Problemy związane z nadciśnieniem tętniczym u chorych poddawanych leczeniu onkologicznemu, 2025

© Medical Education sp. z o.o. sp.k., Warszawa 2025

REDAKTORZY NAUKOWI

dr hab. n. med. Radosław Grabysa

Oddział Chorób Wewnętrznych, Gastroenterologii i Kardiologii Onkologicznej,

Szpital Kliniczny MSWiA z Warmińsko-Mazurskim Centrum Onkologii w Olsztynie

dr hab. n. med. Tomasz Kubiatowski, prof. nadzw. UWM

Katedra Onkologii, Collegium Medicum, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

REDAKTORZY WYDANIA

prof. dr hab. n. med. Jacek Lewandowski

Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Maciej Siński

Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny

RECENZENCI

dr hab. n. med. Katarzyna Styczkiewicz, prof. UR, FESC

Zakład Kardiologii, Wydział Medyczny, Collegium Medicum, Uniwersytet Rzeszowski

Podkarpackie Centrum Onkologii, Uniwersytecki Szpital Kliniczny im. Fryderyka Chopina w Rzeszowie

dr n. med. Aleksandra Liżewska-Springer

Klinika Kardiologii i Elektroterapii Serca, Gdański Uniwersytet Medyczny

Poradnia Kardioonkologiczna w Gdańsku

PROJEKT OKŁADKI

Inga Król

REDAKTOR PROWADZĄCY

Marcin Szpak

ZASTĘPCA REDAKTORA PROWADZĄCEGO

lek. Andrzej Jabłoński

KOORDYNATOR PROCESU WYDAWNICZEGO

Jadwiga Kowalczyk

SKŁAD I ŁAMANIE

Katarzyna Gadamska-Rewucka

REDAKCJA JĘZYKOWA

Marcin Kuźma

KOREKTA

Anna Zalewska

WYDAWCA

Medical Education sp. z o.o. sp.k.

ul. Kukiełki 3a

02-384 Warszawa

tel.: 502-134-767

www.mededu.pl

Redaktorzy, Autorzy i Wydawca dołożyli wszelkich starań, aby informacje na temat metod postępowania diagnostyczno-terapeutycznego (w tym dotyczące leków i ich dawkowania) były zgodne ze współczesną wiedzą medyczną. Nie ponoszą oni odpowiedzialności za konsekwencje wynikające z wykorzystywania informacji zawartych w niniejszej publikacji. Ostateczną odpowiedzialność ponosi lekarz prowadzący leczenie.

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny lub inny), włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na nośniki magnetyczne, optyczne lub inne media bez zgody wydawcy.

Wydanie I

Warszawa 2025

ISBN 978-83-67696-94-4 – wersja drukowana

ISBN 978-83-67696-95-1 – wersja elektroniczna

O REDAKTORACH serii

Dr hab. n. med. Radosław Grabysa

– ordynator Oddziału Chorób Wewnętrznych, Gastroenterologii i Kardiologii Onkologicznej Szpitala Klinicznego MSWiA z Warmińsko-Mazurskim Centrum Onkologii w Olsztynie, członek rady naukowej Państwowego Instytutu Medycznego MSWiA w Warszawie. Specjalista chorób wewnętrznych i kardiolog. Założyciel i pierwszy przewodniczący Oddziału Olsztyńskiego Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego, aktualnie członek zarządu tego oddziału. Członek Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego.

Należy do nowo powstałej Sekcji Kardioonkologii PTK. Redaktor naczelny międzynarodowego kwartalnika poświęconego interdyscyplinarnej onkologii „OncoReview”. Lekarz praktyk z bardzo dużym doświadczeniem w zakresie diagnostyki nieinwazyjnej, przede wszystkim nowoczesnej echokardiografii, którą z powodzeniem wykorzystuje w kardioonkologii. Autor innowacyjnego projektu wczesnego wykrywania kardiotoksyczności podczas leczenia raka piersi, nagrodzonego przez kapitułę konkursu „Zdrowa Przyszłość – Inspiracje”. W plebiscycie medycznym „Hipokrates 2022” wybrany kardiologiem roku w województwie warmińsko-mazurskim.

W 2023 r. za stworzenie funkcjonującego w Warmińsko-Mazurskim Centrum Onkologii zespołu interdyscyplinarnego łączącego kompetencje kardiologii i onkologii w opiece nad pacjentami został uhonorowany przez Marszałka Województwa Warmińsko-Mazurskiego laurem „Najlepszy z najlepszych”. Jest także pomysłodawcą i organizatorem cyklicznej konferencji naukowej „Olsztyńskie Spotkania z Kardioonkologią”, cieszącej się dużym uznaniem w środowisku lekarzy praktyków. Wydarzenie to stanowi realne zaplecze edukacyjne nie tylko dla kardiologów i onkologów klinicznych, lecz także dla hematologów, internistów, lekarzy medycyny rodzinnej oraz innych specjalistów, wspierając ich kompetencje w codziennej pracy z pacjentami onkologicznymi obciążonymi chorobami serca.

W 2024 r. uhonorowany prestiżowym tytułem Fellow of the European Society of Cardiology (FESC) – wyróżnieniem nadawanym przez Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne lekarzom o wybitnym dorobku klinicznym i naukowym, którzy wnieśli istotny wkład w rozwój kardiologii w wymiarze krajowym i międzynarodowym. W 2025 r. Minister Zdrowia RP nadał mu odznakę honorową „Za zasługi w ochronie zdrowia” – najwyższe resortowe wyróżnienie, przyznawane za szczególne osiągnięcia w działalności na rzecz ochrony zdrowia i pacjentów.

Nauczyciel wielu adeptów sztuki medycznej. Jego zainteresowania pozazawodowe to przede wszystkim dobra kuchnia, nurkowanie oraz dalekie podróże.

Dr hab. n. med. Tomasz Kubiatowski

– profesor w Zakładzie Onkologii, Radioterapii i Medycyny Translacyjnej Uniwersytetu Rzeszowskiego. Specjalista onkolog. Kierownik Kliniki Onkologii Klinicznej z Pododdziałem Onkologii Ginekologicznej Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego im. Fryderyka Chopina w Rzeszowie. Autor wielu publikacji z dziedziny onkologii i biologii molekularnej. Zastępca redaktora naczelnego periodyku „Onkologia w Praktyce Klinicznej”. Pomysłodawca i współorganizator licznych konferencji naukowych, w tym „Lubelskich Spotkań Onkologicznych”, konferencji „Od Genetyki do Kliniki” popularyzujących zagadnienia dotyczące nowoczesnych, personalizowanych terapii przeciwnowotworowych. Członek grupy roboczej opracowującej polską adaptację zaleceń National Cancer Comprehensive Network dotyczących leczenia raka piersi. Sekretarz zarządu Polskiego Towarzystwa Onkologicznego oraz członek Polskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej i European Society of Medical Oncology. Uczestniczy w pracach zespołu doradczego The Cancer Inequalities Registry, the Steering Group on Health Promotion, Disease Prevention and Management of Non-Communicable Diseases, EU.

Przedmowa redaktoróW serii

Szanowni Czytelnicy!

Z ogromną satysfakcją oddajemy w Państwa ręce kolejny tom „Biblioteki Onkologa Praktyka” – serii, którą wspólnie stworzyliśmy i redagujemy od pierwszego dnia, wierząc, że polska kardioonkologia potrzebuje praktycznych, interdyscyplinarnych opracowań tworzonych przez ekspertów z myślą o codziennej pracy klinicznej. Po ciepło przyjętych tomach „Praktyczna kardioonkologia” oraz „Zaburzenia rytmu serca u chorych poddawanych leczeniu onkologicznemu” nadszedł czas na opracowanie tematu od dawna wyczekiwanego przez środowisko – nadciśnienie tętnicze w praktyce kardioonkologicznej.

Nadciśnienie tętnicze, od lat uznawane za jeden z najważniejszych czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego, staje się szczególnym wyzwaniem u chorych leczonych onkologicznie. Może ono współistnieć z chorobą nowotworową jeszcze przed rozpoczęciem terapii, ale równie często jest indukowane lub nasilane przez nowoczesne leki przeciwnowotworowe, radioterapię czy skomplikowane interakcje wielolekowe. Skuteczna diagnostyka i kontrola ciśnienia tętniczego w tej populacji wymagają ścisłej współpracy kardiologa, onkologa, hematologa, radioterapeuty i lekarza rodzinnego.

Opiekę naukową nad tym tomem sprawował prof. Jacek Lewandowski – wybitny przedstawiciel polskiej hipertensjologii, współautor aktualnych wytycznych Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego i Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego, a przede wszystkim lekarz praktyk od lat łączący działania na niwie akademickiej z doświadczeniem pracy przy łóżku chorego. Autorami rozdziałów są jego bliscy współpracownicy, w tym przedstawiciele nowego pokolenia specjalistów, którzy wnoszą świeże spojrzenie, entuzjazm i znajomość najnowszych trendów badawczych.

Wierzymy, że – podobnie jak poprzednie części – niniejsza monografia będzie cenionym źródłem wiedzy dla kardioonkologów, onkologów, hematologów, radioterapeutów oraz coraz liczniejszej grupy lekarzy rodzinnych, którzy w swojej codziennej praktyce sprawują opiekę nad pacjentami w trakcie leczenia przeciwnowotworowego i po jego zakończeniu.

Nasza seria jest pionierskim przedsięwzięciem na polskim rynku wydawniczym i z dumą możemy powiedzieć, że z każdym tomem coraz mocniej wpisuje się w potrzeby współczesnej interdyscyplinarnej medycyny. Mamy nadzieję, że także ta publikacja osiągnie sukces poprzednich i stanie się obowiązkową pozycją na półce każdego lekarza praktyka.

Życzymy inspirującej i owocnej lektury.

dr hab. n. med. Radosław Grabysa dr hab. n. med. Tomasz Kubiatowski

O KSIĄŻCE

Oddawana do rąk Czytelników monografia „Problemy związane z nadciśnieniem tętniczym u chorych poddawanych leczeniu onkologicznemu” opisuje zagadnienia dotyczące epidemiologii, diagnozy i terapii nadciśnienia tętniczego – choroby, która ze względu na swoje rozpowszechnienie zyskała wymiar społeczny. Częstość występowania nadciśnienia tętniczego znacząco wzrasta po zdiagnozowaniu nowotworu i rozpoczęciu leczenia przeciwnowotworowego, istnieją także pewne odmienności w leczeniu nadciśnienia w tej grupie chorych. Z tego powodu dla osób zainteresowanych kardioonkologią i hipertensjoonkologią jest to cenna pozycja na rynku wydawniczym, profesjonalnie podejmująca temat indywidualizacji leczenia nadciśnienia tętniczego u pacjentów poddawanych terapii onkologicznej.

Pogorszenie kontroli ciśnienia tętniczego u pacjenta z nowotworem to jedna z głównych przyczyn niepokoju onkologów, skłaniająca ich do skierowania chorego na konsultację kardiologiczną. Pracując z pacjentami onkologicznymi, mamy świadomość, jak bardzo trudno jest określić przyczynę złej kontroli ciśnienia ze względu na szerokie spektrum potencjalnych powodów, w tym rodzaj nowotworu, stosowane leczenie przeciwnowotworowe i adiuwantowe, współistniejące choroby, wiek, poziom bólu oraz stan psychiczny pacjenta. Autorzy przybliżają nam rekomendowane przez wytyczne kardioonkologiczne Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego ścieżki postępowania u pacjentów onkologicznych z nadciśnieniem, którzy są często trudniejszą do leczenia grupą niż populacja ogólna.

Prezentowana monografia jest szczególnie cenna, gdyż nie tylko podsumowuje najnowszą wiedzę dotyczącą nadciśnienia tętniczego u leczonych onkologicznie, lecz także w sposób praktyczny podaje gotowe rozwiązania wielu problemów klinicznych. Książka prowadzi czytelnika konsekwentnie przez wszystkie aspekty związane z nadciśnieniem u pacjenta onkologicznego – omawia epidemiologię, wyzwania związane z indywidualizacją leczenia niefarmakologicznego i farmakologicznego nadciśnienia, w tym również po zakończeniu leczenia nowotworu. Znajdziemy w niej także rozdziały dotyczące zagadnień sprawiających często kłopoty w praktyce klinicznej, takie jak postępowanie w okresie okołozabiegowym, czy też przystępne omówienie szczególnych postaci chorób nowotworowych związanych z nadciśnieniem tętniczym.

Należy zwrócić uwagę, że Redaktorzy monografii to uznani eksperci i autorytety z dziedziny kardiologii i onkologii, na co dzień pracujący z pacjentami onkologicznymi i stykający się z sytuacjami klinicznymi, na które próżno szukać wyjaśnień w wytycznych. Autorzy to przede wszystkim specjaliści praktycy pracujący w ważnych ośrodkach klinicznych, którzy dzielą się własnym bezcennym doświadczeniem.

Zachęcam Państwa do lektury monografii pt. „Problemy związane z nadciśnieniem tętniczym u chorych poddawanych leczeniu onkologicznemu” oraz serdecznie gratuluję znakomitego podejścia do tematu Redaktorom, Autorom, jak również wydawnictwu Medical Education, którego portfolio poszerza się o kolejną wyjątkową publikację z zakresu kardioonkologii.

dr hab. n. med. Katarzyna Styczkiewicz, prof. UR, FESC

Zakład Kardiologii, Wydział Medyczny, Collegium Medicum, Uniwersytet Rzeszowski

Podkarpackie Centrum Onkologii, Uniwersytecki Szpital Kliniczny im. Fryderyka Chopina w Rzeszowie

***

Z zainteresowaniem i przyjemnością zapoznałam się z monografią zatytułowaną „Problemy związane z nadciśnieniem tętniczym u chorych poddawanych leczeniu onkologicznemu”. Jest to pozycja, która zasługuje na szczególną uwagę w kontekście interdyscyplinarnego podejścia do opieki nad pacjentem onkologicznym. Autorzy podjęli się niezwykle ważnego zadania, którym jest analiza korelacji między leczeniem onkologicznym a występowaniem i kontrolą nadciśnienia tętniczego.

Książka stanowi kompendium wiedzy na temat specyfiki nadciśnienia tętniczego u pacjentów onkologicznych, uwzględniając zarówno aspekty epidemiologiczne, jak i patofizjologiczne. Szczególnie cenne są rozdziały poświęcone wpływowi leków onkologicznych na kontrolę ciśnienia tętniczego oraz postępowaniu okołozabiegowemu u chorych onkologicznych z nadciśnieniem, oferując praktyczne wskazówki dla klinicystów. Praca podkreśla również znaczenie leczenia niefarmakologicznego, takiego jak modyfikacja diety i aktywność fizyczna. Zwraca uwagę na trudności związane z przestrzeganiem zaleceń kardiologicznych przez pacjentów onkologicznych i proponuje strategie poprawy w zakresie współpracy. Dopełnienie monografii stanowi osobny rozdział poświęcony sytuacjom szczególnym, takim jak zespoły MEN.

Publikacja ta wypełnia lukę w dostępnej literaturze medycznej, integrując wiedzę z zakresu kardiologii i onkologii. Jest to szczególnie istotne w kontekście starzejącego się społeczeństwa i coraz skuteczniejszych terapii onkologicznych, które wydłużają życie pacjentów, ale jednocześnie narażają ich na wczesne i późne powikłania sercowo-naczyniowe. Monografia ta może stanowić cenne źródło wiedzy dla lekarzy różnych specjalności, w tym kardiologów, onkologów, internistów oraz lekarzy rodzinnych, przyczyniając się do podniesienia jakości opieki nad pacjentami onkologicznymi z nadciśnieniem tętniczym.

dr n. med. Aleksandra Liżewska-Springer

Klinika Kardiologii i Elektroterapii Serca,
Gdański Uniwersytet Medyczny,

Poradnia Kardioonkologiczna w Gdańsku

O RedaktorACH Wydania

Prof. dr hab. n. med. Jacek Lewandowski

ukończył studia na Warszawskim Uniwersytecie Medycznym, z którym jest związany zawodowo i naukowo od początku swojej kariery. Obecnie pracuje w Klinice Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii WUM, gdzie prowadzi działalność kliniczną, dydaktyczną oraz badawczą. Jest specjalistą w dziedzinie kardiologii i hipertensjologii, cenionym zarówno w kraju, jak i na arenie międzynarodowej. Jego główne zainteresowania naukowe obejmują problematykę nadciśnienia tętniczego, chorób naczyń oraz zaburzeń rytmu serca, ze szczególnym uwzględnieniem migotania przedsionków. Profesor Lewandowski jest autorem i współautorem licznych publikacji naukowych, monografii i rozdziałów w podręcznikach akademickich, a jego prace przyczyniły się do rozwoju wiedzy w zakresie diagnostyki i terapii chorób układu sercowo-naczyniowego. Aktywnie uczestniczy w działalności towarzystw naukowych – pełni funkcję prezesa elekta Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego, a ponadto jest Fellow of the European Society of Cardiology. Łączy pasję badacza z zaangażowaniem w opiekę nad pacjentami, a także kształcenie kolejnych pokoleń lekarzy.

Prof. dr hab. n. med. Maciej Siński

Kardiolog, specjalista chorób wewnętrznych. Absolwent Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Pracę zawodową rozpoczął w NIO w Warszawie, ale od ponad 20 lat związany jest z Kliniką Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii WUM. Zajmował się patogenezą nadciśnienia tętniczego i rolą autonomicznego układu nerwowego w jego rozwoju. Od wielu lat zainteresowany kardioonkologią, aktywnie konsultujący chorych z nowotworem i problemami kardiologicznymi w ramach szpitala akademickiego i ambulatorium. Ponadto od ponad 20 lat związany z zagadnieniem metodologii badań klinicznych – od 18 lat prowadzi studia podyplomowe w tym zakresie w ramach WUM. W zakresie naukowym interesuje się zagadnieniami obrazowania i uszkodzenia serca u chorych poddawanych leczeniu nowotworów oraz metodologią badań naukowych ze szczególnym uwzględnieniem analizy badań klinicznych i uczenia maszynowego.

PRZEDMOWA Redaktorów Wydania

Szanowni Czytelnicy,

przekazujemy Państwu krótkie opracowanie poświęcone współwystępowaniu na pozór niezwiązanych ze sobą schorzeń: nadciśnienia tętniczego oraz chorób nowotworowych.

Nadciśnienie tętnicze jest jednym z najczęstszych czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego i odpowiada za największą liczbę zgonów na świecie. Z kolei choroby nowotworowe, będące drugą najczęstszą przyczyną zgonów po schorzeniach sercowo-naczyniowych, są obecnie codziennością dla klinicysty niebędącego onkologiem.

Z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć, że u wielu pacjentów onkologicznych występują także nadciśnienie tętnicze oraz jego powikłania. Potwierdzają to dane epidemiologiczne oraz prawa demografii – obie grupy schorzeń najczęściej występują u osób dorosłych i w podeszłym wieku.

Dynamiczny rozwój nowoczesnych metod diagnostycznych oraz innowacyjnych form terapii onkologicznych wpływa na istotne zmniejszenie śmiertelności związanej z tymi chorobami, przez co coraz częściej stają się one wyleczalne lub ich charakter staje się przewlekły. Fakt ten pokazuje znaczenie profilaktyki sercowo-naczyniowej, jaką jest odpowiednia terapia nadciśnienia tętniczego w tej grupie chorych (co dotychczas nie zawsze było oczywiste).

Ponadto nowe metody terapeutyczne chorób nowotworowych mogą wpływać na rozwój nadciśnienia lub pogarszać jego kontrolę, o czym trzeba pamiętać i w związku z tym stosować odpowiednią modyfikację leczenia hipotensyjnego.

W niniejszym opracowaniu pominięto zagadnienia diagnostyczne i skupiono się na kluczowych aspektach terapii hipotensyjnej u chorych onkologicznych. Przedstawiono zalecenia dotyczące leczenia nadciśnienia z uwzględnieniem możliwych interakcji z lekami przeciwnowotworowymi oraz sytuacji szczególnych, takich jak postępowanie okołooperacyjne u pacjentów z nadciśnieniem. Omówiono także problem kardiotoksyczności niektórych terapii onkologicznych. Ostatni rozdział poświęcono wybranym nowotworom, w których przebiegu nadciśnienie tętnicze może być jednym z objawów.

Mamy nadzieję, że przedstawione informacje okażą się pomocne w codziennej praktyce klinicznej.

Z wyrazami szacunku

Prof. dr hab. n. med. Jacek Lewandowski

Prof. dr hab. n. med. Maciej Siński

AUTORZY

Lek. Ewa Galewicz-Lubaczewska

Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Prof. dr hab. n. med. Jacek Lewandowski

Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Lek. Mateusz Lewandowski

Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Prof. dr hab. n. med. Maciej Siński

Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Lek. Jakub Strzelczyk

Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Lek. Maria Zaborska-Dworak

Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny

ROZDZIAŁ 1

Epidemiologa nadciśnienia tętniczego u pacjentów obciążonych chorobą nowotworową

lek. Ewa Galewicz-Lubaczewska

Nadciśnienie tętnicze jest jedną z najczęstszych chorób współistniejących u pacjentów z chorobą nowotworową, przede wszystkim z racji powszechności występowania tej jednostki chorobowej w populacji ogólnej. Według najnowszych danych Narodowego Funduszu Zdrowia oraz Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) w 2025 r. nadciśnienie tętnicze występuje u ok. 11 mln Polaków, co stanowi niemal 30% populacji dorosłych w Polsce [1].

Względny wzrost zachorowalności w stosunku do lat poprzednich związany jest m.in. ze starzeniem się społeczeństwa, rosnącym poziomem stresu, niezdrowym stylem życia oraz częstszym występowaniem czynników ryzyka, takich jak otyłość i nadmierne spożycie soli.

W grupie pacjentów onkologicznych nadciśnienie tętnicze w momencie postawienia diagnozy nowotworowej występuje u ok. 29%, co odpowiada częstości obserwowanej w populacji ogólnej. Rzeczywisty odsetek w populacji onkologicznej może być jednak niedoszacowany z powodu pluralizmu metod pomiaru ciśnienia oraz wykluczania pacjentów z nadciśnieniem tętniczym z badań klinicznych nad nowymi lekami przeciwnowotworowymi. Nie da się też pominąć negatywnego wpływu samej terapii przeciwnowotworowej. Po wdrożeniu leczenia onkologicznego odsetek chorych z nadciśnieniem tętniczym wzrasta do 37%, a w zależności od rodzaju stosowanych leków ryzyko rozwoju nadciśnienia tętniczego może sięgać nawet 80% [2].

Powodem tego jest hipertensyjne działanie niektórych farmaceutyków, zwłaszcza inhibitorów angiogenezy (np. inhibitory VEGF [vascular endothelial growth factor]), leków alkilujących, immunosupresyjnych oraz leków hormonalnych (glikokortykosteroidy czy erytropoetyna) [3]. Przykładowo inhibitory VEGF – w tym powszechnie stosowany w raku piersi bewacyzumab
– mogą podnosić średnie ciśnienie tętnicze u 11–45% leczonych, natomiast ciężkie nadciśnienie rozwija się nawet u 20% z nich [4, 5]. Proces ten jest efektem zaburzenia równowagi między czynnikami regulującymi napięcie naczyń krwionośnych, tj. hamowania syntezy tlenku azotu (NO) i prostacyklin, zwiększenia sztywności naczyń i oporu naczyniowego oraz nasilania retencji sodu wraz z potencjalną aktywacją układu renina–angiotensyna–aldosteron. Pacjenci otrzymujący erytropoetynę są równocześnie narażeni na powikłania zatorowe z racji zwiększonej lepkości krwi i tendencji do powstawania zakrzepów.

Z kolei w przypadku glikokortykosteroidoterapii działanie podnoszące ciśnienie tętnicze jest wprost proporcjonalnie zależne od skumulowanej dawki leków oraz od czasu ich stosowania. W przypadku tej grupy klinicznie ważne jest także nasilenie się zaburzeń elektrolitowych, zwłaszcza w postaci hipokaliemii, co samo w sobie komplikuje długotrwałą terapię.

Efekt hipertensyjny wymienionych leków jest odwracalny – po przerwaniu terapii ciśnienie krwi zwykle szybko się normalizuje. Podwyższone wartości występują głównie podczas aktywnej terapii, a między cyklami mogą się normalizować. Co ciekawe, pojawienie się nadciśnienia u pacjentów leczonych inhibitorami angiogenezy może być wskaźnikiem skuteczności leczenia przeciwnowotworowego i wiąże się z lepszym rokowaniem onkologicznym.

O ile zdecydowaną większość nowo rozpoznanych przypadków stanowi nadciśnienie tętnicze pierwotne, o tyle w niniejszej publikacji nie można pominąć związku nadciśnienia ze szczególnymi typami nowotworów. Rak nerki, zwłaszcza guzy złośliwe, może niezależnie prowadzić do rozwoju wtórnego nadciśnienia tętniczego [6]. Mechanizmy jego powstawania obejmują m.in. zaburzenia hormonalne, nadprodukcję reniny, upośledzenie wydalania sodu i wody oraz uszkodzenie miąższu nerkowego. U ponad 90% pacjentów z przewlekłą chorobą nerek (w tym z chorobą nowotworową nerki) rozwija się nadciśnienie tętnicze. Bez względu na etiologię nadciśnienie tętnicze zwiększa ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych, takich jak niewydolność serca i nerek, zwłaszcza w kontekście kardiotoksyczności leków onkologicznych. Stanowi także niezależny czynnik pogarszający rokowanie.

Podsumowując: nadciśnienie tętnicze występuje powszechnie u pacjentów z chorobą nowotworową, a jego częstość wzrasta wraz z wiekiem oraz po rozpoczęciu leczenia onkologicznego, zwłaszcza przy stosowaniu inhibitorów angiogenezy. Stanowi ono istotny problem kliniczny i epidemiologiczny w tej grupie chorych, dlatego wymaga szczególnej uwagi w zakresie diagnostyki, monitorowania i leczenia.

Piśmiennictwo

Narodowy Fundusz Zdrowia. Raport NFZ: Nadciśnienie tętnicze. NFZ, Warszawa 2021. https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/raport-nfz-nadcisnienie-tetnicze,7352.html.

Herrmann J. Vascular toxic effects of cancer therapies. Nat Rev Cardiol. 2020; 17(8): 503-22.
http://doi.org/10.1038/s41569-020-0377-8.

Curigliano G, Lenihan D, Fradley M et al. Management of cardiac disease in cancer patients throughout oncological treatment: ESMO consensus recommendations. Ann Oncol. 2020; 31(2): 171-90. http://doi.org/10.1016/ j.annonc.2019.10.023.

Zhu X, Wu S, Dahut WL et al. Risks of proteinuria and hypertension with bevacizumab, an antibody against vascular endothelial growth factor: systematic review and meta-analysis. Am J Kidney Dis. 2007; 49(2): 186-93. http://doi.org/10.1053/j.ajkd.2006.11.021.

Maitland ML, Bakris GL, Black HR et al. Initial assessment, surveillance, and management of blood pressure in patients receiving vascular endothelial growth factor signaling pathway inhibitors. J Natl Cancer Inst. 2010; 102(9): 596-604. http://doi.org/10.1093/jnci/djq091.

Weikert S, Boeing H, Pischon T et al. Blood pressure and risk of renal cell carcinoma in the European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition. Am J Epidemiol. 2008; 167(4): 438-46.
http://doi.org/10.1093/aje/kwm334.

ROZDZIAŁ 2

Specyfika leczenia nadciśnienia tętniczego w chorobach onkologicznych. Postępowanie niefarmakologiczne

lek. Ewa Galewicz-Lubaczewska

WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

ROZDZIAŁ 3

Zasady nowoczesnego leczenia hipotensyjnego w świetle aktualnych zaleceń. Czy konieczna jest indywidualizacja terapii u leczonych przeciwnowotworowo?

lek. Jakub Strzelczyk,
prof. dr hab. n. med. Maciej Siński

WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

ROZDZIAŁ 4

Wpływ leków onkologicznych na kontrolę ciśnienia tętniczego

lek. Maria Zaborska-Dworak

WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

ROZDZIAŁ 5

Postępowanie okołozabiegowe u chorych onkologicznych z nadciśnieniem tętniczym

lek. Ewa Galewicz-Lubaczewska

WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

ROZDZIAŁ 6

Szczególne postacie chorób nowotworowych związanych z nadciśnieniem tętniczym: zespół pheochromocytoma–paraganglioma, zespoły MEN

lek. Mateusz Lewandowski,

prof. dr hab. n. med. Jacek Lewandowski

WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI