Redaktor naczelna serii
Kamila Stępień-Kutera

Redakcja
Emilia Kolinko

Redaktor prowadząca
Ewa Chamczyk

Korekta
Anna Kaniewska

Wybór ikonografii
Emilia Kolinko, Ewa Chamczyk

Projekt okładki
Krzysztof Czajka (Studio Robot)

Projekt typograficzny serii Chopin. Konteksty
Krzysztof Czajka (Studio Robot)

Skład
Pracownia DTP Aneta Osipiak-Wypiór

Na okładce wykorzystano
Wincenty Kasprzycki, Wystawa Sztuk Pięknych w Warszawie w 1828 roku, 1828, olej na płótnie, Muzeum Narodowe w Warszawie, inw. MP 298 MNW

© Copyright by Narodowy Instytut Fryderyka Chopina, 2020

Pierwsze wydanie drukiem: Warszawa 2020

Pierwsze wydanie e-booka: Warszawa 2021

ISBN 978-83-958096-7-5 (druk)

ISBN 978-83-962159-2-5 (epub)

ISBN 978-83-962159-3-2 (mobi)

Wydawca
Narodowy Instytut Fryderyka Chopina
ul. Tamka 43
00-355 Warszawa
www.nifc.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Dofinansowano ze środkow Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Wstęp

Chcę zawrzeć kontrakt z czytelnikiem, by mógł się domyślić, co go czeka, jeśli zdecyduje się na lekturę tej książki. Ma ona prezentować Warszawę Chopina jako miasto życia intelektualnego i kulturowego. Uwzględniam te dwa wymiary razem, gdyż są one – zwłaszcza na początku XIX wieku – nierozłącznie i w wielu miejscach splecione ze sobą. Znakomicie widać to w biografiach wielu bohaterów mojego eseju. Przykładem niech będzie Kazimierz Brodziński, profesor literatury na Uniwersytecie Warszawskim, członek Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk, poeta, krytyk, twórca projektu tożsamościowego dla Polaków.

W zajmującym mnie mieście na początku XIX wieku mamy do czynienia ze swego rodzaju laboratorium, w którym powstaje polska nowoczesność. Jeden z jej wariantów. Specyficzny. Można nań patrzeć dialektycznie i widzieć zarówno jego skromność (zwłaszcza na tle ówczesnej Europy z jej ekspansją myślową, kulturową, ekonomiczną, polityczną, cywilizacyjną), jak i tkwiący w nim potencjał zmiany. Radykalnej, choć z różnymi ograniczeniami, o których będę tu pisał, przekształcającej polski świat. Na dodatek niejako siłowo – i to nie wyłącznie w związku z zaborami – wbrew tendencjom rozwojowym, które często były w nim uznawane za własne. Bez wątpienia początki polskiej nowoczesności powstają w skomplikowanych warunkach. I dobrze byłoby im się przyjrzeć. Do metafory laboratorium, pozwalającej zwrócić uwagę na prekursorski charakter opisywanych zjawisk, jeszcze powrócę.

Podstawą książki jest założenie istnienia, a raczej kształtowania się środowiska intelektualno-kulturowego, swoistego kosmosu – tygla, konstelacji – myśli. Środowiska bez wątpienia imponującego. To poniekąd ogród o rozwidlających się ścieżkach, o którym kiedyś pisał Jorge Luis Borges, labirynt odsłaniający różne możliwości, wobec których stanęła polskość na początku XIX wieku¹. Pragnę podkreślić tę procesualność opisywanych zjawisk. Spotykamy się bowiem ze skądinąd częstą w polskiej kulturze ostatnich dwustu lat wielowymiarową sytuacją genezyjską, kiedy coś jest zakładane od początku – jej świadomość ujawnia się w wielu wspomnieniach z epoki². Nie chcę przekonywać, że polski świat nowoczesny powstaje wówczas z niczego, choć byłoby to kuszące, jeśli zważy się na radykalne domknięcie historii I Rzeczypospolitej, które dokonało się za sprawą rozbiorów. Wcześniej zaistniało polskie oświecenie, instalowane przez Stanisława Augusta Poniatowskiego i grono jego współpracowników (część z nich będzie współtworzyć kosmos myśli Warszawy początku XIX stulecia, na co będę tu zwracał uwagę³), zwłaszcza ta część oświeceniowego projektu związana ze szkolnictwem i programem Komisji Edukacji Narodowej⁴. Było ono jednak krótkotrwałe, powierzchniowe, mało radykalne, splecione z polskim tradycjonalizmem⁵. Wyspowe. To zresztą ogólnie adekwatna metafora związana z polską nowoczesnością, i to w jej wielu historycznych odsłonach. Pozwala bowiem zwrócić uwagę nie tylko na wymienione wyżej cechy, ograniczające zasięg oddziaływania nowoczesności, lecz także na podatność na zatopienia.

U początków XIX wieku europejska nowoczesność proponuje dwie formuły modelujące świat społeczny: kulturę i cywilizację⁶. Za nimi idzie projekt pedagogiczny. Obie wyrastają z myślenia o ludzkiej autonomii. Cywilizacja wywodzi się z tradycji francuskiej, określa najwyższy etap rozwoju społeczeństwa w odniesieniu do rozwoju materialnego i naukowo-technicznego, na początku wspomnianego stulecia także do sztuki, obyczajów, moralności, tego, co przywykliśmy później określać mianem kultury. Wiązała się więc z wiarą w dokonujący się w historii postęp, połączony z kultem wynalazku technicznego i odkrycia naukowego, które mogły przyczynić się do zmiany życia człowieka – jednostkowego i społecznego. Kategoria cywilizacji pozwalała zarazem wyodrębnić formułę barbarzyństwa, warunkowanego przez deficyty wymienionych jakości. W Europie barbarzyństwo zostało poza tym skojarzone ze Wschodem, a więc również z ziemiami polskimi⁷. W miarę rozwoju XIX stulecia pojawił się dyskurs wskazujący na wielość cywilizacji (różnicowały się one m.in. w porządku narodowości), a samo pojęcie stopniowo zawęziło się do postępu związanego z rozwojem techniki i przemysłu. Jak widzimy, kategoria ta napawa optymizmem, wyraża przekonanie o możliwości, w zasadzie niczym nieograniczonej, udoskonalania rodzaju ludzkiego; realizacji zasad wolności, braterstwa i równości; rozwoju poznania i etyki. W efekcie – zapowiada powstanie szczęśliwego społeczeństwa. Optymizmowi temu będzie jednak towarzyszył narastający w miarę upływu czasu pesymizm, związany z rozczarowaniem cywilizacją europejską. Jednym z pierwszych bardziej znanych krytyków cywilizacji był Jean-Jacques Rousseau.

Kategoria kultury wywodzi się z kolei z niemieckiej tradycji oświeceniowej. Wyrasta z refleksji Immanuela Kanta, w której świat ludzki – świat rozumu, wolności i związanego z nią autonomicznego, uniwersalnego prawa moralnego – zostaje przeciwstawiony jako źródło wartości światu natury.

Ryszard Przybylski w słynnej książce poświęconej klasycyzmowi i (czyli) prawdziwemu końcowi Królestwa Polskiego wprowadził formułę „testamentu” na określenie depozytu myślowego i artystycznego, który przyszłości pozostawili twórcy oświeceniowi⁸. Władysław Smoleński w dawnej, wszakże ciągle wartej lektury książce, opisując ich pracę, użył metafory „przewrotu”. Miał się on dokonać w drugiej połowie XVIII wieku w umysłowości polskiej, wyzwalającej się spod władzy anachronicznej scholastyki⁹. Smoleński akcentował w ten sposób gwałtowność i radykalność polskiego oświecenia, zmieniającego świat dawnych Polaków. Dziś wiemy, że przesadził, obliczając siłę i zasięg jego oddziaływania – choć jeśli przyjmiemy wspomnianą wyżej perspektywę dialektyczną, możemy mówić o jego impecie. Zmiana ta dokonała się dzięki wpływom europejskim: lekturom dzieł filozoficznych i literackich, odkryciom nauki i techniki, a także dzięki podróżom, bezpośredniemu poznawaniu innego, nowoczesnego świata.

Pierwsze otwarcie testamentu oświeceniowców dokonało się w Warszawie po zakończeniu epopei napoleońskiej. Ściślej wypadałoby powiedzieć, że było to jego przypomnienie – w otwarciu testamentu uczestniczyli przecież także sami testatorzy. Chcę więc myśleć o Warszawie początków XIX wieku jako o swoistym pasie transmisyjnym testamentu polskiego oświecenia, podającym go dalej, zapewniającym jego trwanie, choć z bolesną przerwą, zerwaniem, które nastąpiło po klęsce powstania listopadowego. Wypada wszakże zauważyć, że to, co było progresywne pod koniec XVIII wieku, mogło okazywać swój konserwatywny wymiar na początku następnego stulecia. Ponadto przedstawiciele oświecenia często kończą rozczarowaniem wobec swojego światopoglądu, mającego również autokrytyczny wymiar.

Pisząc o kosmosie myślowym Warszawy, pytam o świat, w którym Chopin funkcjonuje w latach młodości, z którego może – ale, co oczywiste, nie musi – korzystać. O mapę myśli miasta artysty (to kolejna ważna dla mnie metafora, zakładam bowiem splot przestrzeni z refleksją), wpisującej się zarówno w porządek intelektualnej biografii artysty: tego, z czym, jak wiemy, zetknął się – w grę wchodzi zwłaszcza edukacja, którą możemy zrekonstruować – oraz takiej biografii jedynie i aż potencjalnej. Trzeba pamiętać, że oba te wymiary, zrealizowany i potencjalny, są w tym przypadku trudne do jednoznacznego rozgraniczenia. Przyjmuję więc, że piszę o impulsach myślowych i kulturowych, a także ich zapleczu – historycznym oraz instytucjonalnym, kształtujących atmosferę, w której dojrzewał Chopin. O związanym z nimi swego rodzaju kapitale, który mógł wpłynąć na formowanie się artysty. Wypada dodać – romantycznego artysty, co oznacza kogoś o szerokich horyzontach myślowych, żyjącego w rozwijającym się i zmieniającym świecie, wymagającym rozległych perspektyw i kształtującym je. Kogoś, kto łączy estetykę z własną egzystencją i z rzeczywistością dziejową.

Mamy do czynienia z młodym, edukującym się człowiekiem, który najpewniej sporo godzin spędza na ćwiczeniu gry na instrumencie¹⁰. Nie dysponuje więc dużą ilością wolnego czasu i nie korzysta ze wszystkich miejskich możliwości intelektualnych oraz kulturowych. Co oczywiste, nie zawsze znamy wszystkie impulsy, które rzeczywiście oddziaływały na twórcę – wiemy na przykład o jego zainteresowaniu teatrem¹¹. Można jednak przyjąć, że Warszawa początku XIX wieku, choćby z racji roli odgrywanej przez obieg komunikacyjny wytworzony dzięki prasie, a także dzięki relacjom towarzyskim, zaznajamiała swoich mieszkańców z wieloma aspektami życia intelektualnego i kulturowego. Można też uznać, że nowoczesny kosmos myślowy Warszawy tego czasu kształtował nowoczesnego człowieka – mieszczanina, inteligenta, choć oczywiście, jak zobaczymy, kwestia ta jest bardziej skomplikowana i wiąże się również z krytycznym nastawieniem wobec nowoczesności, charakterystycznym dla konserwatyzmu.

Wizerunek Chopina, który wyłania się z jego listów, prezentuje go, co nie rodzi zaskoczenia, jako w szczególny sposób zainteresowanego życiem artystycznym miasta, zwłaszcza muzycznym, ale też, jak wspomniałem, teatrem, a także wystawami w ratuszu czy na uniwersytecie. To smakosz wydarzeń kulturalnych, ciekawy artystycznych nowin. Śledzi prasę, interesuje go recepcja jego własnych występów, jak również los ważnych postaci świata sztuki. Czytając listy, poznajemy (auto)biografię kształtującego się nowoczesnego artysty, człowieka estetycznego, ustanawiającego siebie jako żyjącego sztuką. Na myśl przychodzą pojawiający się w epoce, mający XVIII-wieczny niemiecki rodowód ideał wychowania estetycznego i związana z nim formuła Bildung, zakładająca kształtowanie osobowości pełnej, moralnej, uformowanej właśnie przez kontakt z kulturą i w ten sposób harmonizującej się ze społeczeństwem. Dbanie Chopina o wygląd pozwala też mówić o jego dandyzmie¹².

Widać ponadto, że mamy do czynienia z Europejczykiem, podróżującym poza ziemie polskie, wychowanym w uniwersalnym modelu kultury europejskiej, w jej wariancie polskim, czerpiącym na początku XIX wieku inspiracje z Francji (tu bez wątpienia swoją rolę odegrało pochodzenie ojca Fryderyka), ale też coraz wyraźniej otwierającym się na Niemcy (państwa niemieckie – to w związku z muzyką i ruchem romantycznym) i Anglię (w tym przypadku inspirujący był rozwój gospodarczy, obserwowano rewolucję przemysłową i jej skutki, nie tylko bogactwo, lecz także biedę, co owocowało krytyką kapitalizmu).

Na początku XIX wieku – jak znakomicie pokazuje to Czesław Miłosz w Ziemi Ulro – dochodzi do wyodrębnienia się dwóch kultur: poetyckiej, umocowanej w wyobraźni, mieszczącej także religię i różne projekty duchowości, oraz naukowej, związanej z nowoczesnymi, racjonalistycznymi i empirycznymi procedurami poznawczymi, wiodącej do rozwoju cywilizacji instrumentalnej, nastawionej na użyteczność¹³. Pierwsza połowa stulecia upływa pod znakiem zmieszania tych dwóch kultur; osobnym wątkiem jest w związku z tym kwestia wyzwalania szkolnictwa spod władzy Kościoła, zainicjowana w oświeceniu, a także próby nadzorowania przez Kościół edukacji w czasach Królestwa Polskiego. Początkowo moim zamiarem było precyzyjne, niemal kartezjańskie, wydzielenie i uporządkowanie poszczególnych elementów wspomnianego wyżej kosmosu myśli: kolejnych zdarzeń, instytucji, idei, ludzi. Jednak warszawskie rozwidlające się ścieżki – jak napomknąłem, toutes proportions gardées – nowoczesności początku XIX wieku przecinają się i splatają. Niejednokrotnie łączą poezję z nauką. Nie sposób więc ich rozdzielić i opisać osobno.

Ostatecznie wydzieliłem nadrzędne formuły: „zdarzenia” (miasto), „instytucje”, „idee” (myśli), nie decydując się wszakże na konsekwentne wyodrębnianie różnych ich części. Czasem omawiane kwestie pojawiać się będą w różnych fragmentach książki, powrócą, oświetlane w odmienny sposób. Niekiedy podejmuję z pozoru arbitralne decyzje, kiedy chcę poruszyć dane zagadnienie. Najczęściej łącznikami – i przewodnikami po tych rozwidlających się i splątanych ścieżkach – są ludzie: Kazimierz Brodziński, Stanisław Staszic, Stanisław Kostka Potocki i inni. Ten ostatni, wychowanek Collegium Nobilium, poseł na Sejm Czteroletni, mason, pisarz związany z Iksami – klasycystycznymi krytykami teatralnymi – felietonista, entuzjasta sztuki i nauki (m.in. autor spolszczenia dzieła Johanna Winckelmanna O sztuce u dawnych, czyli Winkelmana Polskiego, klasyki neohellenizmu), minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego Królestwa Polskiego do 1820 roku, organizator szkolnictwa, reprezentant tendencji liberalnych i zwolennik pracy organicznej¹⁴ – to jedna z integralnych, działających na wielu polach postaci polskiego początku XIX wieku.

Pisząc o nowoczesności – i najczęściej wymiennie, choć to w istocie różne pojęcia, o modernizacji – mam na myśli szerokie rozumienie tego terminu, związane z rozwojem wiedzy i techniki, przemianami społecznymi i politycznymi, ekonomicznymi, obyczajowymi oraz mentalnymi, a także z formułą sztuki¹⁵. Mówiąc wprost – z radykalną zmianą wzoru życia, którą można obserwować u progu XIX stulecia, ale mającą swój początek jeszcze w wieku XVIII. Ze szczególnym nastawieniem na nowość, teraźniejszość i przyszłość. Na „odhamowanie”, które kusi nieograniczonym rozwojem, postępem, realizacją utopii¹⁶. W perspektywie filozoficznej wskazuje się na postępującą racjonalizację (i sekularyzację) świata, wyzwalanie się człowieka z różnych struktur tradycji i tworzenie przez niego własnej autonomii moralnej, opartej na rozumie, również na płynność, zmienność doświadczanej rzeczywistości. To wszystko, co Johann Wolfgang Goethe zapisał w Fauście, dając w ten sposób fundamenty mitu nowoczesnego człowieka, dostrzegając zresztą także mankamenty kondycji nowoczesnej, wynikające z tyranii rozumu podporządkowującego sobie to, co jednostkowe¹⁷. Nowoczesność oświeceniowa stawia sobie zarazem za cel uporządkowanie chaotycznego świata, stara się go zorganizować w zgodzie z zasadami rozumu¹⁸. Pragnie być w tym krytyczna. Do tego dochodzi dążenie do przekształcenia świata społecznego i politycznego. Zauważmy przy tym, że przyjęcie kategorii nowoczesności jako perspektywy patrzenia na Warszawę początku XIX stulecia sytuuje ją w horyzoncie długiego trwania, procesów, które zaczynają się w Europie w XVI wieku i trwają po dziś dzień¹⁹.

Tyle model. Rzeczywistość – zwłaszcza na ziemiach polskich, co będę chciał pokazać dalej w książce – była o wiele bardziej skomplikowana. Nowoczesność kształtowała się na tych terenach u początku XIX wieku w trudnych, mniej lub bardziej opresywnych, często pozainstytucjonalnych – albo w ramach instytucji poddanych obcej władzy – warunkach. Na gruzach dawnego państwa polskiego (sytuacja ta w szczególny sposób uruchamiała tęsknotę za przeszłością) i prób modernizacyjnych, podjętych w czasach oświecenia. Był też początek owego stulecia na ziemiach polskich momentem dotkliwego uświadomienia sobie przynależności do większych organizmów. Nie tylko państw zaborczych, lecz także europejskiego oraz światowego rynku ekonomicznego, kształtującego się globalnego kapitalizmu, w ramach którego coraz gorzej radziła sobie charakterystyczna dla tutejszej rzeczywistości gospodarka folwarczna. Wyzwaniem, często stanowiącym warunek przetrwania, okazało się więc też dostosowanie do wymogów „wieku kupieckiego i przemysłowego”. Do tego wypada dodać ogólnie konserwatywną (tradycjonalistyczną?)²⁰ dyspozycję społeczeństwa szlacheckiego, znajdującego dla siebie światopoglądowe wsparcie w Kościele, oraz słabość mieszczaństwa.

Wszystko to sprawia, że początek polskiego XIX wieku to czasy mocno eklektyczne, stanowiące efekt fuzji – bądź napięcia – światopoglądu szlacheckiego (arystokratycznego – Królestwem Polskim rządzić będzie elita arystokracji) i kształtującego się światopoglądu mieszczańskiego. Mamy więc do czynienia z nowoczesnością niejasną, zmieszaną, w której splata się to, co ma rodowód oświeceniowy, z tym, co tradycyjne, dawne; to, co rodzime, polskie, z tym, co europejskie. Nauka i religijność. Idee liberalne, rewolucyjne i konserwatyzm oraz tradycjonalizm. Nowoczesny projekt edukacyjny, mający swoje źródła w pracach Komisji Edukacji Narodowej, i zarazem pisane przez lata Ziemiaństwo polskie Kajetana Koźmiana, proponujące model życia gospodarskiego, sięgające do renesansowych wzorców szlacheckich.

Jerzy Jedlicki, zajmując się modernizacją Królestwa Polskiego, pisał o nieudanej (z wielu powodów) próbie jego kapitalistycznej industrializacji. Pokazał on, jak na ziemiach polskich początku XIX wieku pod zaborem rosyjskim dzięki rządowemu protekcjonizmowi powstawał przemysł: górnictwo i hutnictwo, a także włókiennictwo²¹. Do kwestii tej autor powrócił w latach 80., rozważając szerszą sprawę – jakiej cywilizacji potrzebują Polacy? – i skupiając się na naszym stosunku do modernizacji, na jej ambiwalentnym traktowaniu. Znamienne i obudowane światopoglądowo, również odniesieniami do religii, okazały się opór wobec polityki industrializacyjnej Staszica oraz promowanie gospodarki opartej na rolnictwie jako podstawy modelu rozwojowego. Niechęć do modernizacji wykształciła się na ziemiach polskich, zanim w ogóle doszło do jakiejkolwiek modernizacji²².

Inwazja nowoczesności (użyję takiej militarnej metafory) stawała się jednak coraz bardziej widoczna w interesującym mnie czasie w Warszawie. I to w wielu dziedzinach życia. Tak, zwracając uwagę na przemiany salonowej konwersacji, pisał o tym zjawisku w swoich opowieściach biograficznych Wacław Berent: „Wraz z czasem odmieniła się moda. Odczuł to i Bogusławski. Po salonach konwersowano już nie o «tragediach narodowych» na teatrze ani, jak wrychle, o wesołych komediach pana Fredry, lecz o nauce i umiejętnościach, zwłaszcza o tych drugich, rozprawiając i z damami o purpurze z czerwca krajowego, o nowych metodach w farbiarstwie, o sposobach dobywania cukru z pszenicy lub kartofli”²³. Jak odnotowuje pisarz, dawna ostoja świata arystokratycznego i właściwego dla niego modelu kultury elitarnej na początku XIX wieku stopniowo staje się sceną kształtującego się mieszczaństwa i jego dyskursów, również tych związanych z przemysłem.

Warszawa Chopina to skomplikowany oraz fascynujący tygiel intelektualny i kulturowy, w którym powstają podstawy polskiego XIX wieku. To miasto stanowiące ważny na ziemiach polskich ośrodek rozwoju myśli, promieniujący na resztę Królestwa. Na początku owego stulecia ciągle nie jest jeszcze przesądzony jego kształt, trwają spory dotyczące modelu cywilizacyjnego, dochodzi do konfrontacji – oczywiście w ograniczonym z powodu zaborów zakresie – postaw ideowych. Marceli Handelsman w książce poświęconej Adamowi Jerzemu Czartoryskiemu, rozważając kwestię wielkości i słabości pokolenia upadku I Rzeczypospolitej, zapowiadając los następnego pokolenia, pisał: „[...] zapadła końcowa katastrofa, która musiała jeszcze pogłębić sprzeczności w duszach tych, którzy rozwijać się mieli w ramach I i II rozbioru Polski. [...] A skutki dwoistości psychicznej życia, w której przyszło im dojrzewać, z zamknięciem ostatecznym, jak się w pierwszej chwili wydawać mogło, a w każdym razie nieodwracalnym, czegoś, co nie mogło już nigdy powrócić w dawnej postaci, te skutki obciążyły psychikę następnego pokolenia piętnem tragicznym XVIII stulecia”²⁴. Zdaniem psychologizującego tu autora dziedzictwo klęski jednych, tych słabszych, doprowadziło do cynizmu, a dla innych stało się źródłem konfliktów, wywołało niezdecydowanie, chwiejność, hamletyzm. Wątek ten powróci w późniejszej korespondencji Zygmunta Krasińskiego, związanego z Warszawą poety polskiego romantyzmu, wielokrotnie rozważającego źródła własnej i polskiej słabości, przekonującego, że stoi za nią fatalne doświadczenie historii²⁵.

Ujęcie, które tu proponuję – nawiązując zresztą do romantycznej metafory całości organizmu – zakłada, że człowiek jest nierozerwalnie i w wielowymiarowy sposób połączony z przestrzenią, w której egzystuje. Środowisko kształtuje człowieka, a ten z kolei stara się realizować swoją wolność i również je kształtować. Romantycy często kładli nacisk na tę ostatnią kwestię, próbując zaakcentować istnienie ludzkiej wolnej woli, m.in. Adam Mickiewicz tłumaczył w Collège de France relację między człowiekiem a środowiskiem²⁶. Miasto to zatem zarówno realna, wyodrębniona i wyodrębniająca mieszkańców topografia, jak i swego rodzaju stan umysłu. Miasto stanowi pewną organizację czasu, przestrzeni, relacji, która przekłada się na specyficzne doświadczanie istnienia. Zderza się ono z cywilizacją w wymiarze społecznym (zasada stowarzyszenia Gesellschaft wypierająca dawną wspólnotę Gemeinschaft)²⁷, instytucjonalnym czy w końcu technicznym (wspomnę choćby o oświetleniu miejskim, którego wprowadzenie zmieniło percepcję świata). Powstaje w efekcie przestrzenna i myślowa – jak również afektywna – całość. Przedstawiam ją za pomocą użytej wyżej metafory mapy refleksji: dynamicznej, zróżnicowanej, poszukującej, niewolnej od sprzeczności i napięć.

Występują w tym obszarze, jak już wspomniałem i jak będę to pokazywał, postaci wiodące, ważni aktorzy intelektualnej oraz kulturowej sceny miasta. Ich odnotowane wyżej powracanie w różnych konstelacjach zwraca uwagę na jeszcze jedną kwestię. Otóż mamy w Warszawie początku XIX wieku do czynienia z wyraźną formacją ojców założycieli (dominujących w ówczesnej patriarchalnej kulturze nad nielicznymi matkami założycielkami), kreujących polską nowoczesność na wielu jej polach i zarazem realizujących się w ramach wielu różnych aktywności: polityki, nauki, sztuki. Taka sytuacja wpływa na specyficzny – elitarny i odgórny – charakter polskiej modernizacji, co okazuje się jej cechą również dzisiaj.

Wmontowywane przeze mnie w różne fragmenty wywodu biografie ważnych postaci warszawskiej sceny myślowej początku XIX wieku mają go, z konieczności w sposób skrótowy, choć w różnym stopniu szczegółowości, urozmaicić, a także spersonalizować opowiadaną historię. Jedne z nich zadziwiają konsekwencją, inne zmiennością. Bohaterom książki przyszło żyć w ciekawych i pełnych wyzwań czasach, radzili sobie z nimi w różny sposób. Niektórzy z nich należeli do bezpośredniego kręgu Chopina – jako znajomi i przyjaciele rodziców, profesorowie czy znajomi samego artysty²⁸, tym poświęcam więcej uwagi, zwłaszcza jeśli wyraźnie zaznaczyli swoją obecność w polskiej kulturze. Zajmują mnie przy tym postaci ze świata, który w sposób ahistoryczny można określić mianem humanistycznego.

Nie będę budował narracji wokół postaci, jak uczynił to w swojej poświęconej początkom Królestwa Polskiego świetnej książce Koniec świata szwoleżerów Marian Brandys, podobnie też, jak robi to w Iksach György Spiró²⁹, stawiający bardziej na fabularyzację historii. Nie będę doszukiwał się ich motywacji psychologicznych czy wnikał w relacje interpersonalne. Zajmuje mnie coś, co wypada określić mianem biografii intelektualnej, kładącej nacisk na głoszone poglądy – muszę powtórzyć: w sposób skrótowy. Zwracam uwagę na pochodzenie – społeczne i narodowe – aktorów, a także czasem aktorek, początków polskiej nowoczesności, kształtującego się świata inteligencji; warto tu uwzględnić zróżnicowanie wyznań – zwłaszcza udział protestantów w owym świecie. Powstawał on jako zjawisko różnorodne, współtworzony przez przybyszów spoza Polski, poddający się procesom demokratyzacji, wielokulturowy.

Przyglądam się więc jednemu z początków polskiej nowoczesnej kultury miejskiej, scenie nowoczesności, która zmienia życie występujących na niej aktorów społecznych. Przyjęta przeze mnie perspektywa zakłada coś w rodzaju gęstego opisu, który ma na celu nie tylko samą rejestrację zjawisk, lecz także ich interpretację³⁰. Nie tyle jednak chodzi mi o determinanty, zasady tamtego świata, ile o jego atmosferę, o konteksty, nadające znaczenia działaniom ludzi, które z kolei ów świat przekształcają. Mam na celu zbliżenie się do przeszłości, która jest dla nas obca, do jej skomplikowanych, niepowtarzalnych, indywidualnych procesów. W zasadzie mógłbym napisać, że ważne jest dla mnie tradycyjne zadanie pracy historyka: ułatwienie wczucia się w zupełnie inny od naszego, niedostępny nam już świat przeszłości, który pozostawił po sobie jedynie ślady.

Książka porusza się po obszarach znanych, lecz nieskładanych w taką jak proponowana tu całość, niepoddanych takiej konceptualizacji, zazwyczaj bowiem różne aspekty świata początku XIX wieku, np. myśl estetyczną i ekonomiczną, rekonstruowano osobno. Korzystam z archiwów poprzedników, począwszy od dawnych książek Kazimierza Władysława Wójcickiego³¹, co odnotowuję w przypisach; daję w nich także odniesienia do dalszej lektury. Nie pretenduję do odkrycia nowych faktów, choć sięgam do prasy warszawskiej zajmującego mnie okresu, a także do ówczesnej intymistyki. Opowiadać historię można na różne sposoby, uzyskuje się wtedy efekt wielu różnych historii. Dla mnie ważna jest przyjęta rama interpretacyjna, porządkująca spojrzenie na przeszłość kategoria nowoczesności. Kreślę związane z nią główne tendencje, poszukuję energii, która doprowadziła do eksplozji (to kolejna wykorzystywana przeze mnie metafora) związanej z nią kultury. O dawnych zdarzeniach staram się pisać współczesnym językiem.

Jerzy Topolski, znakomity poznański historyk, pisał kiedyś o dwóch strategiach pracy historyka: kreta i orła. Ta pierwsza wiąże się ze spoglądaniem na przedmiot badań z bliska, z zainteresowaniem konkretem i jego dokładnym doświadczaniem; to praktyka mikrohistorii. Druga natomiast polega na oglądzie z wysoka i z daleka. Chcę połączyć te dwie perspektywy – zderzając ze sobą archiwum historyka z ramą interpretacyjną teoretyka.

Czas początku XIX wieku, zwłaszcza w jego warszawskiej odsłonie, to jednak w moim przekonaniu nie tylko zamknięta już przeszłość. Stwierdzenie to może wydawać się ryzykowne. Chciałbym zwrócić uwagę na to, że rysujące się wówczas konflikty ideowe – przede wszystkim, owszem, odziedziczony po oświeceniu, ale nabierający szerszego wymiaru społecznego konflikt pomiędzy tradycjonalistami a modernizatorami czy konserwatystami a liberałami, opór wobec nowoczesności – zdają się trwać w naszej kulturze i życiu politycznym po dziś dzień. Jak przekonywała całkiem niedawno Ewa Thompson, stanowią one ciągle nieprzepracowany aspekt postkolonialny naszej kultury, dziedzictwo doświadczenia zaborów, sprawiające, że nie wierzymy we własne możliwości kulturowe i cywilizacyjne – zarówno jako tradycjonaliści obawiający się konfrontacji z cywilizacją europejską, jak i modernizatorzy pragnący zaprowadzić cywilizację europejską w miejsce własnej kultury³².

I jeszcze jedno w kontekście aktualizacyjnym. Otóż, jak często się przyjmuje, kształt odzyskanej przez Polskę w 1918 roku niepodległości miał zostać wypracowany w zaborze rosyjskim, w Warszawie. Dokonało się to w drugiej połowie XIX wieku, ale grunt pod ten proces był przygotowywany od początku stulecia, właśnie przez wielkie otwarcie kulturowe i intelektualne, o którym chcę tu pisać. To powstanie listopadowe, tragiczne również w tym wymiarze, zakończyło, czy może raczej: przerwało pewien etap pracy cywilizacyjnej i kulturowej, podejmującej dziedzictwo polskiego oświecenia; zerwało jej ciągłość, często też niestety skazując na zapomnienie bohaterów tamtych czasów. Jak pisał Fryderyk Skarbek: „Rzadko się zdarzyło w dziejach narodowych, aby jedno pokolenie doczekało się tego, iżby wypadki krajowe i instytucje z nich wynikłe stały się historią starożytną życia jego; aby po upływie lat kilkudziesiąt było już tylko pomnikiem lub wspomnieniem to, co w oczach tego pokolenia powstało i życie wieczne jako instytucja zapowiadało”³³. Pisząc te słowa, autor jeszcze nie wiedział, że to nie ostatni taki przypadek w naszych dziejach narodowych.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Vous êtes Varsoviens...*

Kostkowi, z zachętą do Warszawy

Przypisy

* Tymi słowy Napoleon miał powitać delegację Polaków z zaboru pruskiego, ustanawiając Księstwo Warszawskie (Zdzisław Dębicki, Przedmowa, w: Juliusz Falkowski, Księstwo Warszawskie. Obrazy z życia kilku ostatnich pokoleń w Polsce, t. 1, Józef Sikorski, Warszawa 1906, s. 5). Dziękuję dr Marii Makaruk za lekturę i błyskotliwe komentarze do pierwszej wersji tej książki.

1 Nawiązuję tu do opowiadania Jorge Luisa Borgesa, Ogród o rozwidlających się ścieżkach, przekł. Andrzej Sobol-Jurczykowski, w: Fikcje, przekł. Kazimierz Piekarec et al., PIW, Warszawa 1972. Oczywiście warszawski ogród, w przeciwieństwie do argentyńskiego u Borgesa, ma charakter bardziej zamknięty. Podobieństwo, o które mi chodzi, opiera się na splotach łączących ludzi, myśli i instytucje. Wypada jednak też zauważyć pewien rodzaj otwarcia związany z dokonującą się dzięki Warszawie początku XIX wieku transmisją polskiej myśli oświeceniowej. Zob. na ten temat Dawid Maria Osiński, Pozytywistów dziedzictwo Oświecenia. Kierunki i formy recepcji, Wydawnictwo Episteme, Lublin 2018.

2 Zob. np. wspomnienia Teodora Morawskiego, Moje przygody. Ustęp z pamiętników, Kraków 1873, s. l.

3 Zob. w związku z tym znakomitą książkę Elżbiety Dąbrowicz, Galeria ojców. Autorytet publiczny w literaturze polskiej lat 1800–1861, Wydawnictwo Uniwersyteckie Trans Humana, Białystok 2009.

4 Zob. na ten temat Tomasz Kizwalter, Ludzie i idee oświecenia w Polsce porozbiorowej, WSiP, Warszawa 1987.

5 Zob. Tomasz Kizwalter, O nowoczesności narodu. Przypadek polski, Semper, Warszawa 1999, s. 91 i nn. A także Piotr Morawski, Oświecenie. Przedstawienia, PIW – Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, Warszawa 2017.

6 Zob. Bartosz Działoszyński, Cywilizacja. Szkice z dziejów pojęcia w XVIII i XIX wieku, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2018.

7 Zob. Larry Wolff, Inventing Eastern Europe. The Map of Civilization on the Mind of Enlightenment, Stanford University Press, Stanford 1994.

8 Zob. Ryszard Przybylski, Klasycyzm, czyli prawdziwy koniec Królestwa Polskiego, PIW, Warszawa 1983.

9 Zob. Władysław Smoleński, Przewrót umysłowy w Polsce wieku XVIII. Studia historyczne, PIW, Warszawa 1949.

10 Zob. Tadeusz Frączyk, Warszawa młodości Chopina, Towarzystwo im. Fryderyka Chopina, Kraków 1961, s. 212 i nn.

11 Zob. Anna Adamusińska-Tasak, Scena warszawska oczami Fryderyka Chopina, Narodowy Instytut Fryderyka Chopina, Warszawa 2018.

12 Zob. Ryszard Przybylski, Strój arystokraty ducha, „Zeszyty Literackie” 1990, nr 32, s. 75–92.

13 Zob. Czesław Miłosz, Ziemia Ulro, PIW, Warszawa 1982.

14 O pojęciu pracy organicznej w odniesieniu do całego polskiego XIX wieku zob. Marian Płachecki, Wojny domowe. Szkice z antropologii słowa publicznego w dobie zaborów (1800–1880), Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 2009, s. 167 i nn.

15 Z licznej literatury przedmiotu wymienię tu: Tadeusz Buksiński, Moderność, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza – Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii, Poznań 2001; Paul Johnson, Narodziny nowoczesności, przekł. Magdalena Iwińska et al., Marabut, Gdańsk 1995; Jürgen Osterhammel, Historia XIX wieku. Przeobrażenie świata, red. naukowa i posłowie Witold Molik, przekł. Izabela Drozdowska-Broering et al., Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2013.

16 Korzystam tu z metafory Petera Sloterdijka, poddającego krytyce nowoczesność (Kryształowy pałac. O filozoficzną teorię globalizacji, przekł. Borys Cymborowski, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2011, s. 73 i nn.).

17 Zob. na ten temat Włodzimierz Szturc, „Faust” Goethego. Ku antropologii romantycznej, Universitas, Kraków 1995.

18 Zob. Stanisław Filipowicz, Galimatias. Zaprzepaszczony sens Oświecenia, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2014, s. 8; Zygmunt Bauman, Prawodawcy i tłumacze, przekł. Jerzy Giebułtowski, Andrzej Ceynowa, red. nauk. przekładu Marian Kempny, Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1998.

19 Zob. Janina Kamionkowa, Życie literackie w Polsce w pierwszej połowie XIX w. Studia, PIW, Warszawa 1970, s. 11 i nn.

20 Terminy te sprawiają kłopot w języku potocznym, w którym są często używane zamiennie. Nie są jednak równoważne, do czego powrócę na końcu książki. Można przyjąć, że konserwatyzm stanowi nowoczesną reakcję na nowoczesność, tradycjonalizm natomiast ma natomiast charakter przednowoczesny i stara się ignorować nowoczesność. Konserwatyzm przyjmuje konieczność zmian, tradycjonalizm stara się ją wykluczyć. Zob. Jerzy Szacki, Kontrrewolucyjne paradoksy. Wizje świata francuskich antagonistów Wielkiej Rewolucji Francuskiej 1789–1815, PWN, Warszawa 1965.

21 Zob. Jerzy Jedlicki, Nieudana próba kapitalistycznej industrializacji. Analiza państwowego gospodarstwa przemysłowego w Królestwie Polskim XIX w., Książka i Wiedza, Warszawa 1964; Historie Polski w XIX wieku, red. Andrzej Nowak, t. 1, Kominy, ludzie i obłoki: modernizacja i kultura, DiG, Warszawa 2013. A także artykuły zawarte w: Warszawa XIX wieku 1795–1918, red. zbiorowa, z. 3, PWN, Warszawa 1974.

22 Zob. Jerzy Jedlicki, Jakiej cywilizacji Polacy potrzebują. Studia z dziejów idei i wyobraźni XIX wieku, PWN, Warszawa 1988; Tadeusz Łepkowski, Polska – narodziny nowoczesnego narodu (1764–1870), PWN, Warszawa 1967.

23 Wacław Berent, Nurt. Opowieści biograficzne, Czytelnik, Warszawa 1958, s. 43.

24 Marceli Handelsman, Adam Czartoryski, t. 1, Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Warszawa 1948, s. 18.

25 Piszę o tym szerzej w artykule Krasiński postkolonialnie. Wokół słabości poety, w: Romantyzm środkowoeuropejski w kontekście postkolonialnym, red. Michał Kuziak, Bartłomiej Nawrocki, cz. 1, Universitas, Warszawa 2016.

26 Zob. Adam Mickiewicz, Dzieła, red. Julian Krzyżanowski, t. 8, Literatura słowiańska, Czytelnik, Warszawa 1955, s. 57.

27 To rozróżnienie pochodzi z koncepcji Ferdinanda Tönniesa (Wspólnota i stowarzyszenie. Rozprawa o komunizmie i socjalizmie jako empirycznych formach kultury, przekł. Małgorzata Łukasiewicz, wstępem opatrzył Jerzy Szacki, PWN, Warszawa 1988). Wspólnota rozwija się w sposób organiczny. Odznacza się naturalną zgodnością jednostek, ich całkowitym uczestnictwem w zbiorowości, wzajemnym zrozumieniem i wspólnym działaniem. Jest przeniknięta duchem rodzinnym (dominują tu więzi emocjonalne). Tworzy organizm o charakterze religijnym, ugruntowany na wierze. Wspólnotę utwierdzają obyczaj, prawo zwyczajowe. Żyje ona przeszłością, jest zakorzeniona w tradycji (jej źródło tkwi w ludzie). We wspólnocie nie istnieje własność prywatna, nie dochodzi więc do depersonalizacji stosunków międzyludzkich, nie ma również zjawiska indywidualizacji i alienacji. Stowarzyszenie opiera się natomiast na zasadzie mechanizmu. To twór sztuczny, zatomizowany (zdezintegrowany), odznaczający się różnorodnością i konfliktem jednostek kierujących się indywidualną wolą racjonalną oraz zasadą indywidualnej własności. Relacje powstają w takiej zbiorowości przez negocjacje interesów (członkowie stowarzyszenia są sobie zasadniczo obcy), nastawienie na rzeczy i ich wartość ekonomiczną. Stowarzyszeniem władają opinia publiczna, abstrakcyjne prawa teorii (umowa), planowanie. Jest w końcu ten typ zbiorowości ukierunkowany na przyszłość. Zasada stowarzyszenia prowadzi do alienacji tworzących je jednostek.

28 Zob. w związku z tym Adolf Nowaczyński, Młodość Chopina, Czytelnik, Warszawa 1948; Warszawa. Miasto Chopina, red. Zdzisław Jachimecki et al., Instytut Fryderyka Chopina, Warszawa 1950.

29 Zob. Marian Brandys, Koniec świata szwoleżerów, t. 1–5, Iskry, Warszawa 1972–1979; György Spiró, Iksowie, przekł. Mieczysław Dobrowolny, Wydawnictwo W.A.B. – Grupa Wydawnicza Foksal, Warszawa 2013.

30 Formułę gęstego opisu związanego z interpretacją, poszukiwaniem znaczenia sytuującego się w kontekście zapożyczam od antropologa Clifforda Geertza (Opis gęsty. W poszukiwaniu interpretatywnej teorii kultury, w: idem, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, przekł. Maria M. Piechaczek, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005).

31 Zob. Kazimierz Władysław Wójcicki, Warszawa, jej życie umysłowe i ruch literacki w ciągu lat trzydziestu (od 1800 do 1830 r.), Gebethner i Wolff, Warszawa 1880.

32 Zob. Ewa Thompson, Said a sprawa polska. Przeciwko kulturowej bezsilności peryferii, „Europa. Tygodnik Idei” 2005, nr 26; eadem, Sarmatyzm i postkolonializm, „Europa. Tygodnik Idei” 2006, nr 46. Ponadto: Modernizacja Polski. Kody kulturowe i mity, red. Jan Szomburg, Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową, Gdańsk 2008.

33 Fryderyk Skarbek, Wspomnienie o Warszawskiem Towarzystwie Przyjaciół Nauk, s.n., Kraków 1860, s. 1.