Działania niepożądane i powikłania leczenia psychotropowego

© Medical Education sp. z o.o., Warszawa 2024

REDAKTORZY

dr hab. n. med. Marcin Siwek, prof. UJ

Zakład Zaburzeń Afektywnych, Katedra Psychiatrii, Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum, Kraków

dr hab. n. med. Jarosław Woroń

Oddział Kliniczny Anestezjologii i Intensywnej Terapii oraz Gabinet Konsultacyjny Farmakologii Klinicznej, Szpital Uniwersytecki w Krakowie

Zakład Farmakologii Klinicznej, Katedra Farmakologii, Wydział Lekarski, Uniwersytet Jagielloński –
Collegium Medicum, Kraków

RECENZENCI

prof. dr hab. n. med. Piotr Gałecki

Klinika Psychiatrii Dorosłych, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Krzysztof Kucia

Katedra i Klinika Psychiatrii Dorosłych, Wydział Nauk Medycznych w Katowicach, Śląski Uniwersytet Medyczny

REDAKTOR PROWADZĄCA

Barbara Walkusz

ZASTĘPCA REDAKTOR PROWADZĄCEJ

Andrzej Kowalczyk

KOORDYNATOR PROCESU WYDAWNICZEGO

Jadwiga Kowalczyk

PROJEKT OKŁADKI, OPRACOWANIE GRAFICZNE

Inga Król

SKŁAD I ŁAMANIE

Katarzyna Gadamska-Rewucka

redakcja Językowa

Barbara Ramza-Kołodziejczyk

KOREKTA

Hanna Trubicka, Dominika Zaborowska

WYDAWCA

Medical Education sp. z o.o.

ul. Kukiełki 3a

02-207 Warszawa

tel.: (0-22) 862 36 63/64

www.mededu.pl

Redaktorzy, Autorzy i Wydawca dołożyli wszelkich starań, aby informacje na temat metod postępowania diagnostyczno-terapeutycznego (w tym dotyczące leków i ich dawkowania) były zgodne ze współczesną wiedzą medyczną. Nie ponoszą oni odpowiedzialności za konsekwencje wynikające z wykorzystywania informacji zawartych w niniejszej publikacji. Ostateczną odpowiedzialność ponosi lekarz prowadzący leczenie.

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny lub inny), włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na nośniki magnetyczne, optyczne lub inne media bez zgody wydawcy.

Wydanie I

Warszawa 2024

ISBN 978-83-67696-38-8 – wersja papierowa

ISBN 978-83-67696-39-5 – wersja elektroniczna

REDAKTORZY

Marcin Siwek – profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, doktor habilitowany w dziedzinie nauk medycznych, specjalista psychiatra, kierownik Zakładu Zaburzeń Afektywnych Katedry Psychiatrii Collegium UJ. Współtwórca i zastępca redaktora naczelnego czasopisma „Medycyna Praktyczna – Psychiatria”. Autor/współautor/redaktor ponad 350 prac, w tym wielu książek i monografii naukowych, wśród których można wymienić m.in.: „Dekalog leczenia depresji – kompendium”, „Nowe leki przeciwpsychotyczne”, „Interakcje leków w psychiatrii”, „Kompendium wiedzy o kwetiapinie i nie tylko”, „Choroba afektywna dwubiegunowa – wyzwania terapeutyczne”, „Choroba afektywna dwubiegunowa – wyzwania diagnostyczne”, „Zaburzenia psychiczne w neurologii”, „Lęk w zaburzeniach psychicznych”, „Depresja – wiedzieć, aby pomóc” oraz „Ból i depresja”. Główne zainteresowania naukowe autora skupiają się wokół patofizjologii, diagnostyki oraz leczenia chorób afektywnych i schizofrenii, psychofarmakologii klinicznej (ze szczególnym uwzględnieniem działań niepożądanych i interakcji lekowych), a także wokół neuropsychiatrii i związków pomiędzy bólem a zaburzeniami psychicznymi.

Jarosław Woroń – doktor habilitowany w dziedzinie nauk medycznych i nauk o zdrowiu, specjalista farmakologii klinicznej, kierownik Zakładu Farmakologii Klinicznej Katedry Farmakologii Wydziału Lekarskiego UJ CM w Krakowie oraz starszy asystent lecznictwa na Oddziale Anestezjologii i Intensywnej Terapii Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie i w Gabinecie Konsultacyjnym Farmakologii Klinicznej. Zajmuje się praktycznymi aspektami farmakoterapii, interakcji leków, chorobami indukowanymi farmakoterapią, farmakologicznym leczeniem bólu i psychofarmakoterapią kliniczną. Członek Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Badania Bólu, Zarządu Polskiego Towarzystwa Farmakologii Klinicznej i Terapii, Polskiego Towarzystwa Fitoterapii oraz Towarzystwa Promocji Jakości Opieki Zdrowotnej w Polsce. Członek Rady Naukowej Polskiego Towarzystwa Bezpiecznej Farmakoterapii oraz Europejskiego Towarzystwa Farmakologii Klinicznej. Autor/współautor ponad 500 prac i ponad 50 książek.

AUTORZY

dr hab. n. med. Bartosz Grabski, FECSM, WPATH-CM

Pracownia Seksuologii, Katedra Psychiatrii, Wydział Lekarski, Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum, Kraków

lek. Aleksandra Gorostowicz

Katedra Psychiatrii, Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum, Kraków

lek. Anna Julia Krupa

Zakład Zaburzeń Afektywnych, Katedra Psychiatrii, Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum, Kraków

lek. Mateusz Pliczko

Pracownia Seksuologii, Katedra Psychiatrii, Wydział Lekarski, Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum, Kraków

dr hab. n. med. Marcin Siwek, prof. UJ

Zakład Zaburzeń Afektywnych, Katedra Psychiatrii, Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum, Kraków

dr n. farm. Anna Wasik

Zakład Zaburzeń Afektywnych, Katedra Psychiatrii, Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum, Kraków

dr n. med. Piotr Wierzbiński

Prywatna Praktyka Lekarska w Łodzi

lek. Krzysztof Wojtasik-Bakalarz

Zakład Farmakologii Klinicznej, Katedra Farmakologii, Wydział Lekarski, Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum, Kraków

dr hab. n. med. Jarosław Woroń

Oddział Kliniczny Anestezjologii i Intensywnej Terapii oraz Gabinet Konsultacyjny Farmakologii Klinicznej, Szpital Uniwersytecki w Krakowie

Zakład Farmakologii Klinicznej, Katedra Farmakologii, Wydział Lekarski, Uniwersytet Jagielloński – Collegium Medicum, Kraków

Wstęp

Dolegliwości, których obecności u pacjenta nie potwierdzają wyniki badań, lekarze zwykle bez większego kłopotu nazywają „dolegliwościami somatycznymi”. Na występowanie objawów somatycznych skarżą się, w mniejszym lub większym stopniu, chorzy w każdym wieku, z każdą chorobą lub zaburzeniem funkcjonowania organizmu. Objawy somatyczne są jednymi z najbardziej wyrazistych dowodów na jedność somy i psyche. Równocześnie stanowią najtrudniejszy obszar diagnozowania i leczenia. Ich diagnostyka różnicowa musi uwzględniać nie tylko podłoże biologiczne i charakterystykę kliniczną chorób, ale także mechanizmy biopsychospołeczne związane z całym życiem pacjenta.

Objawy mogą być odpowiedzią emocjonalną na dystres, lecz mogą także stanowić wyraz biologicznie uwarunkowanej choroby. Występują po czynnikach zarówno psychologicznych, jak i fizycznych i dotyczą całego ciała. Wśród czynników ryzyka analizowane są: urazy z okresu dzieciństwa, nadużycia seksualne, używanie alkoholu i innych substancji, przewlekłe choroby w dzieciństwie, występowanie objawów lęku lub depresji, typ osobowości (zwłaszcza unikającej, paranoidalnej i obsesyjno-kompulsyjnej), a także uszkodzenia fizyczne, zatrucia, urazy OUN, infekcje i zatrucia.

Nic więc dziwnego, że ich patomechanizmy są bardzo różnorodne, co powoduje stosowanie licznych nazw. Z fenomenologicznego punktu widzenia nazwy ulegają stałym zmianom przy przypisywaniu tych objawów do różnych zespołów i jednostek chorobowych. Konfiguracje objawów czasem układają się w dominujące podtypy mylące lekarza, czasem zaś w nieprawdopodobne i dziwaczne zestawienia. Jedyną cechą charakterystyczną dla tych objawów jest brak ich specyficzności. Nic więc dziwnego, że brakuje jednej definicji tych „medycznie niewytłumaczalnych objawów somatycznych”. Wśród nazw znajdują się opisy objawów: somatycznych, somatyzowanych, fizycznych, cielesnych, somatoformicznych, bolesnych, psychosomatycznych, wegetatywnych, maskowanych, hipochondrycznych, konwersyjnych lub zaburzeń związanych z cierpieniem cielesnym albo cielesnym doświadczeniem. Mimo niewątpliwie dużej istotności objawów somatycznych, od których niejednokrotnie zależą prawidłowe rozpoznanie i adekwatne leczenie, ważność tych objawów (głównie dla pacjenta) jest pomijana lub minimalizowana.

Jest to, jak wynika z tej krótkiej przedmowy, temat ważny, ale też trudny do przedstawienia. Jesteśmy bardzo wdzięczni autorom rozdziałów, praktykom z wieloletnim doświadczeniem klinicznym, że podjęli się trudu analizy meandrów diagnostyczno-klinicznych z pogranicza psychologii, psychiatrii, geriatrii i medycyny bólu.

Marcin Siwek, Jarosław Woroń

rOZDZIAŁ 1

Ośrodkowy zespół antycholinergiczny

Krzysztof Wojtasik-Bakalarz, Marcin Siwek

Zespół antycholinergiczny to charakterystyczny zespół objawów występujących w wyniku blokady receptorów muskarynowych. Może być efektem zatrucia substancjami pochodzenia naturalnego, takimi jak atropina lub hioscyna, jak również skutkiem działania niepożądanego wielu leków stosowanych w psychiatrii i innych gałęziach medycyny. Ryzyko wystąpienia zespołu antycholinergicznego rośnie w przypadku politerapii – może on stanowić wynik sumowania się efektu antycholinergicznego kilku stosowanych leków. Populacją szczególnie narażoną na ryzyko zespołu są pacjenci geriatryczni, bardziej wrażliwi na antycholinergiczne działanie leków oraz często przyjmujący wiele substancji leczniczych [1].

Monitorowanie

W ocenie ryzyka wystąpienia zespołu antycholinergicznego wykorzystuje się skale pozwalające określić łączne obciążenie antycholinergiczne stosowanymi lekami: skalę ryzyka antycholinergicznego (ARS, Anticholinergic Risk Scale) [2], skalę poznawczego obciążenia antycholinergicznego
(ACB, Anticholinergic Cognitive Burden), dostępną na www.acbcalc.com [3], antycholinergiczną skalę leków (ADS, Anticholinergic Drug Scale) [4] oraz listę Chew [5]. Autorzy skal przyporządkowali poszczególnym lekom różne wartości ryzyka wystąpienia objawów antycholinergicznych. Po zsumowaniu wartości dla wszystkich stosowanych przez pacjenta leków możliwa jest ocena ryzyka objawów antycholinergicznych podczas aktualnie stosowanej farmakoterapii. Wykorzystanie tych narzędzi może przysporzyć trudności ze względu na znaczne różnice w zakresie przyporządkowanego lekom ryzyka, a także nie zawsze adekwatną z punktu widzenia farmakologii ocenę potencjału antycholinergicznego leku. Spośród wymienionych tylko wynik w zakresie skali ARS koreluje z ryzykiem występowania majaczenia. Dodatkowo wynik 3 punkty i wyższy wiążą się z 70-procentowym ryzykiem wystąpienia przynajmniej dwóch objawów antycholinergicznych [2]. W tabeli 1 przedstawiono skalę ARS.

Obraz kliniczny

W obrazie klinicznym zespołu antycholinergicznego są obecne objawy blokady receptorów muskarynowych zarówno znajdujących się w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN), jak i zlokalizowanych obwodowo. W tabeli 2 zebrano objawy zespołu antycholinergicznego.

Ryzyko wystąpienia objawów antycholinergicznych dla poszczególnych leków psychiatrycznych

W tabelach 3–7 przedstawiono ryzyko wystąpienia objawów antycholinergicznych dla poszczególnych grup leków psychiatrycznych.

Postępowanie

W przypadku wystąpienia ostrego zespołu antycholinergicznego konieczne jest zapewnienie pacjentowi bezpieczeństwa, co w przypadku agresywnego i pobudzonego chorego może obejmować zastosowanie unieruchomienia za pomocą pasów. Należy monitorować stan chorego: akcję serca, ciśnienie tętnicze, diurezę. Do opanowania pobudzenia zastosowanie znajdują leki z grupy benzodiazepin. W ciężkich przypadkach, w warunkach oddziału intensywnej terapii lub toksykologii, możliwe jest dożylne podanie fizostygminy w dawce 1–2 mg w czasie 5 min, a następnie powtórzenie po 40 min w razie braku poprawy do maksymalnej dawki 4 mg. Przeciwwskazania do jej podania stanowią drgawki w wywiadzie, zatrucie trójcyklicznymi lekami przeciwdepresyjnymi (TLPD) lub innymi środkami wpływającymi na przewodnictwo komorowe [11].

Piśmiennictwo

1. Fick DM, Semla TP, Steinman M et al. American Geriatrics Society 2019 Updated AGS Beers Criteria® for Potentially Inappropriate Medication Use in Older Adults. J Am Geriatr Soc. 2019; 67(4): 674-94.

2. Rudolph JL, Salow MJ, Angelini MC et al. The Anticholinergic Risk Scale and Anticholinergic Adverse Effects in Older Persons. Arch Intern Med. 2008; 168(5): 508-13.

3. Boustani M, Campbell N, Munger S et al. Impact of anticholinergics on the aging brain: A review and practical application. Aging Health. 2008; 4: 311-20.

4. Carnahan RM, Lund BC, Perry PJ et al. The anticholinergic drug scale as a measure of drug-related anticholinergic burden: Associations with serum anticholinergic activity. J Clin Pharmacol. 2006; 46(12): 1481-6.

5. Chew ML, Mulsant BH, Pollock BG et al. Anticholinergic activity of 107 medications commonly used by older adults. J Am Geriatr Soc. 2008; 56(7): 1333-41.

6. Siwek M. Dekalog leczenia depresji. ITEM Publishing, Warszawa 2021: 165-78.

7. Siwek M, Wojtasik-Bakalarz K. Leki przeciwpsychotyczne. In: Rybakowski J. Psychofarmakologia kliniczna. PZWL, Warszawa 2022.

8. Montastruc F, Benevent J, Touafchia A et al. Atropinic (anticholinergic) burden in antipsychotic-treated patients. Fundam Clin Pharmacol. 2018; 32(1): 114-9.

9. Ozbilen M, Adams CE, Marley J. Anticholinergic Effects of Oral Antipsychotic Drugs of Typicals Versus Atypicals Over Medium- and Long-Term: Systematic Review and Meta-Analysis. Curr Med Chem. 2012;19(30): 5214-8.

10. Ozbilen M, Adams CE. Systematic overview of cochrane reviews for anticholinergic effects of antipsychotic drugs. J Clin Psychopharmacol. 2009; 29(2): 141-6.

11. Dawson AH, Buckley NA. Pharmacological management of anticholinergic delirium – Theory, evidence and practice. Br J Clin Pharmacol. 2016; 81(3): 516-24.

rOZDZIAŁ 2

Majaczenie jako powikłanie indukowane przez leki psychotropowe

Krzysztof Wojtasik-Bakalarz, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 3

Depresja indukowana przez leki psychotropowe

Anna Wasik, Krzysztof Wojtasik-Bakalarz

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 4

Objawy pozapiramidowe i inne zaburzenia ruchowe GENEROWANE przez leki psychiatryczne

Anna Wasik, Krzysztof Wojtasik-Bakalarz, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 5

Psychofarmakoterapia a ryzyko napadów padaczkowych

Anna Julia Krupa, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 6

Zespoły z odstawienia leków psychotropowych

Aleksandra Gorostowicz, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 1

Wypadanie włosów związane z leczeniem
psychotropowym

Aleksandra Gorostowicz, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 2

Skórne reakcje nadwrażliwości na leki

Krzysztof Wojtasik-Bakalarz, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 3

Świąd indukowany przez leki psychotropowe

Jarosław Woroń, Krzysztof Wojtasik-Bakalarz

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 4

Zaburzenia wydzielania potu jako niepożądane działanie leków psychotropowych

Jarosław Woroń, Krzysztof Wojtasik-Bakalarz

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 1

Zespół piekących ust

Anna Julia Krupa, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 2

Działania niepożądane w obrębie przewodu pokarmowego w przebiegu psychofarmakoterapii

Jarosław Woroń, Krzysztof Wojtasik-Bakalarz, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 3

Polekowe uszkodzenia wątroby i dróg żółciowych

Anna Wasik, Krzysztof Wojtasik-Bakalarz, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 4

Ostre zapalenie trzustki jako działanie niepożądane psychofarmakoterapii

Krzysztof Wojtasik-Bakalarz

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 1

Nefrotoksyczność leków psychotropowych

Aleksandra Gorostowicz, Krzysztof Wojtasik-Bakalarz

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 2

Zaburzenia oddawania moczu jako działanie niepożądane psychofarmakoterapii

Anna Julia Krupa, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 3

Seksuologiczne powikłania leczenia
psychotropowego

Mateusz Pliczko, Bartosz Grabski

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 1

Leukopenia, neutropenia, trombopenia jako efekt działania niepożądanego leków psychotropowych

Aleksandra Gorostowicz, Krzysztof Wojtasik-Bakalarz

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 2

Krwotoczne działania niepożądane leczenia psychotropowego

Aleksandra Gorostowicz, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 3

Działania niepożądane zakrzepowo-zatorowe

Aleksandra Gorostowicz, Krzysztof Wojtasik-Bakalarz

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 1

Zaburzenia przewodnictwa indukowane przez leki psychotropowe

Aleksandra Gorostowicz, Krzysztof Wojtasik-Bakalarz, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 2

Zmiany ciśnienia (hipertensja/hipotensja) jako działanie niepożądane psychofarmakoterapii

Aleksandra Gorostowicz, Krzysztof Wojtasik-Bakalarz, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 3

Niewydolność krążenia jako działanie niepożądane leków psychotropowych

Anna Julia Krupa, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 4

Zaburzenia rytmu serca w przebiegu psychofarmakoterapii

Anna Julia Krupa, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 1

Zaburzenia metaboliczne indukowane przez leki psychotropowe

Anna Wasik, Aleksandra Gorostowicz

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 2

Hiperprolaktynemia a psychofarmakoterapia

Krzysztof Wojtasik-Bakalarz, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 3

Zaburzenia funkcji tarczycy indukowane lekami psychotropowymi

Jarosław Woroń, Krzysztof Wojtasik-Bakalarz

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 4

Zaburzenia wydzielania hormonów przytarczyc jako działanie niepożądane psychofarmakoterapii

Krzysztof Wojtasik-Bakalarz

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 5

Zaburzenia wydzielania hormonów płciowych indukowane przez leki psychotropowe

Jarosław Woroń, Krzysztof Wojtasik-Bakalarz

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 6

Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej po lekach psychotropowych

Piotr Wierzbiński

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 1

Okulistyczne działania niepożądane leków psychotropowych

Anna Julia Krupa, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 2

Ból jako działanie niepożądane leków psychotropowych

Anna Julia Krupa, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 3

Złośliwy zespół neuroleptyczny

Krzysztof Wojtasik-Bakalarz, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 4

Zespół serotoninowy

Krzysztof Wojtasik-Bakalarz, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 5

Szumy uszne i zaburzenia równowagi generowane przez leki psychotropowe

Jarosław Woroń, Krzysztof Wojtasik-Bakalarz, Marcin Siwek

Wersja prezentująca fragment publikacji

rOZDZIAŁ 6

Wpływ leków psychotropowych na prowadzenie pojazdów

Piotr Wierzbiński

Wersja prezentująca fragment publikacji