Córce Zuzannie – na początek zawodowej drogi

Książkę dedykuję wszystkim pracownikom z niepełnosprawnością intelektualną,
ich trenerom oraz mentorom

Wstęp

Kiedy przyszli po Żydów, nie protestowałem. Nie byłem przecież Żydem.

Kiedy przyszli po komunistów, nie protestowałem. Nie byłem przecież komunistą.

Kiedy przyszli po socjaldemokratów, nie protestowałem.

Nie byłem przecież socjaldemokratą.

Kiedy przyszli po związkowców, nie protestowałem. Nie byłem przecież związkowcem.

Kiedy przyszli po mnie, nikt nie protestował. Nikogo już nie było.

Martin Niemoeller¹

Jakkolwiek elokwentny jest Niemoeller, aby być historycznie poprawnym, musiałby dodać: „Potem przyszli po niepełnosprawnych, ale ja nie protestowałem, bo nie byłem niepełnosprawny”. Ta książka jest zadedykowana setkom tysięcy osób z niepełnosprawnością pominiętych w historii.

Marta Russell²

Niniejsza książka jest efektem realizacji projektu badawczego, którego celem było zgłębienie fenomenu pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną rozgrywającego/urzeczywistniającego się w przestrzeni współczesnej Polski oraz współczesnego rynku pracy. Problematyka wsparcia dorosłości naszych współobywateli z niepełnosprawnością intelektualną, również wsparcia ich możliwości w kreowaniu tej dorosłości w obszarze płatnej pracy, leży w polu moich badawczych eksploracji od wielu lat. Koresponduje z zainteresowaniem analizą trendów polityki społecznej wobec osób z niepełnosprawnością czy też politycznych kontekstów wyznaczających nurty działania odnoszące się do tej grupy społecznej. W Polsce od wielu lat promowana jest polityka inkluzji, wyrównywania szans, polityka równości zakładająca przeciwdziałanie dyskryminacji w wielu obszarach życia społecznego, w tym w dostępie do płatnej pracy. Polityka kształtowana w duchu społecznego modelu niepełnosprawności, uznająca, iż to pełnosprawne społeczeństwo przez hegemonię ableistycznej, normocentrycznej kultury upośledza osoby z niepełnosprawnością, polityka w swoich deklaracjach wspierająca realizację idei niezależnego życia. Ratyfikowana przez Polskę w 2012 roku Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych, ze swoim zbiorem praw oraz powinności państw/społeczeństw wobec tej mniejszości społecznej, powinności, które mają ułatwić realizację tych praw (w tym zawartego w artykule 27 prawa do pracy), niejako wzmocniła równościowy i antydyskryminacyjny charakter polityki społecznej/publicznej wobec osób z niepełnosprawnościami.

Moje zainteresowanie wątkami problemowymi rysującymi się w polu wsparcia szeroko rozumianego funkcjonowania w dorosłości osób z niepełnosprawnością intelektualną idzie również w parze z namysłem nad samą społeczno-kulturową konstrukcją zjawiska niepełnosprawności/niepełnosprawności intelektualnej. Od lat zafascynowana poststrukturalnymi koncepcjami dyskursu (Foucault 2000, 2002; Laclau 2005), które zakładają, że większość społecznych zjawisk (do jakich zaliczam niepełnosprawność intelektualną, pracę i emancypację) jest konstruowanych w dyskursie i przez dyskurs, który jest zarówno narzędziem zniewolenia, opresji, wykluczania i zmuszania do milczenia „alternatywnych wersji rzeczywistości”, jak i emancypacji – gdyż „świat jest zawsze większy niż jakakolwiek jego wersja w umysłach ludzi” (Melosik 1994: 203) – przyglądam się sposobom konstruowania znaczeń niepełnosprawności intelektualnej w polskiej kulturze. Znaczeń i dyskursów, które są nie tylko formami „mówienia o”, ale również są narzędziami generowania społecznych praktyk, „działaniami jako urzeczywistnianiem tego, co wynika z treści” (Szkudlarek 2008: 127). Owe analizy ujawniające dyskursywne konstrukcje niepełnosprawności intelektualnej kierują w stronę rozpoznania tradycyjnych, społecznych definicji niepełnosprawności intelektualnej, tworzonych w perspektywie nieproduktywności, niemożności, niemożliwości czy niezdolności, i lokują osoby zdiagnozowane jako niepełnosprawne intelektualnie na peryferiach/marginesach życia społecznego, poza obszarem płatnej pracy, oraz w stronę znaczeń im zaprzeczającym, mającym na celu zmianę tego zniewalającego oglądu społecznego. Praktyki wsparcia w obszarze aktywizacji zawodowej, włączenia do rynku pracy osób z niego wykluczonych w erze wczesnej industrializacji, która stworzyła tzw. „nieproduktywne ciało”, mają na celu zarówno zmianę społecznego bytowania / społecznych miejsc egzystencji osób z niepełnosprawnością intelektualną, jak i zmianę ich definicji społecznej. Według Marty Russell bowiem

[...] niepełnosprawność jest produktem wyzyskującej struktury ekonomicznej społeczeństwa kapitalistycznego, które tworzy (a następnie uciska) tzw. „ciało niepełnosprawne”, aby pozwolić niewielkiej klasie kapitalistycznej stworzyć warunki ekonomiczne niezbędne do zgromadzenia ogromnego bogactwa (2019: 2; zob. także 1998, 2017).

Alan Roulstone i Colin Barnes (2005) są natomiast zdania, że praca pozostaje kluczowym elementem sprawiedliwego społeczeństwa. W terapeutyczno-wspierających działaniach, uznając prawo osób z niepełnosprawnością intelektualną do płatnej pracy, nie zgadzając się na zepchnięcie ich na margines życia społecznego z etykietą zbędnych obywateli, „nie-konsumentów”, wybrakowanych spożywców (Bauman 2006), walcząc z całą listą społecznych stereotypów odmawiających im prawa do dorosłości, aktywności, samodzielności (Piotrowicz 2010; Szczupał 2010; Żyta 2011; Krzemińska 2020; Krzemińska, Lindyberg 2012; Woynarowska 2010; Cytowska 2012; Myśliwczyk 2019), uznając pracę za jedną z najbardziej znaczących praktyk człowieka, wartość uniwersalną, punkt odniesienia innych wartości oraz wyznacznik wartości człowieka (Kwiatkowski 2006), fenomen, który wyznacza miejsce człowieka w społeczeństwie, w przekonaniu o pełnej słuszności obranej drogi – konstruujemy i realizujemy programy oraz projekty aktywizacji zawodowej. W tym momencie jednak pojawiają się krytyczne głosy zmuszające do namysłu nad sposobami czy kształtami realizacji prawa do pracy, które mogą zarówno nieść emancypacyjny potencjał, jak i mieć opresyjny charakter przymuszania do normalności, racjonalności, do odtwarzania obcych wzorów realizacji dorosłości jako matrycy/kalki społeczeństwa pełnosprawnego (Zakrzewska-Manterys 2010, 2015). Zatem te działania, podejmowane w płaszczyźnie polityki równych szans pojmowanej jako bycie „takim samym”, wymuszają na niepełnosprawnych intelektualnie stanie się „pełnosprawnopodobnym”, których różnica podlega anihilacji. W perspektywie Elżbiety Zakrzewskiej-Manterys (2010, 2015) oraz Agnieszki Kumanieckiej-Wiśniewskiej (2017) takie działania – związane z ferworem i pędem aktywizacji, nierealizowalną obietnicą znalezienia i utrzymania pracy na otwartym rynku pracy, połączone z obróbką do bycia normalnym, brakiem uznania swoistości tych osób – są gwałtem na osobach z niepełnosprawnością intelektualną oraz kolejnym aktem zniewolenia przez reżimy sprawności. W tym kontekście, myśląc o równości uczestnictwa, o równości możliwości, rewidując wspierające praktyki, należy spostrzec, że grupa osób z niepełnosprawnością intelektualną potrzebuje zarówno sensownej polityki i działań realizowanych w duchu polityki redystrybucji jak i polityki uznania (Fraser 2005). Staje się to ponownie problematyczne, umiejscawiając urzeczywistnianie się fenomenu pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną w realiach wolnorynkowej, konkurencyjnej gospodarki globalnego kapitalizmu, w której zysk i wydajność gra nadrzędną rolę.

Biorąc to pod uwagę oraz uznając prawo osób z niepełnosprawnością intelektualną do tworzenia swoich „alternatywnych projektów bycia w świecie, nieobciążonych wzorcami społecznej i kulturowej normalności” (Męczkowska 2003: 294; wyróżnienie A.W.), uznając ich prawo do bycia Innym, jednocześnie jednak uznając prawo do równości uczestnictwa, równości możliwości, chcąc także poznać ich perspektywę w obszarze wyborów pracy/nie-pracy, doświadczeń bycia / stawania się pracownikiem, postanowiłam zgłębić fenomen pracy realizujący się zarówno w obszarze aktywności polityczno-systemowych, obszarze praktyk miejsc pracy, jak i ukazujący się w indywidualnych doświadczeniach pracowników z niepełnosprawnością intelektualną oraz ich trenerów, mentorów i koordynatorów wsparcia. Postanowiłam oddać głos ludziom, wobec których realizujemy nasze aktywizujące ich zawodowo działania, pytając: Czy oni ich chcą i potrzebują? Czy – uformowani we współczesnej kulturze kultu pracy – chcą odtwarzać „nasze wzorce”, które przecież mogą być również ich wzorcami osadzania się w dorosłości, w ich mniemaniu podnoszącymi ich społeczną rangę, będącymi narzędziem ich indywidualnego projektu emancypacji?

Konstrukcję projektu badawczego otworzyłam pytaniami: Co się tam dzieje? Co robią ludzie? Podczas badań poznawałam rzeczywistość pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną taką, jaka jest, z perspektywy subiektywnych doświadczeń oraz realizowanych w miejscach/przestrzeniach pracy praktyk wspierających stawanie się / bycie pracownikiem z niepełnosprawnością intelektualną. Realizując projekt, dążyłam nie tylko do poznania zjawisk, praktyk i zachowań w obszarze pracy, ale także do ich zrozumienia. Podczas namysłu nad zakreśleniem obszaru przedmiotowego i skonkretyzowaniem przedmiotu badań wyłoniłam trzy ścieżki badawcze dotyczące rozpoznania:

– kulis (kontekst systemowo-polityczny),

– sceny (praktyki, działania, organizacja miejsc pracy/przestrzeni pracy),

– perspektywy aktorów społecznych (rekonstrukcje doświadczeń sytuacji pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną, ich trenerów i mentorów, znaczenia nadawane pracy oraz spojrzenie na perspektywę kulis i sceny).

Wszystkie trzy ścieżki przenikają się nawzajem, a ich poznanie i zrozumienie umożliwia stworzenie/zmontowanie szerokiego obrazu fenomenu pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną.

Przyjęcie takiej optyki badawczej oznaczało osadzenie projektu badawczego na pograniczu/przecięciu paradygmatu konstruktywistyczno-interpretatywnego i krytyczno-emancypacyjnego (Mertens 1998) w jakościowej orientacji/strategii badawczej, a tym samym obranie teorii ugruntowanej w wersji konstruktywistycznej prezentowanej przez Kathy Charmaz (2009a, 2009b) za ramę metodologiczną badań. Metodologię teorii ugruntowanej, która stanowi paletę syntetycznych oraz elastycznych wskazówek dotyczących zbierania i analizowania danych jakościowych w celu zgłębienia procesów, zjawisk i subiektywnych doświadczeń świata uczestników życia codziennego, aby następnie w wyniku twórczej ich interpretacji konstruować teorie, uznałam za najlepszą drogę do poznania i zrozumienia fenomenu pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną. Dokładny opis konstrukcji projektu badawczego wraz z opisem wybranego paradygmatu, strategii i ramy metodologicznej zawiera rozdział 2 niniejszej książki. W tym kontekście na uwagę zasługuje również bardzo interesująca wizja badacza jakościowego prezentowana przez Normana Denzina i Yvonnę Lincoln (2009: 24–28). Otóż zauważają, że badacz jakościowy może być opisywany jako naukowiec, przyrodnik, badacz terenowy, dziennikarz, krytyk społeczny, artysta czy eseista. Może być także widziany jako bricoleur, twórca patchworków czy osoba, która montuje obrazy. Realizując projekt badawczy, stałam się niejako metodologicznym i interpretacyjnym brikolerem, który wykorzystuje wiele metod oraz porusza się po wielu teoretycznych perspektywach w celu wyjaśnienia i zrozumienia badanego zjawiska. Ponadto jako twórca patchworków również „[...] łączyłam, opisywałam i składałam segmenty badanej rzeczywistości razem. Tworząc pewną jedność dla interpretacyjnego doświadczenia” (Denzin, Lincoln 2009: 26). Niniejsza książka, odnosząc się do metafory montażu czy patchworku, jest zatem zbiorem różnorodnych głosów, różnorodnych perspektyw punktów i kątów widzenia. Przemieszcza się od znaczeń osobistych do politycznych oraz od lokalnych do historycznych i kulturowych (Denzin, Lincoln 2009: 26) i – mam nadzieję – tworzy przestrzeń wymiany myśli między autorem a czytelnikiem. Książka, prezentująca, objaśniająca i rozumiejąca fenomen pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną, stanowi

[...] produkt wysiłku interpretacyjnego brikolera, będąc złożonym refleksywnym kolażem – zespołem płynnych, wzajemnie powiązanych wizerunków i reprezentacji. Stanowi strukturę interpretacyjną, będącą niczym zszytą ze skrawków kołdrą – sekwencją powiązanych ze sobą reprezentacji (Denzin, Lincoln 2009: 28).

Jest interpretacyjnym obrazem fenomenu pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną (Charmaz 2009a).

Układ treści oraz ich struktura wynika z założeń metodologii teorii ugruntowanej. Badacz jakościowy, podążając za wskazówkami teorii ugruntowanej, zaczyna od danych, zbierając je w terenie, będąc blisko ludzi i ich doświadczeń, konstruuje je, aby potem budować teorie potrzebne do zrozumienia badanych rzeczywistości. Poszczególne rozdziały książki są zarówno prezentacją skonstruowanych danych, jak i teorii próbujących zrozumieć, twórczo zinterpretować badany fenomen pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną. Podczas zbierania danych pojawiały się m.in. wątki dotyczące: znaczeń i sensów pracy, miejsc osób z niepełnosprawnością intelektualną w przestrzeni społecznej, praktyk włączających/przeciwdziałających wykluczeniu i dyskryminacji, krytycznych spojrzeń na kontekst społeczno-systemowo-polityczny, roli pracy w życiu osoby, aktywizujących działań lokalnych i działań w miejscach pracy. Wszystkie wątki, znaczenia, doświadczenia, ich interpretacja oraz namysł nad nimi doprowadziły do stworzenia patchworku, który składa się z opisanych poniżej części.

Rozdział 1 osadza badaną problematykę w kontekście przecięcia niepełnosprawności, pracy i ekonomii. Wyłaniające się z danych kategorie poprowadziły mnie w stronę znaczeń pracy, funkcjonowania współczesnego rynku pracy czy materialistycznej perspektywy niepełnosprawności oraz ekonomicznego modelu niepełnosprawności. W 1 rozdziale zatem omawiam zagadnienia związane z sensami i znaczeniami pracy analizowanej w wymiarze aksjologicznym, językowym, ekonomicznym, w optyce „pustych znaczących” (Laclau 2005; Stańczyk 2013) oraz w perspektywie dyscyplin naukowych, których osią badań jest wielorako rozumiana praca. Prezentuję również kontekst historyczny pracy, a w zasadzie akcentuję momenty społeczno-gospodarczego przejścia, które doprowadziły do uznania pracy zarobkowej za najważniejszą aktywność życiową człowieka, wyznaczającą jego społeczną wartość i świadczącą o jego człowieczeństwie. W dalszej części rozdziału szkicuję sytuację na współczesnym rynku pracy oraz warunki współczesnej pracy; ponadto w nawiązaniu m.in. do pracy Zygmunta Baumana (2006) prezentuję wizję współczesnego społeczeństwa, społeczeństwa konsumentów oraz możliwą sytuację wszystkich nie-konsumentów, osób pozbawionych pracy zarobkowej, do których zaliczają się także osoby z niepełnosprawnością intelektualną. Sięgam także do kategorii prekariatu i kychariatu. Bardzo ważny punkt tej części dotyczy spojrzenia na niepełnosprawność w perspektywie materialistycznej, materializmu historycznego, który objaśnia przyczyny ucisku osób z niepełnosprawnością wygenerowane przez industrializację. Powołując się na badaczy zjawiska niepełnosprawności z obszaru disability studies, m.in. Michaela Olivera (1990, 1996), Colina Barnesa i Geofa Mercera (2008), Paula Abberleya (2002), Carol Thomas (2002), a przede wszystkim Martę Russell (1998, 2017, 2019), wyjaśniam, w jaki sposób kapitalizm w swojej wczesnej fazie stworzył i wyeliminował z kręgu płatnej pracy „niepełnosprawne, nieproduktywne ciało” oraz jak współcześnie kapitalistyczne systemy gospodarcze warunkują sytuację społeczną osób z niepełnosprawnościami. Ponadto w tej części ukazuję nieodkrytą szerzej dla polskich badaczy zjawiska niepełnosprawności perspektywę ekonomii politycznej oraz ekonomicznego modelu niepełnosprawności Marty Russell, amerykańskiej aktywistki i badaczki sposobów wykluczeń tej grupy osób generowanych we współczesnych kapitalistycznych społecznościach, głównie w Stanach Zjednoczonych. Russell krytykowała ucisk niepełnosprawności oraz analizowała nierówności ekonomiczne, na jakie napotykają osoby niepełnosprawne z powodu oszczędności i braku demokracji w kapitalizmie. Russell szczególnie ostro krytykowała ustawę Americans with Disabilities Act (ADA, Ustawa o Amerykanach z Niepełnosprawnościami) z 1990 roku. Krytykowała jej słabości jako „prawa obywatelskie na wolnym rynku” tudzież „wolnorynkowe prawa obywatelskie”. Jej perspektywa objaśniająca niemożliwość zniesienia dyskryminacji osób z niepełnosprawnością w obszarze płatnej pracy – mimo wielu reform oraz działań ruchów osób niepełnosprawnych – jest bardzo pomocna w zrozumieniu współczesnej sytuacji zawodowej osób z niepełnosprawnością (intelektualną) w Polsce. Dlaczego? Otóż Russell demaskuje nierówności ekonomiczne oraz przyczyny dyskryminacji osób z niepełnosprawnościami w kapitalizmie, a dokładniej, w dominującej obecnie jego formie ukształtowanej przez neoliberalizm (Szahaj 2014). Andrzej Szahaj jest zdania, że polski kapitalizm, polska polityka gospodarcza i społeczna jest na torze dzikiego kapitalizmu neoliberalnego (czy wręcz libertarianistycznego) i owocuje „de facto zjawiskami typowymi dla jego XIX-wiecznej formy” (2014: 7). Uważa, że polska transformacja poszła ścieżką anglosaskiego wariantu kapitalizmu, a w ostateczności uzyskaliśmy model hybrydalny. Przytacza słowa angielskiego politologa Colina Croucha, który jest zdania, że Polska stanowi przykład modelowy kraju neoliberalnego. Szahaj uważa, że istnieje pilna potrzeba przeorientowania polityki gospodarczej i społecznej na

[...] tory kapitalizmu z ludzką twarzą, w którym gospodarka jest dla ludzi, a nie ludzie dla gospodarki, państwo nie rezygnuje ze swoich obowiązków działania na rzecz dobra wspólnego, nikt nie jest pozostawiony sam sobie (Szahaj 2014: 7).

Określone przez Russell przyczyny wykluczeń z rynku pracy osób z niepełnosprawnościami występujące w kapitalistycznej gospodarce Stanów Zjednoczonych czy pewne ogólne wskazane przez nią tendencje kształtowania się nierówności ekonomicznych w neoliberalnych gospodarkach można również dostrzec w polskiej rzeczywistości kapitalistycznej. Rozdział 1 kończy szkic prezentujący niekorzystną współczesną sytuację zawodową osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz ich (nie)obecność na współczesnym konkurencyjnym rynku pracy. W szkicu tym prezentuję także pierwsze próby odpowiedzi wyjaśniające tę nieobecność, wskazane również przez wielu polskich badaczy tej problematyki (m.in. Giermanowska 2016a).

Rozdziały 3, 4 i 5 stanowią część empiryczną, prezentującą wiele perspektyw omawianego fenomenu pracy.

W rozdziale 3 ukazuję kontekst kulis – polityczno-systemowe uwarunkowania możliwości kreowania projektów zatrudnienia i realizowania prawa do pracy. Objaśniam ogólne założenia polityki publicznej/społecznej wobec osób z niepełnosprawnością korespondujące z Konwencją o prawach osób niepełnosprawnych. Szkicuję założenia, cele i trendy polityki zatrudnienia zawierające się m.in. w Ustawie z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych czy Ustawie z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych. Obrazuję system wsparcia zatrudnienia, system wsparcia dorosłości osób z niepełnosprawnością intelektualną wykreowany przez te legislacyjne ustalenia. Dalsza część rozdziału prezentuje zderzenia owych systemowych deklaracji z możliwością ich implementacji w polskiej rzeczywistości. Bazując na narracjach i rekonstrukcjach doświadczeń osób zaangażowanych/uwikłanych w tworzenie projektów zatrudniania wspomaganego, zakładów aktywności zawodowej (ZAZ) czy spółdzielni socjalnych, ukazuję systemowe paradoksy, sprzeczności i działania pozorowane. W tej części pojawia się również kontekst bardzo krytykowanych w różnych raportach i narracjach twórców miejsc pracy, wątek rzeczywistości szkół branżowych oraz warsztatów terapii zajęciowej. W tym fragmencie przedstawiciele tych miejsc mogli skonfrontować swoje doświadczenia codzienności z zarzutami i krytycznymi uwagami oraz mogli naświetlić swoją perspektywę widzianą od środka.

W rozdziale 4 opisuję praktyki oraz codzienność sceny, jak i kolejne doświadczenia aktorów społecznych. Każda analizowana przestrzeń / miejsce / społeczny świat pracy zaprezentowana jest w perspektywie doświadczeń tego, co się tam dzieje, doświadczeń pracowników z niepełnosprawnością intelektualną oraz kreujących te przestrzenie pracy trenerów, mentorów i osoby wspierające.

Rozdział 5 przedstawia znaczenia pracy, postrzeganie roli pracy w kreowaniu dorosłości, tożsamości pracowników z niepełnosprawnością intelektualną i znaczenia nadawane pracy w efekcie jej doświadczenia. Tutaj również zarysowana jest optyka osób z niepełnosprawnością intelektualną i osób wspierających. Wszystkie jego podrozdziały zawierają wyróżnione kategorie teoretyczne/interpretacyjne konstruowane w efekcie procesu analizowania. Tytułami podrozdziałów i ich mniejszych części są główne kategorie teoretyczne, poniżej natomiast pojawiają się kategorie opisujące mniejsze wątki problemowe. Prezentacja problematyki zawiera również schematy egzemplifikujące i porządkujące poszczególne kategorie, opis zaobserwowanych sytuacji i obszerne fragmenty wypowiedzi.

Rozdział 6, zatytułowany Być pracownikiem z niepełnosprawnością intelektualną we współczesnej Polsce. Gra w/o emancypację, jest próbą konstrukcji dalszej, bardziej uogólnionej analizy i interpretacji, jest prezentacją wytworzonej teorii konstytuującej interpretacyjny obraz badanego fenomenu i stanowi swoisty patchwork, którego osią jest narracja o emancypacji – ta gra w/o emancypację. Maria Czerepaniak-Walczak (2006) postrzega emancypację jako „wielką narrację”, Ernesto Laclau (2005) jako „centrum filozoficznej refleksji nad społeczeństwem”, a Teresa Żółkowska (2014) opisuje ją jako „puste znaczące”. Moja próba zinterpretowania tego, co wydarza się i jest konstruowane przez badanych w obszarze pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną, nawiązuje do wielu współczesnych koncepcji emancypacji. Pojawiają się tu odniesienia do myśli Ernesta Laclaua (2005), Jacques’a Rancière’a (2007, 2008) i Anthony’ego Giddensa (2012) i Nancy Fraser (2005); wracam również do badań Marty Russell. Zainspirowana rozważaniami Jolanty Rzeźnickiej-Krupy (2020), sięgam do jej perspektywy objaśniania kulturowych konstrukcji niepełnosprawności, posługując się rozwiniętą przez nią myślą Gilles’a Deleuze’a i Felixa Guattariego (2015). Gra w/o emancypację rozważana jest ponownie w obrębie kulis/sceny/doświadczeń aktorów społecznych. Główna myśl towarzysząca tym analizom, która wynika ze wspólnej dla tych badaczy części oglądu emancypacji i jednocześnie wyznacza mój sposób jej rozumienia, ujmuje emancypację jako ciągły i niekończący się proces poszerzania pól wolności, walkę o przejęcie uniwersalizmów, uwalnianie od dominujących stereotypów oraz opinii generujących opresyjne relacje społeczne przy zachowaniu różnicy, czy też możliwość zaistnienia w przestrzeni publicznej głosów ludzi, którzy postrzegają swoją pozycję jako marginalizowaną. Zatem – przyjmując optykę Czerepaniak-Walczak (2006) – proces emancypacji postrzegam jako „wolność/emancypację od i wolność/emancypację do” (Podgórska-Jachnik 2015: 17). Z podjętych analiz wyłania się ponadto dyskusja o równości czy też zarysowuje pewien „spór o równość” – politykę równych szans, kierujący w stronę „pułapek izonomii”, która w kontekście debat o społecznym włączaniu z pozoru może respektować prawa i równowagę, a w rzeczywistości – sprowadzając Inne do Tego Samego – może stanowić kolejną formę opresji z przymuszaniem do normalności i narzucaniem inkluzji (Czerepaniak-Walczak 2005).

Mam nadzieję, że wielość ukazanych perspektyw, głosów, obrazów, rodzących się wątpliwości czy płaszczyzn interpretacji fenomenu pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną poszerzy pole dyskusji nad wsparciem dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną w lokowaniu się przez nich we współczesnym świecie, jak i kreowaniu swojej niepowtarzalnej dorosłości.

* * *

Chciałabym podziękować wszystkim pracownikom z niepełnosprawnością intelektualną za udział w tym projekcie badawczym. Dziękuję Wam za zmierzenie się z tą trudną sytuacją wywiadu, z trudem nazwania swojego doświadczenia. Jestem pod wrażeniem Waszej codziennej walki o siebie w świecie zdominowanym przez ableistyczną kulturę sprawności. Dziękuję również wszystkim trenerom pracy, kierownikom zakładów aktywności zawodowej, twórcom spółdzielni socjalnych, prowadzącym warsztaty terapii zajęciowej, wszystkim Wam walczącym na co dzień o realizację prawa do pracy, o godne i aktywne życie osób z niepełnosprawnością intelektualną. Jestem wdzięczna, że mimo ogromu pracy znaleźliście czas, aby podzielić się swoimi doświadczeniami i głosami. Wasze doświadczenia i wypracowane standardy mogą pomóc innym osobom rozwijającym ideę przedsiębiorczości społecznej. Dziękuję, że mogłam przez chwilę stać się częścią Waszych pracowniczych zespołów i zobaczyć, co się u Was dzieje.

Chciałabym również podziękować recenzentom wydawniczym: prof. dr hab. Amadeuszowi Krausemu oraz dr hab. prof. Uniwersytetu Szczecińskiego Marcinowi Wlazłemu, za niezwykle cenne uwagi, dzięki którym moja książka przyjęła ostateczny kształt. Dziękuję również moim koleżankom z Zakładu Pedagogiki Specjalnej Uniwersytetu Gdańskiego: dr Iwonie Lindyberg, dr hab. Dorocie Krzemińskiej oraz dr hab. prof. Uniwersytetu Gdańskiego Jolancie Rzeźnickiej-Krupie, za inspirujące teksty, dyskusje oraz wspólną, wielopłaszczyznową pracę na rzecz szeroko rozumianej zmiany konstruowania zjawiska niepełnosprawności.

Rozdział 1. Niepełnosprawność, praca, ekonomia. O (nie)możliwości bycia pracownikiem z niepełnosprawnością intelektualną we współczesnej Polsce

Zarówno praca, jak i niepełnosprawność, a w kontekście analiz zawartych w tej książce niepełnosprawność intelektualna, są fenomenami uwikłanymi w świat znaczeń wynikających z hegemonii dyskursu panującego w danym czasie. Są również zjawiskami związanymi ze społeczno-ekonomicznymi przemianami danego czasu, a inaczej ujmując, są przez te historyczne wydarzenia i epokowe przemiany konstruowane. Zarówno praca, jak i niepełnosprawność są zjawiskami zawsze obecnymi w życiu społecznym, ale ich waga i znaczenie oraz uwypuklenie sensów związanych z określaniem wartości człowieka w perspektywie jego produktywności pojawiły się wraz z epoką industrialną. Wczesny kapitalizm wraz ze swoją etyką pracy uczynił z pracy normalną i pożądaną ludzką czynność, skazując wszystkich nienadających się do niej na bycie outsiderami, po uprzednim społecznym naznaczeniu ich „upośledzonych ciał” oraz skategoryzowaniu jako „nieproduktywnych” i „zbędnych”. Niepełnosprawni intelektualnie otrzymali swoje miejsce na marginesie życia społecznego, stanowiąc społeczny problem rozwiązywany w domach opieki. Współcześnie – w duchu polityki równych szans czy polityki różnorodności, w duchu społecznego modelu niepełnosprawności oraz wezwań i postanowień Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych – wykluczeni z rynku pracy, wobec społecznej świadomości wartości pracy, są ponownie do tego świata włączani.

Ta część książki jest opowieścią o styku pracy i niepełnosprawności intelektualnej. Stanowi swoisty wstęp do empirycznych analiz, dalszych teoretycznych interpretacji oraz jest niejako pierwszym nawiązaniem do zjawisk konstruujących się w danych empirycznych. Ten wstęp czy wprowadzenie w kontekst pola przedmiotowego badań jest nakreśleniem aksjologiczno-znaczeniowo-historycznie uwarunkowanego wymiaru pracy oraz w jego kontekście zarówno sposobów umiejscawiania, jak i społecznego kreowania niepełnosprawności intelektualnej. Jest także próbą scharakteryzowania współczesnej areny rynku pracy, na której rozgrywa się włączanie, w duchu realizacji prawa do pracy, osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz przedstawienie aktualnego stanu czy efektu tych działań.

1.1. Znaczenia pracy

Praca jest jedną z najbardziej znaczących praktyk człowieka. Urszula Ostrowska wskazuje, że

[...] praca należy do tych fenomenów egzystencjalnie znaczących, które z racji swej powszechności i uniwersalności zajmuje szczególne miejsce w ludzkich procesach wartościowania. Uczestnicząc w procesach pracy, ludzie, będąc ich kreatorami i realizatorami, dokonują aksjologizacji świata, ewidentnie zaświadczając o jakości miejsca, które zajmują w antroposferze, tudzież do którego aspirują lub dążą (2017: 141).

Praca człowieka (praca ludzka) jest zjawiskiem uniwersalnym; jest pojęciem wieloznacznym, interpretowanym w bardzo różny sposób, a przez to odmiennie rozumianym (Furmanek 2008: 52). Praca jest zatem pojęciem wieloznacznym, które można omawiać z wielu perspektyw. Praca to kategoria pojęciowa, nad którą pochylają się różne dziedziny nauki, lub – inaczej formułując – różne dziedziny nauki przypisują sobie do niej daleko idące prawa, m.in. pedagogika pracy, socjologia pracy, ekonomia, filozofia ekonomii, filozofia pracy czy psychologia pracy. Waldemar Furmanek (2008: 52) zauważa, że praca stanowi kategorię poznawczą wielu dyscyplin naukowych. Obecnie praca stała się kategorią nie tylko ekonomii, lecz także filozofii, socjologii, etyki, prakseologii, pedagogiki, psychologii, medycyny czy prawa. Dariusz Kubala (2019: 13) zaznacza, iż pojęcie pracy, jak każde inne, uwikłane jest w przemiany języka oraz historię wydarzeń. Rozwój nauk nowożytnych i obieranie sobie przez dyscypliny akademickie pracy jako przedmiotu swoich analiz doprowadziły do uczynienia z niej kluczowej kategorii antropologicznej, za pomocą której próbowano wyjaśnić istotę kondycji ludzkiej w ramach antropologii filozoficznej (Kant 1999; Marks 1960; Habermas 1983; Kubala 2019: 13). Praca była także podstawową kategorią dla klasycznej i neoklasycznej teorii ekonomii (Blaug 2000; Nowak 2011; Kubala 2019: 13). Kubala konstatuje (2019: 13), że kiedy sąsiadowała z pojęciami postępu i upadku, kryzysu czy emancypacji, była nierzadko centralną kategorią analityczną w socjologii i teorii krytycznej (Offe 1985; Giddens 1982; Honneth 1995; Fraser 2005).

Piotr Stańczyk (2013), analizując pojęcie pracy, definiuje ją w perspektywie koncepcji dyskursu Ernesta Laclaua¹, postrzegając pracę jako „puste znaczące”. W koncepcji Laclaua puste znaczące to

[...] znaczące bez tego, co oznaczane. Ściśle mówiąc, puste znaczące to element znaczący bez elementu znaczonego. Lecz definicja ta jest również zapowiedzią pewnego problemu. Jak to bowiem możliwe, by znaczące nie wiązało się z żadnym znaczonym, a mimo to pozostawało integralną częścią systemu znaczenia? (2005: 67)

Inaczej, puste znaczące to element sytemu, który nie ma treści. W innym miejscu swojej teorii Laclau „puste znaczące” nazywa „płynnymi znaczącymi”:

[...] znaczące nie jest wieloznaczne, lecz niejasne. Zarówno naddeterminacja, jak i niedodeterminowanie elementu znaczącego nie dopuszcza do jego całkowitego ustalenia się. Jednak ta płynność znaczącego wciąż nie czyni go pustym. Chociaż płynność przybliża nas o krok do właściwego rozwiązania naszego problemu (2005: 67).

W tym kontekście Stańczyk, nawiązując do koncepcji Laclaua (2005: 66), jest zdania, że „puste znaczące” są pełne treści, a „[...] społeczeństwo wytwarza cały słownik pustych znaczących, których tymczasowe znaczone są wynikiem politycznej rywalizacji” (Stańczyk 2013: 50). Dalej Stańczyk, odwołując się do teorii Laclaua oraz rozważań Szkudlarka (2008), pisze:

Podejście proponowane przez Tomasza Szkudlarka jest wynikiem podjęcia próby analizy triady „ontologiczne, ontyczne, deontyczne”, na tle której rozpatrywana jest mechanika społecznego funkcjonowania pustych znaczących. Interpretując koncepcję pustych znaczących, Szkudlarek wskazuje na „status ontologiczny” praktyk dyskursywnych, to, co jednak jest teoretyczną możliwością, nie musi stać się praktycznym rozwiązaniem w tym sensie, że nim puste znaczące staną się „zasadą konstrukcji obiektywności społecznej”, muszą zostać „wypełnione” treścią, przestając być puste. Choć wprost Szkudlarek tego nie artykułuje, to tak właśnie funkcjonują puste znaczące na poziomie ontycznym, na poziomie konkretnego ruchu społecznego, konkretnego żądania, czy konkretnej wartości wreszcie – warunkiem ich implementacji jest wypełnienie treścią. Konsekwencją wypełnienia treścią pustych znaczących, procesu, który Szkudlarek nazywa „inwestycją pragnienia »pełni społeczeństwa«”, jest wytworzenie powinności, które można określić jako deontyczny poziom funkcjonowania pustych znaczących. W tym sensie triada „ontologiczne, ontyczne, deontyczne” znajduje swoje dookreślenie w trzech poziomach funkcjonowania pustych znaczących – puste znaczące mogą być rozpatrywane na poziomie struktury (tego, co ontologiczne), treści (tego, co ontyczne) i powinności (tego, co deontyczne). Wobec tego „puste znaczące” są puste na poziomie struktury, będą wypełnione treścią w procesie stawania się społeczeństwa, a w konsekwencji działaniem jako urzeczywistnianiem tego, co wynika z ich treści (Stańczyk 2013: 50–51).

Stańczyk jest więc zdania, które w pełni podzielam, że nie ma jednej uniwersalnej definicji pracy, jednego znaczenia i sensu, ponieważ zmieniają się one wraz z czasem oraz miejscem i dla każdego oznaczają coś innego. Rozumienie tego pojęcia będzie więc zależało od perspektywy tego, kto i kiedy o nim mówi. Stańczyk ponadto wyróżnia trzy wymiary badania znaczeń pracy – „pustych znaczących” pracy nieopróżnionych ze swych znaczeń. Są to wymiary: aksjologiczny, ekonomiczny i językowy:

[...] w wymiarze aksjologicznym mamy do czynienia z wartością w ujęciu filozoficznym, w odniesieniu do ogólnego sensu praktyki, w którą uwikłana jest jednostka wraz z ideologicznymi uzasadnieniami uczestnictwa w niej. Ujęcie ekonomiczne z kolei uwzględnia fakt zaangażowania sił i środków, działa tu logika różnicy i ekwiwalencji, zaangażowanie siły i środki wymieniają się na inne dobra lub możliwości stanowiące – jakby określił to Althusser (2006: 6) – „determinację w ostatniej instancji” społecznego funkcjonowania człowieka. Wartość językowa również bazuje na logice różnicy i ekwiwalencji, co w wypadku empirycznego rozpoznawania znaczeń nadawanych pracy wiąże się z użyciem języka ze wszystkimi konsekwencjami związanymi z dyskursywną konstrukcją podmiotu, „zwrotem językowym” czy też pojmowaniem języka jako „zasady totalitarnej” (Foucault 2000: 246) (Stańczyk 2012: 156).

Zatem

[...] badanie treściowej zawartości pustego znaczącego pracy rozszerza zakres potencjalnych teoretycznych inspiracji do tego stopnia, iż można zostać posądzonym o nadmierny i nieuzasadniony, a wręcz nieuprawniony eklektyzm teoretyczny (Stańczyk 2013: 19).

Aby nie być posądzoną o nadmierny czy nieuzasadniony, chociaż jednak nieuchronny eklektyzm teoretyczny, postaram się – na potrzeby moich analiz dotyczących fenomenu/zjawiska pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną – syntetycznie przedstawić współczesne sensy i znaczenia pracy oraz ich znaczenie dla konstruowania procesu aktywności zawodowej osób z niepełnosprawnością intelektualną. Zaprezentowane wątki interpretacyjne wynikają ponadto ze znaczeń nadawanych pracy konstruujących się w procesie zbierania danych.

Pracę rozpatruję w perspektywie prób jej definiowania / wypełniania treścią / uchwycenia wartości językowej przez różne dyscypliny i subdyscypliny naukowe w kontekście jej wieloznaczności, niejasności, płynności znaczeń czy teoretycznych kontekstów interpretacyjnych oraz przez pryzmat oddziaływania pracy na człowieka w zmieniających się społeczeństwach jako urzeczywistnianie się powinności, czyli tego, co wynika z jej treści i znaczeń. Ponadto odwołuję się do aksjologicznego, ekonomicznego i historycznego wymiaru pracy. Tę analizę treści „pustego znaczącego” pracy rozpoczynam od spojrzenia na ten fenomen z perspektywy dyscyplin/subdyscyplin naukowych, w których owo zjawisko zajmuje główną oś badań. W kontekście rozważań znaczeń/powinności pracy kluczowych dla egzystowania człowieka z niepełnosprawnością intelektualną szczególnie interesuje mnie perspektywa pedagogiki i socjologii pracy. Bardzo ważny jest również aksjologiczny wymiar pracy; w dalszych analizach konieczne jest określenie statusu pracy w filozofii/teorii ekonomii oraz teorii krytycznej, czyli spojrzenie na nią z perspektywy wymiaru ekonomicznego. Laclau zauważa, że „[...] społeczeństwa wytwarzają całe słowniki pustych znaczących” (2005: 66). Do tego słownika według Stańczyka (2012: 157) zalicza się także pojęcie pracy. Co jednak ważniejsze, określanie definicji pracy nie jest niewinne w tym sensie, że konstytuuje hegemonię, jest warunkiem możliwości ustanowienia partykularnego interesu grupowego jako dobra wspólnego.

Praca, jako podstawowe pojęcie pedagogiki pracy, jest w ujęciu tej subdyscypliny pedagogiki rozumiana jako wartość uniwersalna, punkt odniesienia innych wartości, a zarazem wyznacznik wartości człowieka (Kwiatkowski 2006: 237). W klasycznym ujęciu przedmiot badań pedagogiki pracy określa się relacją „człowiek – wychowanie – praca” (Gerlach, Tomaszewska-Lipiec 2017: 13). Dla pedagogów pracy zarówno definiowanie, jak i wartościowanie pracy pozostanie w ścisłym związku z przyjmowaną koncepcją człowieka i wizją jego ludzkiego powołania. Dla pedagoga pierwszorzędnego znaczenia nabierają te ujęcia ludzkiej pracy, które mają niekwestionowane znaczenie dla procesu wychowawczego. W konsekwencji takiego założenia pracą jest każde indywidualne bądź zbiorowe działanie ludzkie mające na celu nie tylko wytwarzanie dóbr gwarantujących i ułatwiających egzystencję ludzką, ale też zakładające doskonalenie człowieka i poddanego mu świata (Wiatrowski 2005b: 783–788). Praca może być rozpatrywana instrumentalnie, czyli wyłącznie w kontekście energii ludzkiej i środków produkcji w oderwaniu od jej podmiotu. Praca wówczas nie będzie traktowana jako wartość i droga do samorealizacji, ale tylko jako sposób zdobycia środków materialnych. Personalistyczny wymiar pracy przejawia się natomiast w aktywności człowieka i jego zdolności do przekształcania świata, przy jednoczesnym samodoskonaleniu. Taki wymiar pracy pozwala na rozważania, w których nie neguje się instrumentalnego ujęcia pracy, ale zwraca uwagę na pracę jako na powinność (obowiązek), drogę do realizacji potrzeby uczestnictwa w życiu społecznym, sposób samorealizacji. Praca jest dla ludzi często sposobem na życie, na aktywne uczestnictwo w przeobrażaniu i udoskonalaniu rzeczywistości (Kwiatkowski 2006: 244–246). Zygmunt Wiatrowski (2005a: 81) wskazuje na wielość kontekstów myślenia o pracy, z których trzy zasługują na szersze omówienie. Są to konteksty: uniwersalistyczny, chrześcijański oraz pragmatystyczny. Kontekst uniwersalistyczny postrzega pracę jako wartość uniwersalną, tę wartość, dzięki której powstają i funkcjonują wszystkie inne wartości. Praca stanowi podstawowy miernik wartości człowieka. Wiatrowski (2005a) wskazuje na ujęcie pracy w encyklice o pracy ludzkiej Laborem exercens. Powołany do pracy, w której Jan Paweł II (1986) akcentuje, że praca jest

[...] dobrem człowieka – dobrem jego społeczeństwa – przez pracę [...] człowiek nie tylko przekształca przyrodę, dostosowując ją do swoich potrzeb, ale także urzeczywistnia siebie jako człowiek [...] poniekąd bardziej „staje się człowiekiem” (Laborem exercens, 9).

Karol Wojtyła (1986), analizując pracę ludzką w aspekcie etycznym, sytuuje ją w aspekcie moralnej odpowiedzialności, która wynika ze świadomości wartości pracy oraz godności ludzkiej, która nadaje pracy sens etyczny oparty na personalistycznym wymiarze. Ten, kto wykonuje pracę, jest osobą, świadomym i wolnym podmiotem stanowiącym o sobie i przyjmującym odpowiedzialność za siebie oraz swoje czyny (Ostrowska 2017: 146).

W ujęciu uniwersalistycznym, jak podkreśla Furmanek (2008: 39), każdy człowiek sprawny fizycznie i psychicznie ma prawo do pracy, a organizacja życia społecznego winna gwarantować realizację tego prawa. Każdy człowiek powinien uzyskać takie przygotowanie do pracy i taki stan kompetencji, które dadzą mu szansę na bycie podmiotem w każdej sytuacji pracowniczej. Każdy pracujący ma prawo do pozyskania na drodze pracy zawodowej minimum środków gwarantujących jemu i jego najbliższym stan ludzkiej egzystencji. Bezrobocie powstające na skutek gry czynników ekonomicznych godzi w istotę człowieka zdolnego i pragnącego realizować swoje naturalne prawo do pracy oraz związane z nim powinności zawodowe. Rodzą się więc pytania: Co dzieje się w sytuacji, gdy człowiek określany jest – z perspektywy takiej definicji – jako niesprawny fizycznie, psychicznie czy intelektualnie? Jak w takiej sytuacji kształtuje się prawo do pracy osób uznanych przez „aparat społeczny” za niezdolnych i nieposiadających odpowiednich kompetencji? Odpowiedzi na te pytania przyniosą dalsze analizy.

Pragmatyczne ujęcie pracy to postrzeganie jej jako źródła zarobkowania i gwarancję ludzkiej egzystencji. W tym kontekście, jak pisze Wiatrowski (2005a: 86), nie sposób nie odwołać się do filozofii pragmatyzmu i poniekąd materializmu utylitarnego, a w pewnym stopniu także do marksizmu. W koncepcji marksistowskiej, jak zauważa Wiatrowski, przyjmowanej dzisiaj z określoną i poniekąd uzasadnioną powściągliwością, praca jest głównym czynnikiem i wyrazem postawy decydującej o wykorzystaniu możliwości życiowych człowieka. Odgrywa zasadniczą rolę w jego rozwoju i stanowi materialną podstawę życia społecznego. Efektem pracy jest powstanie dóbr materialnych, wartości kulturowych i społecznie znaczących usług (Furmanek 2008: 39). Według Ostrowskiej (2017: 147) koncepcje nieopierające się na podstawach religijnych, waloryzując pracę do uzasadniania jej sensu, odwołują się do wykorzystania możliwości życiowych człowieka oraz wskazują na materialną podstawę życia społecznego. Furmanek (2008), rozwijając humanistyczną teorię pracy z perspektywy pedagogiki pracy, porusza także materialistyczny, personalistyczny oraz prakseologiczny kontekst pracy. W myśl kontekstu materialistycznego pracę traktuje się jako swoistą formę stosunku człowieka do przyrody, formę więzi między jednostkami ludzkimi, a przez to formę stosunków społecznych oraz źródło środków materialnych niezbędnych do utrzymania siebie i rodziny (Furmanek 2008; Nowacki 1999). Sensem pracy w ujęciu personalistycznym jest stałe wzbogacanie życia człowieka o nowe wartości, ciągłe stwarzanie warunków do życia pełnego aktywności, twórczości godnej człowieka; jest to nie tylko zaspokajanie życiowych (egzystencjalnych) potrzeb, lecz także stwarzanie warunków do życia pełnego, przyjemnego i szczęśliwego, do życia ubogaconego wspólnymi z innymi ludźmi wartościami (Furmanek 2008: 47). Prakseologia jako teoria dobrej roboty w naturalny sposób obejmuje swoimi zainteresowaniami pracę człowieka. Prakseologia ocenia pracę człowieka według kryteriów sprawności działania, jego skuteczności i ekonomizacji. Podsumowując, można stwierdzić, że współcześnie praca człowieka jest szczególnym rodzajem ludzkiego działania. Praca zatem jest działaniem zmieniającym świat materialny, nastawionym na zaspokojenie ludzkich potrzeb podstawowych (materialnych) i wyższych (kulturowych i duchowych). Stwarza optymalną możliwość uzewnętrzniania się właściwości osobowych człowieka. Praca jest tą wartością, dzięki której powstają i powstawać mogą wszystkie inne wartości, także duchowe (Furmanek 2008: 65). W tym ujęciu pedagogika pracy wraz ze swoim spojrzeniem na człowieka i jego wychowanie do pracy staje się elementem pedagogiki specjalnej, a precyzyjniej, andragogiki specjalnej, która ma na celu rehabilitację społeczno-zawodową oraz wsparcie w dorosłości i pracy. Wszystkie działania w tym obszarze pracy z dorosłą osobą z niepełnosprawnością intelektualną, uznające pracę za wartość uniwersalną, zmierzają do takiego wsparcia i takich działań, które pomogą tym osobom zafunkcjonować w obszarze zawodowym. Mowa tutaj o całożyciowym wsparciu i spojrzeniu na to wsparcie w dorosłości jako na proces stawania się osobą dorosłą oraz podmiotem pracy. Stawanie się podmiotem pracy czy pracownikiem rozgrywa się na określonym rynku pracy w określonych warunkach społecznych i przynosi pracownikom z niepełnosprawnością intelektualną pewne korzyści materialne oraz na nowo pozycjonuje ich w grupie społecznej. Jest to interpretowane przez pryzmat socjologii pracy, dla której praca jest procesem społecznym, w którym istotny jest wpływ warunków społecznych na motywy, przebieg, intensywność i wyniki pracy. Przedmiotem zainteresowania socjologii jest rynek pracy (Budnik 2019: 37). Praca w socjologicznej perspektywie jest społecznym procesem, który wywołuje określone skutki w strukturze, działaniach i rozwoju zbiorowości ludzkich. Praca jest zespołem czynności ludzkich prowadzącym do zaspokojenia ludzkich potrzeb, zapewniającym jednostkom i grupom społecznym, które ją wykonują, odpowiednią pozycję w społeczeństwie (Szczepański, Biegeleisen-Żelazowski 1961, za: Budnik 2019: 37). Praca jest zasadniczym elementem życia człowieka i oddziałuje nie tylko na osobowość, postawy, aspiracje czy system wartości (Stępień 2005: 17). Praca jest zarówno sposobem, jak i metodą zapewnienia sobie i społeczeństwu elementarnych (materialnych i duchowych) warunków egzystencji. To także forma aktywności, dzięki której człowiek zmierza do ograniczenia wpływu środowiska naturalnego lub uniezależnieniu się od niego (Januszek, Sikora 2000: 19). Socjologia pracy rozpatruje pracę jako proces społeczny. Proces ten, jak opisuje Monika Budnik (2019: 39), to narracja człowieka: od jego dorastania i osiągnięcia zdolności wykonywania pracy, przez wybór zawodu i naukę jego wykonywania, etap wykonywania pracy zawodowej, potencjalną zmianę kwalifikacji, wtórne przystosowanie do nowego zawodu i pracę zawodową, po osiągnięcie wieku zdolności psychofizycznej do wykonywania pracy zawodowej. Praca w ujęciu socjologicznym to także celowa czynność społecznie użyteczna lub społecznie doniosła, zapewniająca określoną pozycję w społeczeństwie (Januszek, Sikora 2000: 8). Ponadto praca jest czynnością podtrzymującą egzystencję, musi jednak być zakotwiczona w społecznym systemie wartości, aby większość społeczeństwa uznawała konieczność jej wykonywania (Encyklopedia socjologii 1998: 175). Praca jako kategoria społeczna, obejmująca umiejętności pracy, sposoby jej organizowania, narzędzia, urządzenia techniczne, a także wyprodukowane dobra, stanowi element kultury danego społeczeństwa (Januszek, Sikora 2000: 11). Dlatego według Budnik (2019: 42) zainteresowaniem socjologii pracy jest człowiek oraz jego relacje związane z miejscem pracy i zmiennymi dotyczącymi środowiska pracy.

Praca w koncepcji socjologii interakcjonistycznej nawiązuje natomiast do symbolicznego interakcjonizmu (Konecki 1988: 225). Krzysztof Konecki zwraca uwagę na niezwykle ważny – z punktu widzenia badań zjawiska pracy – problem. Jak pisze, zapomina się najczęściej, że sposób, w jaki ludzie widzą siebie i swoją sytuację pracy, jest wynikiem trwającego procesu, nigdy w pełni niezdeterminowanego przez ten lub inny zbiór strukturalnych ograniczeń. Zawsze jest to proces „stawania się” w sensie sukcesywnego kształtowania i przekształcania subiektywnej definicji siebie i społeczeństwa (Konecki 1988: 226). Taką perspektywę dotyczącą człowieka, organizacji i pracy, jak konstatuje Konecki (1988), można w pełni dostrzec w pracach badaczy pracy ze szkoły chicagowskiej: Everetta Hughesa, Howarda S. Beckera i Anselma L. Straussa. Ich wielkimi poprzednikami byli przede wszystkim William Thomas i Robert Ezra Park, a w następnej kolejności George Herbert Mead. Praca, jak konstatuje Piotr Stańczyk (2012: 155), jest praktyką znaczącą i jednym z podstawowych wyznaczników ludzkiego życia, określa status społeczny jednostki, determinuje jej szanse życiowe, a co się z tym wiąże – kształtuje tożsamość podmiotu: podmiotu pracy. Ponadto praca stanowi wartość uniwersalną w dwojakim sensie: odnoszą się do niej inne wartości oraz sama praca jest wyznacznikiem wartości człowieka. Problem, jaki się tutaj ujawnia, według Stańczyka (2012: 156) jest z gruntu aksjologiczny i dotyczy istoty wartości: wraz z przyjęciem perspektywy konstrukcjonizmu społecznego należy porzucić myślenie o obiektywnym, transcendującym społeczny byt znaczeniu wartości pracy, a w związku z tym o uniwersalności tych możliwości i powszechnego uznania ich treściowej zawartości, która płynie z ich obiektywności. Uniwersalność wartości, jaką jest praca, oznacza według Stefana M. Kwiatkowskiego (2006: 237) to, że inne wartości do niej się odnoszą, czyli inne wartości stanowią definiensy, natomiast pojęcie pracy jest definiendum (Stańczyk 2012: 156). Uniwersalizm pracy, szczególnie w ujęciu konstruktywistycznym i pragmatycznym, polega przede wszystkim na tym, że ogół społeczeństwa musi się do niej koniecznie ustosunkować. Inaczej mówiąc, jeżeli nie odniesiesz się do pracy, to w jakimś sensie praca ustosunkuje się do ciebie, a właściwie odniesie się do ciebie społeczeństwo, spychając na margines swego życia. Dzieje się to w ramach społecznego podziału pracy, przy czym należy uznać, że praca nie sprowadza się do pracy zarobkowej (Kwiatkowski 2006; Stańczyk 2012: 156). Postrzeganie pracy przez pryzmat interakcjonizmu symbolicznego czy społecznego konstrukcjonizmu w kontekście badań fenomenu pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną jest bardzo znaczące. Pozwala bowiem odkryć znaczenia nadawane subiektywnym doświadczeniom stawania się pracownikiem – podmiotem pracy, oraz poznać subiektywne sposoby zmiany definicji siebie – człowieka z niepełnosprawnością intelektualną, wydarzające się przez doświadczenia wielu pracowniczych sytuacji. Ponadto ta perspektywa ukazuje wielość społecznych znaczeń przypisywanych wartości pracy oraz fakt społecznego/dyskursywnego tworzenia zjawiska pracy.

Urszula Ostrowska (2017: 143–152), analizując fenomen/znaczenie pracy w wymiarze aksjologicznym przedstawia sens pracy ludzkiej w perspektywie indywidualnej, społecznej oraz z perspektywy gatunku homo sapiens. W perspektywie indywidualnej praca: umożliwia bycie w życiu aktywnym, samorealizację uwzględniającą określone predyspozycje osobowe, rozwój zdolności i aspiracji oraz zapewnia źródło utrzymania. Z perspektywy społecznej praca daje możliwość aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym, możliwość wymiany doświadczeń, nawiązanie relacji interpersonalnych oraz więzi społecznych. Ponadto pracownik może się realizować jako członek danej zbiorowości i jest użyteczny dla innych. Sens pracy ludzkiej z perspektywy gatunku homo sapiens eksponuje i akcentuje kwestię godzenia życia pomyślnego z życiem moralnym, uwzględnia zarówno perspektywę indywidualną, jak i społeczną, w znaczeniu rezultatu dziejowych procesów biologicznych, kulturowych oraz cywilizacyjnych, które kształtowały człowieka na przestrzeni dziejów (Ostrowska 2017: 153). Ostrowska konstatuje:

[...] dla rozważanej problematyki fenomenu pracy z perspektywy aksjologicznej istotne jest, że przestrzeń aksjologiczna antroposfery nie ogranicza się do wyizolowanych pojedynczo występujących wartości, lecz stanowi nieprzeniknioną sieć wzajemnie warunkujących się i uzupełniających, a niekiedy także weryfikujących elementów. Najistotniejszym w niej elementem jest człowiek mający wpływ na zaistniałe w niej preferencje. W odniesieniu do fenomenu pracy jako wartości egzystencjalnie znaczącej istotne jest nadawanie jej określonego sensu oraz obok dobra indywidualnego także uwzględnianie dobra wspólnego (2017: 153).

Wymiar aksjologiczny pracy jest niezwykle ważny z perspektywy rozważań o zasadności podejmowania wielu aktywizujących działań wobec osób z niepełnosprawnością intelektualną. Celowo używam wyrażenia „działania aktywizujące”, gdyż w kontekście osób z niepełnosprawnością intelektualną każde działanie ludzkie w myśl prakseologii jest istotne, każde może być uznane za pracę rozumianą jako samorozwój. To działanie definiowane jako praca może być zarówno pracą zarobkową, jak i każdą inną. Wymiar aksjologiczny pracy uwypukla rolę i znaczenie pracy dla człowieka z niepełnosprawnością intelektualną. Jednak same rozważania pracy w wymiarze aksjologicznym nie wystarczą. Praca odnosi się do kontekstu społeczno-ekonomiczno-politycznego oraz do kontekstu historycznego; jest uwikłana w język oraz dominujący w danej kulturze dyskurs.

Praca nie jest wykonywana w próżni, lecz zależy od wielu czynników społeczno-gospodarczo-ekonomicznych. Zatem niezwykle istotne są dalsze analizy pracy w kontekście wymiaru ekonomicznego, aby potem – poszerzone o tło historyczne – mogły być osadzone w realiach współczesnej kapitalistycznej, wolnorynkowej, neoliberalnej rzeczywistości.

Krzysztof Nowak przeanalizował znaczenia terminu „praca” w wymiarze ekonomicznym:

Praca to przykry wysiłek, praktykowanie umiejętności, wydatkowanie siły roboczej czy raczej twórcza ekspresja? Wydaje się, że ten tradycyjny, sięgający jeszcze czasów klasycznej filozofii greckiej, a zwłaszcza pism Arystotelesa z zakresu filozofii praktycznej, spór nie stracił nic na swojej aktualności. Co więcej, jego kolejne odsłony poszerzają i pogłębiają nasze rozumienie tego, co określa się mianem pracy ludzkiej. Jednakże, wraz z momentem wyodrębnienia się z dziedziny filozofii dyscypliny ekonomii politycznej, refleksja nad pracą była stopniowo, aczkolwiek systematycznie, zawłaszczana przez ekonomiczną teorię pracy, która poczęła utożsamiać prace niemalże wyłącznie z nakładem przykrego wysiłku. Takie podejście, charakterystyczne dla teoretycznej ekonomiki pracy oraz dla stosowanej teorii zarządzania zasobami ludzkimi, nie dość, że w znacznym stopniu zdominowało dyskurs akademicki na obszarze nauk społecznych i humanistyki, to jeszcze zajęło uprzywilejowaną pozycję w debacie publicznej, pozostawiając, jak się zdaje, trwałe ślady w sposobie myślenia współczesnego człowieka o jego własnej pracy (2011: 9–10).

Analizując status pracy w teorii krytycznej i teorii ekonomii, Nowak (2011) wyróżnił kilka normatywnych modeli pracy. Twierdzi, że u podstaw każdego z tych modeli legły pewne rozstrzygnięcia dotyczące natury ludzkiej i uniwersalnych skłonności człowieka.

Pierwszym z modeli pracy jest model przykrości pracy rozumianej jako wysiłek. Znalazł on zastosowanie przede wszystkim w teorii ekonomii, a zwłaszcza w teorii popytu na czynniki produkcji oraz teorii podaży czynników produkcji. Według tego modelu, któremu postać nadali: Jeremy Bentham, Adam Smith, David Ricardo, John Stuart Mill, William Stanley Jevons, Leon Walras i Alfred Marshall, praca to poświęcenie i nakład przykrego wysiłku poniesiony w celu zapewnienia sobie dóbr konsumpcyjnych oraz ewentualnego osiągnięcia przyszłych korzyści. Praca kojarzona jest tutaj z subiektywnie doświadczanym produkcyjnym poświęceniem czasu, ponoszeniem wysiłku, znoszeniem trudu, doświadczaniem uciążliwości czy wyrzeczeniem się przyjemności płynących z korzystania z czasu wolnego (Nowak 2011: 10).

Drugim normatywnym modelem jest ascetyczny model pracy rozumianej jako praktykowanie umiejętności, który znalazł zastosowanie zarówno w ekonomii, jak i filozofii. Model ten stanowi rozwinięcie m.in. myśli Maxa Webera. Według tego modelu każda praca to energiczne ćwiczenie i praktykowanie posiadanych umiejętności, a przez to sukcesywne ich rozwijanie na zasadzie uczenia się przez praktykę w imię powołania i/lub posłannictwa zawodowego (Nowak 2011: 10–11).

Trzeci wyróżniony przez Nowaka (2011: 12) model nawiązuje do prac Karola Marksa (1951). Jest to model pracy abstrakcyjnej, zwany także: partycypacyjnym modelem pracy, społecznym modelem pracy lub modelem osobistej partycypacji. Według tego modelu praca to nie tyle twórcza ekspresja czy nieprzyjemny wysiłek oraz „ofiara ze spoczynku, wolności i szczęścia”, ile „normalna czynność życiowa” (Marks 1951: 50, za: Nowak 2011), przy czym

[...] człowiek przy zwykłym stanie swego zdrowia, sił i usposobienia, zwykłym stopniu swej umiejętności i sprawności ma potrzebę normalnej ilości pracy (Marks 1986, za: Nowak 2011: 12).

Praca kojarzona jest tutaj zwykle z potrzebą normalnego wydatkowania ludzkiej siły roboczej, wewnętrznym nakazem normalnego wykorzystywania posiadanego zasobu ludzkich zdolności. Praca jest specyficznym dobrem pracowniczym; stanowi to, co robią pracownicy bądź co wykonywaliby, gdyby spełnionych było kilka warunków (norm) dotyczących zakresu: zdolności, umiejętności, wyposażenia w narzędzia, uprawnień, kontroli czy własności. Model ten bazuje na ekonomicznych pismach Marksa (1951, 1986), szczególnie na fragmentach mówiących o sferze produkcji, ale model ten został także wykorzystany w marksowskiej teorii intensywności pracy (Nowak 2011: 13). W perspektywie Marksa, jak opisuje Nowak (2011), praca ludzka jest miernikiem i źródłem wartości (społecznej). Ten model pracy, w sensie normalnej osobistej partycypacji, opiera się na szczególnym przeświadczeniu o szczególnym znaczeniu pracy dla roli i miejsca człowieka (w sensie homo laborans) we wspólnocie, w społeczeństwie opartym na pracy. W takim społeczeństwie wartość jednostki uzależniona jest w pewnym sensie od uznania jej produktywnego wkładu w proces produkcji (Nowak 2011).

Czwartym normatywnym modelem pracy wyróżnionym przez Nowaka (2011: 12) jest ekspresywistyczny model pracy rozumianej jako (wy)twórczość (model twórczego charakteru pracy). W ramach tego ogólnego modelu za podstawę normatywną dla krytyki natury pracy (najemnej) służy tzw. estetyka produkcji. W związku z tym ogólne pojęcie pracy przybiera postać pracy w sensie ekspresji i stwarzania, (wy)twórczości i kunsztu, wreszcie, twórczej samorealizacji. Ekspresywistyczny model pracy wydaje się opierać na przeświadczeniu o naturalnej i uniwersalnej skłonności człowieka do twórczej ekspresji oraz do spełniania i realizowania się przez wytwarzanie rzeczy użytkowych (Nowak 2011: 15). Ten model pracy jest bardzo przydatny do interpretacji sytuacji osób z niepełnosprawnością intelektualną, którzy – nie będąc pracownikami zarobkującymi – tworzą i w tej twórczej ekspresji się realizują, będąc uczestnikami zajęć w placówkach wsparcia dla dorosłych.

W XVIII wieku z filozofii wyodrębniła się dyscyplina ekonomii politycznej. Okres klasycznej ekonomii politycznej stanowił przestrzeń, w której spotykały się różne idee pracy oraz różne „teoretyczne procedury pomiaru ekonomicznej wartości pracy i wartości towarów” (Nowak 2011: 16). Nowak zauważa:

[...] wraz z wykrystalizowaniem się ujęcia krytycznego (marksowska teoria oparta na pracy) i ujęcia ekonomicznego (teoria czynników produkcji i teoria użyteczności) wydawało się, że spór wokół pojęcia pracy będzie powoli wygasał. Jednak mniej więcej w tym samym czasie, w latach 60. i 70. XX wieku, okazało się, że zarówno na gruncie ekonomii głównego nurtu, jak i teorii krytycznej podjęto na nowo próby zredefiniowania pojęcia pracy (2011: 16).

W latach 80. XX wieku pojawiły się koncepcje końca świata pracy, a Ulrich Beck (2002, 2007) zadał pytanie o przyszłość pracy i demokracji oraz zastanawiał się, dokąd prowadzi droga, która zaczyna się końcem społeczeństwa pełnego zatrudnienia oraz jak, inaczej pojmując pracę, można zaradzić jej niepewności.

1.2. Od pogardy dla pracy, przez jej przymus, do uznania za czynnik wyznaczający ludzką wartość i miejsce jednostki w społeczeństwie

Przywołując myśl Dariusza Kubali o tym, że pojęcie pracy uwikłane jest w przemiany języka oraz historię wydarzeń, warto w tym kontekście przyjrzeć się zmianom językowo-historycznym, aby nakreślić drogę pracy od pogardy dla niej do stania się najbardziej pożądanym społecznym dobrem, wartością uniwersalną, kształtującą społeczny status i wartość jednostki.

Gernot Böhme pisze:

[...] nowożytne dowartościowanie pracy zniosło stan, w którym ludzie pracujący nie mogli być za ludzi uznani. Dziś sytuacja odwróciła się. Mieć pracę to warunek wstępny właściwego człowieczeństwa. Bezrobotnemu grozi zepchnięcie do roli człowieka niższej kategorii (1998: 142).

W starożytnej Grecji praca była sposobem życia niewolników. Hannah Arendt zwraca uwagę, że

[...] ani praca, ani wytwarzanie nie były uważane za czynności posiadające dostateczną godność, by stanowić bios autonomiczny i autentycznie ludzki sposób życia. Pogarda dla pracy wyrastała z namiętnego dążenia do wolności od konieczności i nie mniej namiętnego braku cierpliwości do wszelkiego wysiłku, który nie pozostawia po sobie śladu (2011: 89).

Instytucja niewolnictwa w starożytności, choć nie w czasach późniejszych, nie była środkiem pozyskiwania taniej pracy, ale raczej próbą wykluczenia pracy spośród uwarunkowań ludzkiego życia. W starożytności wolny obywatel zajmował się służbą publiczną i uprawianiem filozofii. Epoka nowożytna dokonuje odwrócenia wszelkich tradycji – tradycyjnej rangi działania i kontemplacji, gloryfikując pracę jako źródło wszelkich wartości. Etyka pracy wiąże się z epoką przemysłową. Epoka industrialna, wczesny kapitalizm, wraz z rozwojem przemysłu ukształtowała przedsiębiorców-pracowników, którzy przez sumienną pracę spełniali swój społeczny obowiązek. Ogromny wpływ na etos pracy miał protestantyzm. Max Weber (1994), badając wpływ protestantyzmu na etos pracy, dowodził, że szczególnie kalwinizm dostarczał bodźców sprzyjających racjonalnemu dążeniu do zysku. Protestancka filozofia pracy eksponowała obowiązkowość, pracowitość, odpowiedzialność, uczciwość, prawdomówność oraz oszczędność. Lansowała także ekonomiczno-moralny aspekt pracy. W myśl protestanckiej filozofii pracy należało „modlić się i pracować” na chwałę Boga (Ostrowska 2017: 146).

W epoce industrialnej pojawiło się rozróżnienie na pracę produkcyjną i nieprodukcyjną. Na tym rozróżnieniu dwaj najwięksi teoretycy pracy: Adam Smith i Karol Marks, oparli całą strukturę argumentacji. Powodem wzrostu rangi pracy w epoce nowożytnej, pisze Arendt:

[...] była właśnie jej „produkcyjność” i z pozoru bluźniercza myśl Marksa, że praca (a nie Bóg) stworzyła człowieka, lub że praca (a nie rozum) odróżnia człowieka od innych zwierząt. Ponadto obaj Smith i Marks lekceważyli pracę nieprodukcyjną jako pasożytniczą. Pogarda dla pracy w teorii starożytnej przeistoczyła się w gloryfikację pracy w teorii nowożytnej [...]. Nagłe, spektakularne wyniesienie pracy z pozycji najniższej, najbardziej pogardzanej, na najwyższą, zyskanie przez nią rangi, jaką mają najbardziej szanowane ludzkie czynności, zaczęło się u Locke’a, który odkrył, że praca jest źródłem wszelkiej własności. Kontynuował je Adam Smith, zapewniając, że praca jest źródłem bogactwa, punkt kulminacyjny osiągnęło zaś w „systemie pracy” Marksa, gdzie praca stała się źródłem wszelkiej produktywności i wyrazem prawdziwego człowieczeństwa. Przez całą trójkę praca uważana była za najwyższą zdolność ludzką światotwórczą (Arendt 2011: 95–96, 112).

W kształtowaniu społeczeństwa pracowników we wczesnym kapitalizmie dużą rolę odegrała etyka pracy. Zygmunt Bauman, analizując ideę etyki pracy, zauważa, że

[...] jest to jeden nakaz z dwiema jawnymi przesłankami i dwoma cichymi założeniami. Pierwsza przesłanka zakłada, że człowiek w celu otrzymania czegoś musi robić coś, co inni uznają za cenne i warte zapłaty; nie ma „darmowych obiadów”, zawsze mamy do czynienia z quid pro quo, coś za coś. Druga jawna przesłanka zakłada, że zadowolenie z tego, co się już posiadło, i cieszenie się, że ma się raczej mniej niż więcej, jest niewłaściwe, moralnie szkodliwe i niemądre. Zaprzestanie wysiłku jest czymś niegodnym i nierozsądnym, a odpoczynek urąga ludzkiej godności, chyba że człowiek odpoczywa po to, aby jeszcze bardziej pracować. Praca to wartość sama w sobie, działanie szlachetne i uszlachetniające. Nakaz brzmi: musisz iść do pracy, nawet jeżeli nie pojmujesz, co takiego może ci ona dać, czego byś już nie miał, musisz iść do pracy, nawet jeśli nie uważasz, że potrzebujesz tego, co może ci ona dać. Pracować jest rzeczą dobrą, nie pracować jest złem. Ciche założenie polega na tym, że większość ludzi ma na sprzedaż swoje zdolności do pracy, a wręcz może na siebie zarobić, dokonując tej sprzedaży i otrzymując w zamian to, na co zasługuje. Praca to normalny stan wszystkich ludzi, niepracowanie jest czymś nienormalnym. Drugim cichym założeniem jest to, że etyka pracy uznaje znaczenie moralne tylko takiej pracy, która ma wartość uznaną przez innych, a więc pracy, za którą otrzymuje się płacę czy wynagrodzenie, którą można sprzedać i którą można kupić (2006: 23–24).

Bauman kontynuuje:

[...] odkąd etyka pracy wtargnęła do świadomości europejskiej we wczesnej fazie industrializacji, by przejawiać się w różnych formach na krętej drodze ku nowoczesności i „modernizacji”, służyła w równej mierze politykom, filozofom i kaznodziejom jako wezwanie lub usprawiedliwienie dla prób wykorzenienia za wszelką cenę nawyku unikania dobrodziejstwa pracy w fabryce oraz niechęć do życia w rytmie ustalanym przez brygadzistę, zegar i maszynę (2006: 24).

Praca miała budować „nowy wspaniały świat”. Według Baumana

[...] pojawienie się produkcji fabrycznej położyło kres umiłowaniu pracy przez rzemieślnika, które to umiłowanie postulowała „etyka pracy”. Moralna krucjata zapisana jako batalia o wprowadzenie etyki pracy albo zaprawa do wprowadzenia „zasady efektywności” była w istocie próbą wskrzeszenia postawy wobec pracy typowej dla okresu przedindustrialnego w nowych warunkach, w których owa postawa straciła sens (2006: 25).

Była to moralna krucjata o odtworzenie w fabryce w warunkach dyscypliny narzuconej przez właściciela całkowitego poświęcenia się wykonywanemu zadaniu. Zatem krucjata etyki pracy była batalią o kontrolę i podporządkowanie. Była walką o władzę, walką o zmuszanie robotników do akceptacji życia, które nie było ani szlachetne, ani przyzwoite. Robotnicy byli niechętni do pracy ponad swoje siły, więc do etyki pracy zgodnej z wymaganiami pracodawców należało ich wdrożyć. Wiązało się to z powstaniem machiny kapitalistycznej organizacji pracy, w której było miejsce na przymus i dyscyplinę (Swadźba 2001: 51–78). Niestety nie każdy mógł pracować w takich warunkach w fabryce, bo w społeczeństwie żyli inwalidzi, słabi, chorzy i starzy – ubodzy, ludzie zbędni. Szukano zatem sposobu pozbycia się ich bez ryzyka dla społeczeństwa. Angielska ustawa o ubogich² z lat 20. i 30. XIX wieku określiła, że pomoc dla ludzi ubogich, nazwanych także „odpadami” i „śmieciami” populacji, ma być dostępna jedynie w przytułkach (Bauman 2006: 35). Nadejście społeczeństwa przemysłowego oraz pojawienie się etyki pracy spowodowało, że powszechne zatrudnienie stało się normą, w świetle której bycie bez pracy jawiło się jako bezrobocie, nienormalność, odstępstwo od normy. Wielkie slogany, takie jak „wziąć się do pracy” czy „dać ludziom pracę”, miały położyć kres zarówno wszelkim problemom osobistym, jak i bolączkom społecznym. Bauman pisze, że

[...] były one obecne po obu stronach wielkiego podziału, który miał wyodrębnić kapitalistyczną, jak i komunistyczną wersję rzeczywistości. Hasło „kto nie pracuje, ten nie je” stało się zawołaniem inspirowanej marksizmem opozycji wobec kapitalizmu (2006: 42).

Praca zapewniała utrzymanie, ale była także głównym wyznacznikiem tożsamości społecznej i samooceny. W ocenie Baumana (2006: 46) wzajemny związek kapitału i siły roboczej, niezbędny do codziennego funkcjonowania nowoczesnego społeczeństwa przemysłowego, był przedstawiany przez etykę pracy jako moralna powinność, misja i powołanie. W ten sposób praca stała się przymusem. Etyka pracy wzywała ludzi, aby wybrali życie poświęcone pracy (Bauman 2006: 47). Porównując sytuację w nowoczesnej, przemysłowej Europie i Ameryce, Bauman (2006: 50) zauważa, że w Ameryce tryby przemysłu napędzał raczej duch przedsiębiorczości i mobilności, a nie etyka pracy. Praca była środkiem do wzbogacenia się, zdobycia większej niezależności, sposobem na uwolnienie się. Liczyło się „więcej”. To „więcej” uczyniło z pracowników konsumentów, a miarą pożyteczności pracy stał się jej wynik, czyli bogactwo. Pogoń za zyskiem była obowiązkiem człowieka interesu. Etyka pracy społeczeństwa wczesnego kapitalizmu była walką o podporządkowanie oraz usunięcie na margines życia społecznego tych, którzy nie chcą się tej etyce z różnych względów poddać. Praca stanowiła nie tylko wymóg egzystencjalny, ale także moralny. Każda aktywność ludzka, która opierała się na zapłacie za pracę, była lepsza niż niepracowanie. Urszula Swadźba (2016: 141) konstatuje, że pożądana etyka pracy koncentrowała się wokół takich cech, jak: solidność, punktualność, dyscyplina, oszczędność, trzeźwość, posłuszeństwo, przywiązanie do zakładu pracy.

Wczesny kapitalizm wraz z etyką pracy, wyprzedzając późniejsze analizy, stał się kluczowy dla wyodrębnienia kategorii niepełnosprawności³. Barbara Gąciarz zauważa:

[...] najważniejsze przemiany, których skutki trwają do dzisiaj, dokonały się w dobie kapitalistycznej industrializacji, która mocno zakorzeniła w świadomości społecznej, zwyczajach i kulturze stereotyp nieproduktywności tej kategorii ludzi, stygmatyzując ich jako ludzi zbędnych i narzucając im status outsiderów. Była to logiczna i spójna konsekwencja dominującej ideologii indywidualizmu oraz kultu racjonalności ekonomicznej jako głównego wyznacznika wartości. Ludzie niepełnosprawni nie mieścili się w takich ramach społecznych, nie spełniali wymogu uczestników rywalizacji ekonomicznej, nie nadawali się na pełnoprawnych uczestników stosunków pracy (2014: 20).

Etyka pracy wczesnego kapitalizmu, która wyniosła pracę do dobra szczególnie pożądanego zarówno w wymiarze egzystencjalnym, jak i moralnym, mająca wpływ na wyeliminowanie z kręgu pracowników wszystkich „niewydajnych” i „nieproduktywnych”, a tym samym zbędnych i nadliczbowych (Bauman 2006), przechodziła przeobrażenia tak samo jak sam kapitalizm i zmieniające się społeczno-gospodarcze-egzystencjalne warunki życia.

Ernest Mandel (1978) wyróżnił trzy fazy rozwoju kapitalizmu: kapitalizm swobodnie konkurencyjny, kapitalizm monopolistyczny oraz późny kapitalizm. Późny kapitalizm wyłonił się w konsekwencji II wojny światowej i charakteryzuje się m.in. globalizacją oraz masową konsumpcją. Chociaż niektórym badaczom (Jameson 2011) dyskusyjne wydaje się stosowanie kategorii późnego kapitalizmu, to zgadzają się z jedną kwestią: że kapitalizm się zmienia i różni się zarówno od tego XIX-wiecznego, jak i tego z pierwszej połowy XX wieku (Harvey 1982; Pobłocki 2017). Po II wojnie światowej pojawił się również tzw. kapitalizm opiekuńczy (welfare state), mający zarówno swoich zwolenników, jak i przeciwników. Państwo opiekuńcze to, inaczej, państwo dobrobytu, państwo bezpieczeństwa socjalnego. Ta koncepcja państwa i społeczeństwa powstała na skutek tzw. ekonomii dobrobytu, ukształtowanej po II wojnie światowej, a propagowanej w latach 50.–80. XX wieku. Państwo opiekuńcze to państwo o systemie kapitalistycznym (wolnorynkowym) z silnie zakorzenionym interwencjonizmem państwowym. Bauman (2006: 87) zwraca uwagę, że państwo opiekuńcze zapewnia, iż powinnością państwa jest zagwarantowanie dobrobytu wszystkim swoim obywatelom. Ta koncepcja nakłada na państwo obowiązek opieki społecznej. Opieka społeczna może być rozumiana jako „forma kolektywnego ubezpieczenia podjętego wspólnie i obejmująca wszystkich członków społeczeństwa”. W myśl idei państwa opiekuńczego godne życie powinno być zagwarantowane wszystkim członkom społeczności „jako ich prawo”. Tu, jak pisze Bauman (2006: 89), prawo do godnego życia stało się raczej kwestią politycznego obywatelstwa niż ekonomicznej wydajności. Pojawienie się państwa opiekuńczego było czymś nieuniknionym, stało się strukturą konieczną. Marcin Garbat (2017) argumentuje, że istotę godnego społeczeństwa, ujmując ją w perspektywie poglądów Johna Kennetha Galbraitha, można łatwo określić, jeśli zakreśli się ją w ogólnych kategoriach:

Polega ona na tym, że każdy członek tego społeczeństwa, bez względu na płeć, rasę czy pochodzenie etniczne, może odczuwać zadowolenie z życia. Rola ekonomii w godnym społeczeństwie ma podstawowe znaczenie. System gospodarczy w takim społeczeństwie musi działać sprawnie i w interesie każdego członka tego społeczeństwa. Takie społeczeństwo musi cechować znaczny i niezawodny wzrost gospodarczy oraz przyrost produkcji i zatrudnienia (Galbraith 1996: 15, za: Garbat 2017: 76).

Wyprzedzając późniejsze analizy, dodam w tym miejscu, że zaciekłą walkę z welfare state toczył neoliberalizm. Na miejsce państwa opiekuńczego (welfare state) Margaret Thatcher zaproponowała wolny rynek społeczny. Eugenia Potulicka (2010: 324) pisze, że pojawiła się zatem nowa kultura, w której finansowa efektywność i marketing stały się najważniejszymi kwestiami. Mimo tej „neoliberalnej umysłowej musztry” pod politycznymi auspicjami Thatcher i po neoliberalnym zamachu stanu Miltona Friedmana (Bauman 2006:91) trudno wracać do wcześniejszego projektu powszechnego państwa opiekuńczego sir Williama Beveridge’a. Beveridge (akuszer brytyjskiego państwa opiekuńczego) uznał, że państwo opiekuńcze jest zarówno uprawnionym, jak i nieuniknionym wypełnieniem liberalnej idei sprawiedliwego społeczeństwa⁴. Bauman jednak konstatuje:

[...] państwo opiekuńcze nie zbliżyło się do wypełnienia marzeń swych ojców założycieli o wyrugowaniu raz na zawsze wszelkiej nędzy, upokorzenia i przygnębienia, jednak stworzyło pokolenie ludzi dobrze wykształconych, zdrowych, pewnych siebie i zazdrosnych o swą świeżo zdobytą niezależność, dostatecznie liczne, aby podważyć powszechne poparcie dla idei, że obowiązkiem tych, którym się powiodło, jest udzielanie pomocy tym, którym nadal się to nie udaje (2006: 92).

Państwo opiekuńcze odegrało istotną rolę w kształtowaniu polityki społecznej wobec osób z niepełnosprawnością. Do tego wątku powrócę w dalszych rozważaniach, nadmieniając jedynie w tym momencie, że podstawą państwa dobrobytu było skuteczne wykonywanie funkcji kompensacyjnych wobec osób z niepełnosprawnością. Przeważnie – zgodnie z logiką modelu indywidualnego/medycznego – instytucje publiczne skupiały się na kompensacji i opiece z sankcjonowaniem wykluczenia zarobkowego – opresji ekonomicznej (Gąciarz 2014: 32).

W latach 60. i 70. XX wieku następowały zmiany strukturalne w europejskiej gospodarce: wzrosło zatrudnienie w sektorze trzecim, zwiększyła się liczba pracowników usług, a zmniejszyła liczba robotników pracujących w fabrykach (Swadźba 2016). Może być to uznane za początek wyłonienia się społeczeństwa postindustrialnego. Frederick Jameson (2011) określił trzeci moment kapitalistycznej ewolucji, który wiąże się z globalizacją, i może być określany jako kapitalizm informacyjny czy wielonarodowy. Jak zauważa dalej Jameson (2011), w drugiej połowie XX wieku modernizm, z jego przekonaniem o możliwości przeprojektowania społeczeństwa na podstawie wiedzy naukowej i technologicznej, został przyćmiony stopniowo przez postmodernizm. W obliczu zmian technologicznych i społecznych załamały się wszystkie stare pewniki, w efekcie tego każda część życia stała się plastyczna, zmienna, niepewna, nietrwała i przemijająca. Claus Offe (1985) swoimi krytycznymi analizami współczesnych społeczeństw również wpisuje się w dyskusję dotyczącą wyłaniania się postindustrialnego społeczeństwa usług (za: Nowak 2011: 81). Jego analizy wskazują tendencje charakterystyczne dla późnokapitalistycznych społeczeństw oraz istniejące w nich napięcia. Offe przewiduje koniec społeczeństwa produkcyjnego i wyłonienie się społeczeństwa usług,

[...] które ma wynikać ze wzrastającej ilości zatrudnionych osób w trzecim sektorze usług. Argumentem na taką przemianę jest jego przekonanie o kategorialnej odmienności charakteru pracy usługowej i produkcyjnej. Z racji tej nieredukowalności dla opisu pracy usługowej nie można dalej używać kryteriów wygenerowanych dla opisu pracy produkcyjnej. Praca usługowa nie posiada „wyraźnego i niekontrowersyjnego »kryterium efektywności ekonomicznej«, z którego mógłby być strategicznie wyprowadzony typ i ilość, miejsce i odpowiedni czas »wartościowej« pracy” (Offe 1985: 138, za: Nowak 2011: 81).

Praca usługowa, jak pisze Nowak, rozważając koncepcję Offego, jest w znacznej mierze nacechowana niepewnością oraz wystawiona na wpływ różnorodnych i częstokroć przypadkowych czynników społecznych, dlatego też w celu sprawdzania wydajności takiej nierutynowej i refleksyjnej formy pracy nie można stosować tradycyjnej, niezmiennej „[...] technicznej funkcji produkcji, która odnosi nakłady do wyników” (Offe 1985, za: Nowak 2011: 81). Wraz ze wzrostem znaczenia sektora działalności usługowej wartość mają tracić takie kryteria stosowane do oceny jednostek w społeczeństwie, jak osiągnięcie i wydajność, na rzecz kryteriów bardziej „jakościowych” i „ludzkich”, jak nazywa je sam Offe. Wraz z rozpowszechnianiem się form pracy usługowej ostatecznie ma uzyskać przewagę przekonanie o heterogeniczności siły roboczej, albowiem już nie tylko takie tradycyjne atrybuty, jak wysokość wynagrodzenia, przynależność do danej grupy społecznej, formalne wykształcenie czy pozycja w hierarchii organizacyjnej, mają rozbijać jednorodną niegdyś klasę pracowników najemnych (Offe 1985, za: Nowak 2011: 81). Jürgen Habermas (1999) natomiast był zdania, że w związku z interwencyjną polityką socjalnego państwa opiekuńczego warunki pracy uległy znacznej poprawie. Taki stan był rezultatem prowadzenia przez państwo odpowiedniej polityki społecznej, inicjowania programów humanizacji miejsca pracy, stosowania rekompensat redystrybucyjnych, udzielania prawnych gwarancji i zabezpieczeń oraz negocjowania układów zbiorowych. Nowak, analizując Habermasowski ogląd pracy w późnym kapitalizmie, jest zdania, iż stanowiska czy miejsca pracy zmieniają się pod wpływem kapitalistycznej presji na nieustanny wzrost wydajności, realizowanej początkowo za pomocą wykorzystywania postępu technologicznego oraz wdrażania zasad „naukowego zarządzania”. Powoduje to postępującą specjalizację stanowisk pracy, która przynosi tak korzyści, jak i niesie za sobą ograniczenia (Nowak 2011: 101). Lester Thurow sądzi zatem, że odtąd można mówić raczej o sytuacji, w której „[...] zamiast ludzi poszukujących miejsc pracy mamy do czynienia z miejscami pracy poszukującymi ludzi – »odpowiednich« ludzi” (1972, za: Nowak 2011: 102).

Od połowy lat 80. XX wieku pojawiają się wizje i tezy o wejściu w fazę ery „końca pracy” i „społeczeństwa ryzyka”⁵. Ryzyko najogólniej oznacza, że ludzie nie będą mieli pewności zatrudnienia, a tym samym środków do życia (Beck 2002, 2007; Luttwak 2000; Rifkin 2003; Bauman 2006). Głównym autorem tezy o „końcu pracy i schyłku siły roboczej” jest Jeremy Rifkin (2003), który zwraca uwagę na „systematyczne eliminowanie ludzkiej siły roboczej z procesu produkcji”. Dzieje się to w wyniku postępu technologicznego, informatycznego oraz organizacyjnego. Nowak, omawiając tezę Rifkina (2003), zauważa, że

Rifkin zdaje się przede wszystkim zwracać uwagę na erozję ekonomicznego kryterium oceniania człowieka, opierającego się na „wartości rynkowej jego pracy” zarobkowej. O ile takie kryterium stanowiła dotąd jednowymiarowa zasada instrumentalnego „produktywizmu”, o tyle nowe formy aktywności odbywające się w „trzecim sektorze” gospodarki społecznej opierają się na relacjach międzyludzkich, zaufaniu, koleżeństwie, bratnich więziach i gospodarzeniu (Nowak 2011: 139).

W związku z rosnącym znaczeniem tych ostatnich należy wedlug Rifkina – jak objaśnia Nowak – opracować „nowy sposób określania ekonomicznej wartości ludzi” (Nowak 2011: 139). Ta zmiana jest pewną szansą dla rozwoju sektora ekonomii społecznej i innego spojrzenia na ich „ekonomiczną wartość”.

Rewolucja naukowo-techniczna lat 70. XX wieku oraz pojawienie się nowych technologii zaczęło kształtować strukturę światowej gospodarki. Aby dostosować się do wymogów rynku i sprostać konkurencji, wiele firm musiało wprowadzać nowe technologie. Efektem był wzrost produktywności oraz masowe zwolnienia i redukcja miejsc pracy. Nowe technologie pozbawiały wielu pracy, pojawiło się zatem uzasadnione pytanie o kierunek, w jakim zmierza rynek pracy oraz sama praca. Czy praca ludzi i etyka pracy nie będą już potrzebne? Swadźba (2016), analizując powstałą sytuację, przywołuje odpowiedź Becka (2000: 79; 2002) na to pytanie, który uważał, że we współczesnym społeczeństwie jest wiele instytucji „zombie” (reliktów), które są faktycznie martwe, lecz ciągle funkcjonują:

Do instytucji „zombie” należy rodzina, gospodarstwo domowe czy klasa społeczna. Najbardziej uciążliwa instytucja to instytucja pełnego zatrudnienia. Koncepcja odrębnej od reszty życia pracy opartej na zawartej umowie powstała w czasie rewolucji przemysłowej, która odseparowała pracę od życia rodzinnego. Pojęcie to tak zdominowało nasze życie, iż nie można sobie wyobrazić, że może być inaczej. Bezrobocie jest tworem społeczeństwa pracy i rządy europejskie ciągle dążą do zastąpienia zatrudnienia nieformalnego przez formalne na drodze wymuszania podatków i wprowadzania przywilejów socjalnych. W ten sposób przywileje socjalne wprowadzają pewny dochód, czego nie gwarantuje praca czasowa, przypadkowa i w niepełnym wymiarze godzin. Takiej sytuacji nie da się utrzymać, ponieważ liczba miejsc pracy etatowej spada. Rodzi to niepewność i ryzyko dla pracowników i coraz większa ich liczba wpada w biedę i bezrobocie. Należy przyjąć do wiadomości, że mamy do czynienia ze zwrotną modernizacją społeczeństwa pracy. Istnieje nieustanna wymiana pomiędzy opartymi na wiedzy innowacjami technologicznymi a ich wytworami, które nakręcają spiralę rozwoju w społeczeństwie wiedzy (Swadźba 2016: 147).

Koncepcje „końca pracy” i „społeczeństwa ryzyka” wskazują, że pewne procesy zachodzące w gospodarce światowej mają charakter trwały i należy do nich systematyczny spadek miejsc pracy⁶. Według Baumana

[...] w czasach swojej chwały etyka pracy wykroczyła poza progi hal fabrycznych czy ścian przytułków dla ubogich. W społeczeństwie producentów kształtowała wizję sprawiedliwego i porządnego społeczeństwa, jednak z postępującą utratą przez pracę centralnej pozycji jako punktu, w którym spotykają się motywy jednostki, etyka pracy wycofywała się z funkcji głównej zasady regulującej (2006: 75).

Według Baumana w społeczeństwie przyszłości tylko część ludzi będzie zatrudniona na stałe. Reszta będzie tworzyć rezerwową siłę robotniczą zmieniającą pracodawców zależnie od swoich i ich potrzeb, a etyka pracy w społeczeństwie konsumpcyjnym będzie służyła do oskarżania ubogich, że ich nędza jest wynikiem ich własnej niechęci do pracy (Bauman 2006: 76–77).

Praca w erze globalizacji, późnego kapitalizmu, kapitalizmu informacyjnego, hiperkapitalizmu/turbokapitalizmu czy kapitalizmu wielonarodowego ma swoją specyfikę i rządzi się określonymi prawami współczesnego rynku pracy. Ta specyfika, bardzo istotna z punktu bycia w takim świecie i na takim rynku pracy pracownikiem z niepełnosprawnością intelektualną, stanie się przedmiotem dalszych rozważań.

1.3. Praca i rynek pracy we współczesności. Społeczeństwo konsumentów i społeczne peryferia egzystencji dla nowych ubogich

Przemiany społeczno-gospodarcze XIX wieku, a wraz z nimi pojawiający się wczesny kapitalizm przemysłowy zmieniły obraz ówczesnych społeczeństw oraz rolę i znaczenie pracy. Praca w kapitalizmie zyskała nowy status. Organizowana była w zupełnie innych warunkach niż w okresie przedindustrialnym, kiedy nie była przymusem, lecz czynnością prowadzącą do zdobycia środków na utrzymanie. Pojawienie się kapitalizmu oraz etyki pracy zmieniło miejsce w społeczeństwie wielu grup społecznych, zwłaszcza tych, które nie były w stanie sprostać wymogom pracy w fabryce. Spowodowało to pojawienie się grupy społecznej określonej jako „nowi ubodzy” – ludzi określanych jako „zbyteczni”, „bezużyteczni”, „wykluczeni” czy „usuwani na margines”, których należało się pozbyć (Bauman 2006). Do tej grupy społecznej należeli również wszyscy chorzy, ułomni, szaleńcy – w dzisiejszym języku określani jako „niepełnosprawni” – nieproduktywni i niewydajni.

Kapitalizm przemysłowy odegrał istotną rolę w ich wykluczeniu, któremu chce przeciwdziałać współczesna polityka równych szans oraz różnorodności. Analizy dotyczące tych przemian, które miały zasadnicze znaczenie dla dzisiejszej sytuacji społeczno-zawodowej osób z niepełnosprawnością intelektualną, przedstawię w następnej części. W tym miejscu chciałabym skoncentrować się na analizie reguł pracy we współczesności⁷ i współczesnego rynku pracy oraz zrekonstruować trendy wykluczeń, oporu i tworzenia społecznych peryferii, na których bytują nowi ubodzy. Te analizy ukazują rzeczywistość bycia pracownikiem we współczesnym neoliberalno-późnokapitalistycznym świecie, która może wyjaśniać (nie)obecność osób z niepełnosprawnością (intelektualną) na rynku pracy mimo szeroko zakrojonych działań naprawczych w postaci: humanizacji warunków pracy, aktywizacji zawodowej oraz polityki zatrudnienia prowadzonej w duchu przeciwdziałania wykluczeniu i dyskryminacji. Daniel Bell określa kapitalizm

[...] jako system społeczno-ekonomiczny nastawiony na wytwarzanie towarów w drodze racjonalnego rachunku kosztów i cen oraz na akumulację kapitału w celu jego reinwestowania. Ten szczególny, nowy sposób działania sprzągł się z określoną kulturą i strukturą osobowości. W kulturze była to koncepcja samorealizacji jednostki, jej wyzwolenia z tradycyjnych ograniczeń i więzi (rodzinnych i pochodzenia), tak by mogła ona „robić” z siebie, co zechce. Strukturę osobowości natomiast określała norma samokontroli i opóźnionej gratyfikacji, norma celowego zachowania w dążeniu do dobrze określonych celów (2014: 15).

Dalej Bell pisze:

[...] dziedzina techniczno-ekonomiczna, która uzyskała decydującą rolę u zarania kapitalizmu, opiera się – jak całe społeczeństwo przemysłowe – na osiowej zasadzie ekonomizacji: na dążeniu do wzrostu wydajności przez rozbicie wszelkich czynności na najdrobniejsze składniki kosztu jednostkowego, zdefiniowane przez systemy księgowe. Osiowa struktura oparta na specjalizacji i hierarchii polega na biurokratycznej kondycji. Jednostki z konieczności traktuje się nie jako osoby, lecz jako „rzeczy”, jako narzędzia maksymalizacji zysku (2014: 15–16).

Współczesna, kolejna odsłona czy przemiana kapitalizmu została ujęta przez badaczy w kategorii kapitalizmu wielonarodowego, hiperkapitalizmu, kapitalizmu globalnego czy późnego kapitalizmu, obecnego także w polskiej rzeczywistości od momentu ustrojowej transformacji i wejścia naszego kraju na ścieżkę gospodarki wolnorynkowej (Szahaj 2014)⁸.

Dominującą ideologią globalnego kapitału, polityczno-ekonomicznym paradygmatem, „monokulturą” jest neoliberalizm⁹ (Rikowski 2008: 1, za: Potulicka 2010: 39). Eugenia Potulicka (2010: 39), odwołując się do Ronalda Muncka (2009) i Davida Harveya (2008), definiuje neoliberalizm jako strategię zarządzania zglobalizowanym światem, kapitalizm w fazie monopolistycznej, który neoliberalnie panuje, wykorzystując aparat państwowy do ułatwienia akumulacji kapitału krajowego i zagranicznego. Neoliberalizm, jak pisze Potulicka (2010: 40), to określona polityka klasowa mająca na celu przetasowanie sił między kapitałem a pracą na korzyść kapitału, to klasowa ofensywa kapitału przeciw światu pracy. Adam Chmielowski (2001: 278) jest zdania, że robotnicy są sprowadzani do roli instrumentów gromadzenia kapitału. Potulicka objaśnia:

W neoliberalnej praktyce głośne wychwalanie cnoty wolnej konkurencji sprowadza się w rzeczywistości do umacniania monopolistycznej i ponadnarodowej własności w niewielkim gronie scentralizowanych korporacji wielonarodowych. Rynek jest instrumentem naturalnej selekcji, a przeżywać powinni tylko najsilniejsi (Potulicka 2010: 42; zob. Harvey 2008: 113).

Wolny rynek to szczyt ludzkich aspiracji: wytwarza spontaniczny porządek społeczny, a działanie jednostek motywowanych własnym interesem przynosi korzyści dla wszystkich (Harvey 2008; Boaz 2005). Milton Friedman uważa, że

[...] wolność „sama w sobie” stanowi element szeroko rozumianej wolności, z tego względu wolność ekonomiczna jest także celem samym w sobie (1984: 8).

Potulicka (2010: 43) dodaje, iż wolność ekonomiczna jest – zdaniem Friedmana – wolnością zawierania umów, elementem wolności osobistej. Najlepszym systemem jest oparta na wolnej prywatnej przedsiębiorczości gospodarka wymiany – kapitalizm konkurencji. Neoliberalizm ceni sobie wolność, prawa własności, równość wszystkich ludzi wobec prawa. Potulicka zauważa jednak, że

[...] wolność jednostki jest w neoliberalizmie pojmowana w sposób skrajnie indywidualistyczny: jest to byt zajęty samym sobą i troszczący się o siebie, o dostęp do wszelkich zasobów. W ramach wolności ekonomicznej jednostka dysponuje „wolnością” sprzedania samej siebie, swojego kapitału ludzkiego. Wolność, jak pisał Polanyi, oznacza pełnię wolności tylko dla tych, których dochody nie pozostawiają nic do życzenia i zaledwie okruchy swobody dla ludzi, którzy nadaremnie usiłują w swoich demokratycznych prawach znaleźć schronienie przed właścicielami majątków (za: Harvey 2008: 51, za: Potulicka 2010: 54).

Sensowne korzystanie z wolności bez zabezpieczenia podstawowych potrzeb społecznych i ekonomicznych nie jest możliwe. Według Alana Aldridge’a (2006: 61) wolność jest swobodą uciskania świata pracy w granicach wyznaczonych przez siłę jego oporu. Korporacjonizm głosi hasła wolności, ale poddaje pracowników reżimowi nadzoru i zastraszania. Przypomina to współczesną odmianę feudalizmu. Szahaj objaśnia, że

[...] dominacji neoliberalnej koncepcji gospodarowania towarzyszyło rozpowszechnienie się funkcjonalnego wobec niej konsumeryzmu, ekspansja ideologii hiperindywidualizmu i narcyzmu, każących jednostkom myśleć przede wszystkim o swoim dobru, a nie o dobru wspólnoty; nie bez znaczenia były przemiany w obrębie kultury masowej owocujące wyobrażeniem dobrego życia jako życia w luksusie, a także ekspansja mediów elektronicznych i nowych środków komunikowania pozwalająca na globalizację zarówno wymiarze ekonomicznym, jak i w wymiarze wzorów konsumpcji i udanego życia. Ogromne znaczenie w tryumfie bezwzględnego kapitalizmu spod znaku chciwości i nieograniczonej konsumpcji miało także stopniowe słabnięcie impulsów religijnych oraz powstanie pewnej pustki światopoglądowej wypełnionej w ostateczności przez konsumeryzm – nowy świecki światopogląd, który stał się dziś dominujący (konsumpcja dla samej konsumpcji staje się w nim jedynym celem życia ludzkiego, a wartość człowieka ocenia się przez to, ile ma, a nie przez to, kim się jest) (2014: 31).

Społeczeństwo w neoliberalnej wizji jest zatem zbiorem jednostek i stanowi atomistyczną wersję społeczeństwa (Wacquant 2009; Bauman 2006). Potulicka (2010) w rozważaniach o współczesnej rzeczywistości pyta o skutki neoliberalizmu, zarówno te widoczne w aspekcie jednostkowym, jak i społecznym. Wskazując na jednostkowe skutki neoliberalizmu, przypomina głos Margaret Thatcher, która postrzegała ekonomię jako metodę mającą na celu przemianę duszy człowieka (Harvey 2008: 3, za: Potulicka 2010: 311). Wśród jednostkowych skutków Potulicka wymienia oligarchię korporacjonizmu z jej dążeniem do uzyskania olbrzymich zysków w krótkim czasie:

[...] cyniczna funkcja pieniądza ujawniła się w jego sile wikłania wyższych wartości w brudne interesy. Siła nabywcza pieniądza wykazuje zdolność wciągania „do interesu” wartości pozaekonomicznych. Jest to siła kuszenia. W kulturze kapitalistycznej kupić można niemal wszystko (2010: 313).

Sloterdijk (2008: 339) jest zdania, że kapitał korumpuje wszystkie wartości, a u jego podstaw leżą procesy aksjologicznego cynizmu. Ten, kto ma władzę, kieruje się własną korzyścią. Drugim skutkiem neoliberalizmu w kontekście jednostkowym jest pojawienie się nowych producentów – klasy producentów ukształtowanej przez kulturę korporacyjną. Według Potulickiej (2010: 314) producent kieruje się etyką przymusowej wydajności i osiągnięć, etyką przedsiębiorczości. W sposób „przedsiębiorczy” zarządza swoim życiem, będąc niewolniczo oddany zatrudniającej go korporacji, dyspozycyjny i konkurencyjnie nastawiony na innych. Wolność jest zredukowana do wolności przedsiębiorców i pojmowana w sposób indywidualistyczny (Potulicka 2010; Harvey 2008). Producent żyjący w czasach niestabilnego i niepewnego rynku pracy obawia się utraty pracy oraz pozbawiony jest poczucia bezpieczeństwa we współczesnym społeczeństwie ryzyka (Potulicka 2010; Beck 2002). Producenci-przedsiębiorcy, aby zwiększyć zyski, bezlitośnie redukują zatrudnienie. Pojawienie się konsumentów jest trzecim skutkiem neoliberalizmu w perspektywie indywidulanej. W erze neoliberalizmu konsumpcja opanowuje i pochłania całe życie ludzi. Potulicka (2010: 316) zauważa, że konsument jest dla ekonomistów jednostką w sposób idealny wolną w swym racjonalnym rachunku celów. Oczywiście wolność i suwerenność konsumenta, jak konstatuje, jest wielką mistyfikacją. Kolejnym skutkiem neoliberalizmu jest pojawienie się producentów wykonujących proste prace, „ludzi-odpadów” (Bauman 2006) oraz nowej socjoekonomicznej klasy prekariuszy (Standing 2014). W dobie korporacjonizmu i neoliberalizmu powiększył się dystans między wysoko i nisko kwalifikowanymi pracownikami. Według Harveya (2008: 228) cechą, wizytówką czy symbolem neoliberalizmu stała się postać pracownika, którego można zużyć i wyrzucić (disposable worker). W wymiarze ideologicznym liczy się homo oeconomicus, a w wymiarze kulturowym homo consumans (Potulicka 2010: 317). Skutki neoliberalizmu w aspekcie społecznym Potulicka określa jako walkę z państwem opiekuńczym, a w efekcie pojawienie się gwałtownej polaryzacji statusu ekonomicznego mieszkańców, wyhamowanie demokracji i rozbijanie solidarności społecznej. Rozbijanie solidarności społecznej rozumiane jest jako konsekwencja nadmiernego akcentowania indywidualizmu, konkurencji i walki za wszelką cenę. Iwona Chrzanowska (2013) omawia zjawisko wykluczenia i marginalizacji osób z niepełnosprawnością w kontekście teorii underclass. Akcentuje, iż wykluczenie ekonomiczne dotyczy zarówno produkcji, jak i konsumpcji. Wskazuje, że

[...] gdy do wykluczenia doszło na skutek działania sił zewnętrznych, a jego podstawą było wykluczenie ekonomiczne, podążą za nim z dużym prawdopodobieństwem dwa pozostałe warianty, czyli wykluczenie polityczne i społeczne. Sytuacja takiej osoby lub grupy osób jest bardzo trudna, a jeśli stan się utrzymuje, z czasem dochodzi do swoistego społecznego zaszeregowania do tzw. podklasy – underclass (Chrzanowska 2013: 64).

Badaczka pyta: Czy grupę osób z niepełnosprawnością poddawaną wykluczeniu z rynku pracy można już nazwać underclass? Czy też ze swoimi doświadczeniami niepewności zatrudnienia oraz niskich dochodów należą do klasy prekariatu?

Wyeksponuję teraz kilka dość istotnych skutków neoliberalizmu, które dostrzec można we współczesnym zglobalizowanym świecie późnego kapitalizmu – współczesnej rzeczywistości, które w mojej ocenie mają ogromny wpływ na funkcjonowanie czy odnalezienie się w tak skonstruowanym świecie osób z niepełnosprawnością intelektualną. Są to: życie w społeczeństwie konsumentów (dyktat bycia homo consumans), marginalizowanie „ludzkich odpadów” (przemieszczanie na peryferia społeczne ludzi nieproduktywnych, czyli zbędnych) oraz logika homo oeconomicus. Jak już określono, współczesne społeczeństwa są zbiorem konsumentów (Bauman 2006, 2009; Arendt 2011; Bell 2014). Bauman (2009) wskazuje na dokonanie się rewolucji konsumpcjonistycznej. Arendt zauważa, że często się mówi, iż żyjemy w społeczeństwie konsumentów. Jednak jej zdaniem praca i konsumpcja są dwoma stadiami tego samego procesu narzuconego człowiekowi przez życiową konieczność. Zatem według niej

[...] żyjemy w społeczeństwie pracowników, które powstało przez emancypację samej czynności pracy. Emancypacja pracy poprzedziła o całe stulecia polityczną emancypację robotników.

Arendt zwraca uwagę, że

[...] cokolwiek czynimy, robimy to rzekomo ze względu na „zarabianie na życie”; taki jest wybór społeczeństwa. Z punktu widzenia „zarabiania na życie” każda czynność niezwiązana z pracą staje się hobby (2011: 139).

Bauman wyrokuje: żyjemy w społeczeństwie konsumpcyjnym. Ponadto zwraca uwagę, że

[...] definiowanie społeczeństwa przez pryzmat konsumpcji nie może odnosić się tylko do trywialnego faktu konsumowania wszystkiego przez wszystkich członków społeczeństwa. Społeczeństwo konsumpcyjne jest w głębokim i fundamentalnym sensie takie, jak społeczeństwo naszych przodków było „społeczeństwem produkcyjnym”. Społeczeństwo produkcyjne zaangażowało swoich członków jako producentów, w zasadzie musieli oni odgrywać tę rolę, gdyż była ona narzuconą normą. Współcześnie społeczeństwo angażuje swoich członków głównie do roli konsumentów, a normą, jaką społeczeństwo narzuca swoim członkom, jest umiejętność i chęć jej odgrywania (2006: 54).

W społeczeństwie konsumpcyjnym „normalne życie”, jak charakteryzuje je Bauman,

[...] to życie konsumentów zaabsorbowanych dokonywaniem wyborów pośród mnogości publicznie oferowanych możliwości przyjemnych wrażeń i wspaniałych doświadczeń. „Szczęśliwe życie” definiuje się jako korzystanie z rozlicznych szans i niepozwalanie, aby choć jedna z nich umknęła, chwytanie okazji, o których wiele się mówi, a zatem które są najbardziej upragnione (2006: 77).

Kim są ubodzy w społeczeństwie konsumpcyjnym? Bauman akcentuje, aby ubóstwa nie utożsamiać z pozbawieniem dóbr materialnych czy niedogodności cielesnych. Traktuje ubóstwo jako „pewną kondycję społeczną i psychiczną” (2006: 77). Ubóstwo wiąże się z niemożnością wypełnienia standardów godziwego życia, które są przyjęte w danym społeczeństwie, zatem ubóstwo jest wykluczeniem z tego, co określa się jako „normalne życie”. Ubóstwo oznacza „niemożność dorównania innym”, to odcięcie od szans na to, co dane społeczeństwo uznaje za „szczęśliwe życie”, niemożność korzystania z tego, „co życie ma do zaoferowania” (Bauman 2006: 77). W społeczeństwie konsumpcyjnym brak dostępu do szczęśliwego, czy tylko normalnego, życia oznacza bycie zdefiniowanym przez społeczeństwo jako konsument z usterką, konsument wybrakowany, niepełny, ułomny (Bauman 2006: 77). Ta niezdolność do bycia konsumentem wiedzie do degradacji społecznej i „emigracji wewnętrznej”, bycia „pozostawionym w tyle” (Bauman 2006: 78). Jedynym wyjściem z takiej sytuacji, która wzmaga poczucie odrzucenia, powoduje doświadczenie społecznego wykluczenia oraz odcięcie od społecznych dóbr i możliwości, jest walka o pokonanie tej „konsumenckiej nieodpowiedniości” (Bauman 2006: 78). Bycie ubogim to także odczucie wyobcowania ze świata konsumenckiego świętowania. W społeczeństwie, w którym – jak pisze Bauman – nie ma miejsca

[...] dla „spożywców” wybrakowanych, połowicznych lub niespełnionych, ubodzy otrzymują status zbędnego obywatela, czyli nadliczbowego, niepotrzebnego, bezużytecznego, kogoś, kto jest spisany na straty, bo społeczeństwo poradzi sobie świetnie bez niego. Ponadto dla ludzi wykluczonych i spisanych na straty nie przewidziano dróg powrotu do pełnego członkostwa w społeczeństwie. Próżno też szukać alternatywnych, oficjalnie otwartych i naniesionych na mapy tras, którymi można by zmierzać w stronę alternatywnej formy przynależności (Bauman 2004: 31).

Bez-robotni stają się zbyteczni. Ludzie, którzy w danym społeczeństwie są określani jako „zbędni” czy „zbyteczni”, nie przyczyniają się do powiększenia zamożności społeczeństwa, a zarazem przyczyniają się do ponoszenia przez społeczeństwo kosztów ich utrzymania. Bauman (2006), analizując sytuację ubogich, bezrobotnych „zbędnych” i „nadliczbowych”, określa ich sytuację czy jestestwo jako obciążające zasoby i problem bez konkretnego rozwiązania. Jednak w dalszych rozważaniach sugeruje:

Jeśli nadwyżkę populacji (to jest „zbyteczną” część, której nie można ponownie przyswoić do wzorców normalnego życia i przetworzyć z powrotem do kategorii „użytecznych członków społeczeństwa”) można rutynowo usunąć i przetransportować poza granice enklawy, wewnątrz której poszukuje się równowagi ekonomicznej i społecznej, reszta „zbytecznych”, którzy uniknęli transportu i pozostają wewnątrz enklawy, musi zostać oznaczona do „rehabilitacji” i „recyklingu”. Są oni poza „użytecznym zatrudnieniem” lecz tylko tymczasowo. Ich „pozostawienie poza” to nienormalność, która wymaga lekarstwa, dopuszcza zastosowanie lekarstwa i wzywa do użycia lekarstwa. Trzeba im pomóc „powrócić” tak szybko, jak to możliwe. Są oni „rezerwową armią pracowników”, trzeba ich doprowadzić i utrzymywać w stanie, który przy pierwszej okazji pozwoli im na powrót do czynnej służby (2006: 170).

Potulicka, określając skutki neoliberalizmu dla organizacji współczesnych społeczeństw, wskazuje na obecność w wymiarze ideologicznym homo oeconomicus, a w wymiarze kulturowym homo consumans. Współczesny ubogi, wykluczony, opuszczony i zbędny, jest nie-konsumentem, a przez bycie wybrakowanym konsumentem jest kimś, kto nie spełnia obowiązku bycia czynnym nabywcą dóbr i usług oferowanych przez rynek. Miejsce ubogich jest poza zasięgiem wzroku; są wyeksmitowani całkowicie z obszaru powinności oraz zwolnieni z ludzkiej wspólnoty i publicznej pamięci (Bauman 2006: 200–201).

Kim jest we współczesnym świecie homo oeconomicus, człowiek gospodarujący? Jak w perspektywie modelu człowieka gospodarującego można patrzeć na współczesną rzeczywistość ludzi bytujących w świecie? Dla Johna Stuarta Milla homo oeconomicus był bytem, który pożąda bogactwa, zredukowanym wyłącznie do tego aspektu aktywności, który z gromadzeniem bogactwa się wiąże. To typowy egoista zaabsorbowany zyskiem (Gorazda 2014: 174). Koncepcja homo oeconomicus spotkała się z dużą krytyką przedstawicieli różnych nurtów ekonomicznych, m.in. klasycznej i neoklasycznej ekonomii czy ekonomii instytucjonalnej. Najogólniej mówiąc, w potocznym rozumieniu homo oeconomicus to „dwunożny kalkulator” gotów bez skrupułów poświęcić dobro innych dla realizacji własnych celów (Goethe 1885: 165, za: Dzionek-Kozłowska 2018: 7). Jak zauważa Joanna Dzionek-Kozłowska,

[...] wprowadzenie do teorii ekonomii modelu człowieka gospodarującego nie miało na celu wskazania pewnego typu osób, czy tym bardziej dostarczenia kompleksowego obrazu człowieka prowadzącego działalność gospodarczą, lecz oznaczenie pewnego typu podejmowanych przez ludzi działań, które określane są jako gospodarowanie. Na gruncie teorii ekonomii gospodarowanie jest rozumiane jako proces, którego punktem wyjścia jest decyzja o wykorzystaniu dostępnych dla jednostki środków (zasobów), których używa ona do realizowania przyjętych przez siebie celów. Zatem model homo oeconomicus został zdefiniowany poprzez wskazanie celu oraz sposobu, w jaki cel ten miałby być osiągany. I tak na poszczególnych etapach rozwoju myśli ekonomicznej przyjmowano, że celem człowieka gospodarującego jest maksymalizacja bogactwa, zysku, użyteczności lub preferencji, przy czym jest on w stanie dążyć do realizacji tak wyznaczonego celu w sposób racjonalny (2018: 8).

Piotr Stańczyk, analizując kategorię homo oeconomicus, pisze:

[...] pojęcie homo oeconomicus występuje we wszystkich trzech słownikach pedagogiki pracy – zawsze w tym samym znaczeniu. Homo oeconomicus jest definiowany jako „człowiek”, którego różnicą rodzajową jest „gospodarowanie”, a także „kierowanie się własną korzyścią i interesem” (2013: 123).

Nawiązując do Dialektyki oświecenia Theodora W. Adorna i Maxa Horkheimera, kontynuuje:

[...] kierowanie się własną korzyścią, pozostając wolne od etycznych konotacji, koniecznie implikuje ofiarę; ofiarą homo oeconomicus jest wiedza proceduralna – organizacja i zarządzanie pracą innych. Chytrość po prostu zawęża myślenie do organizacji i zarządzania prowadzących do wyzysku (umysł jest narzędziem panowania), oto jest istota logiki homo oeconomicus, oszustwo, aby w podziale pracy wejść w posiadanie większej wartości w zamian za świadczenie dóbr o wartości mniejszej. Strukturalna konsekwencja kapitalizmu – konsekwencja logiki homo oeconomicus – unieważnia „widzenie człowieka jako podmiotu pracy (Stańczyk 2013: 123).

Rozważania Stańczyka kierują w stronę kolejnych analiz dotyczących warunków pracy w kapitalizmie, kapitalistycznych stosunków pracy i wymogów współczesnego rynku pracy, niezwykle istotnych z punku widzenia (nie)możliwości bycia w świecie pracy oraz bycia pracownikiem z niepełnosprawnością intelektualną. Habermas w prezentowanych już poglądach głosił pojawiającą się humanizację miejsc pracy jako wynik działań polityki państwa opiekuńczego, Stańczyk zaś humanizację warunków pracy w kapitalizmie postrzega jako pusty gest:

Jeżeli chodzi o humanizację warunków pracy, to mamy do czynienia z sytuacją, w której pracodawca działa na rzecz poprawienia warunków pracy – uczynienia pracy bardziej ludzką – jednak ze względu na obowiązujące strukturalne uwarunkowania (prywatna własność środków produkcji) paradoksalnie nie pomniejsza asymetrii między sobą a pracownikiem, lecz wręcz odwrotnie. Gest – humanizacja warunków pracy – dokonany na rzecz pracowników pozostaje pusty, gdyż chociaż praca może i staje się bardziej ludzka, pozostaje ciągle odczłowieczona – oto jest pustość gestu humanizacji warunków pracy w kapitalizmie. Pracownicy to, co zyskali, oddają w dwójnasób, zwiększając swoją wydajność, poddając się tym samym silniejszemu jeszcze wyzyskowi. Pusty gest humanizacji warunków pracy znajduje swe odzwierciedlenie w zasadzie ekwiwalentu – w ramach logiki homo oeconomicus pusty gest prowadzi do sytuacji, w której dochodzi do wymiany prowadzącej do punktu wyjścia. W percepcji obu stron wymiany przedmiot wymiany jest w danych warunkach równowarty – nie stoi to jednak w sprzeczności ze stwierdzeniem, iż jedna ze stron asymetrycznie korzysta z ustanowionej relacji wymiany. Asymetryczność relacji zapewniona jest tutaj w najbardziej ogólnym wymiarze przez dostęp do środków produkcji. Nadwyżka wynikająca z postępującej w rytmie ustroju kapitalistycznego humanizacji warunków pracy sprowadza się do zwiększania wyzysku (Stańczyk 2013: 129–130).

Jak można by zatem scharakteryzować współczesną sytuację rynku pracy, sytuację, w której dzięki wielu projektom zatrudnienia wspomaganego muszą odnaleźć się pracownicy z niepełnosprawnością intelektualną? Potulicka zwraca uwagę na „fetyszyzm wolnego rynku” w myśli neoliberalnej (2010: 284). Rynek w gospodarkach rynkowych ma tendencję do zawłaszczania wszystkich relacji społecznych, pieniądze dominują relacje społeczne, a rządy wdrażają „kulturę przedsiębiorczości”. Wskazuje na to również Ulrich Beck (2007), a za nim Dariusz Kubala:

[...] we współczesnym kapitalizmie wykształca się obraz człowieka, którego ontologiczną autodefinicją można uczynić umiejętność bycia samodzielnym przedsiębiorcą (Kubala 2019: 14).

Kubala, rozpatrując status człowieka we współczesnym świecie, zauważa:

W porządku świata przeżywanego o statusie człowieczeństwa coraz częściej decyduje już nie samo przeniesienie akcentów z aktywności swobodnej na aktywność wymuszoną, ale zwrot w kierunku indywidualnej, intencjonalnej i zaplanowanej organizacji samozatrudnienia. Większość trosk życia prywatnego oraz problemów życia społecznego ma swoje źródło właśnie w takiej „operacjonalizacji” pojęcia pracy [...]. Bez względu na to, czy optujemy za aktywną, czy pasywną postawą administracji państwowej, praca pozostanie jednym z centralnych terminów, wokół których toczyć się będzie spór o pożądany kształt życia społecznego (2019: 14).

Stańczyk, przyglądając się stosunkom pracy w kapitalizmie lub, jak określa, „horrorowi Realnego pracy w kapitalizmie” (2013: 155–159), wymienia kolejne fetysze kapitalizmu podpartego neoliberalną ideologią. Za Markiem Fisherem (2009: 8) przywołuje pogląd odnoszący się do tego, że fetysze neoliberalnego kapitalizmu są na samej powierzchni bytu społecznego i nigdy tak jawnie bezwzględność ekonomiczna nie stanowiła zasady polityki gospodarczej. Wymagania rynku pracy oraz wola pracodawców są według Stańczyka zarówno fetyszami kapitalistycznymi, jak i pedagogiki pracy. Wymagania rynku pracy i wola pracodawców to – jak konstatuje Stańczyk –

[...] składowe twardych faktów na temat twardej rzeczywistości, ale właśnie powraca tu „kłamstwo”, że jeżeli jeszcze lepiej podporządkowujemy się horrorowi pracy dehumanizowanej, to rynki i pracodawcy będą traktować nas bardziej po ludzku (2013: 159).

Rynek pracy jest centralną osią rozważań zarówno pedagogiki pracy, jak i wszystkich działań aktywizujących zawodowo osoby z niepełnosprawnością. Mowa jest o odnalezieniu się na otwartym rynku pracy, o zafunkcjonowaniu w roli pracownika na odpowiednim miejscu pracy, o dostosowaniu się do wymogów pracodawcy oraz o kształceniu, które musi być adekwatne do oczekiwań współczesnego rynku pracy. Zygmunt Wiatrowski akcentuje:

Uznając wysoką rangę kategorii „rynek pracy”, tym bardziej w Polsce, gdzie bezrobocie staje się wyrazem swoistej patologii gospodarczej i społecznej, wyrażam daleko idącą wątpliwość, czy sytuowanie rynku na piedestale najwyższym jest wystarczająco uzasadnione; inaczej mówiąc, czy wyznacznikiem nr 1 w rozległych procesach edukacyjnych ma być rzeczywiście rynek pracy? (2001: 32)

Rynek pracy jest źródłem celów kształcenia zawodowego (Woźniak 1998: 73); należy dostosować programy kształcenia do wymagań rynku pracy. Urszula Jeruszka (1998: 59–60) pisze natomiast, że głównym celem szkół zawodowych jest zaspokojenie potrzeb gospodarki przez przygotowanie ludzi do pracy. Takie spojrzenie jest również bardzo bliskie zawodowemu kształceniu specjalnemu, dziś nazwanemu szkolnictwem branżowym. Tomasz Szkudlarek nazywa taki stan „odkryciem edukacji przez ekonomię oraz deklaracją o wiodącej roli edukacji dla wzrostu gospodarczego” (2001: 165). Piotr Stańczyk – nawiązując do Stefana M. Kwiatkowskiego (2001) i Iwony Mandrzejewskiej-Smól (2008) – konstatuje zatem, że rynek stoi w centrum, rynek wyznacza potrzebę.

Janina Karney określa sytuację na rynku pracy następująco:

Światowe korporacje stają się coraz silniejsze i to one narzucają prawa rozwoju gospodarczego w większości krajów. Wraz ze zmianami w gospodarkach poszczególnych państw pojawia się globalizacja w innych dziedzinach życia. Niewiele, lecz niezwykle bogatych i silnych organizacji narzuca ten sam styl w zakresie konsumpcji, kultury, pracy, czasu wolnego, edukacji i wychowania. Kto nie zaakceptuje tych zmian, nie ma szans na szybki rozwój. Bez względu na to, czy zmiany uważamy za korzystne, czy też nie, kierunku przemian nie można odwrócić. Mobilny światowy kapitał jest poza zasięgiem poszczególnych państw, których rola w gospodarce maleje. Tworzą się nowe podziały społeczne, zwiększają się dysproporcje między bogactwem i nędzą. Coraz większe są obszary „wykluczonych”, którzy nie są w stanie sprostać wymaganiom współczesnego świata rywalizacji i konkurencji. Bogaci natomiast coraz szybciej zarabiają pieniądze i pomnażają swoje bogactwo [...]. Warunki ekonomiczne, systemy społeczne i polityczne umożliwiają karierę nielicznym [...]. Liczą się głównie takie kompetencje, jak: wysokie kwalifikacje, znajomość języków i wszechstronne doświadczenie zawodowe. Rozwój gospodarczy wymaga od ludzi zaangażowania, samodzielności, innowacyjności, zdolności do stałego systematycznego uczenia się, podatności na zmiany, mobilności i odporności na stres. [...] poziom wykształcenia jest coraz wyższy, a różnice między rywalami w walce o nowe oferty rynku są coraz mniejsze (2007: 219–220).

W takim kontekście możemy uznać za oczywiste, że osoby z niepełnosprawnością intelektualną na samym starcie, absolwenci zawodowych szkół specjalnych czy szkół przysposabiających do pracy mają nikłe szanse na wpasowanie się w tak funkcjonujący rynek pracy. Bezwzględna konkurencja oraz wymóg wysokich kompetencji i odpowiednich kwalifikacji eliminuje ich z otwartego rynku pracy. Czy pozornie? Czy realnie? Na te pytanie postaram się odpowiedzieć w dalszych częściach rozważań.

Należy sobie jednak uświadomić, że rynek pracy nie jest „krainą łagodności” i „[...] odsłania w całej swej okazałości horror Realnego pracy w kapitalizmie” (Stańczyk 2013: 170). Poza tym należy zauważyć istniejący „pracodawcocentryzm” (Stańczyk 2013: 171), czyli perspektywę rynku pracy, która jest przede wszystkim perspektywą pracodawców. Zarówno edukacja, jak i wszystkie działania aktywizujące powinny spełniać oczekiwania pracodawców (Kwiatkowski 2003: 209). Stańczyk komentuje, że wysiłki indywidualne na rzecz „zdolności zatrudnieniowej” (Bańka 2008: 66) są kolejną odmianą fetyszyzacji rynku i woli pracodawców. Zdolność zatrudnieniowa to także „zdolność jednostki do bycia zatrudnionym” (Oleksiak 2008: 72). Zatrudnialność to – według Augustyna Bańki (2008) – subiektywne dopasowanie preferencji do wymagań rynku pracy. Stańczyk objaśnia:

Inaczej mówiąc, jeżeli chodzi o zatrudnialność, należy pamiętać, że jedną z podstawowych jej elementów jest trwała dyspozycja jednostki do pracy i społecznie właściwy stosunek do praktyki pracy. Pewną zapowiedzią kluczowego dla tych rozważań problemu jest utożsamienie pracy nad „zdolnością jednostki do bycia zatrudnionym” z „wymiarem w pełni humanistycznym” edukacji – takie podejście to faktycznie dobry krok, ale w złym kierunku. Jeżeli bowiem zbierzemy razem cechy, które – zdaniem pedagogów pracy – pozytywnie określają zatrudnialność jednostki (a są to: przedsiębiorczość, elastyczność, otwartość, wysoka motywacja), pełnię humanizmu musielibyśmy widzieć w mentalności homo oeconomicus, ale jak się okazuje, czym innym jest chytrość uprzywilejowanych od chytrości podporządkowanych (2013: 176).

Stańczyk (2013: 179) podsumowuje, że nie ma odwrotu od fetyszyzowania oczekiwań rynku pracy i woli pracodawców, gdyż pozostawieni jesteśmy przy alternatywie rozłącznej: podporządkowanie albo bezrobocie. Kubala (2019) zwraca uwagę, że nie można mówić o jakiejś globalnej zmianie i wyjściu z neoliberalnej machiny gospodarczej. Nawiązując do myśli Witolda Morawskiego (2010: 195–276), Kubala pisze:

Metamorfozy kapitalizmu nie pozwalają sądzić, że w sferze ekonomicznej dokonuje się globalne przejście od neoliberalnej konfiguracji gospodarczej do jakiegoś nowego etapu, w ramach którego można by spodziewać się demokratycznego kapitalizmu oraz społecznego zakorzenienia przedsiębiorstwa [...]. Można odnieść wrażenie, że nawet poważne kryzysy gospodarcze nie ośmielą elit politycznych do projektowania ładu społecznego, w którym na poziomie kultury realizowałyby się obietnice równości szans i warunków, a na poziomie społeczeństwa – obietnica obywatelskiego uczestnictwa we współdecydowaniu o przestrzeni naszego życia (2019: 14).

Kubala zwraca również uwagę na jeszcze jedną istotną kwestię godną uwagi z powodu stawianych pytań o niską aktywność zawodową osób z niepełnosprawnością intelektualną, obecną mimo dość rozbudowanego „aparatu aktywizującego” i zachęcającej pracodawców polityki zatrudnienia osób z niepełnosprawnością (intelektualną):

Praca i stosunek do niej stały się kluczowe dla organizacji życia społecznego zarówno z punktu widzenia jednostek zanurzonych w emocjach, oczekiwaniach i wyobrażeniach obecnych w świecie przeżywanym, jak i w związku z koniecznością podejmowania określonych decyzji planistycznych o charakterze politycznym. Należy zauważyć, że takie określenie prób administrowania ładem makrostrukturalnym spotyka się niekiedy ze zdecydowanym sprzeciwem. Byłoby znaczeniowym nadużyciem z uwagi na znikomą rolę państwa narodowego w kształtowaniu reguł świata pracy, w przeciwieństwie do wzrastającej nieprzerwanie metawładzy kapitału [...]. Postpolityczne sposoby reagowania na otaczający jednostki świat są współbieżne z tendencjami do odhumanizowanego indywidualizmu w obszarze stosunków pracy. Rozumiem przez to zarówno polityczno-prawne pozbawianie stosunków pracy przewidywalności, jak i zalgorytmizowany charakter oceny pracowniczych osiągnięć bez względu na rodzaj wykonywanej pracy (Kubala 2019: 15).

Jolanta Wilsz (2012) podejmuje kolejną bardzo ważną kwestię dotyczącą funkcjonowania współczesnego rynku pracy, która dotyczy znaczenia „kapitału intelektualnego” pracowników w nowoczesnej gospodarce. Badaczka, przywołując opinię Bella, wskazuje, że współcześnie praca i kapitał – czyli centralne wyznaczniki rozwoju w społeczeństwie przemysłowym – zostały zastąpione przez informację i wiedzę¹⁰ (Wilsz 2012: 161). Współcześnie źródłem bogactwa jest wiedza, a przedsiębiorstwa, aby sprostać globalnej konkurencji, zatrudniają ludzi, od których intelektu, kompetencji i kreatywności zależeć będzie pozycja rynkowa tych firm. Zatem współczesne przedsiębiorstwa potrzebują pracowników, którzy posiadają środki produkcji w postaci kompetencji (Gableta 2003: 207, za: Wilsz 2012: 162). Przeto współczesny pracownik musi polegać na sobie, musi podnosić poziom swoich umiejętności, musi być gotowy na przekwalifikowanie się w każdej chwili. Ponadto powinien być samodzielny, zaangażowany, otwarty i innowacyjny; musi przejawiać silną motywację do pracy i rozwoju. „Pracownicy wiedzy” są kluczem do sukcesu firm funkcjonujących we współczesnej gospodarce opartej na wiedzy (Wilsz 2012). Wilsz wymienia następujące wymagania, które nowoczesna gospodarka stawia pracownikom i które należą również do wspólnych europejskich celów kształcenia: umiejętność komunikowania się z innymi, umiejętność pracy w grupie, gotowość do akceptowania zmian, umiejętność wyszukiwania, selekcjonowania i przetwarzania informacji, umiejętność samodzielnego podejmowania decyzji, umiejętność twórczego działania, niezależność, samodzielność w pracy i działaniu oraz umiejętność samokształcenia i rozwoju (Nowacki, Jeruszka 2004: 71, za: Wilsz 2012: 167). Interesujący jest fakt, że na podobne kompetencje wskazują badacze obszaru niepełnosprawności, wymieniający niezbędne do zaistnienia na rynku pracy kompetencje (omówione w części empirycznej), które powinna mieć osoba z niepełnosprawnością intelektualną chcąca zaistnieć w roli pracownika. W takim przypadku konkurowanie na otwartym rynku pracy z pracownikiem pełnosprawnym, w świecie globalnej konkurencji, w którym

[...] pracownicy w przedsiębiorstwie są postrzegani przez pryzmat kosztów i muszą konkurować na rynku pracy z coraz większą liczbą coraz lepiej wykształconych pracowników (Wilsz 1997: 197)

– wydaje się przeszkodą nie do pokonania, skazującą pracowników z niepełnosprawnością intelektualną na porażkę. Chyba że znajdą się na otwartym rynku pracy nisze, które mogą zasiedlić pracownicy z niepełnosprawnością intelektualną, oraz zadania, które wykonają. Ponadto wszyscy muszą mierzyć się z wysoką niepewnością w świecie pracy, związaną z zagrożeniem bezrobociem, szukaniem miejsca pracy oraz zabieganiem o jego utrzymanie (Wilsz 2012). Podsumowując słowami Heleny Ochonczenko:

[...] we współczesnej gospodarce rynek pracy charakteryzuje się wysokimi wymaganiami wobec pracowników i wysokim ryzykiem utraty pracy. [...] W szczególnie trudnej sytuacji na rynku pracy są słabsze grupy społeczne, do których należą: osoby o niskich kwalifikacjach, młodzież, długotrwale bezrobotni, osoby w wieku przedemerytalnym i niepełnosprawni (2004: 227).

Przypisy

Wstęp

¹ M. Niemoeller, Kiedy przyszli..., http://wiersze.doktorzy.pl/kiedyprzyszli.htm (dostęp 15.04.2020).

² M. Russell, Beyond Ramps. Disability at the End of the Social Contract, Common Courage Press, Monroe 1998, s. 7.

Rozdział 1

1 Teoria dyskursu E. Laclaua i Ch. Mouffe nie jest bezpośrednią osią interpretacyjną mojego projektu badawczego. Jednak jej duch przecina tę książkę w kilku miejscach, zwłaszcza w perspektywie postrzegania wielu społecznych zjawisk przez optykę „pustych znaczących”, w tym zjawiska pracy, niepełnosprawności czy emancypacji. Ponadto jako fascynatka poststrukturalnych idei dyskursu uważam, że podmioty, zjawiska, rzeczywistość są „produktami” dyskursu, przez dyskurs i w dyskursie są konstruowane. Dyskurs oznacza, że każda praktyka językowa jest znacząca (Laclau 2005: 19). N. Fairclough (2008) definiuje dyskursy jako zróżnicowane sposoby reprezentacji różnorodnych aspektów świata. Dyskurs jest strukturą pozbawioną centrum, w której stale należy negocjować i konstruować znaczenie (Laclau 2005: 20). Według demokratycznej teorii hegemonii Laclaua i Mouffe, wszystkie znaczenia świata „zewnętrznego” zostały skonstruowane dyskursywnie. Dyskurs jest czymś więcej niż sam język, obejmuje także element materialny. Dyskursy – wg M. Foucaulta i A. Gramsciego – są to hegemonicznie skonstruowane i uformowane, trwałe, z pozoru konieczne i obiektywne praktyki społeczne, ale również wytworzone językowo tożsamości lub „pozycje podmiotowe”. Znaczenia i tożsamości są tymczasowe. Rzeczywistość jest kształtowana w efekcie walki dyskursów, praktyk hegemonicznych (Tormey, Towsnshend 2010).

2 Ustawa o ubogich (Poor Law), historyczna nazwa angielskich ustaw o pomocy dla biednych, https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/prawo-o-ubogich;3961886.html (dostęp 12.11.2020).

3 Na konsekwencje społeczno-polityczno-gospodarczych zmian dla funkcjonowania człowieka z niepełnosprawnością wskazuje A. Krause (2004).

4 Warto dodać, że liberalizm nie jest tożsamy z neoliberalizmem. Neoliberalizm jest, jak pisze A. Szahaj (2014), wyraziście wyodrębnioną doktryną ekonomiczną i filozoficzną. Nie można zrównywać liberalizmu z neoliberalizmem, gdyż jest to zabieg nieuprawniony. Liberalizmów jest wiele i – jak pisze Szahaj – są na szczęście i takie, które są bardzo odległe od neoliberalizmu, m.in. nowy liberalizm brytyjski przełomu XIX i XX wieku, liberalizm J. Deweya czy J. Rawlsa. Rawls (2020) stworzył znaną teorię sprawiedliwości społecznej, w której omawia, jak zbudować sprawiedliwe społeczeństwo, którego filarem będzie połączenie maksymalnej wolności jednostki z równością praw obywatelskich i absolutnym zakazem powiększania nierówności społecznych kosztem najuboższych. Warto również dodać, że przeciwnicy neoliberalizmu nie są przeciwnikami wolnego rynku, „[...] chodzi jedynie o to, aby nie być fundamentalistą rynkowym czy, aby użyć słynnej frazy brytyjskiego filozofa polityki Johna Graya, nie popadać w »bolszewizm rynkowy«” (Szahaj 2014: 18).

5 Termin „społeczeństwo ryzyka” ukuł w 1986 roku U. Beck. Odnosi się on do pewnej epoki nowoczesnego społeczeństwa, które – jak twierdzi Beck (2012: 21) – nie tylko porzuca tradycyjne formy życia, ale przede wszystkim zmaga się ze skutkami ubocznymi udanej modernizacji: z niepewnością życia i trudno uchwytnymi zagrożeniami, które dotyczą wszystkich oraz przed którymi nikt nie potrafi się już zabezpieczyć. Beck (2012: 7) ponadto uznał, że to, co przed ponad 20 laty wydawało się przerysowane, okazało się scenariuszem zupełnie realnym – wszyscy tkwimy w ogólnoświatowej przestrzeni zagrożeń. Kategoria ryzyka obejmuje obcowanie z niepewnością podsumowane zdaniem Risiko ergo sum (Beck 2012: 17).

6 Życie w świecie ryzyka, w ciągłej niepewności, w rzeczywistości „płynnej” (Bauman 2005), chaotycznej, marginalizującej „ludzkie odpady”, w rzeczywistości tymczasowości pracy oraz jej niepewności, pracy za niskie wynagrodzenia, w niepełnym wymiarze godzin, kieruje badaczy (Wlazło 2014) w stronę formułowanej obecnie teorii prekariatu. M. Wlazło pisze: „[...] historyczno-ekonomiczne źródła zarówno „»płynnej nowoczesności«, jak i »życia na przemiał« – traktowanych w tym miejscu już nie jako tytuły książek, lecz pojęcia mocno osadzone w dyskursie naukowym – obecne są również w formułowanej aktualnie teorii prekariatu oraz w interdyscyplinarnych studiach nad niepełnosprawnością” (2014: 34). Teorię prekariatu można odnieść m.in. do pracy osób z niepełnosprawnościami, do jej niepewności oraz wysokości wynagrodzenia. Według G. Standinga „[...] prekariat może być opisany jako neologizm łączący przymiotnik »niepewny« [ang. precarious] z rzeczownikiem »proletariat«” (2014: 43). Jest to opis nowej socjoekonomicznej klasy społecznej zatrudnionej na czasowych „umowach śmieciowych”. Jak zauważa Wlazło: „Neoliberalna globalizacja jako podstawowe źródło prekarności przeciwstawia wolność człowieka wolnemu rynkowi, prowadząc do napięcia społecznego będącego nie tylko wyrazem aktualnych problemów młodego pokolenia, najbardziej doświadczonego niepewnością pracy na umowach czasowych, ale także pokłosiem studenckich protestów z roku 1968 wraz z ich intelektualnym zapleczem” (2014: 38). Standing pokazuje, że prekariat jest dziś klasą społeczną, która ponosi największe koszty psychologiczne, ekonomiczne i społeczne turbokapitalizmu dążącego do tego, aby przerzucić koszty gigantycznej konkurencji w zglobalizowanym świecie na barki pracowników i coraz bardziej mu się to udaje (Szahaj 2014). Teoria prekariatu, podobnie jak omówiona przez I. Chrzanowską (2013) koncepcja underclass, może posłużyć do opisu problemów społecznej klasy osób z niepełnosprawnościami oraz ich rodziców, którzy zmagają się z niepewnością zatrudnienia czy nierównościami ekonomicznymi we współczesnym świecie zdominowanym przez neoliberalną ekonomię.

7 Współczesność może być rozumiana jako okres w kulturze trwający od zakończenia II wojny światowej do czasów obecnych. Rozumienie współczesności w niniejszym opracowaniu to okres od przełomu XX/XXI wieku do teraźniejszości.

8 A. Szahaj pisze: „Lekcje historii nauczyły nas, że choć kapitalizm ma liczne wady, to jednak trudno wymyślić i wprowadzić w życie coś innego, co mogłoby zapewnić nam realizację naszych potrzeb [...]. W obrębie kapitalizmu mamy do czynienia z istnieniem wielu jego wariantów, a wybór któregoś z nich ma daleko idące konsekwencje dla całokształtu życia danego społeczeństwa. W naukach społecznych istnieje zgoda co do tego, że da się wyróżnić co najmniej cztery takie warianty: anglosaski, nadreński, azjatycki i nordycki (skandynawski) [...]. Nie ulega raczej wątpliwości, że ze względu na orientację neoliberalną autorów naszej transformacji i ich doradców poszliśmy ścieżką anglosaską, choć trzeba od razu zauważyć, iż w ostateczności uzyskaliśmy model hybrydalny [...]. Niemniej jednak w owej hybrydalnej rzeczywistości Polski dominanta anglosaska w sensie głównych założeń i rozwiązań polskiej transformacji miała przewagę. Jakie są główne cechy anglosaskiego modelu kapitalizmu? Oto one: dążenie do ograniczenia roli państwa do niezbędnego minimum; wiara w rynek jako doskonały mechanizm regulowania nie tylko stosunków ekonomicznych, ale także społecznych, i stąd dążenie do poddania oddziaływaniu rynku jak największej ilości sfer naszego życia, z edukacją i służbą zdrowia na czele; przekonanie o absolutnej wyższości własności prywatnej nad innymi formami własności; wiara w naczelne mity neoliberalizmu: o skapywaniu bogactwa z góry na dół, sprawiedliwości nierówności społecznych, kapitale, który nie zna granic i nie kieruje się względami narodowymi; dominacja ideologii socjaldarwinizmu, na czele z przekonaniem, że słabsi muszą przegrywać dla dobra całości, a ich klęska jest jedynie przez nich samych zawiniona; dążenie do osłabienia pozycji pracowników wobec pracodawców, czemu towarzyszy uznanie związków zawodowych za element ograniczający efektywność ekonomiczną gospodarowania; niskie nakłady na pomoc społeczną związane z przekonaniem, że każdy powinien sam zadbać o swoje życie, a jeśli tego nie potrafi, zasługuje co najwyżej na jałmużnę, a nie systematyczną pomoc instytucji państwowych; dominacja hiperindywidualizmu jako ideologii uznającej społeczeństwo za prosty zbiór jednostek i odrzucającej wszelkie idee dobra wspólnego czy interesów wspólnoty niesprowadzalnych do sumy interesów jednostek” (Szahaj 2014: 70–71).

9 Neoliberalizm narodził się za sprawą M. Friedmana; kojarzony jest także z myślą A.F. von Hayeka. Według A. Szahaja „[...] wierzyli oni w zbawczą moc wolnego rynku i w kształtowanie się spontanicznego ładu społecznego w wyniku dobrowolnie nawiązywanych stosunków (głównie umów) pomiędzy ludźmi, zapośredniczonych wyłącznie przez wolny rynek wymiany dóbr i usług” (2014: 29).

10 Por. pojęcie kapitalizmu kognitywnego: „Podczas gdy kapitalizm przemysłowy może być charakteryzowany przez fakt, że akumulacja była oparta przede wszystkim na systemie maszynowym i na organizacji pracy fizycznej rozumianej jako organizacja produkcji i alokacji pracowników ze stałą pracą, kapitalizm kognitywny jest odmiennym systemem akumulacji, w którym jest ona oparta na wiedzy i kreatywności, innymi słowy, na formach inwestycji niematerialnych. W kapitalizmie kognitywnym przechwytywanie korzyści wynikających z wiedzy i innowacji jest głównym narzędziem akumulacji i gra decydującą rolę w generowaniu zysku” (Moulier Boutanga, za: Szahaj 2014: 57).

O Autorce

Agnieszka Woynarowska - doktor nauk humanistycznych, adiunkt w Zakładzie Pedagogiki Specjalnej Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu Gdańskiego; członek Polskiego Towarzystwa Pedagogów Specjalnych oraz AL TER - European Society for Disability Research. Swoje zainteresowania badawcze koncentruje wokół dyskursywnych, społeczno-kulturowych konstrukcji niepełnosprawności intelektualnej, problematyki wsparcia dorosłości osób z niepełnosprawnością intelektualną, polityki społecznej wobec osób niepełnosprawnych oraz rekonstrukcji indywidualnych doświadczeń osób, których codzienne życie splata się z niepełnosprawnością. Jest autorką licznych artykułów naukowych oraz książek: Niepełnosprawność intelektualna w publicznym i prywatnym dyskursie (2010, OW „Impuls") oraz - z Joanną Belzyt i Joanną Doroszuk - Doświadczenia niepełnosprawności w przestrzeniach spotkania (2015, WN Katedra).

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2020

Recenzenci:

prof. dr hab. Amadeusz Krause

dr hab. Marcin Wlazło, prof. Uniwersytetu Szczecińskiego

Redakcja wydawnicza:

Radosław Doboszewski

Projekt okładki:

Anna M. Damasiewicz

Fotografia na okładce:

© Sergey Pazharski | Depositphotos.com

Publikacja została sfinansowana przez Uniwersytet Gdański

ISBN 978-83-8095-966-8

Oficyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2020

Konwersja
Epubeum