Choroby zapalne gałki ocznej – poradnik lekarza praktyka

© Medical Education sp. z o.o., Warszawa 2024

RedaktorZY

dr n. med. Karolina Czajor

Katedra i Klinika Okulistyki, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

prof. dr hab. n. med. Marta Misiuk-Hojło

Katedra i Klinika Okulistyki, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

Autorzy

dr n. med. Karolina Czajor

Katedra i Klinika Okulistyki, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

lek. Julia Kręcicka

Klinika Okulistyki, Uniwersytecki Szpital Kliniczny we Wrocławiu

dr n. med. Małgorzata Mimier-Janczak

Klinika Okulistyki, Uniwersytecki Szpital Kliniczny we Wrocławiu

prof. dr hab. n. med. Marta Misiuk-Hojło

Katedra i Klinika Okulistyki, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

dr n. med. Maria Pomorska

Katedra i Klinika Okulistyki, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

dr hab. n med. Anna Turno-Kręcicka, prof. nadzw. UMW

Katedra i Klinika Okulistyki, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

lek. Aleksandra Zgryźniak

Klinika Okulistyki, Uniwersytecki Szpital Kliniczny we Wrocławiu

dr n. med. Katarzyna Zimmer

Klinika Okulistyki, Uniwersytecki Szpital Kliniczny we Wrocławiu

RECENZENCI

prof. dr hab. n. med. Ewa Mrukwa-Kominek, FEBOS-CR

Katedra Okulistyki, Wydział Nauk Medycznych w Katowicach, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

dr hab. n. med. Joanna Konopińska

Klinika Okulistyki Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

PROJEKT OKŁADKI, opracowanie graficzne

Inga Król

REDAKTOR PROWADZĄCA

Maria Liedke

ZASTĘPCA REDAKTOR PROWADZĄCEJ

lek. Andrzej Jabłoński

KOORDYNATOR PROCESU WYDAWNICZEGO

Jadwiga Kowalczyk

SKŁAD

Katarzyna Gadamska-Rewucka

REDAKCJA JĘZYKOWA

Marcin Kuźma

KOREKTA

Małgorzata Piotrowicz

WYDAWCA

Medical Education sp. z o.o.

ul. Kukiełki 3a

02-207 Warszawa

tel.: (22) 862 36 63/64

www.mededu.pl

Redaktorzy, Autorzy i Wydawca dołożyli wszelkich starań, aby informacje na temat metod postępowania diagnostyczno-terapeutycznego (w tym dotyczące leków i ich dawkowania) były zgodne ze współczesną wiedzą medyczną. Nie ponoszą oni odpowiedzialności za konsekwencje wynikające z wykorzystywania informacji zawartych w niniejszej publikacji. Ostateczną odpowiedzialność ponosi lekarz prowadzący leczenie.

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny lub inny), włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na nośniki magnetyczne, optyczne lub inne media bez zgody wydawcy.

Wydanie pierwsze

Warszawa 2024

ISBN 978-83-67696-64-7 – wersja papierowa

ISBN 978-83-67696-65-4 – wersja elektroniczna

Wstęp

W ostatnich latach obserwujemy niepokojące zjawisko wzrostu liczby zachorowań na schorzenia zapalne narządu wzroku. Są one coraz większym problemem zarówno diagnostyczno-terapeutycznym (ze względu na złożoną etiologię), jak i społeczno-ekonomicznym. Często dotyczą dzieci oraz grup pacjentów najbardziej dynamicznych, aktywnych zawodowo, tym bardziej więc objawy powodowane przez zapalne choroby narządu wzroku w dużym stopniu wpływają na życie codzienne. Omawiając tę grupę chorób, należy pamiętać o całym organizmie, nie tylko o jednym narządzie czy układzie. Dlatego konieczne staje się interdyscyplinarne podejście do zagadnienia schorzeń zapalnych narządu wzroku.

prof. dr hab. n. med. Marta Misiuk Hojło

Kierownik Katedry Okulistyki Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu

SKRÓTY

ACAID (anterior chamber-associated immune deviation) – specyficzna tolerancja immunologiczna na antygeny wewnątrzgałkowe

ACE (angiotensin-converting enzyme) – enzym konwertujący angiotensynę

ADDE (aqueous deficient dry eye) – zespół suchego oka związany z niedoborem warstwy wodnej filmu łzowego

ADEM (acute disseminated encephalomyelitis) – ostre rozsiane zapalenie mózgu i rdzenia

AF – angiografia fluoresceinowa

AIDS (acquired immunodeficiency syndrome) – zespół nabytego niedoboru odporności

AION (anterior ischemic optic neuropathy) – przednia neuropatia niedokrwienna nerwu wzrokowego

AKC (atopic keratoconjunctivitis) – atopowe zapalenie rogówki i spojówki

ANA (anti-nuclear antibodies) – przeciwciała przeciwjądrowe

ANCA (antineutrophil cytoplasmic antibodies) – przeciwciała przeciw cytoplazmie neutrofilów

anty-CCP – przeciwciała przeciwcytrulinowe

anty-GFAP (glial fibrillary acidic protein) – przeciwciała przeciwko kwaśnemu białku włókienkowemu gleju

anty-GlyR (autoantibodies against glycine receptor α1) – przeciwciała przeciwko receptorowi α1 glicyny

anty-MOG (myelin oligodendrocyte glycoprotein antibody) – przeciwciała przeciw glikoproteinie oligodendrocytów mieliny

anty-VEGF (anti-vascular endothelial growth factor) – przeciwciało przeciwko śródbłonkowemu czynnikowi wzrostu naczyń

APMPPE (acute posterior multifocal placoid pigment epitheliopathy) – ostra tylna wieloogniskowa plackowata epiteliopatia barwnikowa

ARN (acute retinal necrosis) – ostra martwica siatkówki

ASIA (autoimmune/inflammatory syndrome induced by adjuvants) – autoimmunologiczny/autozapalny zespół indukowany przed adiuwanty

AQP4-IgG – przeciwciała przeciw akwaporynie 4

BSA (body surface area) – powierzchnia ciała

cANCA (cytoplasmic antineutrophil cytoplasmic antibodies) – typ cytoplazmatyczny ANCA

CIA (chemiluminescence immunoassay) – odczyn chemiluminescencyjny

CIS (clinically isolated syndrome) – zespół klinicznie izolowany

CME (cystoid macular edema) – torbielowaty obrzęk plamki

CMV – cytomegalowirus

CNV (choroidal neovascularization) – neowaskularyzacja naczyniówkowa

COX – cyklooksygenaza

CRION (chronic relapsing inflammatory optic neuritis) – przewlekłe nawracające zapalenie nerwu wzrokowego

CW – ciśnienie wewnątrzgałkowe

DED (dry eye disease) – zespół suchego oka

DEQ (dry eye questionnaire) – kwestionariusz suchego oka

DEWS (dry eye workshops) – warsztaty suchego oka

DMARD (disease-modifying antirheumatic drugs) – leki modyfikujące przebieg choroby 

EBRT (external beam radiation therapy) – napromienianie wiązkami zewnętrznymi

EBV – wirus Epsteina–Barr

EDE (evaporative dry eye) – zespół suchego oka związany z nadmiernym odparowywaniem filmu łzowego

EIA (enzyme immunoassay) – odczyn immunoenzymatyczny

ELISA (enzyme-linked immunosorbent assay) – test immunoenzymatyczny

EMA (European Medicines Agency) – Europejska Agencja Leków

EMM (erythema multiforme major) – rumień wielopostaciowy większy

FasL – ligand Fas

FDA (Food and Drug Administration) – Agencja ds. Żywności i Leków

FTA–ABS (fluorescent treponemal antibody absorption) – test immunofluorescencji krętków w modyfikacji absorpcyjnej

GM-CSF (granulocyte-monocyte colony stimulating factor) – czynnik stymulujący tworzenie kolonii granulocytów i makrofagów

GPA (granulomatosis with polyangiitis) – ziarniniakowatość z zapaleniem naczyń

GVHD (graft-versus-host disease) – choroba przeszczep przeciw gospodarzowi

HAART (highly active antiretroviral therapy) – terapia antyretrowirusowa stosowana w przypadku zakażenia HIV

HIV (human immunodeficiency virus) – ludzki wirus upośledzenia odporności

HSV (Herpes simplex virus) – wirus opryszczki zwykłej

ICGA (indocyanine green angiography) – angiografia indocyjaninowa

IFA (indirect fluorescence assay) – odczyn immunofluorescencji

IPL (intense pulsed light) – intensywne światło pulsacyjne

KP – komora przednia

LESC (limbal epithelial stem cells) – komórki macierzyste rąbka rogówki

LHON (Leber hereditary optic neuropathy) – dziedziczna neuropatia nerwów wzrokowych Lebera

MCP (multifocal choroiditis and panuveitis) – wieloogniskowe zapalenie naczyniówki i całej błony naczyniowej

MCP-1 (monocyte chemoattractant protein-1) – białko chemotaktyczne dla monocytów 1

MEWDS (multiple evanescent white dot syndrome) – zespół licznych znikających białych punktów

MGD (Meibomian gland disease) – dysfunkcja gruczołów Meiboma

MHA-TP (Microhemagglutination Treponema pallidum) – test mikrohemaglutynacji Treponema pallidum

MIZS – młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów

MMP (mucous membrane pemphigoid) – pemfigoid

MOGAD (myelin oligodendrocyte glycoprotein antibody-associated disease) – choroba związana z obecnością przeciwciał przeciw glikoproteinie oligodendrocytów mieliny

MPA (microscopic polyangiitis) – mikroskopowe zapalenie naczyń

MRI (magnetic resonance imaging) – obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego

MS (multiple sclerosis) – stwardnienie rozsiane

NLPZ – niesteroidowe leki przeciwzapalne

NMOSD (neuromyelitis optica spectrum disease) – choroby ze spektrum zapalenia nerwów wzrokowych i rdzenia kręgowego

OB – odczyn Biernackiego

OcMMP (ocular mucous membrane pemphigoid) – pemfigoid oczny

OCT (optical coherence tomography) – optyczna koherentna tomografia

OSDI (Ocular Surface Disease Index) – kwestionariusz choroby powierzchni oka

OUN – ośrodkowy układ nerwowy

PAC (perennial allergic conjunctivitis) – całoroczne alergiczne zapalenie spojówek

pANCA (perinuclear antineutrophil cytoplasmic antibodies) – typ okołojądrowy ANCA

PCNSL (primary central nervous system lymphoma) – pierwotny chłoniak centralnego układu nerwowego

PCR (polymerase chain reaction) – łańcuchowa reakcja polimerazy

PIC (punctate inner choroidopathy) – choroidopatia punkcikowata wewnętrzna

PION (posterior ischemic optic neuropathy) – tylna niedokrwienna neuropatia nerwów wzrokowych

p.o. (per os) – doustnie

POHS (presumed ocular histoplasmosis syndrome) – zespół domniemanej histoplazmozy ocznej

PORN (progressive outer retinal necrosis) – postępująca zewnętrzna martwica siatkówki

PUK (perforative ulcerative keratitis) – obwodowe wrzodziejące zapalenie rogówki

RAPD (relative afferent pupillary defect) – względny dośrodkowy defekt źreniczny

RAST (radio-allergosorbent test) – test radioalergosorpcji

RF (rheumatoid factor) – czynnik reumatoidalny

RNFL (retinal nerve fiber layer) – warstwa włókien nerwowych siatkówki

RPR (rapid plasma reagin) – szybki test reagininowy

RTG – zdjęcie rentgenowskie

RZS – reumatoidalne zapalenie stawów

SAC (seasonal allergic conjunctivitis) – sezonowe alergiczne zapalenie spojówek

SJS (Stevens–Johnson syndrome) – zespół Stevensa–Johnsona

SLE (systemic lupus erythematosus) – toczeń rumieniowaty układowy

SO (sympathetic ophthalmia) – zapalenie współczulne

TEN (toxic epidermal necrolysis) – toksyczna martwica naskórka

TFOS (Tear Film and Ocular Surface Society) – Towarzystwo Filmu Łzowego i Powierzchni Oka

TINU (tubulointerstitial nephritis and uveitis syndrome) – zespół cewkowo-śródmiąższowego zapalenia nerek z zapaleniem błony naczyniowej

TNF-α (tumor necrosis factor) – czynnik martwicy nowotworów α

TPHA (Treponema pallidum hemagglutination) – test hemaglutynacji Treponema pallidum

TPPA (Treponema pallidum particle agglutination) – odczyn aglutynacyjny Treponema pallidum

VDRL (veneral disease research laboratory) – odczyn mikrokłaczkujący z antygenem kardiolipidowym

VEP (visual evoked potentials) – wzrokowe potencjały wywołane

VKC (vernal keratoconjunctivitis) – wiosenne zapalenie rogówki i spojówki

VKH – zespół Vogta–Koyanagiego–Harady

VZV (Varicella zoster virus) – wirus ospy wietrznej i półpaśca

WR (Wassermann reaction) – odczyn Wassermanna

WZW B – wirusowe zapalenie wątroby typu B

ZBN – zapalenie błony naczyniowej

ZZSK – zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa

1 Choroby zapalne spojówek

Maria Pomorska

Zapalenie spojówek – pojęcie i klasyfikacja

Jest to niespecyficzny termin określający stan zapalny spojówek.

Charakterystyka:

• poszerzenie naczyń krwionośnych (nazywane także zadrażnieniem powierzchniowym lub nastrzykiem gałki ocznej)

• obecność wydzieliny (wysięku)

• obrzęk spojówki (chemoza).

Istnieje wiele sposobów klasyfikacji zapalenia spojówek, przedstawiono je poniżej.

Kryteria podziału:

A. Wiek

B. Czas trwania

C. Etiologia:

• infekcyjna

• alergiczna

• autoimmunologiczna

• toksyczna

• mechaniczna

• nowotworowa

D. Morfologia:

• Brodawki – uniesione zmiany z rdzeniem naczyniowym otoczonym obrzękniętym zrębem i przerośniętym nabłonkiem. Występują typowo na spojówce tarczkowej i przyrąbkowej. Są niespecyficznym objawem zapalenia spojówki o różnej etiologii. Olbrzymie brodawki (średnica >1 mm), które występują w przypadkach przewlekłych jako następstwo łączenia się pojedynczych brodawek są charakterystyczną cechą olbrzymiobrodawkowego zapalenia spojówek i wiosennego zapalenia spojówek.

• Grudki – powstają na skutek rozrostu tkanki limfoidalnej i są charakterystyczne dla zapalenia spojówek spowodowanego wirusami, chlamydiami i alergią na krople. Należy ich szukać w załamkach worka spojówkowego.

• Błony rzekome – nie są to prawdziwe błony, ale raczej skoagulowany wysięk przylegający do nabłonka spojówki. Można je oddzielić od nabłonka. Są charakterystyczne dla adenowirusowego zapalenia spojówek, gonokokowego zapalenia spojówek i ostrego stadium zespołu Stevensa–Johnsona (SJS, Stevens–Johnson syndrome).

• Błony – prawdziwe błony są ciągłe z nabłonkiem spojówki i nie można ich usunąć bez jej uszkodzenia. Występują przy zapaleniu wywołanym bakteriami: Streptococcus pneumoniae, Staphylococcus aureus i Corynebacterium diphtheriae (błonica).

• Bliznowacenie – typowe dla jaglicy, pemfigoidu ocznego (OcMMP, ocular mucous membrane pemphigoid), SJS.

• Krwotoczne zapalenie spojówek – wywołane infekcją enterowirusową, adenowirusową, Haemophilus aegyptius, Neisseria gonorrhoeae.

• Ziarniniaki – występujące np. w przypadku sarkoidozy i gruźlicy.

E. Rodzaj wydzieliny

Klasyfikacja zapalenia spojówek według rodzaju wydzieliny nie jest specyficzna, ale może być pomocna, gdy nie można przeprowadzić całościowego badania, np. u bardzo małych dzieci. Wydzielina może być:

• ropna (ostra infekcja bakteryjna)

• śluzowo-ropna (zapalenia bakteryjne, chlamydiowe)

• śluzowa (zapalenia alergiczne, wirusowe)

• wodnista (zapalenia wirusowe).

1.1. Bakteryjne zapalenie spojówek

1.1.1. Proste bakteryjne zapalenie spojówek 

Wstęp

Jedna z najczęstszych chorób zapalnych spojówki. Może być wywołana przez szeroki zakres bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych. W typowych przypadkach często skutecznie leczona przez lekarzy rodzinnych.

Epidemiologia

Jest to powszechne schorzenie, szczególnie u dzieci.

Etiologia

• Najczęściej spowodowane jest przez: Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae, Streptococcus epidermidis, Haemophilus influenzae.

• Występują pewne różnice w odniesieniu do:

– szerokości geograficznej – w ciepłym klimacie czynnikiem sprawczym jest częściej Haemophilus aegyptius, a w zimnym – Streptococcus

– wieku – zakażenie Haemophilus influenzae jest typowe dla dzieci.

• Infekcja rozprzestrzenia się poprzez bezpośredni kontakt.

Objawy

Objawy główne:

• Początek choroby jest ostry lub podostry – rozwija się od kilku godzin do kilku dni.

• Zazwyczaj występuje obustronnie, gałki oczne często są zajmowane sekwencyjnie.

• Wydzielina może być początkowo wodnista, ale wkrótce staje się ropna lub śluzowo-
-ropna (ryc. 1.1).

• Typowe objawy to pieczenie oczu, uczucie ciała obcego, zwykle nie występuje ból.

• Obecna jest brodawkowata reakcja spojówek i chemoza.

Objawy dodatkowe:

• Może występować obrzęk powiek o różnym nasileniu.

• Na rogówce mogą występować łagodne punktowe ubytki nabłonka.

• Zapalenie spojówek wywołane przez Staphylococcus aureus jest często związane z zapaleniem powiek, a nieleczone przypadki mogą prowadzić do nawracających infekcji.

Diagnostyka

W typowych przypadkach rozpoznanie stawiane jest na podstawie objawów klinicznych. W przypadkach opornych na leczenie, atypowych, nawrotowych lub u chorych w immunosupresji i noworodków należy pobrać posiew z worka spojówkowego i wykonać antybiogram.

Leczenie

Zwykle choroba ma tendencję do samoistnej poprawy, ustępuje w ciągu 2 tygodni. Leczenie może skrócić czas trwania objawów.

• Oczyszczanie powiek i usuwanie wydzieliny.

• Stosowanie kropli lub maści z antybiotykiem o szerokim spektrum działania (4–6 razy dziennie).

• Zapalenie spojówek wywołane przez Haemophilus influenzae należy leczyć doustną amoksycyliną ze względu na ryzyko zakażenia pozagałkowego.

• Istotne jest przestrzeganie zasad higieny osobistej, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się infekcji na osoby z bezpośredniego otoczenia.

1.1.2. Gonokokowe zapalenie spojówek u dorosłych

Wstęp

Jest to choroba przenoszona drogą płciową, wynikająca z kontaktu zakaźnej wydzieliny narządów płciowych z oczami. Jest to okulistyczny stan nagły, ponieważ infekcja może szybko doprowadzić do perforacji rogówki.

Epidemiologia

Obecnie rzadka choroba, występuje u osób dorosłych aktywnych seksualnie. Okres inkubacji u dorosłych wynosi 3–5 dni.

Etiologia

Choroba wywoływana jest przez Gram-ujemne dwoinki Neisseria gonorrhoeae, które mogą przenikać w głąb zdrowej rogówki przy nieuszkodzonym nabłonku.

Objawy

Objawy główne:

• Początek jest bardzo ostry (<24 h).

• Infekcja objawia się znacznym obrzękiem powiek, chemozą i reakcją brodawkową spojówki, limfadenopatią węzłów chłonnych przedusznych, obfitą wydzieliną ropną i błonami rzekomymi.

• Zajęcie rogówki zaczyna się jako owrzodzenie obwodowe, które przechodzi w owrzodzenie pierścieniowe. Może dojść do perforacji rogówki i zapalenia wnętrza gałki ocznej.

Objawy dodatkowe:

• Objawy ogólne związane z infekcją układu moczowo-płciowego:

– zapalenie cewki moczowej

– zapalenie pochwy

– zapalenie odbytu.

• Przebieg infekcji układu moczowo-płciowego często jest bezobjawowy.

Diagnostyka

Zaleca się wykonanie wymazu ze spojówki (lub pobranie zeskrobin rogówki w razie jej zajęcia) do barwienia metodą Grama, na posiew i oznaczenie antybiogramu.

Leczenie

• Jeśli nie doszło do zajęcia rogówki, to leczenie polega na podaniu pojedynczej dawki ceftriaksonu 1 g domięśniowo.

• W przypadku zajęcia rogówki konieczne jest przyjęcie do szpitala i leczenie
ceftriaksonem w dawce 1 g dożylnie 2 razy dziennie przez 3 dni. W większości przypadków konieczne jest częste płukanie worka spojówkowego solą fizjologiczną w celu usunięcia wydzieliny.

• W leczeniu miejscowym stosuje się często aplikowane (początkowo co godzinę) fluorochinolony (np. ofloksacynę 0,3%) lub erytromycynę, gentamycynę, bacytracynę.

• Pacjenta i partnerów seksualnych należy zbadać i leczyć pod kątem innych infekcji nabytych drogą płciową (u kobiet infekcja układu moczowo-płciowego może stanowić przyczynę bezpłodności, mimo że zwykle przebiega bezobjawowo).

1.1.3. Zapalenie spojówek u noworodków (ophthalmia neonatorum) wywołane przez gonokoki

Wstęp

Dwoinki rzeżączki (Neisseria gonorrhoeae), oprócz chlamydii, wirusów opryszczki zwykłej (HSV, Herpes simplex virus) i innych bakterii, stanowią infekcyjną przyczynę zapaleń spojówek u noworodków; zapalenia te określa się pojęciem ophthalmia neonatorum. Do zakażenia dochodzi podczas porodu w czasie przechodzenia przez kanał rodny. Głównym czynnikiem ryzyka jest rzeżączkowa infekcja układu moczowo-
-płciowego u matki.

Epidemiologia

Choroba występuje rzadko w krajach rozwiniętych, a częściej w krajach rozwijających się (ophthalmia neonatorum dotyczy 12% wszystkich noworodków, natomiast w krajach rozwijających się rozpoznawana jest u 23% noworodków). Objawy zwykle pojawiają się w ciągu 1–3 dni po urodzeniu.

Etiologia

Chorobę wywołują Gram-ujemne dwoinki Neisseria gonorrhoeae, które mogą przenikać w głąb zdrowej rogówki przy nieuszkodzonym nabłonku.

Objawy

Objawy główne:

• Charakterystyczne jest występowanie obfitej surowiczo-ropnej wydzieliny spojówkowej, która zmienia charakter na ropny.

• Występuje znaczny obrzęk powiek, chemoza spojówki, mogą pojawić się błony rzekome.

• Do 3. m.ż. nie powstają grudki spojówki – u noworodków typowa jest reakcja spojówek typu brodawkowego.

• Istnieje znaczne ryzyko zajęcia rogówki.

Objawy dodatkowe:

• Rzadko dochodzi do rozsiewu gonokoków, z potencjalnie zagrażającymi życiu powikłaniami:

– zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych

– zapaleniem płuc

– posocznicą.

Diagnostyka

Zaleca się wykonanie wymazu ze spojówki (lub pobranie zeskrobin rogówki w razie jej zajęcia) do barwienia metodą Grama, na posiew (agar czekoladowy) i oznaczenie antybiogramu.

Leczenie

• W przypadku choroby nierozprzestrzeniającej się leczenie polega na podaniu pojedynczej dawki ceftriaksonu 100 mg/kg mc. (max. 1 g).

• W większości przypadków konieczne jest częste płukanie worka spojówkowego solą fizjologiczną w celu usunięcia wydzieliny.

• Leczenie miejscowe jest takie samo jak w przypadku gonokokowego zapalenia spojówek u dorosłych.

• Zaleca się, aby we wszystkich przypadkach zapalenia spojówek u noworodków leczenie prowadzić we współpracy ze specjalistą chorób zakaźnych dzieci lub neonatologiem.

• Zarówno matkę, jak i jej partnera należy skierować na diagnostykę i leczenie chorób przenoszonych drogą płciową.

1.1.4. Wtrętowe zapalenie spojówek u dorosłych wywoływane przez Chlamydia trachomatis

Wstęp

Jest to choroba przenoszona drogą płciową, która zazwyczaj dotyka młodych dorosłych. W jej przebiegu może dochodzić do uszkodzenia rogówki. Często występuje ona w połączeniu z zapaleniem cewki moczowej i szyjki macicy.

Epidemiologia

Wtrętowe zapalenie spojówek występuje najczęściej u aktywnych seksualnie młodych dorosłych, częściej u mężczyzn. Choroba jest przenoszona głównie drogą płciową, opisywane są także sporadyczne przypadki zakażenia zakaźną wydzieliną z oka.

Etiologia

Choroba wywoływana jest przez serotypy D-K Gram-ujemnych bakterii Chlamydia trachomatis.

Objawy

Objawy główne:

• Początek choroby jest podostry (2–3 tygodnie). Nieleczone objawy mogą utrzymywać się do 18 miesięcy.

• Grudkowe zapalenie spojówek (niekiedy początkowo brodawki) i limfadenopatia przeduszna.

Objawy dodatkowe:

• Potencjalne zajęcie rogówki, które obejmuje punktowe lub zlewne nacieki nabłonkowe i/lub podnabłonkowe.

• Często występuje w połączeniu z zapaleniem cewki moczowej i szyjki macicy.

Diagnostyka

Badaniem z wyboru jest reakcja łańcuchowa polimerazy (PCR, polymerase chain reaction), ale dostępne są różne testy laboratoryjne: hodowla, test immunoenzymatyczny (ELISA, enzyme-linked immunosorbent assay) i bezpośrednia mikroskopia fluorescencyjna przeciwciał monoklonalnych.

Leczenie

• Leczenie polega na doustnym podaniu 1 g azytromycyny w pojedynczej dawce.

• Pacjenci z potwierdzonym laboratoryjnie zakażeniem i ich partnerzy seksualni powinni zostać zbadani pod kątem nadkażenia innymi chorobami przenoszonymi drogą płciową przed rozpoczęciem leczenia antybiotykami.

1.1.5. Jaglica

Wstęp

Jaglica to najczęstsza przyczyna ślepoty na świecie.

• Na obszarach endemicznych rozpoczyna się w dzieciństwie.

• Na obszarach nieendemicznych wyzwanie kliniczne stanowią pacjenci z postępującym bliznowaceniem – powikłaniem przewlekłej choroby.

Epidemiologia

Jaglica jest odpowiedzialna za 10–15% przypadków ślepoty na świecie. Na obszarach endemicznych występuje w społecznościach o słabym dostępie do środków higienicznych i sanitarnych. Choroba przenoszona jest przez bezpośredni kontakt, muchy lub drogą kropelkową. Pierwotne zakażenie występuje zwykle w dzieciństwie.

Etiologia

Choroba wywoływana jest przez serotypy A-C Gram-ujemnych bakterii Chlamydia trachomatis.

Objawy

Objawy główne:

• Nawracające grudkowe zapalenie spojówek. Charakterystyczne jest częstsze występowanie grudek na spojówce tarczkowej powieki górnej niż na dolnej oraz w okolicy rąbka.

• Z czasem dochodzi do liniowego lub gwiaździstego bliznowacenia spojówki tarczkowej. Szerokie, zlewające się blizny określa się mianem linii Arlta.

• Inwolucja i martwica grudek w okolicy rąbka rogówki skutkuje zagłębieniami zwanymi dołkami Herberta.

Objawy dodatkowe (postać przewlekła):

• Postępujące bliznowacenie spojówki powoduje trichiasis, entropion i suchość powierzchni oka, co z kolei prowadzi do keratopatii.

• Zmiany rogówki obejmują punktowe ubytki nabłonka, owrzodzenia, bliznowacenie i unaczynienie (powstanie łuszczki).

Diagnostyka

W postaci ostrej typowy obraz kliniczny wystarcza do postawienia diagnozy; w przypadkach przewlekłych występujących na terenach nieendemicznych badaniem diagnostycznym z wyboru jest PCR, ale dostępne są różne testy laboratoryjne: hodowla, ELISA i bezpośrednia mikroskopia z barwieniem immunofluorescencyjnym.

Leczenie

• Wdrożenie środków zapobiegawczych, takich jak zwiększona higiena (mycie twarzy) i dostęp do czystej wody.

• W leczeniu ostrego zakażenia stosuje się azytromycynę 1 g doustnie w pojedynczej dawce.

• Leczenie suchego oka jest często konieczne, a entropion lub trichiasis mogą wymagać interwencji chirurgicznej.

1.1.6. Zapalenie spojówek u noworodków wywołane przez chlamydie

Wstęp

Podobnie jak w innych przypadkach ophthalmia neonatorum do zakażenia dochodzi podczas porodu w czasie przechodzenia przez kanał rodny. Głównym czynnikiem ryzyka jest infekcja układu moczowo-płciowego u matki.

Epidemiologia

Jest to najczęstsza przyczyna zapalenia spojówek u noworodków.

Etiologia

Choroba wywoływana jest przez serotypy D-K Gram-ujemnych bakterii Chlamydia trachomatis.

Objawy

Objawy główne:

• Czas od narodzin do wystąpienia objawów jest zmienny, ale zwykle początek ma charakter podostry – od ok. 5. dnia po urodzeniu.

• U noworodków nie występuje reakcja grudkowa spojówki.

• Obecna jest znaczna ilość wydzieliny śluzowo-ropnej.

Objawy dodatkowe:

• Jeśli występują objawy infekcji ogólnoustrojowej, to istnieje ryzyko chlamydiowego zapalenia płuc.

Diagnostyka

Zaleca się wykonanie wymazu ze spojówki. Badaniem diagnostycznym z wyboru jest PCR, ale dostępne są różne testy laboratoryjne: najczęściej stosuje się bezpośrednią mikroskopię z barwieniem immunofluorescencyjnym, a także ELISA i hodowlę komórkową. Zeskrobiny spojówkowe można także poddać barwieniu metodą Giemzy.

Leczenie

• Leczenie polega na ogólnoustrojowym podawaniu erytromycyny: 50 mg/kg mc. dziennie, dożylnie, 4 razy na dobę, przez 14 dni.

• Zarówno matkę, jak i jej partnera należy skierować na diagnostykę i leczenie chorób przenoszonych drogą płciową.

• Zaleca się, aby leczenie wszystkich przypadków zapalenia spojówek u noworodków prowadzić we współpracy ze specjalistą chorób zakaźnych dzieci lub neonatologiem.

1.1.7. Podsumowanie

• Głównym objawem bakteryjnego zapalenia spojówek jest występowanie śluzowo-
-ropnej lub ropnej wydzieliny.

• Bakteryjne zapalenie spojówek to w większości przypadków choroba o pomyślnym rokowaniu, z tendencją do samoistnej poprawy, dająca się skutecznie leczyć empiryczną miejscową antybiotykoterapią.

• W przypadkach opornych na leczenie, atypowych, nawrotowych lub u chorych w immunosupresji i noworodków należy pobrać wymaz z worka spojówkowego w celu wykonania badań dodatkowych i/lub posiewu z antybiogramem.

• Szybkie rozpoznanie i włączenie leczenia zapaleń spojówki wywołanych gonokokami lub chlamydiami pozwala zmniejszyć częstotliwość występowania groźnych powikłań rogówkowych.

1.2. Wirusowe zapalenie spojówek

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

1.3. Alergiczne zapalenie spojówek

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

1.4. Bliznowaciejące zapalenie spojówek

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

1.5. Zespół suchego oka

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

2 Choroby zapalne rogówki

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

2.1. Bakteryjne zapalenia rogówki

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

2.2. Grzybicze zapalenia rogówki

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

2.3. Pełzakowe zapalenie rogówki

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

2.4. Zapalenia rogówki wywołane przez wirus opryszczki

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

2.5. Zapalenia rogówki wywołane przez wirus ospy wietrznej i półpaśca

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

2.6. Zapalenie śródbłonka rogówki wywołane przez cytomegalowirus (CMV endotheliitis) 

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

2.7. Kiłowe śródmiąższowe zapalenie rogówki

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

2.8. Zespół Cogana

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

2.9. Powierzchowne zapalenie rogówki Thygesona

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

2.10. Autoimmunologiczne zapalenie rogówki w przebiegu reumatoidalnego zapalenia stawów 

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

2.11. Autoimmunologiczne zapalenie rogówki w przebiegu ziarniniakowatości z zapaleniem naczyń

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

2.12. Zmiany zapalne rogówki w przebiegu trądziku różowatego

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

2.13. Zapalenia rogówki związane z reakcją na antygeny gronkowcowe

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

2.14. Wrzód Moorena

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

3 Choroby zapalne twardówki i nadtwardówki

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

3.1. Zapalenie nadtwardówki

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

3.2. Zapalenie twardówki

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

4 Zapalenia błony naczyniowej

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

4.1. Nieinfekcyjne zapalenia błony naczyniowej oka

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

4.2. Infekcyjne zapalenia błony naczyniowej

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

5 Choroby zapalne nerwu wzrokowego

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

5.1. Pierwotne demielinizacyjne zapalenia nerwu wzrokowego

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

5.2. Wtórne zapalenia nerwu wzrokowego

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI

5.3. Zapalenie okołonerwowe nerwu wzrokowego (perineuritis)

TO WERSJA PREZENTUJĄCA FRAGMENT PUBLIKACJI