Kultura ruchu dziecka przedszkolnego

Agnieszka Zalewska-Meler

Kraków 2020

Spis treści

Wprowadzenie

Rozdział 1 (Z)rozumieć świat dziecka przedszkolnego

1.1. Dzieciństwo jako kategoria pedagogiczna

1.2. Potrzeby i możliwości dziecka wieku przedszkolnego

1.3. Dziecko sześcioletnie w szkole

Rozdział 2 Bycie w ruchu – doświadczanie świata przez dziecko w wieku przedszkolnym

2.1. Rozwój aktywności motorycznej dziecka przedszkolnego

2.2. Aktywność fizyczna w kategorii dobra rozwojowego

2.3. Warunki i okazje do ruchowej aktywności dziecka

Rozdział 3 Sygnatury zdrowia w funkcjonowaniu społeczności przedszkolnej

3.1. O epistemologii Przedszkola Promującego Zdrowie

3.2. Jakość edukacji fizycznej w przedszkolu – formowanie nawyków zdrowego dzieciństwa

3.3. Istota języka w reprezentacji doświadczeń ruchowych dziecka przedszkolnego

Rozdział 4 Doświadczenia ruchowe dziecka przedszkolnego w autorskich założeniach badawczych

4.1. Określenie zadania badawczego

4.2. Wybór wstępnych kategorii badawczych

4.2.1. Językowy obraz świata

4.2.2. Kompetencja narracyjna

4.2.3. Kultura dziecięca

4.3. Metodologia kognitywna – możliwości badawcze w ujmowaniu ruchowych doświadczeń biograficznych dziecka przedszkolnego

4.3.1. Składniki wyjściowe analiz kognitywnych

4.3.2. Metoda wywiadu w rekonstruowaniu obrazów „bycia-w-ruchu” dziecka przedszkolnego

4.4. Zasady pozyskiwania danych oraz uczestników do badań

Rozdział 5 „Moim światem jest ruch” – narracyjne obrazy aktywności ruchowej dziecka przedszkolnego

5.1. Dziecko trzyletnie, czyli oswajanie świata w ruchu

5.1.1. Razem... a jednak osobno

5.1.2. Sprawność małych i... dużych

5.2. Dziecko czteroletnie, czyli działanie w ruchu

5.2.1. Zajętość jako ustawiczne bycie w ruchu

5.2.2. Świat, który stawia opór memu ciału

5.3. Dziecko pięcioletnie, czyli tropienie świata w ruchu

5.3.1. Ciekawość i reagowanie ruchem

5.3.2. Biegam i śmieję się... więc jestem

5.4. Dziecko sześcioletnie, czyli doskonalenie siebie w ruchu

5.4.1. Testowanie swoich możliwości ruchowych

5.4.2. Odkrywanie i oswajanie swojego zdrowia

Podsumowanie

Bibliografia

Aneks

Strona redakcyjna

Wprowadzenie,
czyli o dostępie i wspólnym przemierzaniu intrygującego świata dziecka przedszkolnego

Kiedy kończę pisać określony tekst, od razu powstaje w mojej głowie nowe wyzwanie: jak zachęcić do czytania, aby ożywić myśli przelane na papier? Impulsem do realizacji przedsięwzięcia badawczego była chęć wypełnienia luki, jaką dostrzegłam w opracowaniach dotyczących problematyki aktywności ruchowej dziecka przedszkolnego, która najczęściej wpisana jest w obszar rozważań nad prawidłowościami rozwoju, w biologiczno-behawioralną optykę postrzegania dziecka. Posługując się w życiu zawodowym i prywatnym fotografią, dostrzegłam, że zdjęcia dziecka, które pokazują prawdę utrwalonej danej chwili dzieciństwa, często ukazują je ruchu. Album dziecka zawiera zatrzymane w kadrze gest, mimikę, a przede wszystkim bycie w ruchu, gdzie z perspektywy czasu dziecko samo odkrywa dokonujące się za sprawą ruchu zmiany. Wspomnienia z dzieciństwa niejednokrotnie wiążą się z poczuciem sprawstwa, wolności, niezależności oraz radością, jaką dają bieganie, wspinanie się, pływanie, odbijanie piłki, jazda na rowerze, hulajnodze, rolkach, łyżwach czy też – jak przekonuje Michał Rusinek – huśtanie. Opisana przez niego w wierszu radość huśtania, wynikająca z ruchu – „dalej” i „coraz wyżej”, gdzie „do kosmosu” jest „coraz bliżej!”1 – uzmysławia, że perspektywa świata, postrzegana oczami dziecka przedszkolnego, sprzężona zostaje z myśleniem magicznym, tworzącym system wiedzy, którego rolą jest wyjaśnianie rzeczywistości prowadzące do jej zrozumienia2. Świadomość, że dziecko jest podmiotem dynamicznie kreującym swój świat społeczny, gdzie „zakorzenia się” nie tylko w domu, ale i w miejscach tworzących wspólnoty dziecięcego funkcjonowania3 (w tym na podwórku, placu zabaw, przedszkolu), umocniła moje przekonanie, że cenne byłoby rozpoznanie (w bezpośrednim kontakcie z dzieckiem), w jaki sposób dziecko oswaja, przenika, jak również kreuje świat kultury fizycznej, jawiący się mu głównie przez spontaniczny ruch. Oddanie głosu dzieciom wiodło ku metodologii badań narracyjnych, ze szczególnym uwzględnieniem opowiadania o tworzonym przez siebie „świecie w ruchu”. Podzielam przekonanie Amelii Krawczyk-Bocian, która napisała:

Opowieścią wprowadza narrator badacza (innych ludzi, obserwatorów świata społecznego) w swój wewnętrzny świat, pełen niespodzianek, przeżyć, doznań. Podjęta przez niego decyzja wyrażenia własnym językiem opowieści o świecie życia umożliwia mu wgląd w swój indywidualny, biograficzny świat4.

Język staje się więc odbiciem świata w umyśle mówiącego5. Wszystkie te okoliczności sprawiły, że badania zrealizowano w paradygmacie interpretatywnym, gdzie po raz pierwszy w tak szerokim wymiarze wykorzystałam potencjał analiz kognitywnych, które wpłynęły na uchwycenie i wysycenie różnic prezentowanych charakterystyk tekstowych, pozyskanych od dzieci o zróżnicowanym poziomie kompetencji narracyjnej.

Wyrażam nadzieję, że książka okaże się interesująca dla jej adresatów, czyli nauczycieli pracujących z dziećmi w wieku przedszkolnym oraz kandydatów do tego zawodu, jak również rodziców i opiekunów, tzn. pozwoli zrozumieć istotny obszar dziecięcej codzienności, a zatem zdobywanie doświadczeń ruchowych oraz nadawanie im znaczeń. Wyniki szczegółowej dokumentacji dziecięcych narracji (konstruowanych w relacji dialogicznej z dorosłym/badaczem) oraz analizy zebranego materiału badawczego za pomocą metody ciągłego porównania (z zewnątrz i wewnątrz przypadków) uzmysławiają, że świat ruchu dziecka przedszkolnego, przez bogactwo form aktywności ruchowej, a także zróżnicowanie kontekstu sytuacyjnego i specyfiki językowej dziecka tego okresu, przybiera postać kalejdoskopowego obrazu. Niejednokrotnie elementy związane z dynamiką prezentowanych doświadczeń ruchowych zaskakiwały bądź też zyskiwały na znaczeniu w kolejnych analitycznych zestawieniach pozyskanego materiału badawczego. Świat ruchu dziecka przedszkolnego to świat nieoczywistych zwrotów akcji, sekretów, tajemnic, które dopiero w kołowym obiegu myśli zyskują na znaczeniu.

* * *

Szczególne podziękowania kieruję do wszystkich biorących udział w prezentowanym przedsięwzięciu badawczym dzieci, które zechciały poświęcić na rozmowę ze mną swój czas wykrojony z przedszkolnej codzienności. Dziękuję Wam za to, że zaprosiłyście mnie do wspólnej zabawy, choć wcześniej nie było okazji poznać się bliżej. Wasze opowieści sprawiły, że dorośli zrozumieją, iż – wbrew przysłowiu – dzieci mają głos.

1M. Rusinek, Wierszyki domowe, Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak” 2012, s. 156.

2A. Bieńkowska, Forma, treść i funkcje myślenia magicznego dzieci, „Kwartalnik Pedagogiczny” 1999, nr 1 (171), s. 100.

3B. Smolińska-Theiss, Dzieciństwo jako status społeczny. Edukacyjne przywileje dzieci klasy średniej, Warszawa: Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej 2014, s. 43.

4A. Krawczyk-Bocian, Narracja w pedagogice. Teoria, metodologia, praktyka badawcza, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego 2019, s. 30.

5Tamże, s. 31.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2020

Recenzent:
dr hab. Lucyna Preuss-Kuchta

Redakcja wydawnicza:
Danuta Porębska

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Sylwia Reguła

Projekt okładki:
Anna M. Damasiewicz

Grafika wykorzystana na okładce:
© Anastasia Veldman | Depositphotos.com

Wydanie publikacji zostało sfinansowane przez Akademię Pomorską w Słupsku

ISBN wersji drukowanej: 978-83-8095-724-4

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-8095-810-4

Oficyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2019