, cierpienie i śmierć) oraz jej skutki gospodarcze, które będą gorsze w Europie niż gdziekolwiek indziej, ponieważ kontynent już znajduje się w stanie stagnacji, jest też bardziej niż inne regiony świata zależny od importu i eksportu […]. Do tych dwóch burz musimy dodać teraz trzecią, którą możemy nazwać wirusem Putogana: to nowy wybuch przemocy w Syrii między Turcją a reżimem Assada (bezpośrednio wspieranym przez Rosję). Obydwie strony z zimną krwią wyzyskują cierpienie milionów przesiedlonych osób dla swoich własnych korzyści politycznych (Žižek 2020, s. 23).

Przygotowanie współczesnych społeczeństw na tego typu katastrofę było wyjątkowo niskie. Wskutek postępu w medycynie, skupienia na jednostce jako wartości oraz oddalenia widma śmierci w codzienności przyjmujemy obecny stan jako wyjątkowo niepokojący.

Panika, której doświadczamy, świadczy o tym, że dochodzi do jakiegoś rodzaju postępu etycznego, nawet jeśli czasem jest on hipokrytyczny: nie jesteśmy już gotowi przyjąć dżumy za swój los (Žižek 2020, s. 64).

Oprócz ugruntowanej współcześnie niezgody na śmierć i niechęci do przyjęcia jej za element codzienności oddziałuje tu, wspomniany już wyżej, syndrom zdziwienia – sytuacja, w której pomimo świadomości nieuchronności pewnych zdarzeń społeczeństwa nie do końca w nie wierzą i są nimi ostatecznie zaskoczone (Sztompka 1997, s. 1). Przy tym sama wizja choroby wydaje się czymś wyjątkowo obciążającym, silniej niż samo realne zakażenie. U wielu osób dostrzec można ulgę po przejściu zachorowania. Dręczący niewidzialny wróg oraz poczucie niepewności i zagrożenia oddziałują długotrwale na dobrostan psychiczny milionów ludzi (Panayiotou, Panteli, Leonidou 2021, s. 20).

Można z pewnością zastanawiać się, jakie konsekwencje przyniesie obecny kryzys dla globalnego społeczeństwa i jego lokalnych emanacji. W literaturze z zakresu nauk społecznych już teraz można spotkać się z szeroko zakrojonymi analizami dotyczącymi możliwych skutków zdarzeń ostatnich lat.

Jedną z perspektyw ukazywania możliwych następstw pandemii koronawirusa jest zmiana w relacjach społecznych. Można dostrzec pewnego rodzaju obawę dotyczącą wycofania się życia społecznego na stałe w sferę wirtualną i związanego z tym długotrwałego spadku intensywności podejmowanych interakcji. Nie zgadza się z tym na przykład S. Žižek (2020, s. 9), pisząc o wzroście potrzeby wznowienia relacji, możliwości docenienia z dystansu relacji podejmowanych twarzą w twarz. Jak stwierdza,

Jest więc nadzieja, że dystans cielesny jeszcze wzmocni intensywność naszych więzi z innymi. Dopiero teraz, kiedy muszę unikać wielu bliskich mi osób, w pełni doświadczam ich obecności, ich znaczenia dla mnie.

Wiele bezpośrednich konsekwencji przedłużającej się pandemii i powtarzających lockdownów to skutki indywidualne dla jednostek, kumulujące się jednak do poziomu niepokojącego spadku kondycji psychicznej i fizycznej całych społeczeństw. Przedłużająca się izolacja, brak aktywności fizycznej, pozostawanie w ciągłym zagrożeniu i pod presją szybkiego dostosowywania się do zmian w codziennych rutynach, nieprzewidywalność jutra i brak możliwości długofalowego planowania – wszystko to łączy się w nieopisany jeszcze do końca syndrom dotyczący całej światowej społeczności (por. Dąbkowska 2020). Trudno przewidzieć, czy jego skutki utrzymają się jako długofalowe, szczególnie że nie wiadomo jeszcze, jak długo będziemy się zmagać z sytuacją zagrożenia pandemicznego.

Kolejnym polem możliwych konsekwencji obecnego globalnego kryzysu jest umożliwienie dostępu do większej kontroli społecznej. Pandemia wymaga wojennych taktyk i procedur. Jednak zgoda na nie rodzi niepokój związany z nadużyciami, pozostawieniem pewnych ograniczeń w swobodach obywatelskich już na zawsze i wprowadzeniem nowych form kontroli.

Świat w dobie koronawirusa to przede wszystkim morze cierpienia. Można jednak poszukiwać w nim dobrych stron. Chodzi tu nie tyle o rzeczywiste pozytywne rezultaty, ile o cenne lekcje (Žižek 2020, s. 40). Można wykorzystać ten ból w celu spojrzenia na świat z dystansu, próby znalezienia pól do zmiany i dokonania przewartościowań.

Pytanie, na które odpowiedzieć można będzie dopiero z perspektywy czasu, dotyczy tego, czy lawina przemian społecznych wywołana przez pandemię koronawirusa w 2020 roku może spowodować kryzys cywilizacyjny, o którym „można mówić, gdy wyzwania cywilizacyjne uniemożliwiają istnienie cywilizacji bez istotnych zmian” (Wielecki 2012, s. 390). Byłaby to sytuacja, w której pojawia się rzeczywisty kryzys społeczny i konieczna jest rzeczywista społeczna przemiana.

W dyskursie publicznym słychać głosy mówiące o tym, iż nie pojawi się żadna nowa normalność, nie w takim rozumieniu, że świat już na zawsze pogrąży się w dystrofii i bałaganie, ale raczej że czas pandemii nie przynosi ważnych, trwałych zmian. Jak zauważa K. Obłój (2020, s. 7):

Wszystkie badania zachorowań w pandemii wskazują na stary paradoks, że im bardziej coś się zmienia, tym bardziej pozostaje takie samo. […] pandemia nie ma naprawdę dramatycznego wpływu na biznes ani nie zmienia istotnie zarządzania. […] zmiany w pandemii są paradoksalne i wzajemnie się często niwelują.

Są zatem poszlaki podpowiadające, że obecny ład społeczny ma się świetnie i pomimo tymczasowego chaosu nic go raczej nie zburzy.

Pytanie o to, czy obecna pandemiczna sytuacja jest rzeczywiście punktem zapalnym, czy tylko chwilowym zaburzeniem/zatrzymaniem istniejącego ładu, zadają sobie zarówno analitycy życia społeczno-politycznego, jak i przeciętni, codzienni odbiorcy rzeczywistości. Takimi odbiorcami są między innymi nasi badani – ich potoczne analizy pandemii jako kryzysu społecznego odnaleźć można w kolejnych rozdziałach publikacji.

© Copyright by Joanna Iza Belzyt, 2021

© Copyright by Joanna Doroszuk, 2021

© Copyright by Karolina Tersa, 2021

Recenzent:

dr hab. Katarzyna Plutecka, prof. UP

Redakcja wydawnicza:

Joanna Bień

Projekt okładki:

Anna M. Damasiewicz

Zdjęcie wykorzystane na okładce:

© Sergey Pazharski | Depositphotos.com

Publikacja została sfinansowana przez Uniwersytet Gdański

ISBN 978-83-8294-046-6

Oficyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl,
e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2021

Przygotowanie wersji elektronicznej
Epubeum