Rozwijanie poczucia własnej wartości u dzieci w młodszym wieku szkolnym

Teresa Lewandowska-Kidoń
Danuta Wosik-Kawala

Kraków 2015

Myślenie o sobie może dodawać skrzydeł, ale może też je podcinać

Naszym Dzieciomw podziękowaniu za inspiracje

Spis treści

Wstęp

Rozdział I Poczucie własnej wartości w świetle literatury psychopedagogicznej

Poczucie własnej wartości według Nathaniela Brandena

Czynniki determinujące poczucie własnej wartości

Wpływ rodziców (opiekunów) na kształtowanie poczucia własnej wartości dziecka

Znaczenie szkoły w kształtowaniu poczucia własnej wartości dziecka

Rozwój poczucia własnej wartości w ontogenezie

Poczucie własnej wartości a zachowanie człowieka

Rozdział II Metodyka pracy z grupą

Etapy pracy z grupą

Zasady pracy z grupą

Metody pracy z grupą

Strategie pracy z grupą

Ewaluacja

Rozdział III Program rozwijania poczucia własnej wartości u dzieci w młodszym wieku szkolnym

Charakterystyka dziecka w młodszym wieku szkolnym

Cele i treści programu

Scenariusze

Scenariusz 1

Scenariusz 2

Scenariusz 3

Scenariusz 4

Scenariusz 5

Scenariusz 6

Scenariusz 7

Scenariusz 8 (spotkanie dwugodzinne)

Scenariusz 9

Scenariusz 10

Scenariusz 11

Scenariusz 12

Scenariusz 13

Scenariusz 14

Scenariusz 15

Scenariusz 16

Scenariusz 17

Scenariusz 18

Scenariusz 19

Scenariusz 20

Scenariusz 21

Scenariusz 22

Scenariusz 23

Scenariusz 24

Scenariusz 25

Scenariusz 26

Scenariusz 27

Scenariusz 28

Scenariusz 29

Scenariusz 30

Propozycje dodatkowych ćwiczeń do wykorzystania w trakcie realizacji programu

Zakończenie

Bibliografia

Aneks

Strona redakcyjna

Wstęp

Młodszy wiek szkolny to bardzo ważny okres dla tworzenia pozytywnego obrazu własnej osoby i rodzącego się poczucia własnej wartości. Rozpoczynając naukę w szkole, dziecko zaczyna zdobywać wiele informacji o sobie i o otaczającym je świecie oraz poszukiwać odpowiedzi na pytania dotyczące samego siebie: kim jestem?, co znaczę dla innych?, jak widzą mnie inni?, dla kogo jestem ważny? Najistotniejszym źródłem, z którego pochodzą opinie mające wpływ na kształtowanie obrazu samego siebie, jest rodzina. W tym czasie dzieci spotykają się również z ocenami na swój temat pochodzącymi od grupy rówieśniczej, porównują się z koleżankami i kolegami, często formułując na tej podstawie sądy na swój temat. Grupa społeczna, jaką jest klasa szkolna, to drugie istotne źródło kształtowania się poczucia własnej wartości młodego człowieka. W procesie kształtowania obrazu samego siebie bardzo ważna jest postawa nauczyciela, który ma bardzo duży wpływ na odnoszone przez dziecko sukcesy (nie tylko dydaktyczne, lecz także interpersonalne) oraz doznawane przez nie niepowodzenia.

Niewłaściwe oddziaływania ze strony rodziny, grupy rówieśniczej czy szkoły mogą spowodować zaburzenia w kształtowaniu się poczucia własnej wartości dziecka. Pierwszymi objawami zaburzeń mogą być: nieśmiałość, nieufność, lęk przed ekspozycją społeczną, brak wiary we własne możliwości, nieumiejętność upominania się o własne potrzeby i prawa, niepodejmowanie różnych aktywności społecznych, wycofywanie się z życia grupy, nieumiejętność wyrażania własnych uczuć i radzenia sobie z trudnymi emocjami. W konsekwencji dziecko może się stać nieakceptowane społecznie.

Brak wiary w siebie hamuje aktywność i twórczość dziecka, utrudnia, a wręcz uniemożliwia podejmowanie wysiłków zmierzających do osiągnięcia sukcesów szkolnych, do rozwoju uzdolnień i umiejętności, ponieważ dziecko uznaje stojące przed nim zadania za niemożliwe do wykonania. Dlatego dzieci o niskim poczuciu własnej wartości, mimo posiadanych zdolności intelektualnych, często osiągają wyniki znacznie poniżej swoich możliwości.

Zadaniem nauczyciela edukacji wczesnoszkolnej jest więc wspieranie i motywowanie każdego dziecka do budowania pozytywnego obrazu własnej osoby, a także prawidłowa kontrola poziomu jego samooceny, tak aby w porę dostrzec potencjalne problemy i podjąć odpowiednie kroki, które wzmocnią u dziecka poczucie własnej wartości. Pomocą w tym może się okazać program prezentowany w niniejszej książce.

Zaproponowany program ma charakter zarówno profilaktyczny, wspomagający dojrzałość emocjonalną dziecka, przeciwdziałający jego niskiej samoocenie oraz braku samoakceptacji, jak i terapeutyczny, przeznaczony jest bowiem dla dzieci mających już trudności tego rodzaju. Jego celem jest wsparcie dziecka przez grupę i nauczyciela, tak aby radziło sobie z rozwiązywaniem problemów o charakterze osobistym i społecznym.

Przed przystąpieniem do realizacji programu warto poznać grupę w celu dostosowania proponowanych ćwiczeń do poziomu rozwoju poznawczego, emocjonalnego czy społecznego dzieci uczestniczących w zajęciach. Ważne jest również poznanie potrzeb i zainteresowań poszczególnych członków grupy oraz relacji zachodzących między nimi.

Osobą prowadzącą zajęcia może być nauczyciel uczący w danej klasie – uczniowie mają do niego najczęściej pozytywny stosunek i darzą go zaufaniem (zwłaszcza na etapie edukacji wczesnoszkolnej). Powinien on posiadać wiedzę merytoryczną i metodyczną oraz kompetencje społeczne. Do jego zadań należy między innymi stworzenie odpowiedniej atmosfery przez zapewnienie dzieciom bezpieczeństwa fizycznego i psychicznego, stymulowanie ich do różnego rodzaju aktywności. Proponowany program można odpowiednio modyfikować, dostosowując go do potrzeb i możliwości grupy, jej zainteresowania poszczególnymi ćwiczeniami, a także do własnych preferencji i pomysłowości nauczyciela prowadzącego zajęcia.

Istotnym zadaniem wychowawczym szkoły powinno być kształtowanie u każdego ucznia pozytywnego obrazu własnej osoby. Jeśli na początku edukacji szkolnej zadbamy o rozwój poczucia własnej wartości dziecka, to w starszych klasach będzie ono umiało lepiej ocenić swoją pracę, swoje zachowanie i kontakty z innymi. Skutkiem pozytywnej samooceny w życiu dorosłym jest umiejętność akceptacji swoich niedoskonałości i niedomagań.

Książka składa się z trzech rozdziałów. Rozdział pierwszy, teoretyczny, omawia rozumienie pojęcia poczucia własnej wartości, ukazuje także czynniki mające wpływ na jego rozwój oraz charakterystykę zachowań jednostek posiadających prawidłowe i nieprawidłowe poczucie własnej wartości. Drugi rozdział zajmuje się metodami i strategiami pracy z grupą. Dokonano w nim klasyfikacji tych metod oraz przeglądu wybranych spośród nich, uwzględniając zwłaszcza te, które zostały zastosowane w niniejszej propozycji zajęć dla dzieci. Ważnym zagadnieniem w tym rozdziale jest prezentacja etapów, strategii i obowiązujących zasad pracy z grupą. Ukazano w nim także zagadnienia dotyczące ewaluacji programów profilaktyczno-wychowawczych. Ostatni, trzeci rozdział zawiera charakterystykę dziecka w młodszym wieku szkolnym oraz przygotowaną na podstawie literatury przedmiotu, a także własnych doświadczeń autorek, propozycję programu rozwijania poczucia własnej wartości u dzieci w młodszym wieku szkolnym.

Zakończenie

Rozpoczynając edukację szkolną, dzieci niejednokrotnie przeżywają silny stres spowodowany nową dla nich sytuacją. Pierwsze doświadczenia szkolne nie dla wszystkich dzieci są przyjemne i satysfakcjonujące. Nagromadzenie negatywnych emocji może być źródłem niepokojów, napięć, nieśmiałości, lęku przed szkołą i innymi ludźmi, a także zaburzeń w pozytywnym postrzeganiu samego siebie. Obowiązkiem nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej jest pomóc tym uczniom przejść etap adaptacji do warunków szkolnych oraz wspieranie ich w rozwoju pozytywnej samooceny.

Głównym celem zaprezentowanego w niniejszej książce programu jest wzmacnianie poczucia własnej wartości dzieci w młodszym wieku szkolnym. Proponowane zajęcia stanowią okazję do nabywania przez nie nowych doświadczeń, umożliwiających im bardziej poprawne funkcjonowanie w rodzinie, szkole, grupie rówieśniczej. Warto jednak podkreślić, iż zmiany, jakie zachodzą w poczuciu własnej wartości ucznia, zależą nie tylko od aktywnej postawy samego dziecka, ale przede wszystkim od wsparcia ze strony grupy i nauczyciela prowadzącego zajęcia, gdyż dziecko w tym wieku, budując pozytywny obraz samego siebie, opiera się głównie na opiniach innych osób.

Niezmiernie ważnym warunkiem powodzenia w realizacji niniejszego programu jest humanistyczne podejście do drugiej osoby. Istotna zatem jest akceptacja każdego dziecka, otwartość w relacji z nim, rozumienie empatyczne, czyli dbanie o atmosferę bezpieczeństwa i zaufania.

Przedstawione scenariusze stanowią otwartą propozycję, pozwalającą na realizację własnych pomysłów zarówno prowadzącego zajęcia, jak i dzieci.

Wszystkim nauczycielom i wychowawcom, którzy podejmą się realizacji prezentowanego programu życzymy wiele satysfakcji i radości z pracy.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2009

Recenzent:
Prof. dr hab. Mieczysław Łobocki

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Projekt okładki:
Ewa Beniak-Haremska

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-845-8

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-7850-911-0

Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2015