Program nauki komunikacji dla dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi

Maria Walczowska-Dutka

Kraków 2015

Spotkanie z każdym dzieckiem wnosi nową dawkę wiedzy w moje życie zawodowe, dlatego książkę tę dedykuję: Basi, Karolinie, Tomkowi, Marcinowi, Łukaszowi, Kubusiowi, Bartkowi, Maciusiowi, Filipowi, Patrykowi, Kamili, Kasi, Oli, Justynce, Lidzi, Kornelkowi i wielu innym, których jeszcze kiedyś spotkam...

Spis treści

Wstęp

Rozwijanie sfer funkcjonowania dziecka

Diagnoza

Dobre rady dla terapeuty

Konstruowanie programu

Organizacja czasu i przestrzeni

Instruowanie

Wskazywanie

Motywowanie i utrwalanie pozytywnych zachowań

Komunikacja

Etapy nauki komunikacji

Metoda Domana na zajęciach lekcyjnych

Dotyk w nauce komunikacji

Dobre rady dla terapeuty

Mowa czynna

Etapy rozwijania mowy czynnej

Dobre rady dla terapeuty

Ćwiczenia stymulacyjne

Dotyk

Węch

Smak

Wzrok

Słuch

Czas na edukację

Dobre rady dla terapeuty

Portrety

Bartek

Kuba

Michał

Epilog

Wypowiedzi moich uczniów

Bibliografia

Aneks

Strona redakcyjna

Wstęp

Triumf nowych prawd naukowych jest możliwy nie dzięki temu, że ich oponenci się do nich przekonują, ale dlatego, że w końcu umierają, pozostawiając nowe pokolenie, obeznane z nową ideą. Musisz dopracować swój pomysł, starannie zbierając dane, a kiedy będziesz gotowy, masz obowiązek ogłosić go światu.

K. Lorenz (za: C. H. Delacato, 1995)

Niniejszą książkę kieruję do nauczycieli, terapeutów, rodziców, katechetów i tych osób, które w jakikolwiek sposób kształtują życie osób niepełnosprawnych. Powstała ona z buntu przeciwko konserwatywnej postawie osób odpowiedzialnych za leczenie i edukację, a także marnowaniu potencjału wielu dzieci i spychaniu ich na margines życia społecznego tylko dlatego, że nie potrafią się komunikować. Z punktu widzenia źle pojętej przydatności społecznej są więc upośledzone. Praca ta jest również propozycją pomocy w tworzeniu programów terapeutycznych – zawiera wiele cennych pomysłów dla rodziców, którzy chcą zobaczyć inną przyszłość swojego niepełnosprawnego dziecka niż ta, jaka im się jawi spoza krat domu opieki społecznej. Dzięki zamieszczonym tu praktycznym informacjom będą mogli kontynuować i monitorować samodzielnie terapię dziecka w domu, a także nauczyć się porozumiewania się z dzieckiem, które nie mówi, i zrozumieją, że komunikacja to fundament jego człowieczeństwa.

Program nauki komunikacji dla dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi opracowałam na podstawie ponaddziesięcioletnich doświadczeń terapeutycznych z dziećmi autystycznymi ze Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego nr 1 w Przemyślu i rejonu Podkarpacia. Początkowo moja praca koncentrowała się głównie na nauce rozumienia komunikatów werbalnych pochodzących z otoczenia i nadawaniu komunikatów pozawerbalnych jako odpowiedzi. Dotyczyła przeważnie dzieci kilkunastoletnich z postawioną diagnozą autyzmu, gdyż w latach 90. tylko takie kierowano do terapii. Były one wdrażane do pracy z piktogramami i etykietowania otoczenia. Etykietowanie zaś było etapem przejściowym do komunikacji wspomaganej przy użyciu maszyny do pisania. Widząc duże możliwości intelektualne swoich podopiecznych oraz ogromną poprawę ich zachowania w związku z rozwojem kompetencji komunikacyjnych, zaczęłam opracowywać indywidualne programy terapii z uwzględnieniem elementów edukacji. Okazało się bowiem, że edukacja może być kluczowym komponentem rehabilitacji społecznej dziecka z autyzmem.

Od 2000 roku programem tym objęte są dzieci autystyczne oraz dzieci przejawiające zachowania autystyczne w wieku przedszkolnym, które poczyniły duże postępy w zakresie mowy czynnej. Przedstawiłam tutaj przypadek dziecka autystycznego, którego terapię oparto na całym programie nauki komunikacji, i które opanowało mowę w takim stopniu, że doskonale sobie radzi z wymaganiami szkoły masowej. Próby zastosowania tej metody w nauczaniu komunikacji dziecka niewidomego z autyzmem również się powiodły. To zainspirowało mnie do usystematyzowania i zebrania zdobytych doświadczeń, zwłaszcza że w licznych szkołach powstają klasy dla dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Wielu młodym rodzicom i nauczycielom nie wystarcza już dzisiaj oferta edukacyjna proponowana przez polską szkołę specjalną. Często spotykam się jednak z ich bezradnością. Zwracając się do mnie o pomoc, przyznają, że nie potrafią właściwie zdiagnozować ich rzeczywistych potrzeb oraz odpowiednio zaplanować pracy terapeutycznej.

Oddając tę książkę w ręce czytelników, chciałam podarować im coś w rodzaju przepisu w pigułce, który można mieć zawsze przy sobie, np. w biurku szkolnym, obok dziennika czy programu nauczania. Na rynku wydawniczym pojawia się wiele pozycji, w których podjęty przeze mnie temat jest ukazywany z zupełnie innej strony lub ginie w nadmiernie wyeksponowanym, pseudonaukowym werbalizmie. Właśnie dlatego zdecydowałam się na bardzo bezpośredni sposób rozmowy z czytelnikiem. Wiem, jak trudno precyzyjnie określić potrzeby człowieka, chociaż jest to połowa sukcesu terapeutycznego. Jeszcze większą sztuką jest pokazanie mu, jak ma sobie poradzić z ich zaspokojeniem. Wydaje mi się, że przedstawione tutaj przykłady z życia, poparte autentycznymi wypowiedziami ludzi autystycznych zaczerpniętymi między innymi z zeszytów szkolnych, są wystarczająco przekonujące. Dowodzą, że im wcześniej rozpocznie się działania naprawcze, tym większe są szanse na sukces dziecka i jego samodzielne zaistnienie w społeczeństwie. Mózg małego człowieka jest niezwykle plastyczny. Warto się więc pokusić o to, by jego modelowanie przyniosło choćby mały efekt w postaci kilku wypowiadanych słów czy napisania czegoś na maszynie. Dziecko, które potrafi się komunikować, o wiele łatwiej jest wychować niż to, które nie rozumie i nie jest rozumiane.

Przedstawione w tym programie działania terapeutyczne można podzielić na cztery grupy:

1) rozwijanie sfer funkcjonowania dziecka według metodyki E. Shoplera;

2) komunikacja – zawiera ćwiczenia oparte na metodzie czytania całowyrazowego G. Domana, piktogramach i komunikacji wspomaganej;

3) mowa czynna – powrót do najwcześniejszych etapów rozwoju mowy dziecka i prowadzenie terapii z wykorzystaniem ćwiczeń dla dzieci z afazją;

4) ćwiczenia stymulacyjne.

Do każdego programu terapeutycznego dobiera się ćwiczenia zaliczone do tych czterech grup, indywidualnie dla każdego dziecka niepełnosprawnego. Trzeba pamiętać, że każde dziecko rozwija się w sposób niepowtarzalny, ma swoje mocne i słabe strony oraz różny stopień uszkodzenia CUN. Rozmaite i złożone są przyczyny jego nieharmonijnego rozwoju. Zadania, w których dziecko czuje się silne, sprawiają mu radość i satysfakcję; tych zaś, które są trudne, naturalnie unika, często broni się przed ich wykonywaniem. U wielu dzieci obserwuje się typowy opór przed każdą sytuacją zadaniową. Znając dobrze ich upodobania i możliwości, można zacząć sesję terapeutyczną od tych zadań, które są łatwe i przyjemne, stopniowo wprowadzając te, których dziecko nie lubi. Dzieci niekomunikujące się werbalnie nie lubią bowiem ćwiczeń z zakresu mowy czynnej. Bardzo szybko okazują znudzenie, udają, że nie widzą terapeuty albo reagują agresywnie. Takie ćwiczenia trzeba więc rozkładać pomiędzy inne i często do nich wracać, chociażby na kilka sekund, na przykład podczas spontanicznych zabaw. Warunkami powodzenia są tutaj ogromna cierpliwość, wytrwałość i determinacja rodziców i terapeutów.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2005

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Projekt okładki:
Ewa Beniak-Haremska

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-719-2

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-7850-796-3

Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2015