Bisoprolol. Zagwozdki farmakologiczne

© Medical Education sp. z o.o., Warszawa 2023

AUTORKA

dr n. med. Magdalena Rudnicka

PROJEKT OKŁADKI

Inga Król

REDAKTOR PROWADZĄCY

Marcin Szpak

ZASTĘPCA REDAKTORA PROWADZĄCEGO

Andrzej Kowalczyk

KOORDYNATOR PROCESU WYDAWNICZEGO

Jadwiga Kowalczyk

SKŁAD I ŁAMANIE

Katarzyna Gadamska-Rewucka

REDAKCJA JĘZYKOWA I KOREKTA

Marcin Kuźma, Dominika Zaborowska

WYDAWCA

Medical Education sp. z o.o.

ul. Kukiełki 3a, 02-207 Warszawa

www.mededu.pl

Redaktorzy, Autorzy i Wydawca dołożyli wszelkich starań, aby informacje na temat metod postępowania diagnostyczno-terapeutycznego (w tym dotyczące leków i ich dawkowania) były zgodne ze współczesną wiedzą medyczną. Nie ponoszą oni odpowiedzialności za konsekwencje wynikające z wykorzystywania informacji zawartych w niniejszej publikacji. Ostateczną odpowiedzialność ponosi lekarz prowadzący leczenie.

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny lub inny), włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na nośniki magnetyczne, optyczne lub inne media bez zgody wydawcy.

Wydanie pierwsze

Warszawa 2023

ISBN 978-83-67696-18-0 – wersja drukowana

ISBN 978-83-67696-19-7 – wersja elektroniczna

PRZEDMOWA

W przedstawionej monografii zostały zebrane podstawowe informacje dotyczące bisoprololu, β-adrenolityku szeroko stosowanego w przebiegu chorób układu sercowo-naczyniowego. Celem tego opracowania było bowiem zgromadzenie w jednym miejscu wszystkich danych na temat tego leku, nie tylko dotyczących molekularnych podstaw działania czy wskazań do zastosowania, ale również najnowszych wyników badań klinicznych i metaanaliz. Ponadto Autorka osadza mechanizm działania leku w szerszym kontekście, wskazując, jaką rolę odgrywa nadmierna aktywacja współczulnego układu nerwowego w patogenezie schorzeń sercowo-naczyniowych.

Już w XVI w. Paracelsus (Phillippus Aureolus Theophrastus Bombastus von Hohenheim) zwracał uwagę na ścisły związek pomiędzy ilością przyjmowanej substancji a jej wpływem na organizm człowieka. Ten lekarz i przyrodnik został nazwany ojcem nowożytnej medycyny i toksykologii. Paracelsus, który twierdził, że jedynie dawka różni lek od trucizny, znacznie wyprzedzał swoje czasy. Obecnie świadomość istnienia procesów farmakokinetycznych odzwierciedlających losy leku w organizmie pacjenta jest tak oczywista, że w toku odkrywania nowych substancji leczniczych badania farmakokinetyki są kluczowe. Firmy farmaceutyczne przed wprowadzeniem do obrotu nowego produktu leczniczego muszą wykazać nie tylko jego skuteczność, ale i bezpieczeństwo. Wiadomo, że każdy z etapów składających się na profil farmakokinetyczny substancji (wchłanianie, dystrybucja, metabolizm, eliminacja) ma istotny wpływ na całkowitą ekspozycję ustroju na lek, a co za tym idzie – na efektywność terapeutyczną i profil bezpieczeństwa. Wychodząc naprzeciw aktualnym trendom, w niniejszym opracowaniu poruszone zostały zatem kwestie dotyczące farmakokinetyki i farmakodynamiki bisoprololu, również z uwzględnieniem jego farmakogenetyki.

Monografia przeznaczona jest dla wszystkich zainteresowanych farmakologią bisoprololu, włączając zarówno lekarzy pierwszego kontaktu, jak i kardiologów. Wskazuje, jakie jest miejsce leku w praktyce klinicznej w świetle zaleceń polskich i europejskich specjalistów. Dodatkowo tekst ten dostarcza Czytelnikowi odpowiedzi na ewentualne pytania, które nasuwają się przy podejmowaniu decyzji terapeutycznych, na przykład jeśli chodzi o możliwość stosowania β-adrenolityków w szczególnych populacjach pacjentów (populacja pediatryczna, osoby z przewlekłymi chorobami dróg oddechowych czy z cukrzycą).

dr n. med. Magdalena Rudnicka

Katedra i Zakład Farmakologii Doświadczalnej i Klinicznej

1. Do jakiej grupy leków należy bisoprolol i jaka jest rola układu współczulnego w patogenezie chorób sercowo-naczyniowych?

Autonomiczny (wegetatywny) układ nerwowy jest odpowiedzialny za utrzymanie homeostazy organizmu, gdyż kieruje funkcjami niezależnymi od woli człowieka, takimi jak krążenie, oddychanie czy napięcie mięśni gładkich. Pośredniczy w reakcjach organizmu w odpowiedzi na stres lub wysiłek fizyczny. Dwie składowe układu: współczulna i przywspółczulna, za pośrednictwem sygnalizacji receptorowej wywołują przeciwstawne reakcje. Część współczulna powoduje m.in. wzrost siły i częstotliwości skurczu mięśnia sercowego, zwężenie naczyń krwionośnych skóry, płuc oraz trzewnych, a rozszerzenie naczyń wieńcowych i naczyń mięśni szkieletowych. Składowa przywspółczulna układu autonomicznego działa inotropowo i chronotropowo ujemnie oraz rozszerza naczynia krwionośne. Receptory zakończeń pozazwojowych zaangażowane w transdukcję sygnałów płynących od mediatorów układu współczulnego (adrenalina i noradrenalina) to receptory adrenergiczne typu α lub β. Poszczególne typy receptora adrenergicznego mają swoje podtypy i są rozmieszczone na błonach komórek w całym organizmie. Pobudzenie konkretnego receptorowego kompleksu błonowego danej komórki wywołuje specyficzną reakcję fizjologiczną. Na przykład pobudzenie receptora β1 na powierzchni kardiomiocytów zwiększa kurczliwość miokardium, natomiast pobudzenie receptora α1 naczyń krwionośnych skutkuje skurczem naczyń.

Konsekwencją ciągłego pobudzania lub hamowania aktywności są zmiany adaptacyjne gęstości i wrażliwości receptorów błonowych. Zaobserwowano, że przewlekła stymulacja receptora β1 w odpowiedzi na endogenne katecholaminy sprzyja przerostowi mięśnia sercowego, nasila apoptozę i działa toksycznie na miocyty oraz powoduje hiperplazję fibroblastów [1, 2]. Ze względu na zwiększoną aktywację współczulnego układu nerwowego (WUN) w przebiegu niewydolności serca dochodzi do adaptacyjnego zmniejszenia liczby receptorów β1 nawet do 50% [3]. Nieprawidłowości we współczulnej modulacji funkcji układu krążenia zgłaszano w chorobach metabolicznych, takich jak cukrzyca, otyłość i zespół metaboliczny, które sprzyjają powikłaniom sercowo-naczyniowym oraz bezpośrednio lub pośrednio postępowi choroby sercowo-naczyniowej [4]. Jako że receptory β1 są wyrażane również na neuronach dogłowowego brzuszno-bocznego obszaru rdzenia przedłużonego (RVLM, rostral ventrolateral medulla), wchodzących w skład ośrodków regulujących funkcje sercowo-naczyniowe, ich nadmierna aktywacja także może prowadzić do rozwoju chorób układu krążenia [2].

Zbytnie pobudzenie WUN bierze udział w powstawaniu zagrażających życiu zaburzeń rytmu serca i nagłej śmierci, zwłaszcza u pacjentów z zaawansowaną niewydolnością serca, ciężką otyłością lub zespołem bezdechu sennego [4]. Wykazano, że aktywacja współczulna odgrywa kluczową rolę w wywoływaniu komorowych zaburzeń rytmu serca w niektórych chorobach, takich jak wrodzony zespół długiego QT i katecholaminergiczny wielokształtny częstoskurcz komorowy (CPVT, catecholaminergic polymorphic ventricular tachycardia) [5]. Zahamowanie układu współczulnego może być przydatne w przerywaniu częstoskurczu nawrotnego w węzłach przedsionkowo-komorowych i zapobieganiu jego występowaniu [6].

Nadaktywność WUN występuje w klinicznych fazach nadciśnienia pierwotnego, szczególnie u młodych pacjentów [4, 7]. Poza tym podwyższona aktywność współczulna często występuje u osób otyłych nawet przy braku nadciśnienia [4]. Zmiany w obrębie WUN są odwracalne i mogą być modulowane przez interwencje farmakologiczne i niefarmakologiczne stosowane w leczeniu hipotensyjnym [7].

WUN wpływa również na funkcjonowanie układu immunologicznego, ponieważ receptory adrenergiczne występują także na powierzchni komórek odpornościowych. Zatem istnieje ścisła zależność między stopniem pobudzenia WUN a odpowiedzią zapalną. Wzrost aktywności współczulnej aktywuje limfocyty T i wywołuje zapalenie naczyń, zwiększa stężenie w osoczu cytokin prozapalnych, takich jak interleukina 6 (IL-6) i czynnik martwicy nowotworu α (TNF-α, tumor necrosis factor α). Proces zapalny jest charakterystyczny dla takich stanów patologicznych jak nadciśnienie, miażdżyca czy zastoinowa niewydolność serca. Z jednej strony przewlekła aktywacja WUN moduluje funkcje immunologiczne, z drugiej strony zaś zapalenie i mobilizacja limfocytów T, jako konsekwencja stresu oksydacyjnego, mogą sprzyjać stymulacji układu współczulnego [7].

Nadpobudliwość układu współczulnego jest niezależnym czynnikiem prognostycznym oceniającym prawdopodobieństwo śmierci w przebiegu wielu chorób, takich jak zastoinowa niewydolność serca, ostry zawał mięśnia sercowego, ostry udar niedokrwienny, złośliwe zaburzenia rytmu serca, niewydolność nerek i przewlekła obturacyjna choroba płuc [4]. Zahamowanie działania układu współczulnego można uzyskać m.in. poprzez zastosowanie leków β-adrenolitycznych, potocznie zwanych β-blokerami. Są to związki będące ligandami receptorów β-adrenergicznych, a bisoprolol należy do tej klasy leków.

2. Do której generacji β-adrenolityków należy bisoprolol i czym się różnią poszczególne generacje?

Wersja prezentująca fragment publikacji

3. Jaki jest mechanizm działania β-adrenolityków i jakie efekty wywierają one na różne części organizmu?

Wszystkie receptory adrenergiczne to receptory metabotropowe, sprzężone z białkiem adaptorowym G o aktywności GTP-azy. Istnieje wiele podtypów białka G, powiązane są one z różnymi receptorami i różnią się sposobem działania. W ludzkim sercu występują oba podtypy receptora, ale dominującym jest β1 (stosunek receptorów β1 : β2 to ok. 70% : 30%) [3]. Z kolei w naczyniach krwionośnych przeważa podtyp β2. Pobudzenie receptora typu β1, powiązanego z podjednostką stymulującą białka G (Gs), aktywuje cyklazę adenylanową i wiąże się ze wzrostem stężenia cyklicznego adenozyno-3′,5′-monofosforanu (cAMP) [10]. Uaktywnione zostają kinazy zależne od cAMP i w efekcie zwiększa się napływ jonów wapnia do wnętrza komórki, co jest niezbędnym etapem poprzedzającym skurcz komórki mięśniowej. Fosforylacja łańcuchów regulatorowych miozyny powoduje ich aktywację, interakcje z aktyną, a w konsekwencji skurcz mięśni. Efektem fizjologicznym jest zwiększenie częstości akcji serca i kurczliwości, co przekłada się na wzrost jego objętości wyrzutowej i pojemności minutowej. Obecność β-adrenolityków blokuje receptory i zapobiega efektom ich pobudzenia, zmniejszając chronotropizm i inotropizm serca, prowadząc również do zwiększenia relaksacji komór i skrócenia czasu przewodzenia. Hamujący wpływ na serce ogranicza jego zapotrzebowanie na tlen, co poprawia równowagę energetyczną miokardium. Duże znaczenie ma to zwłaszcza w przebiegu choroby wieńcowej, ponieważ przyspieszenie pracy serca jest niekorzystne dla przepływu wieńcowego, który zachodzi w fazie rozkurczu. Zwolnienie tętna zapobiega niedokrwieniu, gdyż poprawia przepływ wieńcowy i zmniejsza zapotrzebowanie serca na tlen [9]. Bisoprolol może być podawany w celu kontroli częstości rytmu serca podczas migotania przedsionków [9].

Niektóre receptory charakteryzują się aktywnością konstytutywną, czyli generowaniem sygnału przy braku specyficznego agonisty. Takim receptorem jest również adrenoreceptor β1. Ligand będący odwrotnym agonistą receptora β1 może hamować poziom podstawowej aktywacji, co wiąże się z niższą stymulacją niż obserwowana przy braku agonisty. Zatem odwrotny agonista skuteczniej blokuje sygnał płynący od receptora niż ligand, który jest antagonistą. Bisoprolol jest odwrotnym agonistą receptora β1, podobnie jak większość β1-adrenolityków, chociaż wydaje się, że poziom odwrotnego agonizmu tych związków jest podobny i dlatego jest mało prawdopodobne, aby przyczyniał się do różnic w ich działaniu terapeutycznym [8].

Receptor adrenergiczny β2 jest powiązany zarówno ze szlakiem białka Gs, jak i ze szlakiem białka inhibitorowego Gi (hamuje cyklazę adenylanową i powoduje spadek stężenia cAMP) [1]. Najnowsze doniesienia sugerują, że receptor β1 w pewnych warunkach może również działać za pośrednictwem wiązania się z Gi i odgrywać pewną rolę kardioprotekcyjną przez różne szlaki sygnałowe [12], ale ten kierunek badań wymaga dalszej weryfikacji. Pobudzenie naczyniowych receptorów β2 sprzężonych z białkiem Gi skutkuje rozszerzeniem naczyń, co zmniejsza całkowity opór obwodowy i obniża ciśnienie. W związku z tym po podaniu β-adrenolityków nieselektywnych obserwuje się skurcz naczyń wieńcowych i naczyń mięśni szkieletowych, co jest konsekwencją blokady receptorów β2.

Receptory adrenergiczne obecne są nie tylko w układzie krążenia, zatem blokada efektów współczulnych przy obecności β-adrenolityków obejmuje różne części organizmu. Blokowanie receptorów β1 w aparacie przykłębuszkowym zmniejsza wydzielanie reniny i tym samym spada synteza angiotensyny II [2]. Hamowanie pobudzenia receptorów β2 w wątrobie skutkuje redukcją glikogenolizy i glukoneogenezy, również w mięśniach szkieletowych zmniejsza się glikogenoliza. Z kolei w adipocytach blokada receptora β2 pociąga za sobą zmniejszenie lipolizy, a w układzie oddechowym prowadzi do skurczu oskrzeli. Zahamowanie aktywności receptorów β-adrenergicznych może korzystnie modulować odpowiedź immunologiczną i regulować ilość cytokin. Ponadto, ponieważ ten typ receptorów wpływa na proliferację zarówno komórek odpornościowych, jak i nowotworowych, ich blokada może przynieść korzyści w terapiach przeciwnowotworowych [2]. Hamowanie aktywności receptorów β w pęcherzykach płucnych wpływa na parametry dyfuzji błonowej i reguluje homeostazę płynu płucnego w takich stanach jak obrzęk wysokościowy, zespół ostrej niewydolności oddechowej (ARDS, acute respiratory distress syndrome) i niewydolność serca [13].

4. W jaki sposób kardioselektywność bisoprololu wpływa na organizm?

Wersja prezentująca fragment publikacji

5. Czy brak wewnętrznej aktywności sympatykomimetycznej sprawia, że bisoprolol ma gorsze działanie farmakologiczne?

Wersja prezentująca fragment publikacji

6. Jakie produkty lecznicze zawierające bisoprolol są dostępne w Polsce, jakie mają dawkowanie i wskazania do zastosowania?

Wersja prezentująca fragment publikacji

7. Jakie jest miejsce bisoprololu w wytycznych Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego?

Wersja prezentująca fragment publikacji

8. W jakich sytuacjach β-adrenolityki są lekami pierwszego wyboru?

Wersja prezentująca fragment publikacji

9. W jakich sytuacjach druga generacja β-adrenolityków ma przewagę nad trzecią?

Wersja prezentująca fragment publikacji

10. Jak wypada porównanie bisoprololu z innymi β-adrenolitykami stosowanymi w przewlekłej niewydolności serca?

Wersja prezentująca fragment publikacji

11. Czy β-adrenolityki można stosować u pacjentów z cukrzycą?

Wersja prezentująca fragment publikacji

12. Czy β-adrenolityki można stosować u pacjentów z przewlekłymi chorobami dróg oddechowych?

Wersja prezentująca fragment publikacji

13. Czy β-adrenolityki są bezpieczne dla dzieci, osób w podeszłym wieku i kobiet w ciąży?

Wersja prezentująca fragment publikacji

14. Jakie są możliwe działania niepożądane i wpływ stopnia lipofilności leku na ich profil?

Wersja prezentująca fragment publikacji

15. Czy można gwałtownie odstawić bisoprolol? Czyli adaptacja receptorowa i jej kliniczne konsekwencje

Wersja prezentująca fragment publikacji

16. Jakie są przeciwwskazania do zastosowania β-adrenolityków?

Wersja prezentująca fragment publikacji

17. Z jakimi lekami nie można łączyć bisoprololu, a jakie połączenia są dozwolone?

Wersja prezentująca fragment publikacji

18. Jakie są farmakokinetyka bisoprololu i wpływ stanów patologicznych na jego ekspozycję ogólnoustrojową?

Wersja prezentująca fragment publikacji

19. Jaki jest wpływ polimorfizmów genetycznych na odpowiedź na leczenie bisoprololem?

Wersja prezentująca fragment publikacji

20. Czy można przyjmować β-adrenolityki w połączeniu z alkoholem?

Wersja prezentująca fragment publikacji

PIŚMIENNICTWO

1. Xiao RP, Zhu W, Zheng M et al. Subtype-specific β-adrenoceptor signaling pathways in the heart and their potential clinical implications. Trends Pharmacol Sci. 2004; 25: 358-65.

2. Fumagalli C, Maurizi N, Marchionni N et al. β-blockers: Their new life from hypertension to cancer and migraine. Pharmacol. Res. 2020; 151: 104587.

3. Brodde OE, Leineweber K. Autonomic receptor systems in the failing and aging human heart: similarities and differences. Eur J Pharmacol. 2004; 500: 167-76.

4. Grassi G, Mark A, Esler M. The sympathetic nervous system alterations in human hypertension. Circ Res. 2015; 116(6): 976-90.

5. Wytyczne ESC 2022 dotyczące postępowania u pacjentów z komorowymi zaburzeniami rytmu serca oraz zapobiegania nagłej śmierci sercowej (ptkardio.pl).

6. Van de Ven LLM, Crijns HJGM, de Muinck ED et al. Electrophysiologic and antiarrhythmic effects of intravenous bisoprolol in atrioventricular nodal reentry tachycardia. Curr Ther Res. 1996; 57(12): 950-8.

7. Grassi G. The Sympathetic Nervous System in Hypertension: Roadmap Update of a Long Journey. Am J Hypertens. 2021; 34(12): 1247-54.

8. Al Habeeb W, Mrabeti S, Abdelsalam AAI. Therapeutic Properties of Highly Selective β blockers With or Without Additional Vasodilator Properties: Focus on Bisoprolol and Nebivolol in Patients With Cardiovascular Disease. Cardiovasc Drugs Ther. 2022; 36: 959-71.

9. Muresan L, Cismaru G, Muresan C et al. Beta blockers for the treatment of arrhythmias: Bisoprolol – a systematic review. Ann Pharm Fr. 2022; 80(5): 617-34.

10. Tucker WD, Sankar P, Kariyanna PK. Selective Beta-1-Blockers. StatPearls Publishing; 2023 Jan. Bookshelf ID: NBK499982.

11. Wytyczne ESC/ESH dotyczące postępowania w nadciśnieniu tętniczym (ptkardio.pl).

12. Chen H, Zhang S, Hou R et al. Gi-protein-coupled β1-adrenergic receptor: re-understanding the selectivity of β1-adrenergic receptor to G protein. Acta Biochim Biophys Sin. 2022; 54(8): 1043-8.

13. Contini M, Apostolo A, Cattadori G et al. Multiparametric comparison of CARvedilol, vs. NEbivolol, vs. BIsoprolol in moderate heart failure: The CARNEBI trial. Int J Cardiol. 2013; 168: 2134-40.

14. Pathak A, Mrabeti S. β-Blockade for Patients with Hypertension, Ischemic Heart Disease or Heart Failure: Where are We Now? Vasc Health Risk Manag. 2021; 17: 337-48.

15. Sabidó M, Hohenberger T, Grassi G. Long-term effectiveness of bisoprolol in patients with angina: A real-world evidence study. Pharmacol Res. 2019; 139: 106-12.

16. Guidelines Subcommittee. 1999 World Health Organization – International Society of Hypertension Guidelines for the Management of Hypertension. J Hypertens. 1999; 17: 151-83.

17. Tykarski A, Filipiak KJ, Januszewicz A et al. Zasady postępowania w nadciśnieniu tętniczym – 2019 rok. Nadciśnienie Tętnicze w Praktyce. 2019; 5(1): 1-86.

18. Stoschitzky K, Stoschitzky G, Brussee H et al. Comparing beta-blocking effects of bisoprolol, carvedilol and nebivolol. Cardiology. 2006; 106(4): 199-206.

19. Sabidó M, Hohenberger T, Grassi G. Pharmacological intervention in hypertension using beta-blockers: Real-world evidence for long-term effectiveness. Pharmacol Res. 2018; 130: 191-7.

20. Wang Y. The efficacy and safety of bisoprolol in the treatment of myocardial infarction with cardiac insufficiency. Comput Math Methods Med. 2022, Article ID 3098726.

21. Wytyczne ESC 2021 dotyczące diagnostyki i leczenia ostrej i przewlekłej niewydolności serca (ptkardio.pl).

22. Wytyczne ESC dotyczące rozpoznawania i leczenia przewlekłych zespołów wieńcowych (ptkardio.pl).

23. Wytyczne ESC 2022 dotyczące postępowania u pacjentów z komorowymi zaburzeniami rytmu serca oraz zapobiegania nagłej śmierci sercowej (ptkardio.pl).

24. Wytyczne ESC dotyczące postępowania w ostrym zawale serca z uniesieniem odcinka ST (ptkardio.pl).

25. Wytyczne ESC 2020 dotyczące postępowania u pacjentów z ostrymi zespołami wieńcowymi bez uniesienia odcinka ST (ptkardio.pl).

26. Wytyczne ESC dotyczące rozpoznawania i postępowania w kardiomiopatii przerostowej (ptkardio.pl).

27. Monda E, Lioncino M, Palmiero G et al. Bisoprolol for treatment of symptomatic patients with obstructive hypertrophic cardiomyopathy. The BASIC (bisoprolol AS therapy in hypertrophic cardiomyopathy) study. Int J Cardiol. 2022; 354: 22-8.

28. Pasternak B, Mattsson A, Svanström H et al. Comparative effectiveness of bisoprolol and metoprolol succinate in patients with heart failure. Int J Cardiol. 2015; 190: 4-6.

29. Gao F, Chen J, Lopez BL et al. Comparison of bisoprolol and carvedilol cardioprotection in a rabbit ischemia and reperfusion model. Eur J Pharmacol. 2000; 406: 109-116.

30. Lainscak M, Podbregar M, Kovacic D et al. Differences between bisoprolol and carvedilol in patients with chronic heart failure and chronic obstructive pulmonary disease: a randomized trial. Respir Med. 2011; 105(suppl 1): S44-9.

31. Toyoda S, Haruyama A, Inami S et al. Effects of carvedilol vs bisoprolol on inflammation and oxidative stress in patients with chronic heart failure. J Cardiol. 2020; 75: 140-7.

32. Marazzi G, Iellamo F, Volterrani M et al. Comparison of effectiveness of carvedilol versus bisoprolol for prevention of postdischarge atrial fibrillation after coronary artery bypass grafting in patients with heart failure. Am J Cardiol. 2011; 107: 215-9.

33. Paolillo S, Dell’Aversana S, Esposito I et al. The use of β-blockers in patients with heart failure and comorbidities: Doubts, certainties and unsolved issues. Eur J Intern Med. 2021; 88: 9-14.

34. Dunlay SM, Givertz MM, Aguilar D et al. Type 2 Diabetes Mellitus and Heart Failure: A Scientific Statement From the American Heart Association and the Heart Failure Society of America: This statement does not represent an update of the 2017 ACC/AHA/HFSA heart failure guideline update. Circulation. 2019; 140(7): e294-e324.

35. Mutlu GM, Factor P. Alveolar Epithelial b2-Adrenergic Receptors. Am J Respir Cell Mol Biol. 2008; 38: 127-34.

36. Badagliacca R, Mercurio V, Romeo E et al. Beta-blockers in pulmonary arterial hypertension: Time for a second thought? Vascul Pharmacol. 2022; 144: 106974.

37. Stefan MS, Rothberg MB, Priya A et al. Association between β-blocker therapy and outcomes in patients hospitalised with acute exacerbations of chronic obstructive lung disease with underlying ischaemic heart disease, heart failure or hypertension. Thorax. 2012; 67(11): 977-84.

38. Salpeter S, Ormiston T, Salpeter E. Cardioselective beta-blockers for chronic obstructive pulmonary disease. Cochrane Database Syst Rev. 2005; 4: CD003566.

39. Alabed S, Sabouni A, Al Dakhoul S et al. Beta-blockers for congestive heart failure in children. Cochrane Database Syst Rev. 2020; 7: CD007037.

40. Recla S, Schmidt D, Logeswaran T et al. Pediatric heart failure therapy: why β1-receptor blocker, tissue ACE-I and mineralocorticoid-receptor-blocker? Transl Pediatr. 2019; 8(2): 127-32.

41. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Nefrologii Dziecięcej (PTNFD) dotyczące postępowania z dzieckiem z podwyższonym ciśnieniem tętniczym. Forum Medycyny Rodzinnej. 2015; 9(5): 349-75.

42. Peltenburg PJ, Kallas D, Bos JM. An International Multicenter Cohort Study on β-Blockers for the Treatment of Symptomatic Children With Catecholaminergic Polymorphic Ventricular Tachycardia. Circulation. 2022; 145(5): 333-44.

43. Oeffl N, Schober L, Faudon P et al. Antiarrhythmic Drug Dosing in Children-Review of the Literature. Children (Basel). 2023; 10(5): 847.

44. de Groote P, Ennezat PV, Mouquet F. Bisoprolol in the treatment of chronić heart failure. Vasc Health Risk Manag. 2007; 3(4): 431-9.

45. Wytyczne ESC 2020 dotyczące diagnostyki i leczenia migotania przedsionków opracowane we współpracy z European Association of Cardio Thoracic Surgery (EACTS) (ptkardio.pl).

46. Europejska baza danych zgłoszeń o podejrzewanych działaniach niepożądanych leków – Wyszukiwanie (www.adrreports.eu/pl/index.html).

47. Taniguchi T, Ohtani T, Mizote I et al. Switching from carvedilol to bisoprolol ameliorates adverse effects in heart failure patients with dizziness or hypotension. J Cardiol. 2013; 61: 417-22.

48. RPL (ezdrowie.gov.pl).

49. Bennett MR, Chang CL, Tuffery C et al. The impact of regular bisoprolol on the response to salbutamol in asthma: A double-blind randomized placebo-controlled crossover trial. Respirology. 2021; 26: 225-32.

50. Li G, Wang K, Chen R et al. Simulation of the pharmacokinetics of bisoprolol in healthy adults and patients with impaired renal function using whole-body physiologically based pharmacokinetic modeling. Acta Pharmacol Sin. 2012; 33: 1359-71.

51. Nakayama M, Fuse K, Sato M et al. Cardiogenic shock induced by bisoprolol in a patient with CYP2D6 variant. A case report. J Cardiol Cases. 2015; 11: 109-12.

52. Alkreathy HM, Alsayyid KME, Alaama JY et al. Bisoprolol responses (PK/PD) in hypertensive patients: A cytochrome P450 (CYP) 2D6 targeted polymorphism study. Saudi J Biol Sci. 2020; 27: 2727-32.

53. Chan SW, Chu TTW, Ho CS et al. Influence of CYP2D6 and CYP3A5 polymorphisms on the pharmacokinetics and pharmacodynamics of bisoprolol in hypertensive Chinese patients. Front Med. 2021; 8: 683498.

54. Khan S, Jackson JT, Cahill JM. Observations from a Post-MI Clinic; Does Prevalence of Specific Genetic Polymorphisms in CYP2D6 Influence Adoption of B-Blockers at Clinical Trial Dose Post Myocardial Infarction? J Card Fail. 2018; 24(8): S73.

55. Castano-Amores C, Díaz-Villamarín X, Perez-Gutierrez AM et al. Pharmacogenetic polymorphisms affecting bisoprolol response. Biomed Pharmacother. 2021; 142: 112069.

56. Udovychenko M, Rudyk I. The influence of bisoprolol on lipids metabolism in patients with heart failure and systolic dysfunction depending on beta1-adrenergic receptor gene polymorphism. Atherosclerosis. 2015; 241(1): e141.

57. Chan LN, Anderson GD. Pharmacokinetic and pharmacodynamic drug interactions with ethanol (alcohol). Clin Pharmacokinet. 2014; 53(12): 1115-36.

58. Narkiewicz K, Cooley RL, Somers VK. Alcohol potentiates orthostatic hypotension: implications for alcohol-related syncope. Circulation. 2000; 101(4): 398-402.

59. Krishnamoorthy S, Lip GYH, Lane DA. Alcohol and Illicit Drug Use as Precipitants of Atrial Fibrillation in Young Adults: A Case Series and Literature Review. Am J Med. 2009; 122: 851-6.

60. Roerecke M. Alcohol’s Impact on the Cardiovascular System. Nutrients. 2021; 13: 3419.