Depresje u kobiet. Przyczyny, diagnoza, leczenie

© Medical Education sp. z o.o. sp.k., Warszawa 2018 (wydanie pierwsze)

AUTORZY:

prof. dr hab. n. med. Piotr Gałecki

dr hab. n. zdr. Monika Talarowska

Klinika Psychiatrii Dorosłych, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

RECENZENT

prof. dr hab. n. med. Agata Szulc

Klinika Psychiatryczna, Warszawski Uniwersytet Medyczny

PROJEKT OKŁADKI

Ewa Brykowska-Liniecka

REDAKTORKA PROWADZĄCA

Maria Liedke

ZASTĘPCA REDAKTOR PROWADZĄCEJ

lek. Andrzej Jabłoński

KOORDYNATOR PROCESU WYDAWNICZEGO

Jadwiga Kowalczyk

SKŁAD I ŁAMANIE

Katarzyna Gadamska-Rewucka

KOREKTA

Marcin Kuźma, Dominika Krokowska, Barbara Ramza-Kołodziejczyk

WYDAWCA

Medical Education sp. z o.o. sp.k.

ul. Kukiełki 3a

02-207 Warszawa

tel.: (22) 862 36 63/64

www.mededu.pl

Redaktorzy, Autorzy i Wydawca dołożyli wszelkich starań, aby informacje na temat metod postępowania diagnostyczno-terapeutycznego (w tym dotyczące leków i ich dawkowania) były zgodne ze współczesną wiedzą medyczną. Nie ponoszą oni odpowiedzialności za konsekwencje wynikające z wykorzystywania informacji zawartych w niniejszej publikacji. Ostateczną odpowiedzialność ponosi lekarz prowadzący leczenie.

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żadna część tej pracy nie może być powielana ani rozpowszechniana w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny lub inny), włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem
na nośniki magnetyczne, optyczne lub inne media, bez zgody wydawcy.

Wydanie pierwsze

Warszawa 2025 (3. dodruk)

ISBN 978-83-65471-51-2 – wersja drukowana

ISBN 978-83-67696-79-1 – wersja elektroniczna

WSTĘP

Bezradność. Smutek. Rozpacz. Samotność. Bezsenność. Wstyd. Niepokój. Poczucie winy. Uciekamy od nich każdego dnia, próbując nie myśleć, nie czuć. Staramy się być silne i niezniszczalne. Tylko jaka może być cena, którą przyjdzie nam zapłacić?

Depresja…? To choroba dotykająca miliony osób na całym świecie. Choroba przewlekła i śmiertelna. Dlatego tak ważne jest, abyśmy mówili o niej coraz więcej i coraz głośniej, by móc skutecznie ją leczyć.

Subtelne różnice biologiczne, uwarunkowania społeczno-kulturowe – wszystko to powoduje, że w codziennej praktyce klinicznej spotykamy się z nieco odmiennym obrazem kobiecej i męskiej depresji. Zauważenie tych różnic ma istotny aspekt terapeutyczny, stąd książka, która – mamy nadzieję – przybliży Państwu depresję kobiecą, podkreślając nie tylko to, co różni ją od depresji męskiej, lecz także to, co ważne i istotne w tej chorobie.

Autorzy

ROZDZIAŁ 1

Dlaczego ja? Epidemiologia depresji u kobiet

Kobieta (od stpol. koby – kobyły, kobu – chlew, kobi – wróżby) – słowo znane od XVI w., początkowo miało wydźwięk satyryczny, obelżywy, kpiący. Kobietami nazywano wówczas sługi dworskie (chłopki, niewolnice) wykonujące brudną robotę przy trzodzie chlewnej. Jako ogólnego określenia płci żeńskiej używano wyrazu żena/żona, zastąpionego słowami białogłowa, podwika (od białych chust na głowie osób zamężnych) lub niewiasta, które pierwotnie oznaczało obcą, nieznaną przybyszkę do rodziny jako synową. Niewiastę niepoślubioną zwano dziewką, dziewą, młodką, panną, a zamężną – babą, połowicą. Osoby zamożne ze stanu szlacheckiego i mieszczańskiego nazywano paniami, a w starszym wieku – matronami. W XVII w. słowo kobieta utraciło znaczenie pogardliwe, ale nadal odnosiło się do niewiast z niskich stanów społecznych. Od XVIII w. hiperonim kobieta stał się w Polsce najpowszechniejszym określeniem ogółu płci żeńskiej bez względu na stan społeczny i cywilny.

1.1. Depresja i stany ją przypominające

￭ Czym jest depresja?

Współcześnie pytanie to zadaje sobie wiele osób, jednak odpowiedź na nie może być jednoznaczna. Na pewno nie jest współczesną modą, zwyczajem, lenistwem, wymówką, przyzwyczajeniem czy kaprysem. Z pewnością zaś depresja jest chorobą, tak samo jak cukrzyca, stwardnienie rozsiane czy trądzik, i coraz częściej występuje u osób w różnym wieku, obu płci, z różnych grup społecznych. Jest chorobą, której objawy mogą się pojawić u dziecka, dorosłego, osoby starszej, nawet u kobiety w okresie ciąży. Jest chorobą, którą dziś można skutecznie leczyć. Jest chorobą, którą trzeba leczyć. I wreszcie jest chorobą, która wraca… nawet kilka razy w ciągu życia.

￭ Czym jest zaburzenie psychiczne?

Obecnie w użyciu są dwie międzynarodowe klasyfikacje określające kryteria, które pozwalają na postawienie diagnozy depresji: Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób (ICD, International Classification of Diseases) oraz Diagnostyczny i Statystyczny Podręcznik Zaburzeń Psychicznych (DSM, Diagnostic and statistical manual of mental disorders). Pierwsza z wymienionych została opracowana przez Międzynarodową Organizację Zdrowia (WHO, World Health Organization), obecnie obowiązuje już dziesiąta jej wersja z 1992 r., w Polsce wdrożona w 1996 r. W lipcu 2018 r. została ogłoszona wersja 11., która po przetłumaczeniu i zatwierdzeniu oficjalnie zastąpi ICD-10. Od 2013 r. aktualna jest piąta edycja DSM (DSM 5), opracowana (tak samo jak poprzednie) przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne (APA, American Psychiatric Association). W ramce poniżej przedstawiamy definicję zaburzenia psychicznego według APA.

Zaburzenie psychiczne jest zespołem objawów, który charakteryzuje się znaczącym klinicznie zniekształceniem w obrębie postrzegania, regulacji emocji lub obecnością zachowań odzwierciedlających psychologiczną, biologiczną albo rozwojową dysfunkcję leżącą u podstaw funkcjonowania psychicznego. Zaburzenia psychiczne są zwykle związane ze znacznym cierpieniem lub niepełnosprawnością w sferach społecznych, zawodowych bądź innych, równie ważnych. Zaburzenie psychiczne to nieoczekiwana lub nieakceptowana kulturowo odpowiedź na czynnik stresowy czy stratę, jak śmierć bliskiej osoby. Zachowania nieakceptowane społecznie (przykładowo, związane z polityką, religią, seksualnością) i konflikty, które rodzą się między osobą a społeczeństwem, nie są zaburzeniami psychicznymi, chyba że wynikają z dysfunkcji danej osoby.

Musimy pamiętać o tym, że systemy klasyfikacyjne nie tylko są tekstami naukowymi, lecz także mają charakter społeczny. Uznanie czegoś za zaburzenie nie jest efektem prostego rozumowania, że to coś utrudnia lub uniemożliwia optymalne funkcjonowanie psychiczne, ale stanowi wynik uzgodnień uwzględniających aspekty medyczne, prawne, kulturowe i społeczne. Pojawienie się każdej nowej kategorii diagnostycznej musi zostać poprzedzone licznymi publicznymi komunikatami na ten temat (publikacjami naukowymi) oraz krytyczną analizą danych uzasadniających jej wprowadzenie.

Z uwagi na zmieniający się obraz współczesnych społeczeństw zachodnich i stały dynamiczny rozwój cywilizacyjny modyfikacjom ulegają również kryteria diagnostyczne zaburzeń psychicznych w ICD oraz DSM. Taką nową diagnostycznie jednostką chorobową jest na przykład uzależnienie od Internetu czy gier komputerowych. Interesującym zaburzeniem są opisane poniżej tzw. przedmiesiączkowe zaburzenia dysforyczne, które ujęto w DSM 5.

Przedmiesiączkowe zaburzenia dysforyczne (PMDD, premenstrual dysphoric disorder) – forma zespołu napięcia przedmiesiączkowego charakteryzująca się silniejszymi i bardziej uporczywymi objawami. Diagnozę można postawić, gdy objawy pojawią się w dwóch kolejnych cyklach miesiączkowych oraz po wykluczeniu innych zaburzeń psychicznych i somatycznych, które mogą się nasilać w fazie lutealnej cyklu.

￭ Czym są emocje?

Zrozumienie tego, czym jest depresja, wymaga określenia, czym są emocje. Możemy je zdefiniować jako subiektywny stan psychiczny wyrażający nasz stosunek do innych ludzi lub zjawisk, rzeczy, siebie samego, czy też do własnego działania. Emocje powstają w efekcie oceny (świadomej lub nieświadomej) zdarzenia, które może wpływać na nasze cele, potrzeby i pragnienia. Jeśli dane zdarzenie zwiększa nasze szanse na powodzenie czy realizację założeń, wywołuje emocje pozytywne (np. radość, szczęście), natomiast jeśli może celom tym zagrozić, powstają emocje negatywne (takie jak strach, złość, smutek). W ślad za emocją pojawia się program działania, który może zostać uruchomiony w odpowiedzi na bodziec tę emocję wywołujący. Różne emocje uruchamiają odmienne programy działań.

Emocje wytworzyły się w ciągu milionów lat ewolucji. Funkcjonalność i użyteczność ich pojawiania się w reakcji na rozmaite wyzwania z otoczenia oraz idące ich śladem reakcje behawioralne spowodowały, że utrwaliły się one w łańcuchu DNA jako czynnik zwiększający szanse przeżycia zarówno pojedynczego osobnika, jak i całego gatunku. Główną funkcją emocji jest zatem umożliwienie przedstawicielom danego gatunku uruchamiania zachowań związanych z prokreacją, zdobywaniem pożywienia, oznaczeniem terytorium i jego ochroną, polowaniem, obroną przed zagrożeniem, opieką nad potomstwem oraz – przede wszystkim – komunikacją społeczną wraz z tworzeniem grup społecznych o hierarchicznej strukturze. Nie możemy zatem powiedzieć, że któreś z emocji są „złe” (ponieważ są dla nas trudne) czy niepotrzebne, a inne „dobre”. Każde z uczuć, których doświadczamy, pomaga nam zrozumieć, co się wokół nas dzieje. Smutek mówi nam o tym, że któraś z naszych potrzeb nie została zaspokojona. Strach mobilizuje nas do ucieczki, gdy szanse na wygranie walki są znikome, co zapewnia przeżycie. Odwrotną rolę pełni złość, mobilizuje nas bowiem do działania i zmierzenia się z przeciwnościami w trosce o zachowanie naszych zasobów czy realizację potrzeb. Z kolei okazywanie radości ułatwia nawiązywanie bliskich relacji z drugim człowiekiem. Wymienione emocje należą do tzw. emocji podstawowych (pierwotnych), których ekspresja jest taka sama, niezależnie od tego, w jakim miejscu na Ziemi przyszliśmy na świat. Nie mamy też trudności z ich rozpoznawaniem na twarzach innych osób (jak również w ich gestach czy w postawie ciała). Emocje te noszą nazwę podstawowych, ponieważ pozwalają nam na przetrwanie, ułatwiają przekazanie naszych genów i ochronę potomstwa. Zagadnienia związane z biologicznym podłożem emocji przedstawimy w rozdziale 3. książki (Mózg kobiety a depresja).

Obniżony nastrój cechuje się subiektywnym odczuciem smutku, przygnębienia, rozpaczy, beznadziejności i obojętności. Towarzyszą mu często: lęk, niezdolność do odczuwania przyjemności (anhedonia), niska samoocena, pesymizm w ocenie przeszłości i przyszłości, a także myśli samobójcze (suicydalne). Dla nastroju podwyższonego typowe jest natomiast subiektywne poczucie radości, szczęścia, wesołości, entuzjazmu, mocy czy energii. Współwystępują z nim: wzmożona drażliwość, przyspieszony tok myślenia, nadmierna aktywność i przerzutność uwagi, wielomówność.

Lęk jest stanem emocjonalnym, w którym mamy do czynienia z odczuciem silnego zagrożenia, bojaźliwego oczekiwania, zatrważającej zmiany, jednak bez realnego źródła niebezpieczeństwa. Towarzyszy mu zwykle wzbudzenie układu wegetatywnego. Może być przejściowym stanem lub permanentną cechą funkcjonowania pacjenta, może dotyczyć konkretnej sytuacji lub być uogólniony, jego przebieg może mieć charakter falujący, wolno płynący, stały lub napadowy. Lęk to jeden z najczęstszych objawów psychopatologicznych i może występować praktycznie w każdej jednostce chorobowej, nie jest jednak objawem swoistym dla żadnej z nich.

Złość (nazywana dysforią) to nastrój, który cechuje negatywnie przeżywane wzburzenie związane z poczuciem ograniczenia, frustracji przy braku możliwości realizacji własnych celów. Często ze złością łączymy takie stany, jak: niechęć, zdenerwowanie, rozżalenie, irytacja, wściekłość czy agresja werbalna.

￭ Objawy epizodu depresyjnego (F32)

Depresja jest zaliczana do tzw. zaburzeń nastroju, określanych również jako zaburzenia afektywne (łac. affectus, w psychiatrii i psychologii termin opisujący obserwowaną ekspresję emocji).

W nomenklaturze psychiatrycznej używamy sformułowań epizod depresyjny (pojedyncze zaburzenie nastroju) lub zaburzenia depresyjne nawracające (depresja jednobiegunowa, w odróżnieniu od choroby afektywnej dwubiegunowej, tzw. ChAD) odpowiadającego kolejnym, nawracającym epizodom depresyjnym.

Podstawową cechą depresji jest negatywny odbiór obrazu własnej osoby w aspekcie poznawczym i emocjonalnym. Aspekt poznawczy wiąże się z wbudowaniem w wiedzę jednostki pesymistycznych przekonań i oczekiwań. Drugi z wymienionych obejmuje zaś emocje wywołane negatywną samooceną, a więc smutek, przygnębienie, poczucie winy.

W typowych łagodnych, umiarkowanych lub ciężkich epizodach depresyjnych pacjent cierpi z powodu obniżenia nastroju, ubytku energii, zmniejszenia aktywności. Osłabieniu ulega u niego zdolność do odczuwania przyjemności, zawęża się zakres zainteresowań i spada koncentracja uwagi; często pojawia się uczucie zmęczenia. Rytm snu zwykle ulega zaburzeniu, a apetyt – zmniejszeniu. Samoocena i pewność siebie chorego niemal zawsze są obniżone i nawet w łagodnych stanach depresyjnych pojawiają się idee winy oraz małej wartości.

Obniżenie nastroju nie ulega większym zmianom w kolejnych dniach, jest niezależne od bieżących wydarzeń, mogą mu towarzyszyć tzw. objawy somatyczne. Charakterystyczne dla epizodu depresji są:

• wczesne budzenie się (kilka godzin wcześniej niż zwykle)

• narastanie objawów choroby w godzinach porannych

• wyraźne zahamowanie psychoruchowe lub pobudzenie ruchowe

• utrata apetytu

• ubytek masy ciała

• spadek libido.

W zależności od liczby i nasilenia objawów epizod depresyjny można określić jako:

• łagodny

• umiarkowany

• ciężki.

￭ Zaburzenia depresyjne nawracające (F33)

Zaburzenia te cechują się powtarzającymi się epizodami depresji (epizodami depresyjnymi), bez jakichkolwiek niezależnych epizodów wzmożonego nastroju i zwiększonej energii (mania) w przeszłości. Bezpośrednio po epizodzie depresyjnym mogą jednak wystąpić krótkotrwałe stany podwyższenia nastroju i zwiększonej aktywności, niekiedy związane ze stosowaniem leczenia przeciwdepresyjnego. Pierwszy epizod może wystąpić w każdym wieku, począwszy od dzieciństwa aż do wieku podeszłego. Początek bywa ostry lub powolny, czas trwania wynosi od kilku tygodni do wielu miesięcy. Ryzyko pojawienia się epizodu maniakalnego u chorych z nawracającymi zaburzeniami depresyjnymi nigdy całkowicie nie znika, niezależnie od liczby przebytych epizodów depresyjnych. W przypadku pojawienia się epizodu maniakalnego rozpoznanie należy zmienić na zaburzenia afektywne dwubiegunowe.

W przebiegu choroby nieleczone epizody depresyjne trwają zwykle 6–9 miesięcy. Przeciętna liczba epizodów depresji w ciągu całego życia wynosi ok. 3–5, jednak może się ona znacznie różnić między poszczególnymi pacjentami. Około 70% chorych, u których wystąpił epizod dużej depresji, zdrowieje w ciągu 3 miesięcy, 80% zaś w ciągu roku. Im dłuższy jest czas trwania epizodu depresyjnego, tym mniejsze są szanse na jego samoistne ustąpienie i tym bardziej zasadne staje się zastosowanie leczenia psychiatrycznego.

￭ Uporczywe zaburzenia nastroju (F34)

Zaburzenia nastroju, które utrzymują się przewlekle, mają zmienne nasilenie, przy czym większość epizodów nie osiąga nasilenia pozwalającego na rozpoznanie hipomanii czy epizodu depresji łagodnej. Utrzymują się one przez wiele lat, a niekiedy przez większą część dorosłego życia, dlatego stanowią przyczynę znacznego przygnębienia i istotnie ograniczają możliwości życiowe pacjenta. W niektórych przypadkach na uporczywe zaburzenia nastroju mogą nakładać się nawracające lub jednorazowe epizody manii lub depresji.

F34.0 Cyklotymia

Stałe wahania nastroju w postaci licznych epizodów przygnębienia i smutku oraz wzmożonego samopoczucia. Czas trwania: minimum 2 lata, u dzieci rok.

F34.1 Dystymia

Przewlekłe obniżenie nastroju, niespełniające kryteriów nawracających zaburzeń depresyjnych o łagodnym lub umiarkowanym nasileniu. Czas trwania: minimum 2 lata, u dzieci rok.

￭ Czy objawy depresji mogą mieć znaczenie adaptacyjne?

Antropologowie twierdzą, że depresja rzadko występowała w społecznościach zbieracko-łowieckich, a znacznie częściej w społecznościach rolniczych. Po przejęciu przez rdzennych mieszkańców rejonów arktycznych wzorców kultury zachodniej w ciągu dekady odsetek samobójstw wśród nich wzrósł trzykrotnie. Występowanie depresji w grupie ortodoksyjnych amiszów, żyjących nadal bez elektryczności i uprawiających ziemię za pomocą koni, szacowane jest na 1%, podczas gdy w całej populacji amerykańskiej współczynnik ten wynosi blisko 7%. Nie oznacza to, że do traumatycznych zdarzeń nie dochodziło w społecznościach zbieracko-łowieckich czy w społeczności amiszów (dla przykładu: w społecznościach zbieracko-
-łowieckich aż 47,5% dzieci nie dożywało okresu nastoletniego), jednak z jakiegoś powodu smutek, żałoba doświadczane przez przedstawicieli tych grup nie przekształcały się w pełnoobjawową depresję.

Wśród charakterystycznych dla współczesnych społeczeństw czynników ryzyka rozwoju depresji wymienia się:

• siedzący tryb życia

• przekarmianie

• spadek jakości pożywienia (mniej wartości odżywczych)

• mniejszą ekspozycję na światło dzienne

• deprywację snu

• społeczną izolację.

Czynniki te z reguły prowadzą do osłabienia wydolności fizycznej, rozwoju aktywnego procesu zapalnego, zmniejszenia odporności na stres.

Depresja jest powszechnym zaburzeniem psychicznym. Na całym świecie na depresję choruje ponad 350 mln ludzi, a w Polsce nawet do 1,5 mln osób (w tym ok. 750 tys. jest leczonych farmakologicznie).

W 2016 r. w Polsce sprzedano ponad 20 mln opakowań leków przeciw-
depresyjnych.

Depresja jest najczęściej diagnozowana u osób w przedziale wiekowym 20–40 lat, dotyka co dziesiątego mężczyznę oraz co piątą kobietę.

Depresja stanowi najczęstszą przyczynę niepełnosprawności wynikającej ze stanu zdrowia (tuż za chorobą niedokrwienną serca).

Wśród osób chorujących na depresję 40–80% ma myśli samobójcze, 20–60% podejmuje próby samobójcze, a u 15% chorych są one skuteczne.

Z powodu depresji na świecie każdego roku umiera około miliona osób, czyli ok. 3800 każdego dnia.

W Polsce w roku 2016 było 9861 skutecznych prób samobójczych. W tym samym czasie miejscowość Karlino (województwo zachodniopomorskie) liczyła 5989 osób, Kuźnica Raciborska (województwo śląskie) – 5451 osób, a Lipsko (województwo mazowieckie) – 5732 osoby.

Codziennie w Polsce popełnia samobójstwo ok. 15 osób, podczas gdy w wypadkach komunikacyjnych ginie 7 ludzi.

1.2. Jak często występuje depresja?

Choroby mózgu są jednymi z najbardziej obciążających społecznie i ekonomicznie Europę. Rocznie na walkę z następstwami tych schorzeń wydaje się na Starym Kontynencie ok. 800 bln euro. W 2010 r. cierpiało na nie 179 mln Europejczyków, podczas gdy 6 lat wcześniej, w 2004 r., było to 127 mln osób. Oznacza to wzrost liczby zachorowań o ponad 30% w ciągu 6 lat. Roczna chorobowość z powodu depresji w populacji dorosłej mieści się w przedziale 6–12%, a wśród osób po 65. r.ż., według różnych źródeł, waha się od 5% do nawet 30%. Według szacunków Światowej Organizacji Zdrowia objawy depresji ma 350 mln ludzi na całym świecie, a zaburzenia depresyjne stanowią blisko 4,3% globalnego obciążenia wszystkimi jednostkami chorobowymi. Ryzyko wystąpienia w ciągu życia tzw. dużej depresji (major depression) jest szacowane na 8–12%. Jako objaw depresja towarzyszy często innym chorobom somatycznym. Oznacza to, że ok. 10% wszystkich dorosłych osób (co odpowiada 100 milionom przypadków) w ciągu roku ma objawy depresji.

Choroby mózgu pod względem generowanych kosztów wyprzedzają nie tylko choroby układu krążenia, lecz także choroby nowotworowe. Najwięcej (ponad 60%) kosztów społecznych i ekonomicznych spośród chorób mózgu generują zaburzenia psychiczne (głównie zaburzenia depresyjne i lękowe). Pozostałą część wydatków (38%) stanowią koszty leczenia i rehabilitacji chorób neurologicznych, w tym otępień.

W grupie 15 najczęstszych chorób odpowiedzialnych za liczbę utraconych lat życia związanych z niepełnosprawnością (tzw. wskaźnik DALYs, Disability Adjusted Life Years) aż cztery to zaburzenia zdrowia psychicznego. DALYs jest wskaźnikiem pomiaru obciążenia chorobami w populacji ogólnej.

1 DALYs = utrata 1 roku życia w zdrowiu

1. Jednobiegunowe zaburzenia depresyjne są trzecią przyczyną utraty lat życia związanej z niepełnosprawnością (5,6% wszystkich DALYs).

2. Zaburzenia związane z nadużywaniem alkoholu są szóstą przyczyną utraty lat życia związanej z niepełnosprawnością (3,3% wszystkich DALYs).

3. Samookaleczenia są jedenastą przyczyną prowadzącą do utraty lat życia związanej z niepełnosprawnością (2% wszystkich DALYs).

4. Choroba Alzheimera i inne formy otępienia zajmują czternaste miejsce na liście przyczyn generujących lata życia utracone w związku z niepełnosprawnością (2% wszystkich DALYs).

Oczekiwaną długość życia noworodków płci żeńskiej urodzonych w 2016 r. przedstawia rycina 1.1, a przeciętne dalsze trwanie życia kobiet w Polsce w 2017 r. z podziałem na wiek prezentuje rycina 1.2.

Rozpowszechnienie depresji w ciągu całego życia waha się w zakresie od 14,4% do 18% (dotyka ona ok. 5–17% populacji). Jak wspomniano, Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że na depresję obecnie choruje co najmniej 350 mln ludzi na całym świecie. Występowanie zaburzeń depresyjnych jest bezpośrednio powiązane z wysokim ryzykiem zachowań samobójczych. Samobójstwo stanowi drugą co do częstości przyczynę śmierci w grupie osób w przedziale wiekowym 15–29 lat.

Depresja jest także jednym z najczęstszych zaburzeń psychicznych występujących u dzieci i młodzieży. Według szacunków WHO opierających się na badaniach przekrojowych objawy depresji występują u 0,3% dzieci w wieku przedszkolnym, 2% dzieci w szkole podstawowej i 4–8% nastolatków w wieku 13–18 lat. Według badań przeprowadzonych w Polsce w trakcie całego okresu dojrzewania u 30–55% nastolatków wystąpiły objawy depresji.

Do niedawna uznawano, iż ryzyko wystąpienia zaburzeń depresyjnych u kobiet (20–25%) jest blisko dwa razy większe niż u mężczyzn (7–12%). Coraz częściej przyjmuje się jednak, iż w przypadku płci męskiej wskaźniki te są znacznie niedoszacowane (zagadnieniom tym zostanie poświęcona druga część naszej książki: Depresje u mężczyzn). Wśród kobiet wskaźniki rosną wraz z wiekiem, od 2,5% w najmłodszej grupie (18–29 lat) do 5% po 50. r.ż. Rozpowszechnienie depresji wśród mężczyzn pozostaje na podobnym poziomie we wszystkich grupach wiekowych, z niewielkim wzrostem wskaźników pomiędzy 30. a 39 r.ż. Wyższy poziom wykształcenia również idzie w parze z kolejnymi epizodami depresji. Rozpowszechnienie depresji wzrasta także wraz z rozmiarem miejscowości zamieszkania.

￭ Depresja u dzieci i młodzieży

W grupie dzieci na depresję cierpi 1% przedszkolaków (powyżej 2. i 3. r.ż.) i 2% dzieci między 6. a 12. r.ż. Wśród nastolatków wskaźniki zapadalności na depresję wzrastają pomiędzy 13. a 18. r.ż. i osiągają wartości zbliżone do występujących u osób dorosłych. Szacuje się, że przed ukończeniem 18. r.ż. nawet 20% nastolatków zapadnie na dużą depresję. Ryzyko zachorowania wzrasta wraz z wiekiem i dojrzewaniem płciowym. W grupie małych dzieci objawy depresji występują w równych proporcjach u obu płci. Okres dojrzewania działa na niekorzyść dziewcząt i wiąże się z wyższą zachorowalnością na depresję w tej grupie. Jednokrotne zachorowanie we wczesnym okresie życia skutkuje wysokim ryzykiem nawrotu w późniejszym wieku.

￭ Depresja w wieku senioralnym

Zaburzenia depresyjne, obok otępienia, są najczęstszym zaburzeniem psychicznym występującym u osób w wieku podeszłym. Objawy i zaburzenia depresyjne rozpoznaje się u ok. 15% dorosłych po 65. r.ż. Wśród chorych z rozpoznanym otępieniem wartości te wzrastają, sięgając nawet 18% u pacjentów z chorobą Alzheimera. Częstość występowania depresji w starszym wieku wynosi do 42%. Ponad połowa osób z rozpoznaniem zaburzenia depresyjnego w wieku podeszłym miała pierwszy epizod po 60. r.ż. Objawy częściej obserwuje się u kobiet, osób cierpiących na przewlekłe choroby somatyczne, niepełnosprawnych, samotnych oraz znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej. Blisko 40% epizodów depresji pozostaje niezdiagnozowanych. Pierwszy epizod depresji występujący po 60. r.ż. jest traktowany jako prodrom otępienia.

￭ Jak wygląda rozpowszechnienie zaburzeń depresyjnych w Polsce?

W 2004 r. w Polsce 6,2 mln osób deklarowało niepełnosprawność według kryteriów biologicznych lub prawnych, w tym 10% stanowiły osoby ze schorzeniami psychicznymi. Niepełnosprawność fizyczna i psychiczna dotyczy blisko 19% ogółu populacji naszego kraju w wieku ponad 15 lat.

W roku 2012, na podstawie badania przesiewowego Epidemiologia zaburzeń psychiatrycznych i dostępność psychiatrycznej opieki zdrowotnej EZOP – Polska, stwierdzono, że przynajmniej jeden epizod depresji w ciągu dotychczasowego życia wystąpił u 3% mieszkańców naszego kraju w wieku produkcyjnym. Oznacza to, że 766 tys. dorosłych osób przynajmniej raz w życiu miało objawy dowolnie nasilonego epizodu depresyjnego. Odrębne grupy szczególnego ryzyka rozwoju depresji stanowią dzieci/młodzież oraz osoby w wieku poprodukcyjnym (po 65. r.ż.). Każdy epizod depresyjny wiąże się z ryzykiem podjęcia próby samobójczej. Raport OECD z 2014 r. sytuuje Polskę na siódmym miejscu wśród krajów o największym wzroście liczby samobójstw.

W naszym kraju stopniowo wzrasta liczba leczonych z powodu zaburzeń psychicznych. Od roku 1990 do 2007 wskaźnik rejestrowanego rozpowszechnienia zaburzeń psychicznych wzrósł o 119% (z 1629 do 3571 na 100 000 ludności) w opiece ambulatoryjnej oraz o 50% (z 362 do 542 na 100 000 ludności) w opiece stacjonarnej. Podobny wzrost nastąpił w odniesieniu do wskaźnika zapadalności, czyli liczby pacjentów zgłaszających się po raz pierwszy do leczenia psychiatrycznego w danym roku (między 1990 r. a 2005 r. wskaźnik ten w lecznictwie ambulatoryjnym wzrósł o 132%, a w lecznictwie całodobowym o 86%).

W latach 1990–2007 w lecznictwie ambulatoryjnym najczęściej leczeni byli pacjenci z rozpoznaniami:

• zaburzeń niepsychotycznych (w ciągu 18 lat wskaźnik zachorowań wzrósł o 73%)

• zaburzeń psychotycznych (wzrost częstości występowania ponad 3 razy – 119%)

• zaburzeń poalkoholowych (wzrost wskaźnika zachorowań o 80%)

• zaburzeń spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych (wzrost wskaźnika zachorowań o 692%).

W lecznictwie stacjonarnym z kolei najczęściej hospitalizowani byli chorzy z rozpoznaniami:

• zaburzeń psychotycznych (wzrost wskaźnika zachorowań o 32%)

• zaburzeń spowodowanych używaniem alkoholu (wzrost wskaźnika o 96%)

• zaburzeń spowodowanych używaniem substancji psychoaktywnych (wzrost wskaźnika o 256%).

Wersja przedstawiająca fragment publikacji

ROZDZIAŁ 2

Biologiczne przyczyny depresji

Wersja przedstawiająca fragment publikacji

ROZDZIAŁ 3

Mózg kobiety a depresja

Wersja przedstawiająca fragment publikacji

ROZDZIAŁ 4

A co na to Freud? Psychologiczne koncepcje kobiecej depresji

Wersja przedstawiająca fragment publikacji

ROZDZIAŁ 5

Grzeczne dziewczynki idą do nieba, a niegrzeczne… idą tam, gdzie chcą. Wymagania społeczne wobec kobiet a depresja

Wersja przedstawiająca fragment publikacji

ROZDZIAŁ 6

Strach matki i strach babki. Teoria neurorozwojowa depresji

Wersja przedstawiająca fragment publikacji

ROZDZIAŁ 7

Autodestrukcyjne zachowania w kobiecej depresji

Wersja przedstawiająca fragment publikacji

ROZDZIAŁ 8

Depresja a ciąża

Wersja przedstawiająca fragment publikacji

ROZDZIAŁ 9

Farmakoterapia czy psychoterapia. Jak skutecznie pomagać?

Wersja przedstawiająca fragment publikacji

ROZDZIAŁ 10

Piśmiennictwo

Wersja przedstawiająca fragment publikacji