Sir Arthur Conan Doyle

Kraina mgieł

Przełożył, opatrzył przedmową i przypisami
Przemysław Paweł Grzybowski

Kraków 2016

Przedmowa tłumacza

Sir Conan Doyle i spirytyzm

Światowej sławy pisarz Arthur Conan Doyle (1859–1930) zasłynął nie tylko jako twórca postaci detektywa Sherlocka Holmesa oraz autor wielu poczytnych dzieł przygodowych i fantastyczno-naukowych. Tyle samo czasu, co aktywności literackiej, poświęcał zgłębianiu i propagowaniu spirytyzmu1.

Odebrał staranną edukację w kolegium jezuickim, dzięki czemu nie były mu obce zagadnienia związane z religią. Zjawiskami mediumicznymi oraz ich konsekwencjami dla życia jednostki i przyszłości ludzkości zainteresował się pod koniec lat osiemdziesiątych XIX wieku, o czym tak wspomina w swych pamiętnikach:

[…] odczuwałem często niepokój duszy. Czułem, że jest jakiś cel, dla którego przyszedłem na świat, lecz nie mogłem odkryć, co mogło być tym celem. Umysł mój zwracał się ustawicznie ku rozmaitym religiom świata. Lecz każda z tych dawnych religii była dla mnie jak strój z czasów chłopięcych. Rozumowałem jeszcze ciągle w myśl zasad materialistycznych. Zapisałem się na członka Stowarzyszenia Racjonalistów, studiowałem sumiennie ich literaturę, lecz była ona zupełnie destruktywną, a człowiek nie może żyć samą destrukcją. Poza tym miałem w każdym razie dość wiary w zjawiska psychiczne, by mieć świadomość, że istnieje skala doświadczeń wykraczających poza granice racjonalnych wyjaśnień, że zatem system ignorujący całą masę faktów, system wykluczający ich istnienie, składał tym samym dowód swej niedoskonałości. Z drugiej strony, mając to przekonanie o istnieniu tych nienormalnych zjawisk, mając świadomość, że jakaś inteligencja – wysoka czy niska – kryła się poza nimi, nie mogłem jednak zrozumieć ich celu i znaczenia. […] Podczas tych ciągłych wędrówek po obczyźnie zajmowałem się poważnie kwestiami psychicznymi, czytając wszystko, co mogłem otrzymać, i organizując od czasu do czasu seanse, które dawały wyniki niezupełnie wprawdzie negatywne, lecz obojętne, zwłaszcza żeśmy nie mieli do pomocy medium. Filozofia przedmiotu poczęła się jednak z wolna odsłaniać, stawała się stopniowo przekonaniem, że życie nie tylko trwa po śmierci, w jakiejś bardzo wiotkiej powłoce, lecz że warunki, z jakimi się ono spotyka w zaświecie, są podobne do znanych nam na ziemi. Choć jednak doszedłem do tych przekonań, daleko mi jeszcze było do zdania sobie sprawy z ich żywotności i wagi2.

Mniej więcej w 1891 roku A.C. Doyle został członkiem Towarzystwa Badań Psychicznych i uzyskał dostęp do niezwykle bogatej kolekcji literatury i materiałów naukowych (między innymi sprawozdań z seansów spirytystycznych i eksperymentów)3. Ewolucję jego poglądów, od ostrożnych poszukiwań sensu po fascynację sprawami życia pozamaterialnego, można prześledzić w kolejnych opracowaniach, z których ogromna większość niestety nie doczekała się tłumaczeń na język polski4. Powieść Kraina mgieł, której pierwsze wydanie ukazało się w 1926 roku, jest więc dziełem doświadczonego entuzjasty i badacza spirytyzmu, którego idee ukształtowały osobiste przeżycia czasu wojny (między innymi śmierć syna – Kingsleya) oraz refleksja nad sytuacją społeczno-polityczną po jej zakończeniu.

Członkowie ekspedycji naukowej uczestniczący w poszukiwaniu zaginionego świata: E.D. Malone, prof. Summerlee, prof. Challenger (A.C. Doyle), lord John Roxton. Ilustracja do pierwszego angielskiego wydania Zaginionego świata z 1912 roku. 
Źródło: freeread.com.au/@RGLibrary/ArthurConanDoyle/Challenger/TheLostWorld.html (dostęp: 16.02.2015)

Poglądy A.C. Doyle’a dotyczące istoty spirytyzmu oraz metod badania zjawisk mediumicznych były przedmiotem dyskusji i krytyki, zwłaszcza od czasów słynnej afery z elfami z Cottingley, o której będzie mowa w dalszej części Przedmowy tłumacza. Wymieniany w Krainie mgieł Oliver Lodge z Instytutu Metapsychicznego w Paryżu, przemawiając w 1931 roku do londyńskich spirytystów, wyraził się o autorze następująco:

Jego metody nie są moimi metodami. On uważał się za misjonarza, za skarbnika wielkiej prawdy, którą musiał dzielić z innymi bez względu na to, czy jej pożądali, czy ją odrzucali i ośmieszali. Nie można jednak nie podziwiać jednolitości oraz oddanej ofiarności jego życia i nauki. Czasem, jak mi się zdaje, brakło mu przebiegłości węża, ale wszyscy muszą uznać szlachetność jego pobudek5.

Przygody profesora Challengera – wczoraj i dziś

Seria powieści A.C. Doyle’a o przygodach ekscentrycznego profesora George’a Challengera i jego przyjaciół składa się z pięciu części. Trudno tu mówić o tomach, ponieważ początkowo każda opowieść ukazywała się w odcinkach w angielskiej prasie, w niektórych tłumaczeniach przybrała postać kieszonkowych zeszytów lub po prostu weszła w skład zbiorów większych opowiadań. Mimo że występują w nich ci sami bohaterowie (oprócz Challengera profesor Summerlee, dziennikarz Edward Malone, lord John Roxton), a autor przywołuje w nich wcześniejsze wątki, to każda część stanowi odrębną całość i można ją czytać niezależnie od pozostałych. 

A.C. Doyle jako profesor Challenger. Ilustracja do pierwszego angielskiego wydania Zaginionego świata z 1912 roku.
Źródło: freeread.com.au/@RGLibrary/ArthurConanDoyle/Challenger/TheLostWorld.html (dostęp: 16.02.2015).

Najbardziej znane są dwa pierwsze tytuły: Zaginiony świat6 i Trujące pasmo7, dostępne także we wczesnej polskojęzycznej wersji jako Świat w letargu8. Trzecia część serii – The land of mist – ukazała się w Polsce w 1927 roku w anonimowym tłumaczeniu pod tytułem Tajemnicze krainy (w niektórych katalogach występuje jako Tajemne krainy)9. Było to dwutomowe opracowanie kieszonkowego formatu, niestety znacznie okrojone (między innymi pozbawione aneksu z uwagami autora) i wydrukowane na złej jakości papierze, który nie przetrwał próby czasu. Przez ponad dziesięć lat poszukiwałem kompletnego egzemplarza tego wydania w celu porównania go z oryginałem i ewentualnego zaczerpnięcia trafnych wyrażeń. Udało mi się znaleźć kilka pokruszonych, zdekompletowanych tomików, lecz pełną wersję uzyskałem dopiero poza granicami Polski, w Bibliotece Narodowej Białorusi w Mińsku. To przedwojenne wydanie jest więc dziś niewątpliwie białym krukiem, dostępnym w nielicznych księgozbiorach. Uzasadnia to próbę ponownego tłumaczenia na język polski i wydania tym razem kompletnej i poprawionej wersji powieści. 

Okładka Świata w letargu z 1922 roku.

Kolejne dwie części serii o przygodach profesora Challengera to raczej nowele niż powieści. When the world screamed z 1928 roku można znaleźć w rozmaitych wersjach polskojęzycznych, opatrzonych tytułem Eksperyment profesora Challengera10. Ostatnia część – The disintegration machine z 1929 roku – nie została jeszcze przetłumaczona.

Zaginiony świat stał się światowym bestsellerem, który zainspirował wielu innych twórców, zwłaszcza w dziedzinie sztuki filmowej. Przygody bohaterów tej opowieści stały się podstawą licznych ekranizacji, zarówno kinowych, jak i telewizyjnych11. Najbardziej znana z nich jest pierwsza, niema wersja z 1925 roku, do której efekty specjalne opracował Willis O’Brien, późniejszy współtwórca między innymi pierwszego filmu o King Kongu12. Warto nadmienić, że także postać z Krainy mgieł zainspirowała filmowców. Występująca w opowieści Delicja Freeman była pierwowzorem medium Tanginy Barrons w filmie Duch i jego dwóch kontynuacjach13.

Postać profesora Challengera została wykorzystana przez wielu innych pisarzy, niekiedy w oryginalnych formach pastiszu, w których niezwykły uczony broni Ziemi przed Marsjanami lub odbywa podróż w kosmos14. Posłużyła także twórcom gier strategicznych15 i specjalistycznych „challengerowskich” blogów16, jako wdzięczny temat znajdujący w wirtualnym świecie licznych miłośników i komentatorów17.

W pierwszym angielskim wydaniu Zaginionego świata A.C. Doyle zażartował z czytelników i pośród oryginalnych rycin zaczerpniętych z „The Strand Magazine” zamieścił podretuszowane fotografie członków ekspedycji profesora Challengera, pozując jako uczony osobiście, z wielką czarną brodą. Późniejsze wydania nie zawierały już tych zabawnych fotografii, jednak obecnie znane są one miłośnikom twórczości Autora dzięki dostępnym publicznie wydaniom cyfrowym powieści i powielaniu ich na licznych blogach. 

Okładka Tajemniczych krain z 1927 roku.

Zwierciadło autora i jego czasów

Kraina mgieł to niewątpliwie najbardziej ideologiczna część ze wszystkich opowieści A.C. Doyle’a o przygodach profesora Challengera. Zawiera pacyfistyczne wątki nawiązujące do nastrojów społecznych po zakończeniu pierwszej wojny światowej, ale przede wszystkim jest bardzo osobistym manifestem autora dotyczącym przyszłości ludzkości, która może się rysować w czarnych barwach, o ile społeczeństwa nie wyzbędą się materializmu i nadużywania cywilizacyjnych osiągnięć. Jego fascynacja filozofią spirytystyczną sprawiła, że mimo rozwijania w powieści wątków sensacyjnych i obyczajowych nie przegapił dosłownie żadnej okazji do przedstawienia założeń spirytyzmu, co dla słabo zorientowanego czytelnika może być kłopotliwe (między innymi ze względu na nieznajomość przywoływanych nazwisk i zjawisk z dziedziny parapsychologii), a miejscami wręcz nużące. Dlatego też niniejsze wydanie w trakcie tłumaczenia zostało opatrzone licznymi przypisami, w których niejasne wątki zostały dookreślone.

A.C. Doyle z właściwym sobie poczuciem humoru, dbałością o szczegóły w opisach poszczególnych postaci, umiejętnym budowaniem napięcia i osobistymi uwagami (na przykład o charakterze ksenofobicznym) przedstawia tak dobrze mu znaną rzeczywistość brytyjskiego społeczeństwa. W najdrobniejszych szczegółach odkrywa salonowy świat miłośników ezoteryki, uwikłanych w konflikty i dysputy o charakterze światopoglądowym i politycznym. Jest to świat, w którym obok racjonalnie rozumujących i postępujących badaczy ze środowiska naukowego nie brakuje osób obdarzonych niezwykłymi zdolnościami, prostych pasjonatów i gapiów, ale też szaleńców i oszustów. Niektóre osoby opisywane są tak wyraziście, że w wielu przypadkach bez problemu daje się rozpoznać ich pierwowzory. Dlatego też można stwierdzić, że powieść ta zawiera wątki, które mogą zainteresować nie tylko poszukiwaczy literackich dokonań A.C. Doyle’a i spirytystycznych odniesień, lecz także specjalistów zajmujących się brytyjską obyczajowością w początkach XX wieku i badających biografię późniejszego twórcy Sherlocka Holmesa.

W trakcie lektury można odnieść wrażenie, że w wielu miejscach ustami poszczególnych bohaterów wypowiada się sam autor, polemizując, tłumacząc, ujawniając sekrety jego najbliższego środowiska. Jednym z podstawowych zagadnień poruszonych w powieści w kategoriach polemicznych jest działalność fałszywych mediów i związanych z nią afer opisywanych w brytyjskiej prasie. O tym, że dla autora były to sprawy istotne, świadczy także następujący fragment pamiętników:

[…] jakkolwiek wszystkie zapewnienia w dziedzinie tych zjawisk należy przyjmować krytycznie, niemniej krytycznie należy się zachowywać wobec zaprzeczeń, a zwłaszcza wobec tak zwanych wykrytych oszustw. Poddawałem często sumiennym badaniom te rzekome oszustwa i stwierdziłem, że ich wykrycie było po prostu albo osobistym uprzedzeniem, albo niedostateczną znajomością praw psychicznych18.

Nie dziwi więc fakt, że wątek Toma Lindena prześladowanego przez policję pod pretekstem działalności jako fałszywe medium jest jednym z najistotniejszych.

Zarówno w Krainie mgieł, jak i w innych opracowaniach poświęconych zjawiskom mediumicznym i ich badaniom A.C. Doyle wykorzystuje kategorie „zjawiska psychiczne” i „badania psychiczne”, ponieważ nowoczesna definicja parapsychologii została sformułowana dopiero w 1923 roku przez Charles’a Richeta19. W wielu wersjach angielskiego oryginału Krainy mgieł – zarówno tych z czasów autora, jak i dostępnych współcześnie między innymi w publicznych bibliotekach cyfrowych – można znaleźć wiele błędów: językowych, rzeczowych, jak również najprawdopodobniej drukarskich (między innymi w nazwiskach i nazwach własnych), powtarzających się w kolejnych edycjach. Aby ułatwić czytelnikowi lekturę i ewentualne poszukiwania osób i miejsc wymienionych w tekście, w niniejszym wydaniu zostały skorygowane najbardziej oczywiste błędy. Poprawiono pisownię nazwisk Mac Cabe na McCabe, Neilsson na Níelsson, Grammont na Gramont, Geiey na Geley, czy Alcau na Alcan itp. i wyrażenia obcojęzyczne (na przykład d’etre raison na raison d’être). W przeciwieństwie do przedwojennego tłumaczenia we współczesnym zostały zachowane oryginalne nazwy opisywanych ulic i miejsc w Londynie w celu ułatwienia dociekliwemu czytelnikowi zlokalizowania ich na planie miasta, choćby za pomocą internetowych aplikacji kartograficznych.

Większość spośród klasycznych prac na temat badań zjawisk mediumicznych i spirytyzmu, wymienionych przez autora zarówno w tekście głównym powieści, jak i w aneksie, dostępnych jest dziś w wersji cyfrowej w Internecie (między innymi w ramach Projektu Gutenberg)20. Dlatego też w przypisach zostały podane ich oryginalne i pełne tytuły.

Legendy A.C. Doyle’a ciąg dalszy

Twórca postaci profesora Challengera był bohaterem licznych anegdot – także dotyczących jego zainteresowań spirytyzmem. Ponieważ miał spore poczucie humoru, chętnie je powtarzał i dostarczał nowych pretekstów ich twórcom. Towarzyski, uwielbiający zarówno prywatne spotkania, jak i występy w sferze publicznej, podczas których mógł dzielić się swoimi ideałami, A.C. Doyle jeszcze za życia zaczął obrastać legendą. Nie dziwi więc fakt, że jego charakterystyczna, barwna, ale i kontrowersyjna postać z czasem stała się elementem kultury masowej, a fascynacja nią trwa do dziś. Oto kilka wątków jego legendy.

Podczas pewnego przyjęcia rozmawiano o życiu pozagrobowym, rozważając kwestię, czy po śmierci byłoby warto powrócić na ziemię. Dyskusja podzieliła rozmawiających na dwa przeciwne obozy, które zażarcie broniły swych racji. W końcu na kompromisowy pomysł wpadł A.C. Doyle, stwierdzając: – Ja ogólnie rzecz biorąc jestem za powrotem, ale postawiłbym swoje warunki.

Przy innej okazji pisarz próbował przekonać do spirytualistycznego światopoglądu słynnego dramaturga George’a Bernarda Shawa. W tym celu zaczął opowiadać o swych doświadczeniach związanych z wirującymi stolikami, powszechnie wykorzystywanymi podczas ówczesnych seansów spirytystycznych.

– Gdy wyciągam w jego kierunku dłonie, stolik zaczyna się odsuwać, jakby ustępował – rzekł Doyle.

– To oczywiste – podchwycił G.B. Shaw – mądry zawsze ustępuje pierwszy21.

Inną znaną osobą, którą A.C. Doyle za wszelką cenę próbował wciągnąć do środowiska spirytystów, był słynny iluzjonista Harry Houdini, o którym mowa jest także w Krainie mgieł. Oficjalnie nigdy do tego nie doszło, jednak niektórzy biografowie sugerują, że pod koniec życia H. Houdini doświadczył na tyle przekonujących przeżyć natury ezoterycznej, że pogodził się z pisarzem, przyznając mu rację w sporze o istnienie życia pozagrobowego. Ich towarzyskie perypetie stały się wdzięcznym tematem książek22 oraz filmów, w których główne role odtwarzały gwiazdy światowego kina23.

Niewątpliwie jednak najbardziej znanym elementem legendy A.C. Doyle’a jest tzw. sprawa elfów z Cottingley.

W latach 1920 i 1921 na łamach czasopisma „The Strand Magazine” pisarz ogłosił24, że miłośniczka zjawisk paranormalnych panna Felicia Rudolphine Scatcherd poinformowała go, iż na północy Anglii w miejscowości Cottingley żyje rodzina Arthura Wrighta, w której skład wchodzą między innymi dwie dziewczynki (dziesięcio- i trzynastoletnia). W 1917 roku Elsie – córka pana domu – bardzo często bawiła się w towarzystwie swej kuzynki Frances Carpenter. Pewnego dnia zaczęły opowiadać rodzicom o malutkich stworzeniach, z którymi spotykają się w lesie. Jakiś czas później ojciec Frances miał już dość tych relacji i w celu poskromienia fantazji dziewczynek polecił im sfotografować ich nowych przyjaciół. Te poszły do lasu, a po godzinie wróciły, oznajmiając, że zdjęcia zostały zrobione. Ojciec oddał film do wywołania, a gdy przyszedł go odebrać, zdumiony fotograf powiedział: „To coś najbardziej nadzwyczajnego, co widziałem w życiu!”. Fotografie przedstawiały bowiem dziewczynki otoczone malutkimi postaciami, unoszącymi się w powietrzu za sprawą jakby motylich skrzydeł. Przypominają one swym wyglądem bajkowe elfy czy duszki kwiatowe – tak delikatne, że nie rzucają cienia na znajdujące się w pobliżu rośliny. Ludziki mają zaledwie kilka centymetrów wzrostu i zdają się zaprzyjaźnione z dziewczynkami. Sprawę tę A.C. Doyle opisał szczegółowo także w bogato ilustrowanej książce25.

Trzy lata później na skutek starań przewodniczącego Towarzystwa Teozoficznego w Bradford Edwarda L. Gardnera, zaproszonego do współpracy przez A.C. Doyle’a, zarówno negatywy, jak i dziewczynki poddano skrupulatnym badaniom. Henry Snelling – najwybitniejszy brytyjski ekspert do spraw fałszerstw fotografii, pracujący wówczas dla Kodaka – dokładnie przeanalizował negatywy i w specjalnym raporcie nie stwierdził żadnych fałszerstw:

Negatywy są jak najbardziej uczciwe, bez montaży, otrzymane przy pomocy jednego ujęcia na wolnym powietrzu. Ukazują, że figurki są w ruchu. Nie są to zdjęcia wykonane przy użyciu papierowych figur, czarnego tła albo innych technik montażu. Moim zdaniem mamy tu do czynienia z autentycznymi negatywami26.

W listopadzie 1920 roku wyposażone w aparat z filmem oznakowanym przez H. Snellinga dziewczynki ponownie wysłano do lasu, by raz jeszcze sfotografowały stworki. W ciągu czternastu dni udało im się wykonać dwie dobre fotografie. Również i w tym wypadku badacze nie stwierdzili fałszerstwa.

Do badań włączyli się też ekspert w sprawach radiestezji major John Hall-Edwards, medium Geoffrey Hodson, sztaby niezależnych psychologów, fizyków i specjalistów z kilku innych dziedzin. Frances i Elsie opowiadały, że ludziki te pojawiają się w chwili, gdy tylko o nich pomyślą. Zbliżają się zaś w momencie, gdy wyczują, że dziewczynki nie mają wobec nich żadnych wrogich zamiarów. Stworzenia są tak lekkie, że z łatwością utrzymują się na powierzchni liści. Ich kolor jest mieszaniną zieleni oraz barw kwiatów malwy i lawendy. Dłonie i twarze ludzików są prawie nieskazitelnie białe. Sprawa elfów z Cottingley stała się nie lada sensacją i przez wiele lat wspominano o niej jako o niewyjaśnionym dziwie natury. Wskazywano ją też jako przykład możliwego zaślepienia i naiwności badaczy zjawisk paranormalnych, których głównym przedstawicielem był A.C. Doyle27.

Dopiero w 1978 roku amerykański prestidigitator James Randi (słynący z demaskowania oszustw, zwłaszcza w dziedzinie zjawisk paranormalnych) zauważył28, że istoty ze zdjęć są bardzo podobne do elfów przedstawionych na rysunkach w popularnej książce Prezent księżnej Marii29, która ukazała się ponad dwa lata przed powstaniem pierwszych zdjęć w Cottingley. Zamieszanie wokół dziewczynek i ich opowieści rozpętało się więc ponownie.

Po latach milczące jak dotąd Frances i Elsie stwierdziły, że dokonały mistyfikacji, chcąc wywołaną sensacją uratować Elsie od kary za wejście do strumienia. W 1983 roku parapsycholog Joe Cooper opublikował jednak kolejne zeznanie obu kobiet, że fotografie istotnie były fałszerstwem, lecz tylko dlatego, że niezwykłe istoty nie pozwalały robić sobie zdjęć. Frances na kilka lat przed śmiercią ujrzała je ponownie i próbowała zarejestrować amatorską kamerą, ale i tym razem jej się nie powiodło. Czy istotnie chodziło o sprytne oszustwo, które uśpiło także czujność A.C. Doyle’a – trudno powiedzieć, bo ekspertyza H. Snellinga była niewątpliwie wiarygodna, główne bohaterki opowieści zaś (zmarłe w latach 1986 i 1988 jako panie Hill i Way) jeszcze kilkakrotnie zmieniały zdanie30.

Sprawa elfów z Cottingley nie tylko jednak stała się wdzięcznym tematem programów popularnonaukowych, lecz także posłużyła jako podstawa scenariuszy filmów fabularnych, w których A.C. Doyle pojawia się jako niewątpliwie pozytywny bohater31.

*

Powyższe informacje pozwalają się zorientować, w jakich okolicznościach powstała spirytystyczna opowieść o dalszych losach profesora Challengera. Utrzymana w wiktoriańskim duchu, na wskroś przepojona spirytualistycznymi ideałami A.C. Doyle’a Kraina mgieł to więc nie tylko sensacyjna historyjka dla miłośników niesamowitości i talentu literackiego klasyka światowej kultury popularnej, lecz także rozprawa o kwestiach dotyczących pochodzenia i przeznaczenia człowieka, jego natury i środowiska życia – zarówno widzialnego, jak i obejmującego pozamaterialną sferę bytu. Dla jednych czytelników może więc być wyłącznie niezobowiązującą lekturą, dla innych zaś pretekstem do głębszej refleksji.

Przemysław Paweł Grzybowski

Bibliografia do przedmowy tłumacza

Christensen J.R., Arthur Conan Doyle’s quest journey to The land of mist, „Akademisk Kvarter – Academic Quarter” 2012, 4.

Cooper J., The case of the Cottingley fairies, Firebird Distributing, London 1998.

Doyle A.C., Eksperyment profesora Challengera, tłum. B. Falk, Rój, Warszawa 1927.

Doyle A.C., Fairies photographed, „The Strand Magazine” 1920, 12. 

Doyle A.C., Nowe objawienie (co to jest spirytyzm?), tłum. W.E. Pordes, Cracovia, Kraków 1992.

Doyle A.C., Świat w letargu. Opowieść o nowej przygodzie profesora Challengera, lorda Roxtona, profesora Summerlee i Edwarda Malone, tłum. A. Spero, Stowarzyszenie Pracowników Księgarskich, Warszawa 1922.

Doyle A.C., Świat zaginiony, tłum. A. Spero, Stowarzyszenie Pracowników Księgarskich, Warszawa 1922.

Doyle A.C., Tajemnicze krainy, Wyd. „Taniej Książki”, Warszawa 1927.

Doyle A.C., The coming of the fairies, Hodder & Stoughton, London – New York 1922. 

Doyle A.C., The evidence for fairies with new fairies photographs, „The Strand Magazine” 1921, 363.

Doyle A.C., The lost world. The professor Challenger story, freeread.com.au/@RGLibrary/ArthurConanDoyle/Challenger/TheLostWorld.html (dostęp: 16.02.2015).

Doyle A.C., Trujące pasmo, tłum. L. Owczarzak, B. Falk, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1959.

Doyle A.C., Wspomnienia i przygody, t. 2, tłum. F.S., Bibljoteka Dzieł Wyborowych, Warszawa 1925.

Farmer P.J., Doc Savage. His apocalyptic life, Doubleday, Garden City 1973.

Farmer P.J., Tarzan alive. A definitive biography of Lord Greystoke, Doubleday, Garden City 1972.

Griffiths F.M., Reflections on the Cottingley fairies. Frances Griffiths – in her own words. With additional material by her daughter Christine, JMJ Publications, Belfast 2009.

Grzybowski P.P., Opowieści spirytystyczne. Mała historia spirytyzmu, Kos, Katowice 1999.

Kardec A., Księga duchów, tłum. P.P. Grzybowski, Kos, Katowice 2001.

Kardec A., Księga mediów, tłum. P.P. Grzybowski, Kos, Katowice 2003.

Kardec A., Niebo i piekło według spirytyzmu, tłum. P.P. Grzybowski, Kos, Katowice 2009.

Korzeniowski C. (oprac.), Świat się śmieje. 1000 anegdot o wielkich ludziach, Europa, Wrocław 1992.

Losure M., The fairy ring or Elsie and Frances fool the world, Candlewick Press, Somerville 2012.

Noyes A., A spell for a fairy [w:] Princess Mary’s gift book, Hodder & Stoughton, London – New York – Toronto 1914.

Nye N., Return to the lost world, Images Booksellers and Distributors, Wellington 1991.

Project Gutenberg, www.gutenberg.org (dostęp: 16.02.2015).

Randi J., The case of the Cottingley fairies. Examine the evidence, James Randi Educational Foundation, Fort Lauderdale 2012. 

Rowland M.R., Forgotten futures III. George E. Challenger’s mysterious world. A role playing sourcebook for Sir Arthur Conan Doyle’s scientific romances, http://www.forgottenfutures.com/game/ff3/worldbk3.htm (dostęp: 16.02.2015).

Sandford Ch., Houdini i Conan Doyle. Mistrzowie tajemnic, iluzji i manipulacji, tłum. A. Staszewska, Jeden Świat, Warszawa 2013.

silentmoviemonsters.tripod.com/TheLostWorld/index.html (dostęp: 16.02.2015).

Theaker S.W., Professor Challenger in space, Silver Age Books, New York 2001.

Wellman M.W., Wellman W., Sherlock Holmes’ war of the worlds, Warner Books, New York 1975.

www.arthur-conan-doyle.com/index.php?title=The_Strand_Magazine (dostęp: 16.02.2015).

Filmografia do przedmowy tłumacza 

FairyTale. A true story, reż. C. Sturridge, USA – UK 1997. 

Houdini, reż. P. Densham, USA 1998.

Houdini, History Channel Labor Day, USA 2014.

Houdini. Death Defying Acts, reż. G. Armstrong, Australia – UK 2007.

King Kong, reż. M.C. Cooper, E.B. Schoedsack, USA 1933.

Photographing fairies, reż. N. Willing, UK 1997.

Poltergeist, reż. T. Hooper, USA 1982.

Poltergeist II. The other side, reż. B. Gibson, USA 1986.

Poltergeist III, reż. G. Sherman, USA 1988.

Sir Arthur Conan Doyle’s The lost world, reż. R. Franklin et al., Australia – Canada – New Zealand 1999–2002.

The lost world, reż. I. Allen, USA 1960.

The lost world, reż. T. Bond, Canada 1992.

The lost world, reż. H.O. Hoyt, USA 1925.

The lost world, reż. B. Keen, USA 1998.

The lost world, reż. S. Orme, Deutschland – USA – UK 2001.

1Podstawy filozofii spirytystycznej zostały przedstawione między innymi w następujących opracowaniach: A. Kardec, Księga duchów, tłum. P.P. Grzybowski, Kos, Katowice 2001; A. Kardec, Księga mediów, tłum. P.P. Grzybowski, Kos, Katowice 2003; A. Kardec, Niebo i piekło według spirytyzmu, tłum. P.P. Grzybowski, Kos, Katowice 2009.

2A.C. Doyle, Wspomnienia i przygody, t. 2, tłum. F.S., Bibljoteka Dzieł Wyborowych, Warszawa 1925, s. 47–48.

3Zob. A.C. Doyle, Nowe objawienie (co to jest spirytyzm?), tłum. W.E. Pordes, Cracovia, Kraków 1992, s. 37.

4Najważniejsze prace A.C. Doyle’a ogłoszone drukiem to (wraz z rokiem pierwszego wydania): Life after death (a form letter) (1918); The new revelation (1918); The vital message (1919); Spiritualism and rationalism (1920); The wanderings of a spiritualist (1921); Spiritualism – some straight questions and direct answers (1922); The case for spirit photography (1922); The coming of the fairies (1922); Psychic experiences (1925); The early Christian church and modern spiritualism (1925); The history of spiritualism (1926); Spiritualism (1927); What does spiritualism actually teach and stand for? (1928).

5Za: P.P. Grzybowski, Opowieści spirytystyczne. Mała historia spirytyzmu, Kos, Katowice 1999, s. 102.

6The lost world z 1912 roku. Pierwsze wydanie w Polsce: A.C. Doyle, Świat zaginiony, tłum. A. Spero, Stowarzyszenie Pracowników Księgarskich, Warszawa 1922. Tylko pierwsze wydanie tej powieści w polskim tłumaczeniu zatytułowano Świat zaginiony. Późniejsze – na przykład popularne wydanie w przekładzie Tadeusza Everta (Itaka, Poznań 1993) – nosiły tytuł Zaginiony Świat.

7Zob. A.C. Doyle, Trujące pasmo, tłum. L. Owczarzak, B. Falk, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1959.

8The poison belt z 1913 roku. Pierwsze wydanie w Polsce: A.C. Doyle, Świat w letargu, tłum. A. Spero, Stowarzyszenie Pracowników Księgarskich, Warszawa 1922.

9Zob. A.C. Doyle, Tajemnicze krainy, Wyd. „Taniej Książki”, Warszawa 1927.

10Pierwsze wydanie w Polsce: A.C. Doyle, Eksperyment profesora Challengera, tłum. B. Falk, Rój, Warszawa 1927.

11Zob. między innymi: The lost world, reż. H.O. Hoyt, USA 1925; The lost world, reż. I. Allen, USA 1960; The lost world, reż. T. Bond, Canada 1992; The lost world, reż. B. Keen, USA 1998; Sir Arthur Conan Doyle’s The lost world, reż. R. Franklin et al., Australia – Canada – New Zealand 1999–2002; The lost world, reż. S. Orme, Deutschland – USA – UK 2001.

12Zob. King Kong, reż. M.C. Cooper, E.B. Schoedsack, USA 1933.

13Zob. Poltergeist, reż. T. Hooper, USA 1982; Poltergeist II. The other side, reż. B. Gibson, USA 1986; Poltergeist III, reż. G. Sherman, USA 1988.

14Zob. na przykład: P.J. Farmer, Doc Savage. His apocalyptic life, Doubleday, Garden City 1973; P.J. Farmer, Tarzan alive. A definivite biography of Lord Greystoke, Doubleday, Garden City 1972; N. Nye, Return to the lost world, Images Booksellers and Distributors, Wellington 1991; S.W. Theaker, Professor Challenger in space, Silver Age Books, New York 2001; M.W. Wellman, W. Wellman, Sherlock Holmes’ war of the worlds, Warner Books, New York 1975.

15Zob. na przykład: M.R. Rowland, Forgotten futures III. George E. Challenger’s mysterious world. A role playing sourcebook for Sir Arthur Conan Doyle’s scientific romances, 1993–2000, http://www.forgottenfutures.com/game/ff3/worldbk3.htm (dostęp: 16.02.2015).

16Zob. na przykład: silentmoviemonsters.tripod.com/TheLostWorld/index.html (dostęp: 16.02.2015).

17Zob. J.R. Christensen, Arthur Conan Doyle’s quest journey to The land of mist, „Akademisk Kvarter – Academic Quarter” 2012, 4, 121–132.

18A.C. Doyle, Wspomnienia i przygody…, op. cit., s. 50–51.

19„Parapsychologia jest nauką badającą zjawiska mechaniczne lub psychiczne, które zostały wywołane przez siły zdające się posiadać charakter inteligentny lub przez nieznane moce utajone w umyśle ludzkim” – za: P.P. Grzybowski, Opowieści spirytystyczne…, op. cit., s. 43.

20Zob. Project Gutenberg, www.gutenberg.org (dostęp: 16.02.2015).

21Zob. C. Korzeniowski (oprac.), Świat się śmieje. 1000 anegdot o wielkich ludziach, Europa, Wrocław 1992, s. 96.

22Zob. na przykład: Ch. Sandford, Houdini i Conan Doyle. Mistrzowie tajemnic, iluzji i manipulacji, tłum. A. Staszewska, Jeden Świat, Warszawa 2013.

23Zob. na przykład: Houdini. Death Defying Acts, reż. G. Armstrong, Australia – UK 2007; Houdini, reż. P. Densham, USA 1998; Houdini, History Channel Labor Day, USA 2014 (miniserial z Adrienem Brodym w roli głównej).

24Zob. A.C. Doyle, Fairies photographed, „The Strand Magazine” 1920, 12, s. 463–468; A.C. Doyle, The evidence for fairies with new fairies photographs, „The Strand Magazine” 1921, 363, s. 199–206.

25Zob. A.C. Doyle, The coming of the fairies, Hodder & Stoughton, London – New York 1922. Ze względu na brak praw autorskich do reprodukcji fotografii bohaterów sprawy elfów w Cottingley zamieszczonych zarówno w artykułach „The Strand Magazine”, jak i we wspomnianej publikacji czytelnik nie znajdzie ich w niniejszej książce, lecz z łatwością może je odszukać i zapoznać się z nimi w Internecie, zarówno dzięki wersji The coming of the fairies dostępnej w bibliotekach cyfrowych (zob. na przykład www.gutenberg.org, dostęp: 16.02.2015), jak i w publicznym portalu poświęconym twórczości A.C. Doyle’a (zob. http://www.arthur-conan-doyle.com/index.php?title=The_Strand_Magazine, dostęp: 16.02.2015).

26Za: P.P. Grzybowski, Opowieści spirytystyczne…, op. cit., s. 100.

27Zob. na przykład: J. Cooper, The case of the Cottingley fairies, Firebird Distributing, London 1998; M. Losure, The fairy ring or Elsie and Frances fool the world, Candlewick Press, Somerville 2012.

28Zob. J. Randi, The case of the Cottingley fairies. Examine the evidence, James Randi Educational Foundation, Fort Lauderdale 2012.

29A. Noyes, A spell for a fairy [w:] Princess Mary’s gift book, Hodder & Stoughton, London – New York – Toronto 1914, s. 101–104.

30Jedną z ostatnich wersji opowieści zawiera książka Frances – zob. F.M. Griffiths, Reflections on the Cottingley fairies. Frances Griffiths – in her own words. With additional material by her daughter Christine, JMJ Publications, Belfast 2009.

31Zob. FairyTale. A true story, reż. C. Sturridge, USA – UK 1997; Photographing fairies, reż. N. Willing, Wielka Brytania 1997.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2016
For polish translation Copyright © by Przemysław P. Grzybowski 2016

Tytuł oryginału: The Land of Mist

Opracowano na podstawie wersji z 1926 roku, dostępnej w domenie publicznej.

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Projekt okładki:
Ewa Beniak-Haremska

Redakcja wydawnicza:
Sylwia Stojak

ISBN wersji elektronicznej: 978-83-7850-867-0

Oficyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2016