1 Wymowa

1.1 Alfabet portugalski

Wymowa alfabetu portugalskiego

Alfabet języka portugalskiego składa się z 26 liter.

a | [aː] | h | [agaː] | o | [o] | v | [veː]
b | [beː] | i | [i] | p | [peː] | w | [daːbliu]
c | [seː] | j | [ʒota] | q | [keː] | x | [ʃiʃ]
d | [deː] | k | [kapa] | r | [erre] | y | [iːpsilon]
e | [eː] | l | [ele] | s | [esse] | z | [zeː]
f | [efe] | m | [eme] | t | [teː] |  |
g | [geː] | n | [ene] | u | [u] |  |

Oprócz tych liter w języku portugalskim występuje również ç (cê cedilhado) oraz następujące dwuznaki: rr (erre duplo), ss (esse duplo), ch (cê-agá), lh (ele-agá), nh (ene-agá), gu (guê-u) a qu (quê-u). Do alfabetu portugalskiego zostały włączone litery K (cá), W (dáblio) oraz Y (ípsilon), które występują tylko w: * imionach i nazwach obcego pochodzenia Kant/kantismo, Darwin/darwinismo, Byron/byroniano * nazwach miejscowych obcego pochodzenia Kuwait, Malawi * skrótach oraz międzynarodowych jednostkach miar i wag km, yd-jarda, watt Opis wymowy w opracowaniu jest dość uproszczony, został bowiem przystosowany do polskiego mówcy.

1.2 Samogłoski

W języku portugalskim wyróżnia się samogłoski ustne (9), samogłoski nosowe (5) oraz dwugłoski i trójgłoski ustne i nosowe. Wymowa samogłosek portugalskich zależy od tego, czy samogłoska znajduje się w sylabie akcentowanej (sílaba tónica), czy w sylabie nieakcentowanej (sílaba átona). W sylabach nieakcentowanych dochodzi do osłabienia wymowy. W zależności od tempa mowy wymowa jest zredukowana lub w ogóle nie jest realizowana. Z tego powodu język portugalski może sprawiać wrażenie języka, w którym przeważają spółgłoski.

1.2.1 Samogłoski ustne

W języku portugalskim występują samogłoski a, e, i, o, u, a niektóre z nich mogą być wymawiane na różny sposób. Dlatego w języku portugalskim rozróżnia się 9 samogłosek ustnych. W podanych przykładach podana jest wymowa, za sylabą akcentowaną następuje dwukropek.

A

W sylabie akcentowanej jest wymawiane praktycznie tak samo jak polskie „a”, w sylabie nieakcentowanej oraz przed m i n wymowa jest zredukowana: casa [kaːza] - dom, cama [kaːma] - łóżko, mesa [meːza] - stół

E

W sylabie akcentowanej wymowa może być otwarta lub zamknięta. W sylabie nieakcentowanej, zwłaszcza na końcu wyrazu, wymowa jest redukowana, przy szybkim tempie mówienia zredukowane e często zanika: beleza [beleːza] - piękno, noite [noitə] - noc, certo [seːrtu] - pewny

I

Wymawia się podobnie jak polskie „i”, z wyjątkiem sylab di, ti, ni, które w odróżnieniu od języka polskiego wymawiane są twardo: dizer [dyzeːr] - powiedzieć, sentir [sentyːr] - czuć, menino [menyːnu] - chłopak

O

W sylabie akcentowanej samogłoska o może mieć dwie realizacje - otwartą i zamkniętą. W sylabie nieakcentowanej wymowa jest zredukowana. Na końcu wyrazu wymawia się prawie zawsze jak polskie „u”: porto [poːrtu] - port, fado [faːdu] - portugalska muzyka narodowa

U

Ta samogłoska jest zawsze wymawiana jak polskie „u”: rugas [rruːgaʃ] zmarszczki, luto [luːtu] - żałoba, situado [situaːdu] umieszczony

1.2.2 Samogłoski nosowe

Do samogłosek nosowych zalicza się samogłoski oznaczone tyldą ~ til: lã [lɑ̃] - wełna, limões [limõjʃ] - cytryny lub te samogłoski, za którymi znajdują się spółgłoski nosowe m, n, występujące zawsze w sylabie zamkniętej, tzn. jeśli następuje po nich kolejna spółgłoska albo w sylabie znajdującej się na końcu wyrazu: andar [ãndar] - iść, pente [pə̃ntə] - grzebień Przyswojenie sobie wymowy portugalskich nosówek może być dla polskiego mówcy stosunkowo trudne - m i n w ogóle nie są wymawiane, zwłaszcza na końcu wyrazu. W pozostałych przypadkach podczas wymowy jest słabo słyszalna spółgłoska nosowa (jeżeli za m, n następuje b, d, (g), (k), p, t). W języku polskim taką wymowę możemy przyrównać do wymowy n, po którym następuje inna spółgłoska, np. randka, kontrakt, rondel. Końcówki -am, -em, -ém, -ens są wymawiane jak dwugłoski nosowe.

1.3 Dwugłoski

O dwugłosce (dyftongu) mówimy wtedy, kiedy chodzi o połączenie dwóch samogłosek, z których druga jest zredukowana do półsamogłoski (i oraz nieakcentowane e wymawiane są jak „j”, u i nieakcentowane o jak „w” („u”). Jeśli pierwsza jest półsamogłoska, a za nią występuje samogłoska, jest to tzw. dwugłoska rosnąca (crescentes): -ia (diálise - dializa), -ie (espécie - gatunek), -iu (viúva - wdowa), -io (tio - wujek), -ua (água - woda), -ue (frequente - częsty), -uo (vácuo - próżnia), -ui (tranquilo - spokojny) Jeśli jako pierwsza występuje samogłoska, a po niej półsamogłoska, jest to tzw. dwugłoska opadająca (descrescentes): -ai (maio - maj), -ae (Caetano - nazwa własna), -au (autor - autor), -ei (deixar - zostawić), -éi (hotéis - hotele), -ui (cuidado - opieka), -oi (coitado - biedak), -ói (herói - bohater), -eu (meu - moje), -au (naufragar - rozbić się), -éu (réu - oskarżony), -ou (ouro - złoto) W przypadku dwugłosek, podobnie jak w przypadku samogłosek, wyróżnia się dwugłoski ustne i nosowe. W odróżnieniu od dwugłosek ustnych, dwugłoski nosowe są zawsze opadające: -ui (muito - dużo), -õe (põe - 3. os. l. p. od czasownika pôr - położyć i jego formy pochodne - supor, propor), -ãe (mãe - matka), -ão (pão - chleb), -êm (têm - 3. os. l. m. niektórych czasowników nieregularnch i ich form pochodnych, ter - manter, vir - provir itp.), -em - (bem - dobrze), -ém (vaivém - rakietoplan)

1.4 Trójgłoski

Trójgłoska jest grupą głosek, w której w ramach jednej sylaby występują: jedna samogłoska między jedną półsamogłoską a jedną półspółgłoską. Tak samo jak w przypadku samogłosek i dwugłosek, rozróżniane są trójgłoski ustne i nosowe.

Trójgłoski ustne

Najbardziej frekwentowane trójgłoski ustne, to: -uai (Paraguai), -uei (averiguei - sprawdziłem), -uiu (destruiu - zniszczył), -iai (fiais - ufacie), -iei (fiéis - wierni)

Trójgłoski nosowe

Najbardziej frekwentowane trójgłoski nosowe, to: -uão (quão - jak), -ião (avião - samolot), -uõe (saguões - wewnętrzne podwórza) Jeżeli obok siebie występują dwie samogłoski, ale każda z nich należy do innej sylaby, mowa jest o tzw. hiatusie (pol. rozziew) . Należy zwrócić uwagę na różnicę między wyrazami sai (wychodzi, wychodź) i saí (wychodziłem). W pierwszym przypadku chodzi o dwugłoskę z dwiema samogłoskami w ramach tej samej sylaby, w drugim przypadku chodzi o hiatus: dwie samogłoski należące do różnych sylab (sa-í). hi-a-to (hiatus), ál-co-ol (alkohol), jo-e-lho (kolano)

1.5 Spółgłoski

W alfabecie portugalskim występuje 21 spółgłosek. Litera H nie jest spółgłoską we właściwym znaczeniu tego słowa, ponieważ nie jest wymawiania. Y w zależności od pochodzenia danego wyrazu może być samogłoską lub spółgłoską. Spółgłoski b, d, f, k, m, n, p, t, v są wymawiane tak samo jak w języku polskim. K pojawia się tylko w wyrazach obcych oraz w wyrazach od nich pochodnych. Pozostałe spółgłoski, w zależności od ich pozycji w ramach wyrazu, mogą być wymawiane na więcej sposobów.

C

Nigdy nie jest wymawiane jak polskie „c”. Przed e oraz i jest wymawiane jako „s”, w pozostałych przypadkach jako „k”. cebola [seboːla] - cebula, cinco [siːnku] - pięć, carro [kaːrru] - samochód, copo [koːpu] - szklanka W języku portugalskim istnieje również ç (cedilha), które wymawia się jako s. maçã [masaː] - jabłko, caça [kaːsa] - polowanie, raça [raːsa] - rasa Ch jest dwuznakiem liter c i h, i jest czytane jako „sz”. W słownikach znajduje się pod literą c. chá [ʃaː] - herbata, chave [ʃaːvə] - klucz, checo [ʃeːku] - Czech, chorar [ʃoraːr] - płakać

G

Przed samogłoskami a, o, u wymawia się jak polskie „g”. galo [gaːlu] - kogut, gosto [goːʃtu] - chęć, gula [guːla] - wybredność Przed samogłoskami e i i wymawia się jak polskie „ż”. génio [ʒeːnyu] - geniusz, gémeos [ʒeːmeuʃ] - bliźnięta, gengiva [ʒenʒiːva] - dziąsło Portugalskie gue i gui wymawia się ge i gi, natomiast gua i guo są wymawiane podobnie jak w języku polskim. guerra [geːrra] - wojna, guitarra [gitaːrra] - gitara, guaraná [guaranaː] - guarana, ambíguo [ambiːgu] - podwójny

H

Jest zawsze nieme. honra [oːnra] - cześć, herança [eraːnsa] - dziedzictwo, hino [iːnu] - hymn

J

Wymowa jest zbliżona do polskiego „ż”. já [ʒaː] - już, janela [ʒaneːla] - okno, pijama [piʒaːma] - piżama, hoje [oːʒə] - dzisiaj

L

Wymawia się tak samo jak w języku polskim. Jeżeli l znajduje się na końcu wyrazu lub przed inną spółgłoską, wymawiane jest bardziej twardo niż polskie. anel - pierścień, Portugal - Portugalia, farol - latarnia, alto - wysoki LH - dwuznak lh wymawia się w języku polskim podobnie jak miękkie l typowe dla języków wschodniosłowiańskich. piolho [pioːʎu] - pchła, olho [oːʎu] - oko, mulher [muʎeːr] - kobieta

Q

Występuje tylko w połączeniu z samogłoską u, w grupach que, qui. Jest wtedy wymawiane „ke”, „ki”: pequeno [pekeːnu] - mały, esquisito [eʃkiːzitu] - dziwny, esqui [eʃkiː] - narty oraz w grupach qua, quo i wtedy jest wymawiane jako „kua” i „kuo”: quando [kuaːndu] - kiedy, quota [kuoːta] - kwota, qual [kuaːl] - który

R

Może być wymawiane na kilka sposobów. Na początku wyrazu, w środku wyrazu po spółgłoskach l, n, s oraz kiedy jest zapisane jako rr, wymawiane jest z wyraźnym drżeniem języka. raíz [rraiːʃ] - korzeń, relação [rrelasaːu] - stosunek, horror [orroːr] - horror, carro [kaːrru] - samochód w pozostałych przypadkach wymawiane jest podobnie do polskiego „r”. melhor [meʎoːr]- lepszy, mar [maːr] - morze, perante [peraːntə] - przed, caro [kaːru] - drogi

S

Na początku wyrazu, po innej spółgłosce oraz pisane jako dwuznak ss, wymawiane jest tak samo jak polskie „s”. sede [seːdə] - pragnienie, semelhante [semeʎantə] - podobny, ressaca [rressaːka] - kac, vassoura [vassoːra] - miotła Między dwiema samogłoskami wymawia się jak polskie „z”. casa [kaːza] - dom, mesa [meːza] - stół, leso [leːzu] - ranny, piso [piːzu] - piętro Na końcu wyrazu oraz przed bezdźwięczną spółgłoską (f, /c/, p, /s/, t) wymowa jest zbliżona do polskiego „sz”. lápis [laːpiʃ] - ołówek, meses [meːzəʃ] - mieszące, fósforo [foːʃforu] - fosfor, Páscoa [paːʃkua] - Wielkanoc, espaço [əʃpaːsu] - przestrzeń, descer [deʃseːr] - zejść, pasta [paːʃta] - torba Przed spółgłoskami dźwięcznymi (b, d, g, l, m, n, r, v) wymawia jak polskie „ż”. Lisboa [liʒboːa] - Lizbona, desde [deːʒdə] - od, esgotado [əʒgotaːdu] - wyprzedany, eslovaco [əʒlovaːku] - Słowak, esmaiar [əʒmaiaːr] - zemdleć, asneira [aʒneɪra] - głupstwo, disrupção [dyʒrupsaːu] - naruszenie, desvio [dəʒviːu] - objazd

X

W większości przypadków wymowa jest zbliżona do polskiego „sz”. xadrez [ʃaːdrəʃ] - szachy, lixo [liːʃu] - odpady, graxa [graːʃa] - środek do polerowania Jako „ks” wymawiane jest w słowach pochodzenia greckiego i łacińskiego. fixar [fiksaːr] - umocnić, táxi [taːksi] - taxi, toxicodependente [toksikudependeːntə] - uzależniony od narkotyków W niektórych wyrazach pochodzenia łacińskiego wymawia się podobnie do „s”. máximo [maːsimu] - największy, próximo [proːsimu] - bliski

Z

Na początku i w środku wyrazu wymawia się jak polskie „z”. zebra [zeːbra] - zebra, zelo [zeːlu] - gorliwość, dezanove [dezanoːvə] - dziewiętnaście Na końcu wyrazu wymawiane jest jako „sz”. vez [veʃ] - razy, dez [deʃ] - dziesięć, luz [luʃ] - światło

1.6 Akcent

Nie da się formułować reguł dotyczących dystrybucji akcentu w języku portugalskim tak, aby obowiązywały bez wyjątku. W związku z tym zaprezentowane poniżej reguły są do pewnego stopnia uproszczone. W języku portugalskim akcent (acento) pada przeważnie na przedostatnią sylabę, zwłaszcza w wyrazach, które są zakończone na -a (-am, -as), -e (-em, -es, -ens), -o (-os) lub -s, -m. clara [klaːra] - białko, falam [faːlam] - mówią, asas [aːzaʃ] - skrzydła, livre [liːvrə] - wolny, dizem [dyːzem] - mówią, Londres [loːndrəʃ] - Londyn, viagens [viaːʒenʃ] - podróże, ovo [oːvu] - jajko, lobos [loːbuʃ] - wilki W przypadku wyrazów zakończonych na -i (-im, -is, -ins), -u (-um, -us, -uns), -om, na spółgłoski (z wyjątkiem -s, -m np. fatal, trabalhador, agudez), na nosowe ã (-ãs), dwugłoski ustne i nosowe (-s), akcent pada na ostatnią sylabę. javali [ʒavaliː] - knur, nandu [nanduː] - nandu, viveu [viveːu] - żył, Jesus [ʒezuːʃ] - Jezus, alguns [alguːnʃ] - niektórzy, maçã [masaː] - jabłko, aparição [aparisaːu] - zjawa, decisões [desizõjʃ] - decyzje Wyrazy zakończone na -ia mają akcent na ostatniej sylabie. alegria [alegriːa] - radość, democracia [demokrasiːa] - demokracja Wyrazy jednosylabowe mogą być akcentowane (lá, mês, sé) lub nieakcentowane. Do nieakcentowanych należą przede wszystkim rodzajniki (o, a, os, as, um), zaimki osobowe (o, a, os, as, lhe, lhes, me, se, nos, vos), zaimki względne (que), spójniki (e, mas, nem) oraz niektóre przyimki (a, com, de, em, por). Oprócz akcentu głównego w języku portugalskim istnieje także akcent poboczny, który występuje np. w przysłówkach tworzonych za pomocą przyrostka -mente lub zdrobnień utworzonych za pomocą przyrostków jak np. -zinho lub -zito. Akcent poboczny pada na tę sylabę, na której znajdował się w wyrazie podstawowym. Drugi akcent jest zawsze silniejszy. notável - notavelmente [notavelmeːntə], só - sozinho [soziːɲu], devagar [dəvagaːr] - devagarzinho [dəvagarziːɲu] Znaki diakrytyczne używane w języku portugalskim:

â, ê, ô

- akcent przeciągły (acento circunflexo), który oznacza akcent lub jego brak, ewentualnie odróżnia w sposób graficzny wyrazy jednosylabowe z akcentem lub bez, które pisze się w ten sam sposób. por/pôr - przez/położyć

á, é, í, ó, ú

- akcent ostry (acento agudo) oznacza akcent. frágil, sensível, Raúl, sério, telemóvel

à

- akcent słaby (acento grave) towarzyszy tylko samogłosce a i wskazuje na jej otwartą wymowę. àquele, àquela, àqueles, àquelas

ã, õ

- tylda (til) oznacza nosową wymowę danej samogłoski. mãe, põe, pão Samogłoski portugalskie mogą być otwarte lub zamknięte, co jest związane z łacińskim pochodzeniem tego języka. Często jest to jedyna możliwość rozróżnienia tak samo zapisanych wyrazów.

2 Części mowy

3 Rzeczowniki

3.1 Tworzenie liczby mnogiej

3.1.1 Liczba mnoga rzeczowników złożonych

3.1.2 Rzeczowniki występujące tylko w jednej liczbie

3.2 Rodzaj rzeczowników

3.2.1 Ze względu na końcówkę rzeczowniki dzieli się

3.3 Tworzenie form rodzaju żeńskiego rzeczowników

3.3.1 Rzeczowniki oznaczające tytuły szlacheckie i godności

3.3.2 Rzeczowniki mające dwa rodzaje

3.3.3 Nazwy zwierząt mające jeden rodzaj gramatyczny

3.3.4 Rzeczowniki mające taką samą formę i rodzaj

3.3.5 Rzeczowniki zmnieniające znaczenie w zależności od rodzaju

3.4 Rzeczowniki zbiorowe

3.5 Rzeczowniki występujące tylko w liczbie mnogiej

4 Przymiotniki

4.1 Pozycja przymiotnika

4.2 Tworzenie liczby mnogiej

4.3 Tworzenie form rodzaju żeńskiego przymiotników

4.3.1 Przymiotniki mające tę samą formę w obu rodzajach

4.3.2 Formy rodzaju żeńskiego przymiotników złożonych

4.4 Stopniowanie przymiotników

4.4.1 Stopień równy

4.4.2 Stopień wyższy

4.4.3 Stopień najwyższy

5 Rodzajniki

5.1 Rodzajnik określony

5.1.1 Użycie rodzajnika określonego z nazwami własnymi

5.1.2 Użycie rodzajnika z zaimkami dzierżawczymi

5.1.3 Użycie rodzajnika określonego w różnych sytuacjach

5.2 Rodzajnik niokreślomy

6 Zaimki

6.1 Zaimki osobowe

6.1.1 Ściąganie zaimków osobowych w 3. os. z przyimkami

6.1.2 Pozycja zaimków nieakcentowanych i zwrotnego «się»

6.1.3 Ściąganie zaimków

6.1.4 Połączenie czasownika z dopełnieniem bliższym

6.2 Zaimki wskazujące

6.3 Zaimki dzierżawcze

6.4 Zaimki względne

6.5 Zaimki pytające

6.6 Zaimki nieokreślone

6.6.1 Zaimki odmienne

6.6.2 Zaimki nieodmienne

7 Liczebniki

7.1 Liczebniki główne

7.1.1 Odmiana liczebników głównych

7.2 Liczebniki porządkowe

7.2.1 Odmiana liczebników porządkowych

7.3 Liczebniki mnożne

7.3.1 Odmiana liczebników mnożnych

7.4 Ułamki

7.4.1 Odmiana ułamków

7.5 Wyrażanie przybliżonej liczby

7.6 Działania liczbowe

7.7 Podawanie czasu

7.8 Zapis liczebników

8 Czasowniki

8.1 Tryb oznajmujący

8.1.1 Czas teraźniejszy - presente do indicativo

8.1.2 Czas przeszły dokonany - pretérito perfeito simples

8.1.3 Czas przeszły niedokonany - pretérito imperfeito

8.1.4 Czas przeszły złożony - pretérito perfeito composto

8.1.5 Czas zaprzeszły prosty

8.1.6 Czas zaprzeszły złożony

8.1.7 Czas przyszły - futuro simples

8.1.8 Czas przyszły złożony - futuro composto

8.2 Tryb łączący - conjuntivo

8.2.1 Tryb łączący czasu teraźniejszego

8.2.2 Użycie trybu łączącego w zdaniu głównym

8.2.3 Użycie trybu łączącego w zdaniu podrzędnym

8.2.4 Tryb łączący czasu przyszłego - futuro do conjuntivo

8.2.5 Tryb łączący czasu przyszłego uprzedniego

8.2.6 Tryb łączący czasu przeszłego

8.2.7 Tryb łączący czasu przeszłego niedokonanego

8.2.8 Użycie w zdaniu głównym

8.2.9 Użycie w zdaniu podrzędnym

8.2.10 Tryb łączący czasu zaprzeszłego

8.3 Tryb warunkowy - condicional

8.3.1 Tryb warunkowy teraźniejszy - condicional simples

8.3.2 Tryb warunkowy w czasie przeszłym

8.4 Tryb rozkazujący - imperativo

8.5 Bezokolicznik

8.5.1 Bezokolicznik osobowy prosty - infinitivo pessoal

8.5.2 Bezokolicznik osobowy złożony

8.5.3 Bezokolicznik prosty - infinitivo impessoal

8.5.4 Bezokolicznik bezosobowy przeszły

8.6 Imiesłów przeszły bierny

8.6.1 Imiesłów przysłówkowy - gerúndio

8.7 Następstwo czasów

8.7.1 Czas teraźniejszy w zdaniu głównym

8.7.2 Czas przeszły w zdaniu głównym

8.8 Zdania złożone warunkowe

8.8.1 Zdania złożone z warunkiem możliwym do spełnienia

8.8.2 Zdania złożone z warunkiem niemożliwym do spełnienia

8.9 Konstrukcje czasownikowe - perífrases verbais

8.10 Czasowniki «ser» i «estar»

8.10.1 Inne sposoby wyrażenia czasownika «być»

8.11 Konstrukcje z dar, estar, fazer, levar a ter

8.12 Czasowniki zwrotne

8.13 Aspekt czasownika

8.13.1 Strona czynna

8.13.2 Strona bierna

8.14 Czasowniki regularne ze zmianami w pisowni

8.15 Czasowniki z tematowymi -ai, -au, -iu, -ei, -eu, -oi

9 Przysłówki

9.1 Rodzaje przysłówków

9.2 Derywacja przysłówków

9.3 Stopniowanie przysłówków

10 Przyimki

10.1 Ściąganie przyimków

10.2 Użycie przyimków

11 Spójniki

11.1 Spójniki współrzędne

11.2 Spójniki podrzędne

12 Wykrzykniki

13 Szyk wyrazów

14 Przeczenie

15 Pisownia i interpunkcja

15.1 Pisanie wielkich liter

15.2 Interpunkcja

15.2.1 Znaki interpunkcyjne

16 Brazylijski język portugalski

16.1 Fonetyka i fonologia

16.2 Morfologia i składnia

16.2.1 Język literacki

16.2.2 Potoczny, nieliteracki język

16.3 Zasób słów

17 Słowotwórstwo

17.1 Derywacja

17.1.1 Derywacja przedrostkowa

17.1.2 Derywacja przyrostkowa

17.1.3 Przyrostki augmentatywne

17.1.4 Przyrostki deminutywne

17.1.5 Przyrostki książkowe

17.1.6 Derywacja parasyntetyczna

17.1.7 Derywacja regresywna

17.1.8 Derywacja niewłaściwa

17.2 Składanie wyrazów

17.2.1 Jukstapozycja

17.2.2 Aglutynacja

17.2.3 Liczba mnoga rzeczowników złożonych

17.3 Skracanie wyrazów

17.3.1 Skróty

17.3.2 Skrótowce

17.4 Zapożyczenia

18 Umowa o wspólnej pisowni

18.1 Rozwój gramatyki portugalskiej

18.2 Zmiany w portugalskiej pisowni

19 Przegląd czasowników nieregularnych

Stopka redakcyjna