Tytuł oryginału: Die Angst des Tormanns beim Elfmeter. Erzählung

© Suhrkamp Verlag Frankfurt am Main 1970

All rights reserved by and controlled through Suhrkamp Verlag Berlin

© for the Polish translation by Kamil Idzikowski

© for Post phobiam by Marcin Polak

© for the Polish edition by Officyna s.c

Wydanie I, Łódź 2022

Redakcja: Sława Lisiecka

Korekta: Tomasz Baudysz

Projekt typograficzny: Ewa Mikuła, Katarzyna Turkowska

Projekt okładki: Maciej Mraczek / maciejmraczek.pl

Wydawnictwo Officyna

93–114 Łódź, ul. Przędzalniana 99

officyna@officyna.com.pl

www.officyna.com.pl

508 156 066

Książka ukazała się przy wsparciu:

ISBN 978-83-66511-58-3

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Weronika Panecka

„Bramkarz patrzył, jak piłka przetacza się przez linię…”

Peter Handke. Strach bramkarza przed jedenastką

Gdy monter Josef Bloch, który niegdyś był znanym bramkarzem, stawił się przed południem w pracy, przekazano mu, że został zwolniony. Tak w każdym razie odczytał fakt, że nikt poza brygadzistą nie spojrzał znad drugiego śniadania, kiedy pojawił się w drzwiach baraku, gdzie akurat przebywali robotnicy. Po wyjściu na ulicę podniósł rękę, jednak przejeżdżający koło niego samochód – nie żeby miał zamiar wezwać taksówkę – nie był taksówką. Wtem usłyszał przed sobą dźwięk hamulców. Odwrócił się: za nim stała taksówka, kierowca zaczynał już pomstować. Odwrócił się ponownie, wsiadł do samochodu i kazał się zawieźć na Naschmarkt.

Był piękny październikowy dzień. Przy jednym ze straganów zjadł smażoną kiełbasę, a potem ruszył przez targ w stronę kina. Wszystko, co widział, działało mu na nerwy. Starał się widzieć jak najmniej. Gdy wszedł do kina, odetchnął.

Jakiś czas później zdziwiło go, że kiedy bez słowa położył pieniądze na obrotowym podajniku, kasjerka w bardzo naturalny sposób odpowiedziała gestem na jego gest. Obok ekranu zauważył elektroniczny zegar z podświetlanym wyświetlaczem. Gdzieś w połowie seansu usłyszał dźwięk dzwonu; przez dłuższy czas nie potrafił ustalić, czy dzwoniło w filmie, czy też na wieży kościoła przy rynku.

Po wyjściu na ulicę kupił sobie winogrona, wyjątkowo tanie o tej porze roku. Szedł dalej, jedząc je i wypluwając skórki. Z pierwszego hotelu, w którym poprosił o pokój, został odprawiony, gdyż miał przy sobie tylko aktówkę. Portier drugiego hotelu, znajdującego się przy bocznej uliczce, osobiście zaprowadził go na górę do pokoju. Zanim zostawił go samego, Bloch położył się na łóżku i niedługo potem zasnął.

Wieczorem wyszedł z hotelu i się upił. Później wytrzeźwiał i spróbował podzwonić po znajomych; ponieważ mieszkali poza miastem, a aparat nie wydawał reszty, szybko skończyły mu się drobne. Policjant, którego pozdrowił, nawet się nie zatrzymał i nie odpowiedział na jego pozdrowienie. Bloch zastanowił się, czy słowa, które krzyknął do stojącego po drugiej stronie ulicy funkcjonariusza, nie zostały przypadkiem błędnie odczytane, po czym przypomniał sobie, w jak naturalny sposób kasjerka w kinie popchnęła ku niemu tackę z biletem. Szybkość tego ruchu wprawiła go w takie zdumienie, że nieomal zapomniał podnieść ów bilet. Postanowił złożyć jej jeszcze jedną wizytę.

Dotarł do kina akurat w chwili, gdy gasły światła w gablotach z afiszami. Przed wejściem zobaczył mężczyznę na drabinie, który zdejmował litery ułożone w tytuł ostatniego filmu, a na ich miejsce wsadzał inne, układając tytuł z repertuaru na następny dzień. Bloch poczekał, aż będzie mógł odczytać tę zapowiedź, a następnie wrócił do hotelu.

Nazajutrz była sobota. Postanowił zostać w hotelu jeszcze jeden dzień. Nie licząc jakiegoś amerykańskiego małżeństwa, w restauracji podczas śniadania nie było nikogo oprócz niego. Przez pewien czas przysłuchiwał się ich rozmowie; jako tako udawało mu się za nią nadążać, ponieważ dawniej bywał ze swoją drużyną na turniejach w Nowym Jorku; potem wyskoczył do kiosku, żeby kupić kilka gazet. Jako że były to wydania weekendowe, ważyły wyjątkowo dużo; nie złożył ich na pół, tylko ścisnął je pod pachą i zaniósł do hotelu. Z powrotem usiadł przy swoim stoliku, z którego sprzątnięto już naczynia, po czym wyjął z gazet wkładki z ogłoszeniami, ponieważ działały na niego przygnębiająco. Za oknem zobaczył dwoje ludzi z grubymi gazetami. Wstrzymał oddech do czasu, aż zniknęli mu z oczu. Dopiero wówczas zorientował się, że to ta sama para Amerykanów, którą przedtem widział przy śniadaniu w restauracji hotelowej. Nie rozpoznał ich jednak, gdy wyszli na zewnątrz.

Później siedział długo w kawiarni, popijając ze szklanki wodę z kranu, którą podano mu do kawy. Od czasu do czasu wstawał, żeby przynieść sobie jedno z czasopism; leżały w stosach na specjalnie do tego przeznaczonych krzesłach i stolikach. W pewnym momencie kelnerka zabrała zgromadzoną koło niego stertę magazynów, mrucząc na odchodnym słowa: „Stolik na gazety”. Bloch – który wprawdzie z trudem znosił wertowanie czasopism, ale żadnego z nich nie potrafił odłożyć, nie przejrzawszy do końca – próbował co jakiś czas wyglądać na ulicę; kontrast między kolorowym magazynem a zmieniającymi się obrazami za oknem przynosił mu pewną ulgę. Wychodząc, sam odniósł czasopismo na stolik.

Kramy na Naschmarkcie już się pozwijały. Idąc przez rynek, od niechcenia kopał nadpsute warzywa i owoce, które wpadały mu pod nogi. Gdzieś między straganami załatwił naturalną potrzebę. Zauważył wtedy, że ściany drewnianych budek wokół są ciemne od moczu.

Skórki winogron wyplute przez Blocha poprzedniego dnia wciąż leżały na chodniku. Wyłożył banknot na obrotową tackę przy kasie, a pieniądz zaklinował się przy jej obracaniu, dzięki czemu zyskał pretekst, żeby zagaić rozmowę. Kasjerka odpowiedziała. On odparł coś innego. Było to niecodzienne, więc podniosła wzrok. Mógł zatem mówić dalej. W sali kinowej przypomniał sobie tanie powieścidło oraz kuchenkę elektryczną, które obok niej zobaczył; odchylił się w fotelu i zaczął rozróżniać szczegóły na ekranie.

Późnym popołudniem wsiadł do tramwaju i pojechał na stadion. Zajął miejsce stojące, jednak potem usiadł na gazetach, których wciąż jeszcze nie wyrzucił; nie przeszkadzało mu, że inni widzowie zasłaniają mu boisko. Gdy mecz rozpoczął się na dobre, większość i tak usiadła. Nie został przez nikogo rozpoznany. Zamiast podnieść gazety z ziemi, postawił na nich butelkę po piwie i opuścił stadion przed ostatnim gwizdkiem, chcąc uniknąć tłumu. Niemal puste autobusy i tramwaje czekające w ogromnej liczbie pod stadionem – mecz był naprawdę ważny – sprawiły, że poczuł się dziwnie. Wsiadł do jednego z tramwajów. Siedział tam prawie całkiem sam tak długo, że aż zaczął czekać. Czyżby sędzia doliczył kilka minut? Podniósł wzrok i spostrzegł zachodzące słońce. Nie próbując niczego w ten sposób wyrazić, spuścił głowę.

W pewnym momencie na zewnątrz zrobiło się wietrznie. Gdy tylko rozległ się ostatni gwizdek, złożony z trzech przeciągłych pojedynczych gwizdków, motorniczy i konduktorzy wsiedli do autobusów i tramwajów, a ze stadionu wybiegli kibice. Bloch wmawiał sobie, że słyszy, jak na boisko spadają butelki po piwie; jednocześnie słyszał dźwięk kurzu uderzającego o szyby. O ile wcześniej w kinie odchylił się w fotelu, o tyle teraz, gdy kibice szturmowali wagon tramwaju, pochylił się do przodu. Na szczęście wciąż miał przy sobie ulotkę o filmie. Nagle wydało mu się, że na stadionie włączono reflektory. „Nonsens” – powiedział do siebie. Jako bramkarz zawsze kiepsko bronił w świetle reflektorów.

Po powrocie do centrum zajęło mu trochę czasu znalezienie budki telefonicznej; natrafił na jedną pustą, jednak w środku leżała na podłodze wyrwana z aparatu słuchawka. Poszedł dalej. W końcu udało mu się zatelefonować z dworca Westbahnhof. Ponieważ była sobota, miał spory problem z dodzwonieniem się do kogokolwiek. Gdy wreszcie odebrała jedna z jego dawnych znajomych, musiał przez dłuższą chwilę mówić, nim domyśliła się, z kim rozmawia. Umówili się w knajpie w pobliżu dworca; wiedział, że jest tam szafa grająca. W oczekiwaniu na spotkanie, dla zabicia czasu, wrzucał monety do automatu, pozwalając innym wybierać za siebie piosenki, a kiedy grała muzyka, przyglądał się zdjęciom i autografom piłkarzy rozwieszonym na ścianach. Przed kilkoma laty lokal ten dzierżawił pewien napastnik z reprezentacji narodowej, ale później wyjechał do Stanów, gdzie został trenerem nieoficjalnej drużyny piłkarskiej; od czasu jej rozwiązania nie dochodziły już od niego żadne wieści. Bloch wdał się w rozmowę z dziewczyną, która siedziała przy stoliku koło szafy grającej i co jakiś czas sięgała ręką za siebie, by wybrać na ślepo znów tę samą płytę. Wyszła razem z nim z lokalu. Usiłował zaprowadzić ją do pierwszej lepszej kamienicy, lecz bramy były już zamknięte. Kiedy w końcu udało mu się jedną otworzyć, usłyszał, że za drzwiami obok – sądząc po śpiewie – odbywa się akurat msza. Weszli do windy znajdującej się między bramą wejściową a drugimi drzwiami; Bloch wcisnął przycisk na najwyższe piętro. Nim winda zdążyła ruszyć, dziewczyna uznała, że jednak chce wysiąść. Wcisnął przycisk pierwszego piętra. Wysiedli tam i zostali na klatce schodowej. Dopiero teraz zdobyła się na czułość. Pobiegli razem po schodach na górę. Na poddaszu czekała winda; wsiedli, zjechali na dół i wyszli z powrotem na ulicę.

Bloch szedł jeszcze kawałek obok niej, ale po chwili zawrócił i skierował się do knajpy. Jego dawna znajoma już tam była, choć nie zdjęła płaszcza. Wyjaśnił drugiej dziewczynie, która wciąż czekała przy stoliku obok szafy grającej, że jej koleżanka nie wróci, po czym wyszedł z lokalu wraz z kobietą.

– Czuję się głupio, tak bez płaszcza, gdy ty masz na sobie płaszcz – powiedział.

Wzięła go pod rękę. Chcąc się wyswobodzić, wykonał taki ruch, jakby chciał jej coś pokazać. Nie wiedział jednak co. Nagle naszła go ochota na kupienie wieczornej gazety. Szli różnymi ulicami, ale nie natrafili na żadnego gazeciarza. Wreszcie pojechali autobusem na dworzec Südbahnhof, który okazał się już zamknięty. Bloch udał przestrach; w rzeczywistości jednak naprawdę był przestraszony. Jeszcze w autobusie kobieta otworzyła torebkę i zaczęła w niej grzebać, dając mu w ten sposób do zrozumienia, iż ma akurat te dni.

– Zapomniałem zostawić kartkę – powiedział, nie wiedząc, co ma właściwie na myśli, mówiąc „kartka” i „zostawić”.

Tak czy inaczej, wsiadł sam do taksówki i pojechał na Naschmarkt.

W soboty w kinie odbywały się seanse nocne, więc przybył na miejsce nawet za wcześnie. Poszedł do położonej w pobliżu restauracji samoobsługowej i zjadł na stojąco kotlet mielony. Spróbował opowiedzieć dziewczynie za ladą dowcip, możliwie jak najkrótszy; kiedy czas minął, a on wciąż jeszcze nie dotarł do puenty, urwał w pół zdania i zapłacił. Dziewczyna parsknęła śmiechem.

Na ulicy spotkał znajomego, który poprosił o pieniądze. Bloch zaklął. Akurat w chwili, gdy pijany mężczyzna chwycił go za koszulę, na ulicy zrobiło się ciemno. Zlękniony napastnik opuścił rękę. Bloch, który podejrzewał, że neon kinowy może zgasnąć, odszedł szybkim krokiem. Przed kinem natrafił na kasjerkę; wsiadała właśnie do samochodu jakiegoś faceta.

Spojrzał w jej stronę. Siedząc już na miejscu obok kierowcy i poprawiając pod sobą sukienkę, odpowiedziała na jego spojrzenie; w każdym razie odczytał to jako odpowiedź. Nic więcej nie zaszło: zatrzasnęła drzwi i samochód odjechał.

Wrócił do hotelu. Chociaż w holu paliło się światło, nikogo tam nie zastał. Kiedy zdejmował z haczyka klucz do swojego pokoju, z przegródki wypadła złożona na czworo kartka – był to rachunek. Stał jeszcze w holu, trzymając w ręku kartkę i przyglądając się samotnej walizce przy drzwiach, gdy z zaplecza wyjrzał recepcjonista. Bloch z miejsca poprosił go o gazetę, jednocześnie zaglądając do pomieszczenia przez otwarte drzwi, za którymi mężczyzna najwyraźniej ucinał sobie drzemkę na krześle przyniesionym z holu. Portier przymknął drzwi – Bloch widział już tylko niską drabinę oraz stojący na niej gar – lecz odpowiedział dopiero wtedy, gdy znalazł się za ladą recepcji. Uznawszy samo przymknięcie drzwi za znak odmowy, Bloch udał się na górę do pokoju. Idąc przez naprawdę długi korytarz, tylko przed jednymi drzwiami zauważył parę butów; w pokoju zdjął z nóg własne, nie rozwiązując sznurówek, po czym również wystawił je przed drzwi. Położył się na łóżku i natychmiast zasnął.

W środku nocy wyrwała go ze snu kłótnia w sąsiednim pokoju; mogło być jednak i tak, że to tylko jego słuch, nadwrażliwy wskutek nagłego przebudzenia, wziął te głosy za kłótnię. Uderzył pięścią o ścianę. Chwilę później usłyszał szum wody w rurach. Ktoś zakręcił kran; zapadła cisza i z powrotem zasnął.

Nazajutrz obudził się, gdy zadzwonił telefon hotelowy. Spytano go, czy chce zostać jeszcze jedną noc. Patrząc na leżącą na podłodze aktówkę – w pokoju nie było półki na bagaż – powiedział szybko: „Tak”, i odłożył słuchawkę. Wziął z korytarza buty, które – pewnie dlatego, że była niedziela – nie zostały wyczyszczone, a następnie wyszedł z hotelu, nie zjadłszy śniadania.

W toalecie na dworcu Südbahnhof ogolił się maszynką elektryczną. Potem wziął prysznic w jednej z kabin. Ubierając się, przeczytał w gazecie wiadomości sportowe oraz dział kryminalny. Minęło trochę czasu – wciąż jeszcze czytał, bo w kabinach wokół było dość spokojnie – aż nagle poczuł się dobrze. Oparł się, już w ubraniu, o ścianę kabiny i kopnął butem w drewnianą ławkę. Zdziwiona hałasem babcia klozetowa spytała, co się dzieje, a gdy nie odpowiedział, zapukała do drzwi. Bloch znów nie zareagował, na co kobieta trzepnęła ręcznikiem (albo czymś innym) o klamkę i odeszła. Doczytał gazetę na stojąco.

Na placu przed dworcem spotkał znajomego, który powiedział mu, że jedzie na przedmieścia sędziować czwartoligowy mecz. Odczytał to jako żart i podchwycił go, mówiąc, że w takim razie może pojechać z nim jako sędzia liniowy. Wtedy znajomy rozsznurował swój worek marynarski, pokazując mu strój sędziego oraz siatkę cytryn, ale i te przedmioty, podobnie jak pierwsze zdanie rozmówcy, Bloch uznał za żart, za śmieszne rekwizyty ze sklepu z gadżetami. Chcąc pociągnąć dowcip dalej, zaproponował, że skoro już jedzie, to może też ponieść mu worek. Nawet wtedy, gdy siedział już z nim w pociągu podmiejskim, z workiem marynarskim na kolanach, wydawało mu się jeszcze – tym bardziej, że było koło południa, a przedział świecił pustkami – iż robi to wszystko dla zabawy. Nie wiedział jednak, co ma pusty przedział do jego niepoważnego zachowania. Fakt, że ów znajomy pojechał z workiem marynarskim na przedmieścia, a on zabrał się wraz z nim, że zjedli razem obiad w podmiejskiej gospodzie, po czym poszli na, jak wyraził się Bloch, „najprawdziwsze w świecie boisko” – wszystko to również w drodze powrotnej (wracał sam, bo mecz go nie zaciekawił) wydawało mu się grą pozorów prowadzoną przez nich obu. „To wszystko się nie liczyło”, pomyślał. Na szczęście na placu przed dworcem nikogo już nie spotkał.

Z budki na skraju parku zadzwonił do byłej żony. Powiedziała, że u niej wszystko w porządku, lecz nie spytała, co u niego. Bloch poczuł niepokój.

Usiadł w kawiarnianym ogródku – wciąż otwartym, choć było już po sezonie – i zamówił piwo. Gdy minął jakiś czas, a kelner z piwem wciąż się nie pokazał, poszedł sobie. Poza tym oślepiał go stalowy blat stołu, nieprzykryty obrusem. Zatrzymał się przed oknem jakiejś restauracji; ludzie w środku siedzieli przed telewizorem. Przyglądał się przez chwilę. Ruszył dalej, gdy ktoś z siedzących odwrócił głowę w jego stronę.

Na Praterze został wciągnięty w bójkę. Jeden z napastników chwycił go od tyłu za marynarkę i szarpnął do góry, od drugiego dostał z byka w podbródek. Ugięły się pod nim lekko kolana, jednak zdołał wymierzyć temu z przodu kopniaka. W końcu udało im się przepchnąć go za stragan ze słodyczami, gdzie dokończyli robotę. Upadł na ziemię, a oni poszli w swoją stronę. Później oczyścił sobie twarz i ubranie w toalecie publicznej.

Udał się do kawiarni w drugiej dzielnicy i grał w bilard aż do wiadomości sportowych. Poprosił kelnerkę o włączenie telewizora, ale potem oglądał program tak, jakby wcale go nie obchodził. Zaproponował kelnerce drinka. Kiedy wróciła z tylnej sali, gdzie uprawiano hazard, stał już przy wyjściu. Minęła go bez słowa; wyszedł na ulicę.

Gdy trafił z powrotem na Naschmarkt i ujrzał puste skrzynki po owocach i warzywach za straganami, ułożone byle jak jedna na drugiej, odniósł wrażenie, że te skrzynki również stanowią coś w rodzaju żartu, że nie są na serio. „Jak dowcipy bez słów!” – pomyślał Bloch, który lubił takie dowcipy. To poczucie udawania i gry („Cały ten cyrk z sędziowskim gwizdkiem w worku!” – pomyślał) opuściło go dopiero w sali kinowej: kiedy na ekranie spostrzegł komika, który niby przypadkiem, przechodząc koło sklepu ze starociami, wziął do ręki trąbkę i w całkiem naturalny sposób spróbował coś na niej zagrać, zobaczył ten instrument, a następnie wszystko pozostałe, jako rzeczy niebędące na niby i niedwuznaczne. Uspokoił się.

Po filmie stał wśród straganów na Naschmarkcie, czekając na kasjerkę. Wyszła z kina niedługo po tym, jak zaczął się ostatni seans. Nie chciał jej przestraszyć, zachodząc ją spomiędzy drewnianych budek, więc siedział dalej na skrzynce, aż dotarła do lepiej oświetlonej części rynku. W jednym z pustych kramów, za spuszczoną roletą z blachy, zadzwonił telefon; numer telefoniczny stoiska był wypisany dużymi cyframi na blasze. „Nieważny!” – pomyślał Bloch natychmiast. Ruszył za kasjerką, nie starając się jej dogonić. Kiedy wsiadała do autobusu, przyspieszył kroku i zdążył w sam raz, by wsiąść za nią. Usiadł naprzeciwko niej, lecz kilka rzędów dalej. Dopiero gdy na następnym przystanku widok zasłonili mu wsiadający pasażerowie, mógł się przez chwilę zastanowić: chociaż na niego spojrzała, najwyraźniej nie został rozpoznany; czyżby jego wygląd tak bardzo ucierpiał w bójce? Pomacał się po twarzy. Pomysł, by zerknąć na dziewczynę w odbiciu w szybie, wydał mu się żałosny. Wyjął z kieszeni marynarki gazetę i spuścił wzrok na litery, ale nie zaczął czytać. Po chwili zreflektował się, że jednak czyta. Naoczny świadek zeznawał w sprawie zabójstwa jakiegoś alfonsa, któremu strzelono z bliska w oko. „Nagle z tyłu jego głowy wyfrunął nietoperz i plasnął o ścianę. Serce podeszło mi do gardła”. Kiedy ni stąd, ni zowąd, jeszcze w tym samym akapicie, zdania zaczęły się odnosić do czegoś zupełnie innego, do jakiejś innej osoby, Blocha zdjął strach. „Powinni to byli przenieść do następnego akapitu!” – pomyślał, gdy jego strach przerodził się w złość. Przeszedł kilka kroków między siedzeniami w stronę kasjerki i usiadł na skos od niej, dzięki czemu mógł na nią spojrzeć; nie zrobił tego jednak.

Kiedy wysiedli, stwierdził, że są już daleko poza centrum, w pobliżu lotniska. O tej porze, w nocy, było tam bardzo cicho. Szedł obok dziewczyny, ale trzymał dystans; nie sprawiał wrażenia, jakby chciał się do niej przyłączyć, a już tym bardziej jakby jej towarzyszył. Nieco później jej dotknął. Stanęła w miejscu, zwróciła się ku niemu i również go dotknęła – tak gwałtownie, że aż się przestraszył. Przez chwilę torebka, którą trzymała w drugiej ręce, wydawała mu się bardziej znajoma niż ona sama.

Idąc dalej, zachowywali pewien dystans, nie dotykali się nawzajem. Dopiero na klatce schodowej znów jej dotknął. Dziewczyna zaczęła biec; on poszedł wolniej. Gdy dotarł na górę, rozpoznał jej mieszkanie po szeroko otwartych drzwiach. Poruszyła się w ciemności, by przyciągnąć jego uwagę; podszedł do niej i od razu przystąpili do rzeczy.

Kiedy rano, po tym, jak obudził go jakiś hałas, wyjrzał przez okno, zobaczył samolot właśnie podchodzący do lądowania. Miganie świateł pozycyjnych maszyny skłoniło go do zasunięcia zasłony. W nocy nie włączali lamp, więc okno zostało odsłonięte. Położył się i zamknął oczy.

Gdy leżał tak z zamkniętymi oczami, opadła go dziwna niemożność wyobrażenia sobie czegokolwiek. Starał się odtworzyć w myślach znajdujące się wokół przedmioty, korzystając z najróżniejszych nazw, ale z żadnym mu się to nie udało; nie potrafił nawet zobaczyć w wyobraźni samolotu, którego lądowanie przed chwilą widział i którego hamulce wciąż wyły na pasie. Otworzył oczy i zapatrzył się w kąt, gdzie znajdował się aneks kuchenny. Próbował utrwalić sobie w pamięci czajnik i uschnięte kwiaty zwieszające się ze zlewu. Wystarczyło jednak, że tylko zamknął oczy, a kwiaty i czajnik stały się dla niego czymś niewyobrażalnym. Postanowił pomóc sobie już nie pojedynczymi słowami, ale całymi zdaniami opisującymi te przedmioty; miał nadzieję, że jeśli zbuduje o nich historyjkę z takich zdań, będzie mu łatwiej je sobie wyobrazić. Czajnik gwizdał. Te kwiaty podarował dziewczynie przyjaciel. Nikt nie zestawił czajnika z kuchenki elektrycznej. „Napijesz się herbaty?” – zapytała dziewczyna. Nic z tego: otworzył oczy, nie mogąc już dłużej wytrzymać. Leżąca przy nim dziewczyna spała.

Zaczął się robić nerwowy. Z jednej strony ta natarczywość otoczenia, gdy miał otwarte oczy, z drugiej – jeszcze gorsza natarczywość słów na rzeczy wokół, kiedy miał je zamknięte! „Może to stąd, że właśnie się z nią przespałem?” – pomyślał. Poszedł do łazienki, gdzie długo stał pod prysznicem.

Gdy wrócił, czajnik naprawdę gwizdał.

– Obudził mnie prysznic – powiedziała dziewczyna.

Odniósł wrażenie, jakby po raz pierwszy zwróciła się do niego wprost. Odrzekł, że jeszcze nie całkiem doszedł do siebie, po czym spytał, czy w dzbanku na herbatę są mrówki.

– Mrówki?

Kiedy gorąca woda uderzyła w liście na dnie dzbanka, zamiast herbaty zobaczył tam mrówki – owady, na które kiedyś zdarzyło mu się wylać wrzątek. Z powrotem odsunął zasłonę.

Herbata w otwartej puszce, do której światło wpadało tylko od góry przez niewielki okrągły otwór i odbijało się od wewnętrznych ścianek, była dziwnie oświetlona. Bloch, siedząc z puszką przy stole, wbił wzrok prosto w otwór. Uważał za zabawne, że tak fascynuje go osobliwe lśnienie liści herbaty; równocześnie cały czas rozmawiał z dziewczyną, nie skupiając na tym jednak zbyt wielkiej uwagi. W końcu zamknął otwór pokrywką, ale w tej samej chwili umilkł. Dziewczyna nie dostrzegła żadnej zmiany.

– Mam na imię Gerda! – rzuciła.

Wcale nie chciał tego wiedzieć. Spytał, czy niczego nie zauważyła, jednak ona zdążyła już nastawić płytę – jakiś włoski singiel z akompaniamentem gitar elektrycznych.

– Lubię jego głos – powiedziała.

Bloch, który nie przepadał za włoskimi szlagierami, milczał.

Potem wyszła na chwilę po coś na śniadanie („Dziś poniedziałek!” – zawołała), dzięki czemu wreszcie miał okazję, by w spokoju wszystkiemu się przyjrzeć. Przy jedzeniu dużo rozmawiali. Po jakimś czasie zauważył, że kiedy dziewczyna odnosi się do rzeczy, o których dopiero co jej opowiedział, zachowuje się tak, jakby dotyczyły jej samej, podczas gdy on, wspominając o czymś, o czym ona przed chwilą mówiła, zawsze w ostrożny sposób ją cytuje lub – jeśli już zdarzyło mu się mówić własnymi słowami – odcina się od każdego nowego wyrazu, dodając: „ten” lub „ta, o której mówiłaś”, jak gdyby ze strachu, że jej sprawy mogłyby zacząć go obchodzić. Wystarczyło na przykład, że napomknął coś o swoim brygadziście albo piłkarzu o nazwisku Cichy, a dziewczyna od razu mogła mówić o nich „brygadzista” oraz „Cichy”, jak o ludziach dobrze jej znanych; on natomiast, gdy usłyszał o jakimś jej znajomym Freddiem albo pubie o nazwie „Stephanskeller”, odpowiadał niepewnie: „Ten Freddy?” i „Ten pub »Stephanskeller«?”. Każde jej słowo odbierało mu chęć odnoszenia się do treści jej wypowiedzi, a fakt, że ona sama tak obcesowo – jak to odczuwał – używa jego słów, działał mu na nerwy.

Było wprawdzie kilka chwil, kiedy rozmowa stawała się dla niego równie oczywista i naturalna jak dla niej: on zadawał pytanie, ona odpowiadała; ona zadawała pytanie, on udzielał jej oczywistej odpowiedzi.

– Czy to odrzutowiec?

– Nie, to śmigłowiec.

– Gdzie mieszkasz?

– W drugiej dzielnicy.

Jeszcze trochę, a opowiedziałby jej nawet o bójce.

Ale wtem wszystko znów zaczynało go irytować. Chciał jej coś odpowiedzieć, lecz urwał w pół słowa, ponieważ stwierdził, że to, co miał zamiar wyrazić, rozumie się samo przez się. Dziewczyna zrobiła się niespokojna i zaczęła chodzić tam i z powrotem po pokoju, próbując znaleźć sobie jakieś zajęcie i raz po raz głupio szczerząc zęby. Trochę czasu zeszło na odwracaniu i zmienianiu płyt gramofonowych. Wstała i położyła się na łóżku; on usiadł koło niej. Spytała, czy idzie dziś do pracy.

Nagle chwycił ją za gardło. Ścisnął od razu tak mocno, że nawet nie zdążyła uznać tego za żart. Z korytarza dobiegły go jakieś głosy. Był śmiertelnie przerażony. Zauważył, że cieknie jej coś z nosa. Mamrotała. W końcu usłyszał jakby trzask. Zabrzmiało to w jego uszach niczym dźwięk kamienia uderzającego znienacka w podwozie samochodu na wyboistej drodze. Na linoleum skapnęła ślina.

Niepokój był tak silny, że Bloch momentalnie opadł z sił. Położył się na podłodze; nie był w stanie zasnąć ani podnieść głowy. Usłyszał, że ktoś uderza od zewnątrz w klamkę ścierką lub ręcznikiem. Nastawił uszu. Nic nie było słychać. Czyli jednak zasnął.

Nie potrzebował dużo czasu, żeby się rozbudzić; już w pierwszej chwili po przebudzeniu poczuł się całkiem obnażony; tak jakby w pokoju był przeciąg – pomyślał. Przez cały ten czas nawet się nie zadrasnął. Pomimo to wmawiał sobie, iż z całej powierzchni jego skóry sączy się coś w rodzaju limfy. Wstał i wytarł wszystkie przedmioty w pomieszczeniu ściereczką do naczyń.

Wyjrzał przez okno: na dole ktoś biegł przez trawnik do furgonetki, niosąc w jednej ręce kilka garniturów na wieszakach.

Bloch wyszedł z mieszkania i zjechał windą na dół. Znalazłszy się na zewnątrz, poszedł prosto przed siebie. Wreszcie wsiadł do podmiejskiego autobusu i pojechał na pętlę tramwajową, a stamtąd dalej do centrum.

W hotelu powiedziano mu, że jego aktówka została zabrana z pokoju i zamknięta pod kluczem, ponieważ nie spodziewano się już jego powrotu. Kiedy płacił, boy poszedł po nią na zaplecze. Bloch spostrzegł na torbie jasny okrąg i stwierdził, że ktoś musiał postawić na niej mokrą od spodu szklankę mleka. Gdy portier przystąpił do szukania reszty, otworzył ją i zobaczył, że przeszukano również jej wnętrze: trzonek szczoteczki do zębów wystawał ze skórzanego etui; na samym wierzchu leżało radio kieszonkowe. Obejrzał się za boyem, lecz ten prysnął już z holu. Za ladą recepcji było dosyć ciasno, dzięki czemu mógł jedną ręką przyciągnąć do siebie portiera, wziąć wdech, po czym drugą zamarkować cios w twarz. Mężczyzna wzdrygnął się, choć Bloch wcale go nie uderzył. Boy siedział cicho na zapleczu. Tymczasem Bloch wyszedł z aktówką na ulicę.

Dotarł do działu kadr swojej firmy akurat tuż przed przerwą obiadową i odebrał dokumenty. Zdziwiło go, że nie są jeszcze gotowe i że sekretarka musi wykonać w tej sprawie kilka telefonów. Zapytał, czy sam mógłby zatelefonować, a gdy dostał do ręki aparat, zadzwonił do byłej żony; odebrało dziecko i bez chwili zawahania wyrecytowało wyuczoną na pamięć formułkę o tym, że mamy nie ma w domu; Bloch odłożył słuchawkę. Tymczasem sekretarka zdążyła skompletować papiery. Wsunął kartę podatkową do aktówki i spytał, co z jego zaległą pensją, jednak kobiety nie było już w biurze. Zostawił na biurku drobne za wykonany telefon i wyszedł z budynku.

Również banki już się pozamykały. Przeczekał w parku do końca przerwy obiadowej, po czym wypłacił pieniądze z rachunku bieżącego (konta oszczędnościowego nigdy nie założył). Nie było tego za wiele, więc postanowił zwrócić do sklepu radio tranzystorowe, które wciąż wyglądało na nieużywane. Wsiadł do autobusu i pojechał do swojej kwatery w drugiej dzielnicy, skąd zabrał nie tylko radio, ale też lampę błyskową i maszynkę do golenia. W sklepie wyjaśniono mu, że produktów nie można zwrócić, a jedynie wymienić na coś innego z asortymentu. Wrócił autobusem do siebie i spakował do torby podróżnej dwa puchary – były to, rzecz jasna, tylko repliki pucharów zdobytych niegdyś przez jego drużynę w turnieju i na mistrzostwach – a także złoty breloczek w kształcie korków piłkarskich.

W sklepie ze starociami z początku nie zastał nikogo. Czekając na sprzedawcę, wyjął rzeczy z torby i postawił je na kontuarze. Po chwili wydało mu się to jednak zbyt bezceremonialne – wyłożył towary tak, jakby z góry było wiadomo, że właściciel zgodzi się na kupno. Szybko zdjął przedmioty z blatu, a nawet schował z powrotem do torby; postawił je ponownie na ladzie dopiero wtedy, gdy go o to poproszono. Z tyłu na regale dostrzegł pozytywkę z baletnicą z porcelany w typowej dla takich figurek pozie. Jak za każdym razem, gdy miał przed oczami jakąkolwiek pozytywkę, odniósł wrażenie, że akurat tę gdzieś już kiedyś widział. Przystał na pierwszą zaproponowaną cenę za swoje towary, nie próbując się targować.

Z przewieszonym przez ramię lekkim płaszczem, który zabrał ze sobą z pokoju, pojechał dalej na Südbahnhof. Idąc na przystanek autobusowy, minął sprzedawczynię z kiosku, gdzie zwykł kupować gazety. Była ubrana w futro, trzymała psa na smyczy. I chociaż często zamieniał z nią kilka słów, spoglądając na jej brudne opuszki palców, gdy wręczała mu gazetę i wydawała resztę, wyglądało na to, że teraz, poza kioskiem, go nie rozpoznała; w każdym razie nie podniosła wzroku i nie odpowiedziała na jego pozdrowienie.

W ciągu dnia kursowało tylko kilka pociągów w stronę granicy. W oczekiwaniu na następny przespał się w kinie dworcowym, gdzie wyświetlano kroniki filmowe i kreskówki. W pewnym momencie zrobiło się dziwnie jasno, a szelest opadającej lub podnoszącej się kurtyny wydał mu się niebezpiecznie bliski. Chcąc sprawdzić, czy kurtyna podniosła się, czy opadła, otworzył oczy. Ktoś świecił mu latarką w twarz. Bloch wytrącił bileterowi latarkę z ręki i udał się do toalety na zapleczu.

Było tam spokojnie, przez okno wpadało światło dnia; postał przez chwilę w ciszy.

Bileter wszedł do toalety za nim, grożąc mu policją. Bloch odkręcił kran, umył ręce, po czym włączył przyciskiem suszarkę i wsadził je pod strumień ciepłego powietrza; zanim skończył, bileter zdążył się ulotnić.

Bloch przystąpił do mycia zębów. Obserwował w lustrze, jak za pomocą jednej ręki porusza szczoteczką, a drugą rękę, z dłonią lekko zaciśniętą w pięść, trzyma w dziwacznej pozycji na piersi. Z kina dobiegły go hałasy i wrzaski bohaterów kreskówki.

Miał kiedyś jedną znajomą, o której wiedział, że teraz prowadzi gospodę w miasteczku przy południowej granicy. Na poczcie dworcowej, gdzie dostępne były książki telefoniczne obejmujące cały kraj, bezskutecznie szukał jej numeru. Znalazł kilka pozycji z numerami lokali gastronomicznych w tej miejscowości, jednak nie podano nazwisk ich właścicieli. Poza tym podnoszenie książek telefonicznych – wisiały w jednym rzędzie grzbietami do góry – wkrótce go przerosło. „Twarzą do dołu” – pomyślał nagle. Na pocztę wszedł policjant i kazał mu okazać dokument tożsamości.

Policjant – spoglądając to w dół na paszport, to Blochowi w twarz – wyjaśnił, że bileter złożył na niego skargę. Po chwili Bloch postanowił się wytłumaczyć, ale zanim otworzył usta, funkcjonariusz wręczył mu paszport z powrotem, dodając: „Zjeździł pan sporo świata”. Bloch nie obejrzał się za wychodzącym, tylko wypuścił z rąk książkę, która od razu wróciła na miejsce. Ktoś krzyczał. Kiedy Bloch spojrzał przed siebie, zobaczył greckiego gastarbeitera w kabinie telefonicznej, który donośnym głosem mówił coś do słuchawki. Uznał, że zamiast pociągiem, lepiej jednak będzie pojechać autobusem; wymienił bilet, kupił bułkę z kiełbasą oraz kilka gazet, po czym rzeczywiście skierował się na dworzec autobusowy.

Autokar już czekał, choć był jeszcze zamknięty. Kierowcy stali kawałek dalej, pogrążeni w rozmowie. Bloch usiadł na ławce; świeciło słońce; zjadł bułkę, lecz nie otworzył żadnej z gazet, gdyż chciał je oszczędzić na wielogodzinną jazdę.

Luki po obu stronach autokaru zapełniały się bardzo powoli – niewielu podróżnych miało ze sobą bagaż. Bloch czekał na zewnątrz aż do chwili, kiedy zamknęły się tylne drzwi, po czym wskoczył przednim wejściem do środka. Pojazd ruszył, jednak zaledwie parę sekund później znów się zatrzymał, bo ktoś jeszcze chciał się dosiąść; była to wieśniaczka z zawodzącym dzieckiem. Dziecko szybko się uspokoiło i autobus odjechał.

Bloch spostrzegł, że usiadł dokładnie nad kołem – jego stopy zsunęły się z wybrzuszonej w tym miejscu podłogi. Przesiadł się do ostatniego rzędu, skąd, w razie potrzeby, mógł bez większego wysiłku wyjrzeć przez tylne okno. Nie żeby miało to jakiekolwiek znaczenie, ale siadając, spojrzał w oczy kierowcy odbijające się w lusterku. Odwrócił się, by wepchnąć za siebie aktówkę, i korzystając z okazji, zerknął przez okno. Drzwi harmonijkowe głośno klekotały.

Wszystkie siedzenia w autobusie – z wyjątkiem tych w dwóch przedostatnich rzędach, ustawionych vis-à-vis – były skierowane do przodu. I o ile niemal wszyscy pasażerowie siedzący przodem do kierunku jazdy zaraz po odjeździe zamilkli, o tyle ci, którzy siedzieli naprzeciwko siebie w rzędach tuż przed Blochem, wkrótce wznowili rozmowę. Ich głosy brzmiały przyjemnie, a przysłuchiwanie się im przynosiło mu ulgę.

Jakiś czas później – autobus wjechał już na drogę wylotową – kobieta siedząca w kącie obok niego zauważyła, że zgubił trochę drobnych.

– To pana pieniądze? – spytała, wyciągając monetę z przerwy między oparciem a siedzeniem.

Pośrodku pustego fotela znajdującego się między nimi leżała kolejna moneta – amerykański cent. Bloch wziął drobne do ręki, mówiąc, że musiały wypaść mu z kieszeni, pewnie wtedy, gdy się odwracał. Kobieta nie mogła sobie jednak przypomnieć, żeby wykonywał taki ruch, więc zaczęła go wypytywać, a on tłumaczył dalej; w końcu – pomimo tego, że było im niewygodnie – wywiązała się krótka rozmowa.

Mówienie i słuchanie pochłonęło go do tego stopnia, że zapomniał schować monety do kieszeni. Rozgrzały się w jego dłoni tak, jakby właśnie wyciągnięto je z kasy w kinie. Powiedział, że są brudne, ponieważ niedawno rzucano nimi przed meczem, aby zadecydować o wyborze stron.

– Zupełnie się na tym nie znam – odparła kobieta.

Bloch chwycił za gazetę i gwałtownym ruchem ją otworzył.

– Ach, orzeł czy reszka! – odezwała się po chwili współpasażerka, co zmusiło go do ponownego zamknięcia gazety.

Wcześniej, kiedy zajmował miejsce nad kołem, usiadł przypadkiem na końcu płaszcza, który powiesił przy oknie, a gwałtowne pociągnięcie sprawiło, że urwała się w nim pętelka na haczyk. Teraz siedział bezbronny obok kobiety, trzymając płaszcz na kolanach.

Droga zrobiła się bardziej wyboista. Drzwi harmonijkowe nie domykały się do końca i Bloch widział, jak migotliwe światło wpadające przez szczelinę oświetla wnętrze pojazdu. Nie musiał nawet spoglądać w tamtą stronę, bo migotanie widać było również na jego gazecie. Czytał linijkę po linijce. Potem podniósł wzrok znad pisma i zaczął obserwować pasażerów siedzących przed nim. Im dalej od niego siedzieli, tym milej mu się na nich patrzyło. Jakiś czas później zauważył, że migotliwe światło znikło. Na zewnątrz zapadł zmrok.

Bloch, nienawykły do rejestrowania tak wielu szczegółów, poczuł, że rozbolała go głowa. Być może przyczynił się do tego również zapach gazet, których miał ze sobą naprawdę sporo. Na szczęście autokar zatrzymał się na postój w małej miejscowości, gdzie podróżnym podano kolację w zajeździe. Bloch przespacerował się nieco na świeżym powietrzu; z wnętrza baru dobiegały go co chwila trzaski automatu z papierosami.

Na placu przed budynkiem spostrzegł oświetloną budkę telefoniczną. Z ryku jadącego autokaru zostało mu jeszcze w uszach ciche buczenie, więc chrzęst żwiru wyłożonego przed budką dobrze mu robił. Wyrzucił gazety do kosza obok budki i zamknął się w środku. „Jestem teraz łatwym celem” – przypomniał sobie kwestię z pewnego filmu, wypowiedzianą przez postać, która stała nocą przy oknie.

Nikt nie odebrał. Bloch wyszedł z powrotem na powietrze, stanął w cieniu budki i usłyszał, że w zajeździe, za zasuniętymi zasłonami, dzwonią głośno automaty do gry. Gdy wszedł do lokalu, okazało się, iż jest tam prawie pusto; większość podróżnych była już na zewnątrz. Wypił na stojąco kufel piwa, po czym wyszedł na korytarz. Niektórzy pasażerowie siedzieli z powrotem w autokarze, inni stali przy drzwiach i rozmawiali z kierowcą, jeszcze inni czekali nieco dalej w ciemności, zwróceni do pojazdu plecami. Bloch, nie mogąc dłużej znieść tego typu obserwacji, otarł ręką usta. A przecież mógł po prostu odwrócić wzrok! Kiedy to zrobił, zobaczył w korytarzu podróżnych z dziećmi wracających z toalety. Ręka, którą otarł sobie usta, pachniała metalowymi uchwytami znajdującymi się przy oparciach siedzeń. „To nieprawda!” – pomyślał. Kierowca wsiadł do autobusu i włączył silnik, chcąc zasygnalizować pozostałym, że też mają wsiadać. „Jakby i bez tego nie można było zrozumieć” – pomyślał Bloch.

Gdy autokar odjeżdżał, na drogę posypał się deszcz iskier z niedopałków, wyrzucanych pospiesznie przez okna. Miejsca obok Blocha były teraz puste. Zaszył się w kąt i położył na nich nogi. Rozsznurował buty, oparł się o boczne okno i spojrzał na okno po przeciwległej stronie. Skrzyżował ręce na karku, strącił stopą okruszek chleba, przycisnął ręce do uszu i przyjrzał się wysuniętym przed siebie łokciom. Przycisnął je do skroni, powąchał rękawy koszuli, otarł podbródek o ramię, odchylił głowę i skierował wzrok na oświetlenie sufitowe. To w ogóle nie chciało przestać! Nie wiedząc, jak inaczej miałby sobie ulżyć, wyprostował się na siedzeniu.

Wokół przydrożnych drzew mijanych przez autokar krążyły ich cienie. Wycieraczki na przedniej szybie nie były zwrócone dokładnie w tym samym kierunku. Skórzana torba znajdująca się obok kierowcy wyglądała na otwartą. W przejściu pomiędzy siedzeniami leżało coś przypominającego rękawiczkę. Na pastwiskach wzdłuż szosy spały krowy. Kwestionowanie tych faktów nie miało najmniejszego sensu.

Coraz więcej pasażerów wysiadało na przystankach na żądanie. Stawali obok kierowcy, który wypuszczał ich przednimi drzwiami. Gdy autobus się zatrzymał, Bloch usłyszał plandekę trzepoczącą na dachu pojazdu. Na kolejnym przystanku dobiegły go z zewnątrz powitalne okrzyki. Kawałek dalej rozpoznał w ciemności przejazd kolejowy bez rogatek.

Krótko przed północą autokar zatrzymał się w przygranicznej miejscowości. Bloch od ręki dostał pokój w zajeździe znajdującym się tuż przy przystanku. Idąc na górę, prowadzony przez dziewczynę z recepcji, podpytał o swoją znajomą; nie pamiętał wprawdzie nazwiska, ale potrafił podać imię: Hertha. Pokojówka była dobrze zorientowana – powiedziała mu, że jego znajoma dzierżawi gospodę na obrzeżach miasteczka.

– Co to za hałasy? – spytał, gdy był już w pokoju, a dziewczyna stała w drzwiach.

– Kilku chłopaków gra jeszcze w kręgle – odparła, po czym wyszła na korytarz.

Bloch nie rozejrzał się nawet po pokoju, tylko od razu zrzucił z siebie ubranie, umył ręce i położył się do łóżka. Zanim dudnienie i łomotanie na parterze ucichły, zasnął.

Nie obudził się sam z siebie – coś chyba wyrwało go ze snu. Wszędzie wokół zalegała cisza. Zastanowił się, co to mogło być; po chwili zaczął sobie wmawiać, że przestraszył go dźwięk przewracanej strony w gazecie. A może zatrzeszczała szafa? Albo z kieszeni spodni, rzuconych niedbale na krzesło, wypadła moneta i potoczyła się pod łóżko. Na ścianie zobaczył rycinę przedstawiającą miasteczko w czasach wojen z imperium osmańskim: poza murami przechadzali się mieszczanie, a dzwon na dzwonnicy był tak przekrzywiony, iż można było przypuszczać, że właśnie głośno bije. Bloch pomyślał o dzwonniku podrywanym do góry przez sznur; jak zauważył, wszyscy mieszczanie znajdujący się poza murami kierowali się w stronę bramy; niektórzy z nich wręcz biegli, niosąc w ramionach dzieci; jedno dziecko wydawało się bliskie potknięcia, ponieważ między jego nogami przemykał pies. Również niewielki dzwon alarmowy na wieży kaplicy był narysowany tak, jakby zaraz miał się przewrócić. Pod łóżkiem Bloch znalazł tylko wypaloną zapałkę. Kawałek dalej na korytarzu po raz kolejny rozległ się zgrzyt klucza w zamku – a więc to go obudziło.

Podczas śniadania usłyszał, że przed dwoma dniami zaginął pewien kulawy uczeń. Pokojówka opowiadała o tym kierowcy, który również spędził noc w zajeździe. Później Bloch obserwował przez okno, jak kierowca rusza w drogę powrotną pustawym autokarem. Dziewczyna też sobie poszła, więc przez pewien czas siedział w jadalni sam. Na krześle obok siebie ułożył stertę gazet; z jednej z nich dowiedział się więcej o zaginionym chłopcu, który, jak się okazało, wcale nie kulał, lecz miał problemy z mową. Kiedy pokojówka znów się zjawiła, powiedziała od razu – jak gdyby była mu winna wyjaśnienie – że na piętrze chodził odkurzacz. Nie wiedział, co jej odpowiedzieć. Zabrzęczały butelki po piwie niesione w skrzynkach przez dziedziniec. W korytarzu odezwały się głosy dostawców, jednak Bloch odniósł wrażenie, jakby wydobywały się z telewizora za ścianą. Dziewczyna wyjaśniła mu, że matka właściciela zajazdu siedzi całymi dniami w sąsiednim pokoju i ogląda powtórki w telewizji.

Później kupił sobie koszulę, bieliznę i kilka par skarpetek w sklepie wielobranżowym. Dopóki mówił pełnymi zdaniami, sprzedawczyni, która wynurzyła się po chwili z ciemnawego magazynu, zdawała się go nie rozumieć; dopiero gdy zaczął podsuwać jej pojedyncze nazwy produktów, ruszyła się z miejsca. Otwierając kasę, powiedziała, że przyjechały też gumowce, a kiedy wręczała mu zapakowane w reklamówkę produkty, spytała, czy może trzeba mu czegoś jeszcze: Chusteczek? Krawata? Wełnianej kamizelki? Przebrał się w zajeździe, a brudne ubrania wepchnął do reklamówki. Wyszedł na plac i skierował się na obrzeża miasteczka, nie mijając po drodze niemal nikogo. Na terenie budowy, koło której przechodził, właśnie wyłączono betoniarkę; zrobiło się tak cicho, że odgłos własnych kroków wydał mu się czymś nieprzyzwoitym. Zatrzymał się przy tartaku i zaczął obserwować czarne plandeki narzucone na sągi drewna, jak gdyby słychać było coś więcej niż stłumione głosy traczy, siedzących najwyraźniej za drewnem przy drugim śniadaniu.

Z rozmowy dowiedział się, że gospoda wraz z kilkoma chałupami i budynkiem służby celnej znajduje się w miejscu, gdzie asfaltowa droga skręca łukiem z powrotem w stronę miasteczka; powiedziano mu też o bocznej drodze, która pomiędzy domami jest jeszcze asfaltowa, ale potem już tylko szutrowa, a w końcu, kawałek przed granicą, zmienia się w wąską ścieżynę.

– Przejście graniczne jest zamknięte – usłyszał jeszcze, choć wcale o to nie pytał.

Nad polem dostrzegł jastrzębia zataczającego kręgi. Gdy ptak machnął kilka razy skrzydłami i zanurkował w dół, Bloch uświadomił sobie, że wcale nie obserwuje jego pikowania, tylko miejsce na polu, w które powinien trafić; tymczasem jastrząb złapał równowagę w locie i znów wzbił się w powietrze.

Osobliwe było też to, że idąc wzdłuż pola kukurydzy, nie zauważał prostych przecinek biegnących aż na drugi koniec uprawy, a jedynie nieprzeniknioną gęstwinę łodyg, liści i kolb, z których tu i ówdzie wystawały na dodatek nagie ziarna. Na dodatek? Przechodząc nad szumiącym dość głośno potokiem, mimowolnie przystanął.

W gospodzie zastał kelnerkę przy myciu podłogi. Zapytał, czy jest dzierżawczyni.

– Jeszcze śpi! – oznajmiła dziewczyna.

Wciąż stojąc, zamówił piwo. Kelnerka ściągnęła ze stołu krzesło. Wziął ze stołu inne, odwrócił je i usiadł.

Kelnerka udała się za kontuar. Bloch położył ręce na stole. Kelnerka schyliła się i zdjęła kapsel z butelki. Bloch odsunął na bok popielniczkę. Przechodząc koło innego stołu, kelnerka zabrała z niego podkładkę pod piwo. Bloch odchylił się od stołu wraz z krzesłem. Kelnerka zdjęła z szyjki butelki nałożony na nią kufel, położyła podkładkę na stole, postawiła kufel na podkładce, wlała zawartość butelki do kufla, postawiła butelkę na blacie i odeszła. To znowu się zaczęło! Bloch nie miał już pojęcia, co robić.

W końcu jego uwagę przykuła kropla spływająca w dół po ściance kufla, a także zegar ścienny, którego dwie wskazówki miały przypominać zapałki; jedna z zapałek była ułamana i służyła za wskazówkę godzinową. Nie przyglądał się jednak spływającej kropli, tylko miejscu na podkładce pod kuflem, w które powinna trafić. Kelnerka, zajęta pastowaniem podłogi, spytała go, czy zna dzierżawczynię. Kiwnął głową, ale dopiero gdy podniosła wzrok, powiedział, że tak.

Do sali wbiegło dziecko, zostawiając otwarte drzwi. Kelnerka odesłała je z powrotem do wejścia, gdzie zdjęło kalosze, a po kolejnym upomnieniu zamknęło za sobą.

– Córka dzierżawczyni! – wyjaśniła kelnerka, po czym od razu zabrała dziecko do kuchni.

Kiedy wróciła, powiedziała Blochowi, że przed kilkoma dniami zjawił się tu pewien nieznajomy, który koniecznie chciał pomówić z dzierżawczynią.

– Twierdził, że został zatrudniony do wykopania studni. Pani chciała go zaraz przegnać, ale on nie odpuszczał, aż w końcu poszła z nim do piwnicy, gdzie złapał migiem za łopatę, więc musiała pójść po pomoc, żeby się go pozbyć, a wtedy… – Blochowi jakimś cudem udało się jej przerwać.

– Mała wciąż się boi, że studniarz znów tu przyjdzie.

Tymczasem do gospody wszedł funkcjonariusz służby celnej i wychylił przy barze kieliszek wódki.

Kelnerka spytała, czy już odnaleziono zaginionego ucznia. Urzędnik odparł:

– Nie, na razie nikt go nie znalazł.

– Cóż, nie minęły jeszcze nawet dwa dni, odkąd zniknął – stwierdziła.

– Tak, ale noce są już dosyć zimne – zauważył mężczyzna.

– Dobre chociaż to, że jest ciepło ubrany.

Celnik potwierdził: chłopiec był ciepło ubrany.

– Nie może być daleko – dodał.

Dziewczyna powtórzyła: nie mógł zajść zbyt daleko.

Nad szafą grającą Bloch spostrzegł uszkodzone poroże. Kelnerka wyjaśniła, że zdjęto je z jelenia, który zabłąkał się na pole minowe.

Usłyszał z kuchni jakieś odgłosy, a gdy wsłuchał się w nie uważniej, uświadomił sobie, że jest to część rozmowy. Kelnerka krzyknęła coś do kuchni. Zza zamkniętych drzwi odpowiedziała jej dzierżawczyni. Przez kilka chwil rozmawiały tak ze sobą. Wtem dzierżawczyni, która akurat mówiła, stanęła w drzwiach i weszła do sali. Bloch przywitał się z nią.

Usiadła, lecz nie obok niego, tylko naprzeciwko; ręce położyła pod stołem na kolanach. Zza otwartych drzwi do kuchni dobiegło go buczenie lodówki, przy której siedziało dziecko, jedząc kanapkę. Kobieta spojrzała na niego tak, jakby zbyt długo się z nim nie widziała.

– Dawnośmy się nie widzieli! – rzuciła.

Opowiedział jej trochę o swoim pobycie w miasteczku. Przez drzwi prowadzące do kuchni widział z dość daleka siedzącą tam dziewczynkę. Dzierżawczyni położyła ręce na stole, po czym odwróciła je wnętrzem do góry i z powrotem w dół. Kelnerka przyniosła napój, który dla niej zamówił. Dla jakiej „niej”? W kuchni, gdzie już nikogo nie było, zadrżała lodówka. Bloch zaczął wpatrywać się w obierki z jabłek leżące na kuchennym stole. Pod stołem stała miska wypełniona jabłkami aż po brzegi; kilka owoców z niej wypadło i leżało teraz w różnych miejscach na podłodze. Na gwoździu wbitym we framugę wisiały spodnie robocze. Dzierżawczyni przesunęła popielniczkę między siebie a Blocha. Odstawił na bok butelkę, ale wtedy ona położyła przed sobą pudełko zapałek i dostawiła jeszcze swoją szklankę. W końcu on przesunął swoją szklankę i butelkę na prawo od tych przedmiotów. Hertha się zaśmiała.

Do sali weszło dziecko i oparło się o tył jej krzesła. Posłano je po drewno do pieca, a kiedy wracając, jedną ręką otwierało drzwi, szczapy spadły na podłogę. Kelnerka zebrała je i zaniosła do kuchni, a dziecko znów oparło się o krzesło dzierżawczyni. Bloch odniósł wrażenie, jakby te zdarzenia mogły zostać wykorzystane przeciwko niemu.

Ktoś zapukał od zewnątrz w okno, lecz zaraz potem zniknął.

– To syn właściciela posiadłości – oznajmiła dzierżawczyni.

Nieco później koło gospody przechodziły dzieci; jedno z nich podeszło szybkim krokiem do okna i przycisnęło twarz do szyby, po czym zaraz pobiegło dalej.

– Skończyły się lekcje – wyjaśniła kobieta.

Nagle w środku zrobiło się ciemniej, bo na drodze zaparkowała furgonetka.

– Przyjechały moje meble! – krzyknęła dzierżawczyni.

Bloch poczuł ulgę na myśl o tym, że może wstać od stołu i pomóc je wnosić.

Dźwigając szafę, zatrzasnął nogą drzwiczki, które się w niej uchyliły. Gdy mebel został postawiony w sypialni, otwarły się ponownie. Bloch otrzymał od jednego z dostawców kluczyk i przekręcił go w zamku. Podkreślił jednak, że nie jest właścicielem. W tym, co mówił, znowu coraz częściej pojawiała się jego własna osoba.

Dzierżawczyni zaproponowała, żeby został na obiedzie. Odmówił, choć myślał nawet o tym, by u niej zamieszkać. Postanowił wrócić tu jeszcze wieczorem. Kiedy stał już w drzwiach, Hertha odkrzyknęła do niego coś z pokoju, gdzie postawiono nowe meble; w każdym razie wydało mu się, że słyszy jej głos. Cofnął się do sali: wszystkie drzwi były otwarte, dzięki czemu mógł zobaczyć kelnerkę stojącą przy kuchennym piecu, a także dzierżawczynię zajętą układaniem ubrań w szafie w sypialni oraz jej dziecko pochylone nad lekcjami przy stole w sali jadalnej. Widocznie wziął dźwięk wody kipiącej na piecu za głos dzierżawczyni.

Do pomieszczenia w budynku służby celnej nie dało się zajrzeć z ulicy pomimo otwartego okna, gdyż było tam za mało światła. Ktoś wewnątrz chyba go jednak widział; Bloch zdał sobie z tego sprawę, ponieważ sam wstrzymał oddech, przechodząc koło okna. Czy to możliwe, że w pokoju nie ma nikogo, chociaż okno jest szeroko otwarte? Dlaczego „chociaż”? Czy to możliwe, że w pokoju nie ma nikogo, bo okno jest szeroko otwarte? Obejrzał się za siebie: ktoś nawet ściągnął z parapetu butelkę po piwie, żeby móc go obserwować. Bloch usłyszał coś, co mogło być dźwiękiem butelki wtaczającej się pod kanapę. Ale z drugiej strony, raczej nie należałoby się spodziewać kanapy w biurze służby celnej. Dopiero kawałek dalej uświadomił sobie, że w pomieszczeniu włączono radio. Idąc wygiętą w łuk drogą, ruszył z powrotem do miasteczka. W pewnym momencie zaczął nawet biec, odetchnąwszy z ulgą, ponieważ droga tak zrozumiale i przejrzyście wiodła do samego centrum.

Poszwendał się trochę między domami. W kawiarni zamówił kilka piosenek w szafie grającej, gdy właściciel ją włączył. Nim muzyka przestała grać, wyszedł z lokalu; na zewnątrz usłyszał, że właściciel kawiarni odłącza automat od prądu. Na ławkach czekały na autobus dzieci wracające ze szkoły.

Zatrzymał się przed straganem z owocami, jednak stanął w tak dużej odległości, że sprzedawczyni nie mogła do niego zagadać. Patrzyła tylko, czekając, aż podejdzie o krok bliżej. Odezwało się dziecko stojące tuż przed nim, lecz kobieta nadal milczała. Gdy dostatecznie blisko straganu zatrzymał się żandarm, który podszedł od tyłu, od razu zaczęła mówić.

W miasteczku nie było budki telefonicznej. Bloch poszedł na pocztę i spróbował zadzwonić do jednego znajomego. Czekał na ławce naprzeciwko okienka, aż powiedziano mu, że nie udało się nawiązać połączenia. Podobno o tej porze linie są często przeciążone. Bloch zwymyślał urzędniczkę i poszedł sobie.

Przechodząc koło pływalni na obrzeżach miasteczka, zobaczył dwóch żandarmów jadących na rowerach w jego stronę. „W pelerynach!” – pomyślał. Żandarmi, którzy się przed nim zatrzymali, rzeczywiście mieli na sobie peleryny; zsiadłszy z rowerów, nie ściągnęli nawet spinek z nogawek spodni. Bloch znów poczuł się tak, jakby przyglądał się pozytywce; jakby wszystko to gdzieś już kiedyś widział. Wciąż trzymał furtkę w płocie okalającym basen, choć okazała się zamknięta na klucz.

– Pływalnia jest zamknięta – powiedział.

Żandarmi udzielili mu typowego upomnienia, jednak zdawało się, że w rzeczywistości chodzi im o coś zupełnie innego; w każdym razie w słowie „dowody” celowo zrobili krótką pauzę, więc wyszło z tego „do wody”, a przy wyrażeniach „do kozy”, „znikaj” i „papiery” specjalnie się przejęzyczyli, mówiąc: „te kozy”, „Nicka” i „bariery”. Bo po cóż niby mieliby mu opowiadać o kozach jakiegoś Nicka, które przedostały się na zamknięty jeszcze basen, przeskakując przez bariery, i napaskudziły do wody oraz wszędzie wokół, wskutek czego wszystko trzeba było jeszcze raz malować i pływalnia nie została oddana do użytku na czas, w związku z czym Bloch powinien odłożyć wizytę na kiedy indziej? Odjeżdżając, jak na szyderstwo zaniechali wykonania zwyczajowego gestu na pożegnanie, albo co najwyżej zamarkowali go tylko niedbale, jak gdyby chcieli wyrazić przez to coś innego. Żaden z nich nie obejrzał się przez ramię. Chcąc pokazać, że nie ma nic do ukrycia, Bloch został przy płocie i spojrzał raz jeszcze w głąb pustej pływalni; „Jak do otwartej szafy, do której podszedłem, żeby coś z niej wyjąć” – pomyślał. Nie mógł już sobie przypomnieć, po co właściwie podszedł do tej furtki. Poza tym zaczynało zmierzchać – tabliczki z numerami przy wejściach do budynków komunalnych były już oświetlone. Wrócił do centrum miasteczka. Minęły go dwie dziewczyny biegnące na dworzec, a on krzyknął coś za nimi. Odwróciły się w biegu i odkrzyknęły mu kilka słów. Poczuł, że jest głodny. Zjadł kolację w zajeździe; w pokoju za ścianą wciąż było słychać włączony telewizor. Później poszedł tam ze swoją szklanką i oglądał program aż do końca, po którym na ekranie pojawiła się plansza testowa. Poprosił o klucz do pokoju i poszedł na górę. Kiedy był już w półśnie, wydało mu się, że słyszy, jak pod budynek zajeżdża samochód z wyłączonymi światłami. Przez chwilę zastanawiał się jeszcze, dlaczego przyszedł mu do głowy akurat samochód bez świateł, jednak najwidoczniej zasnął, nim znalazł odpowiedź.

Obudziły go huki i sapanie towarzyszące przechylaniu i opróżnianiu kontenerów w śmieciarce; gdy wyjrzał przez okno, zobaczył, że w rzeczywistości był to dźwięk drzwi harmonijkowych, które zamknęły się w odjeżdżającym autobusie, a także brzęk kanek z mlekiem stawianych na rampie załadunkowej mleczarni, znajdującej się nieco dalej. Tu na prowincji nie było śmieciarek; znów zaczęły się te pomyłki i nieporozumienia.

W drzwiach ujrzał pokojówkę, która trzymała w ramionach stos ręczników, a na nim miała położoną latarkę; nim zdołał odchrząknąć, żeby przypomnieć o swojej obecności, znalazła się z powrotem na korytarzu. Przeprosiła go potem przez drzwi, lecz nie zrozumiał, co mówi, ponieważ w tym samym momencie sam coś do niej krzyknął. Ruszył za nią na korytarz, ale dziewczyna była już w innym pokoju. Wycofał się i w przesadnie dobitny sposób dwukrotnie przekręcił klucz w zamku. Po chwili wrócił na korytarz i podszedł do niej, zastawszy ją kilka pokojów dalej; wyjaśnił, iż zaszła pomyłka. Pokojówka, kładąc ręcznik na umywalce, odrzekła, że owszem, była to pomyłka – weszła do jego pokoju, nie spodziewając się go tam zastać, bo przedtem widziała z daleka, to znaczy z końca korytarza, kogoś schodzącego na parter, i wzięła go za Blocha, jednak najpewniej był to kierowca autobusu. Bloch, stojąc w otwartych drzwiach, powiedział, że nie o to mu chodziło. Akurat wtedy puściła wodę z kranu, więc musiała go poprosić, by powtórzył. Zamiast to zrobić, poskarżył się, że w pokojach jest zdecydowanie za dużo szaf, skrzyń oraz komód. Przyznała mu rację, dodając, że jak na taką liczbę mebli jest tu też zdecydowanie za mało personelu, czego dowodem jest choćby ta pomyłka, spowodowana przemęczeniem. Sprostował, iż przez swój komentarz o szafach chciał powiedzieć tylko jedno, a mianowicie, że w pokojach nie da się swobodnie poruszać. Spytała, co ma przez to na myśli. Bloch nie odpowiedział. W reakcji na jego milczenie zmięła brudny ręcznik albo – mówiąc ściślej – to on zinterpretował zmięcie ręcznika jako reakcję na swoje milczenie. Wrzuciła ręcznik do kosza. Nie odpowiedział i na to, co skłoniło ją, jak przypuszczał, do odsunięcia zasłon; widząc to, cofnął się szybko do ciemniejszego korytarza.

– Nie o to mi chodziło! – zawołała.

Wyszła za nim na korytarz, ale potem to on poszedł za nią, kiedy roznosiła ręczniki do pozostałych pokojów. Za zakrętem korytarza zobaczyli stos brudnych prześcieradeł piętrzący się na podłodze. Bloch skręcił, żeby go wyminąć, a wtedy dziewczynie spadła na podłogę mydelniczka. Zapytał, czy potrzebuje latarki, gdy wraca do domu po pracy.

– Mam chłopaka – odparła, wyprostowując się, cała czerwona na twarzy.

Bloch spytał, czy w zajeździe są też pokoje z podwójnymi drzwiami.

– Tak się składa, że mój chłopak jest stolarzem.

Opowiedział jej o pewnym filmie, w którym między podwójnymi drzwiami zatrzaśnięto złodzieja hotelowego.

– Z naszych pokoi nic jeszcze nie zginęło! – zapewniła pokojówka.

Na dole w jadalni przeczytał, że przy zamordowanej kasjerce znaleziono amerykańską monetę, a konkretnie pięciocentówkę. Znajomi ofiary nigdy nie widzieli jej w towarzystwie amerykańskiego żołnierza, natomiast turyści z Ameryki byli w kraju rzadkością. Śledczych zainteresowały również gryzmoły znalezione na marginesie gazety, wyglądające tak, jakby ktoś kreślił coś od niechcenia podczas rozmowy. Nie było wątpliwości, że gryzmoły nie wyszły spod ręki zamordowanej; wszczęto dochodzenie w celu ustalenia, czy na ich podstawie można dowiedzieć się czegoś o jej gościu.

Do stołu podszedł właściciel zajazdu i położył przed Blochem kartę meldunkową, która już od początku pobytu leżała w jego pokoju. Bloch zaczął wypełniać formularz. Właściciel przyglądał mu się z pewnej odległości. Na zewnątrz, w tartaku, piła mechaniczna werżnęła się właśnie w drewno. W uszach Blocha zabrzmiało to niczym coś zakazanego.

Po otrzymaniu karty meldunkowej właściciel – zamiast, jak można by się spodziewać, pójść do recepcji – udał się do sąsiedniego pokoju, gdzie – co Bloch jeszcze zdołał zobaczyć – zaczął rozmawiać o czymś ze swoją matką; co więcej, zamiast od razu wyjść – na taki zamiar zdawał się wskazywać fakt, że zostawił otwarte drzwi – ciągnął rozmowę dalej, a w końcu jednak je zamknął. Kiedy znów się otworzyły, ukazał się w nich nie właściciel, lecz jego matka. Właściciel zajazdu nie wyszedł za nią, tylko został w pokoju i odsunął zasłony, a następnie, zamiast wyłączyć telewizor, uruchomił wentylator.

Tymczasem przez drugie drzwi do jadalni wkroczyła pokojówka z odkurzaczem. Bloch nawet by się już nie zdziwił, gdyby teraz najzwyczajniej w świecie wyszła z urządzeniem na ulicę, lecz zamiast tego podłączyła odkurzacz do prądu i zaczęła przesuwać go tam i z powrotem pod krzesłami i stołami. Kiedy doszedł do tego jeszcze fakt, że właściciel z powrotem zasunął zasłony, jego matka wróciła do pokoju, a wtedy on wyłączył wentylator, Bloch odniósł wrażenie, że wszystko zaczyna wracać na właściwe tory.

Zapytał właściciela, czy w okolicy czyta się dużo gazet.

– Tylko tygodniki i czasopisma – usłyszał w odpowiedzi.

Rzucił to pytanie już przy wyjściu, gdzie zaklinował sobie ramię pomiędzy drzwiami a klamką, próbując nacisnąć ją łokciem.

– Ma pan nauczkę! – krzyknęła za nim pokojówka.

Usłyszał jeszcze, że właściciel każe jej wyjaśnić, co miała na myśli.

Wypisał kilka pocztówek, jednak nie wysłał ich od razu. Kiedy później, już na obrzeżach miasteczka, chciał wrzucić je do skrzynki zawieszonej na płocie, spostrzegł, że zostanie ona opróżniona dopiero nazajutrz. Podczas tournée po Ameryce Południowej jego drużyna musiała wysyłać do gazet kartki z autografami wszystkich graczy za każdym razem, gdy zatrzymywała się w nowym mieście. Od tego czasu pisanie pocztówek weszło mu w nawyk.

Minęła go wycieczka klasowa; dzieci śpiewały, a on wepchnął kartki do skrzynki. Kiedy uderzyły o jej puste dno, w środku rozległo się echo. Ale przecież skrzynka była za mała, żeby naprawdę mogło się to wydarzyć. Poza tym Bloch od razu ruszył dalej.

Przez pewien czas szedł na przełaj. Ustąpiło uczucie, jakby na głowę spadała mu piłka ciężka od deszczu. Niedaleko granicy zaczął się las. Zawrócił, widząc pierwszą strażnicę po drugiej stronie przesieki, wzdłuż której biegł pas graniczny. Wyszedłszy z lasu, usiadł na pniu drzewa. Zaraz potem wstał. Po chwili znowu usiadł i przeliczył, ile zostało mu pieniędzy. Spojrzał przed siebie. Chociaż krajobraz był płaski, zdawał się wybrzuszać i napierać na niego tak, jakby chciał go zmieść. On znajduje się tu, na skraju lasu, tam jest stacja transformatorowa, tam – stoisko z mlekiem, tam – pole, tam – kilka postaci, tam, na skraju lasu – on. Siedział w ciszy, aż w końcu przestał rzucać się sobie w oczy. Nieco później zorientował się, że postacie na polu to żandarmi z psami.

Przy krzaku jeżyny leżał dziecięcy rower, w połowie schowany w zaroślach. Bloch podniósł go z ziemi. Siodełko było ustawione dość wysoko, niczym dla dorosłego. Choć w oponę wbiło się kilka cierni, nie zeszło z niej powietrze. Pomiędzy szprychami zaklinowała się gałąź świerku, uniemożliwiając jazdę. Pociągnął za nią. Następnie puścił rower, sądząc, że żandarmi mogli spostrzec z daleka błysk osłonki przedniej lampy, lecz funkcjonariusze z psami byli już gdzie indziej.

Bloch zaczął śledzić wzrokiem postacie zbiegające z niewielkiego zbocza. Zawieszki na obrożach psów i krótko-falówka połyskiwały w słońcu. Czy te błyski miały przekazać komuś jakąś treść? Czy były to sygnały? Jednak po chwili ich znaczenie zaczęło się zacierać: nieco dalej, w miejscach, gdzie zakręcała szosa, lśniły reflektory samochodów, obok niego błyszczały odłamki kieszonkowego lusterka, a później mieniły się kryształki miki na drodze. Żwir osunął się spod kół, kiedy wsiadł na rower.

Przejechał krótki odcinek. W końcu oparł rower o ścianę stacji transformatorowej, a dalej poszedł pieszo.

Przeczytał plakat kinowy przypięty zszywkami do stoiska z mlekiem; pozostałe plakaty zawieszone niżej były pozrywane. Ruszył w dalszą drogę; na podwórku jednego z gospodarstw ujrzał chłopaka, który miał czkawkę. Przechodząc koło sadu, spostrzegł, że latają po nim osy. Pod przydrożnym krzyżem stały przegniłe kwiaty w cynowych puszkach. W trawie na poboczu leżały paczki po papierosach. Przy zamkniętych oknach zobaczył haczyki zwisające z okiennic. Mijając otwarte okno, poczuł zapach zgnilizny. W gospodzie usłyszał, że poprzedniego dnia zmarł ktoś w chałupie naprzeciwko.

Chciał wejść do kuchni, skąd mówiła do niego dzierżawczyni, ale wtedy ona stanęła w drzwiach, zagradzając mu drogę, po czym weszła do sali jadalnej i minęła go o kilka kroków. Wyprzedził ją i skierował się do stołu w kącie, lecz nim do niego dotarł, zdążyła usiąść przy stole koło drzwi. Gdy już otwierał usta, żeby coś powiedzieć, odezwała się ona. Zanim udało mu się podzielić z nią spostrzeżeniem, że kelnerka nosi buty ortopedyczne, wskazała ręką na drogę, którą przechodził akurat żandarm, pchając obok siebie dziecięcy rowerek.

– To rower tego niemowy – zauważyła.

Do stołu podeszła kelnerka z czasopismem w ręku; wspólnie wyjrzały przez okno. Bloch spytał, czy studniarz znów się do niej zgłosił. Dzierżawczyni, która zrozumiała tylko słowo „zgłosił”, zaczęła mówić o pilnych uczniach w szkole. Kiedy spróbował ponownie, tym razem używając słowa „wrócił”, kobieta zmieniła temat na zaginionego niemowę.

– Nie mógł nawet zawołać o pomoc – powiedziała kelnerka, albo raczej przeczytała podpis pod zdjęciem w czaso-piśmie.

Dzierżawczyni opowiedziała o tym, jak w jednym filmie wmieszano gwoździe do butów do ciasta na placek. Bloch zapytał, czy wartownicy na przygranicznych wieżach są wyposażeni w lornetki polowe; w każdym razie coś tam na górze błyszczy.

– Stąd w ogóle nie widać tych strażnic – odrzekła jedna z kobiet.

Spostrzegł, iż obie mają na twarzach – w szczególności na brwiach i wzdłuż linii włosów – mąkę od pieczenia ciasta.

Wyszedł na podwórko, jednak gdy nikt do niego nie dołączył, cofnął się do sali. Stanął przy szafie grającej w taki sposób, że obok zmieściłby się ktoś jeszcze. Kelnerce, która stała teraz za barem, stłukła się szklanka. Dzierżawczyni usłyszała hałas i wynurzyła się z kuchni, lecz zamiast na kelnerkę spojrzała na niego. Bloch ściszył muzykę pokrętłem z tyłu automatu. Wciąż stała w drzwiach, kiedy z powrotem zwiększył głośność. Po chwili ruszyła się z miejsca i zaczęła chodzić po sali tak, jakby chciała ją zmierzyć za pomocą kroków. Zapytał, ile płaci za dzierżawę właścicielowi posiadłości. Słysząc to pytanie, Hertha przystanęła. Kelnerka zmiotła rozbite szkło na szufelkę. Bloch zrobił kilka kroków w stronę dzierżawczyni, a ona minęła go i weszła do kuchni. Poszedł za nią.

Na drugim krześle leżał kot, więc stanął koło niej. Mówiła o synu właściciela posiadłości, który okazał się jej partnerem. Bloch podszedł do okna i zaczął ją o niego wypytywać. Opisała, czym zajmuje się ów mężczyzna. Później ciągnęła dalej niepytana. Na krawędzi pieca zauważył drugi słoik na przetwory. Od czasu do czasu mówił: „Tak?”. W spodniach roboczych wiszących na framudze spostrzegł drugą miarkę. Przerwał jej i zapytał, od jakiej liczby zaczyna liczenie. Dzierżawczyni zawahała się, przestała nawet wykrawać gniazdo nasienne z jabłka. Wyjaśnił, że od niedawna obserwuje u siebie nawyk liczenia od dwójki; dziś rano na przykład, kiedy przechodził przez jezdnię, o mało co nie został potrącony, ponieważ drugi samochód był jego zdaniem jeszcze dość daleko, a pierwszego po prostu nie uwzględnił. Odpowiedziała mu jakimś frazesem.

Podszedł do krzesła i przechylił je tak, aby kot zeskoczył na ziemię. Usiadł, ale jednocześnie odsunął się nieco dalej od stołu. Wykonując ten ruch, uderzył tyłem krzesła o znajdujący się za nim stolik, z którego spadła butelka po piwie i potoczyła się pod kuchenną kanapę. Dzierżawczyni spytała go, dlaczego co chwila siada, wstaje, odchodzi, sterczy pod ścianą, wraca. Czy sobie z niej drwi? Zamiast odpowiedzieć, zaczął czytać na głos dowcip z gazety służącej za podkładkę do obierania jabłek. Patrząc z jego perspektywy, gazeta leżała do góry nogami, więc tak mocno dukał, że w końcu dzierżawczyni pochyliła się lekko do przodu i dokończyła czytanie za niego. Na zewnątrz zaśmiała się kelnerka. Wewnątrz, w sypialni, coś spadło na podłogę. Hałas nie powtórzył się po raz drugi. Bloch, który nie usłyszał go nawet za pierwszym razem, chciał sprawdzić, co to było, lecz dzierżawczyni oznajmiła, iż już dobrą chwilę temu usłyszała budzące się dziecko; teraz właśnie wstało i pewnie zaraz tu przyjdzie, żeby wyżebrać kawałek ciasta. Po chwili usłyszał jednak coś przypominającego płacz. Okazało się, że dziecko wypadło we śnie z łóżka; leżąc przy nim na podłodze, zupełnie nie potrafiło się zorientować w nowym otoczeniu. W kuchni dziewczynka opowiedziała o kilku muchach ukrytych pod jej poduszką. Dzierżawczyni wyjaśniła Blochowi, że dzieci z sąsiedniego domostwa, mające u niej nocować aż do końca czuwania przy zmarłym, lubią bawić się gumkami do weków, strzelając nimi w muchy na ścianach; tego wieczoru powkładały upolowane owady pod poduszki.

Córce dzierżawczyni wepchnięto do ręki kilka przedmiotów – dopiero któregoś z kolei nie upuściła od razu na podłogę, ale stopniowo zaczęła się uspokajać. Bloch zobaczył, że kelnerka z dłonią złożoną w miseczkę wychodzi z sypialni, po czym wyrzuca muchy do kosza. Powiedział, że to nie jego wina. Spostrzegł przez okno samochód z piekarni, który zatrzymał się przy sąsiedniej chałupie; kierowca położył dwa chleby na schodkach przed wejściem – na dole ciemny, a na nim jasny. Dzierżawczyni poprosiła dziecko, żeby pobiegło otworzyć mężczyźnie drzwi; Bloch usłyszał, że kelnerka, stojąc przy barze, spłukuje ręce wodą; dzierżawczyni wyrzuciła mu, iż odkąd tylko przyjechał, ciągle za coś przeprasza.

– Naprawdę? – zapytał.

Zaraz potem do kuchni wróciło dziecko z dwoma bochenkami chleba. Bloch widział też kelnerkę, która podchodząc do jakiegoś gościa, wytarła sobie ręce o fartuch.

– Co podać do picia?

Komu?

– Na razie nic – padła odpowiedź.

Dziecko zamknęło drzwi do sali jadalnej.

– Teraz jesteśmy sami – powiedziała Hertha.

Jego wzrok padł na dziecko stojące przy oknie i patrzące na sąsiednie domostwo.

– Ono się nie liczy – dodała.

Słysząc to, pomyślał, że teraz będzie chciała mu coś wyznać. Po chwili zorientował się jednak, iż jej zamiarem było stworzenie warunków, w których to on mógłby się jej zwierzyć. Nic nie przychodziło mu do głowy. Powiedział coś sprośnego. Natychmiast kazała dziecku wyjść. Położył przy niej dłoń. Zbeształa go po cichu. Chwycił ją szorstko za ramię, lecz zaraz potem puścił. Na drodze przed gospodą natknął się na córkę dzierżawczyni, dłubiącą źdźbłem słomy w tynku na elewacji.

Zajrzał do sąsiedniej chałupy przez otwarte okno. Zobaczył zmarłego położonego na marach, a obok niego gotową już trumnę. W kącie siedziała na zydlu kobieta i maczała kromkę chleba w dzbanku z moszczem; na ławie za stołem leżał na plecach pogrążony we śnie chłopak; na jego brzuchu umościł się kot.

W sieni Bloch o mało co nie potknął się o szczapę drewna. Kiedy wieśniaczka podeszła do drzwi izby, wszedł do środka i wdał się z nią w rozmowę. Wyrostek na ławie usiadł, lecz nie powiedział ani słowa; kot wybiegł na zewnątrz.

– Chłopak przez całą noc musiał czuwać – wyjaśniła kobieta.

Dodała, że rano był już nieźle wstawiony. Odwróciła się ku zmarłemu i zaczęła modlitwę, w międzyczasie wymieniając wodę w wazonie z kwiatami.

– Poszło naprawdę szybko – przyznała. – Trzeba było obudzić małego i posłać go po księdza.

Jednak – ciągnęła dalej – gdy dziecko dotarło na plebanię, nie potrafiło nawet wyjaśnić, co się stało; to dlatego dzwon nie zadzwonił. Kiedy w pewnym momencie przewróciło się drewno w piecu, Bloch uświadomił sobie, że w izbie jest napalone.

– Pójdź no jeszcze po opał! – rzuciła wieśniaczka do chłopaka siedzącego na ławie.

Wrócił po chwili, trzymając po kilka szczap pod lewą i prawą pachą; upuścił drewno na podłogę przy piecu tak, że aż podniósł się kurz.

Usiadł za stołem, a kobieta dorzuciła do ognia.

– Jedno dziecko już straciliśmy – zaczęła. – Zabiły je dynie.

Dwie stare baby, przechodząc koło okna, pozdrowiły domowników; na parapecie Bloch ujrzał czarną torebkę – był to zapewne całkiem świeży nabytek, ponieważ ze środka nie wyjęto jeszcze nawet papieru, którym była wypchana.

– Nagle głośno zacharczało i już było po nim – westchnęła wieśniaczka.

Z miejsca, gdzie siedział, Bloch mógł zajrzeć do sali w gospodzie naprzeciwko: promienie słońca, stojącego już dość nisko na horyzoncie, wpadały tak głęboko do pomieszczenia, że jego dolne partie, a w szczególności świeżo powoskowane deski podłogi oraz nogi krzeseł, stołów i osób, zdawały się lśnić na całej powierzchni jakby wewnętrznym światłem; w kuchni stał syn właściciela posiadłości; opierając się o drzwi i krzyżując ręce na piersi, mówił coś z pewnej odległości do dzierżawczyni, która prawdopodobnie wciąż siedziała przy stole. Im niżej schodziło słońce, tym głębsze i bardziej odległe wydawały się Blochowi te obrazy. Nie mógł oderwać od nich wzroku – dopiero dzieci, biegające tam i z powrotem po drodze, sprawiły, że to wrażenie prysło. W drzwiach izby stanęło dziecko z bukiecikiem kwiatów. Wieśniaczka wsadziła bukiecik do szklanki i postawiła ją na marach u stóp zmarłego. Dziecko wciąż stało w progu. Wyszło na drogę dopiero wtedy, gdy wcisnęła mu do ręki monetę.

Bloch usłyszał trzask, jakby pod kimś złamała się deska podłogi. Było to jednak tylko drewno, które znów przewróciło się w piecu. Kiedy Bloch przestał rozmawiać z wieśniaczką, chłopak od razu wyciągnął się na ławie i z powrotem zasnął. Nieco później do chaty przyszło kilka kobiet, żeby odmówić różaniec. Ktoś starł napis z tablicy przed sklepem spożywczym, a w jego miejscu zrobił kredą nowy: pomarańcze, karmelki, sardynki. W izbie mówiono ściszonym głosem, na dworze hałasowały dzieci. Nagle w zasłonę zaplątał się nietoperz; obudzony krzykiem wyrostek skoczył na równe nogi i rzucił się na niego, ale zwierzę zdążyło już odfrunąć.

Był to taki zmierzch, kiedy nikt nie ma ochoty zapalać światła.

Tylko salę jadalną po drugiej stronie drogi oświetlały delikatnie lampki szafy grającej; nie grała jednak muzyka. W położonej obok kuchni panował już mrok. Bloch został zaproszony na kolację i zjadł z innymi przy stole.

Chociaż okno było teraz zamknięte, po izbie latały komary. Jedno z dzieci posłano do gospody po podkładki pod piwo; przykryto nimi szklanki, żeby owady nie wpadały do napojów. Któraś z kobiet spostrzegła, że zgubiła wisiorek od łańcuszka. Wszyscy rzucili się do szukania. Bloch nie wstał od stołu. Po chwili zapragnął zostać znalazcą i przyłączył się do pozostałych. Nie znaleziono wisiorka w izbie, więc poszukiwania przeniosły się do sieni. Przewróciła się łopata, choć nie do końca, bo Bloch złapał ją, nim upadła na ziemię. Chłopak, który wcześniej spał na ławie, świecił latarką, natomiast wieśniaczka przyniosła lampę naftową. Bloch poprosił o latarkę i wyszedł na zewnątrz. Chodził zgarbiony po żwirze przed chatą, jednak nikt się do niego nie przyłączył. Z sieni dobiegł go okrzyk: wisiorek się znalazł! Nie przyjął tego do wiadomości i kontynuował poszukiwania. Po chwili usłyszał, że w środku znów zaczęto się modlić. Odłożył latarkę na zewnętrzny parapet i poszedł sobie.

Gdy wrócił do miasteczka, usiadł w kawiarni i przypatrywał się grze w karty. Wdał się w sprzeczkę z graczem, za którym siedział. Pozostali grający powiedzieli mu, że ma stąd znikać. Przeszedł do bocznej sali. Wygłaszano tam wykład ilustrowany przeźroczami. Oglądał je przez chwilę. Tematem prelekcji były szpitale zakonne w Azji Południowo--Wschodniej. Wchodził wykładowcy w słowo, aż w końcu zaczął się kłócić z słuchaczami. Potem obrócił się na pięcie i wyszedł z sali.

Zastanowił się, czy tam nie wrócić, ale nie miał pomysłu, co mógłby jeszcze powiedzieć. Poszedł do innej kawiarni. Kazał obsłudze wyłączyć wentylator. Poskarżył się też na oświetlenie, jego zdaniem zdecydowanie za słabe. Kiedy dosiadła się do niego kelnerka, zrobił po chwili taki ruch ręką, jakby miał zamiar ją objąć. Zauważyła, że tylko udaje, i odchyliła się, jeszcze zanim zdążył jej uzmysłowić, że robił to na niby. Chciał się usprawiedliwić, naprawdę ją obejmując, lecz dziewczyna już wstała. Gdy on również zaczął się podnosić, odeszła od stolika. W tym momencie powinien był zamarkować, że chce pójść za nią, jednak miał już tego dość, więc wyszedł z lokalu.

Obudził się tuż przed świtem w swoim pokoju w zajeździe. Wszystko wokół było nie do wytrzymania. Może wyrwało go ze snu właśnie to, że w pewnym momencie – teraz, krótko przed świtem – wszystko stało się nagle nieznośne? Materac, na którym leżał, był zapadnięty; szafy i komody stały daleko przy ścianach, sufit znajdował się nieznośnie wysoko nad jego głową. W pogrążonym w półmroku pokoju, ale także za drzwiami na korytarzu i przede wszystkim na zewnątrz na ulicy było tak cicho, że nie mógł tego dłużej wytrzymać. Ogarnął go silny wstręt. Natychmiast zwymiotował do umywalki. Wymiotował przez dobrą chwilę, jednak nie przyniosło mu to ulgi. Położył się z powrotem na łóżku. Nie miał zawrotów głowy; przeciwnie – wszystko widział w nieznośnej równowadze. Nie pomogło i to, że wychylił się przez okno i spojrzał w dół na ulicę. Na zaparkowanym tam samochodzie leżała nieruchomo plandeka. Zobaczył dwie rury z wodą biegnące równolegle wzdłuż ściany pokoju, od góry ograniczone przez sufit, od dołu przez podłogę. Wszystko, co widział, było ograniczone w sposób, którego absolutnie nie dało się znieść. Mdłości nie tyle go unosiły, co jeszcze bardziej przygniatały. Miał wrażenie, jakby czyjeś dłuto odbiło go od otoczenia, albo raczej jakby rzeczy wokół zostały od niego odciosane. Szafa, umywalka, torba podróżna, drzwi: dopiero teraz zauważył, iż w sposób niemal kompulsywny nazywa w myślach wszystkie przedmioty. Gdy tylko spostrzegł jakąś rzecz, niemal w tym samym momencie pojawiała się jej nazwa. Krzesło, wieszak, klucz. Już przedtem zrobiło się kompletnie cicho, więc nie rozpraszały go żadne dźwięki; a ponieważ było na tyle jasno, że widział przedmioty dookoła, a zarazem tak cicho, że nie mógł go zdekoncentrować żaden hałas, postrzegał te przedmioty tak, jakby każdy z nich był jednocześnie reklamą samego siebie. Jego wstręt rzeczywiście przypominał ten rodzaj wstrętu, który budziły w nim czasem cytaty z reklam, wpadające w ucho szlagiery oraz hymny państwowe – wystarczyło mu je raz usłyszeć, aby później nie móc przestać ich powtarzać lub nucić, dopóki nie zmorzył go sen. Wstrzymał oddech jak przy czkawce. Gdy zrobił wdech, uczucie wróciło. Ponownie wstrzymał oddech. Po pewnym czasie to pomogło i zdołał usnąć.

Następnego ranka nie potrafił sobie nawet tego wszystkiego wyobrazić. Po jadalni, w której już posprzątano, kręcił się urzędnik podatkowy, a właściciel zajazdu dyktował mu ceny różnych przedmiotów. Właściciel przedłożył urzędnikowi faktury za ekspres do kawy i zamrażarkę skrzyniową; kiedy Bloch usłyszał, że rozmawiają o cenach, jego nocne doświadczenia wydały mu się tym bardziej żałosne. Po pierwszym przekartkowaniu gazet odłożył je i skupił całą uwagę na słowach urzędnika, który spierał się z właścicielem o cenę pojemnika na lody. Do dyskusji włączyły się też matka właściciela oraz pokojówka; wszyscy mówili jeden przez drugiego. Bloch również się wtrącił i spytał, ile mniej więcej kosztuje wyposażenie jednego pokoju w zajeździe. Właściciel zajazdu odparł, że meble skupował od okolicznych chłopów, i to całkiem tanio, bo ci wyprowadzali się albo w ogóle emigrowali. Rzucił przykładową cenę. Blochowi zależało na tym, żeby rozbić tę sumę na poszczególne elementy wyposażenia pokoju. Właściciel poprosił pokojówkę o księgę inwentarzową i podał mu nie tylko cenę zakupu każdego przedmiotu, ale także cenę, za którą jego zdaniem mógłby sprzedać jakąś tam skrzynię czy szafę. Do tej pory urzędnik podatkowy wszystko zapisywał, jednak teraz odłożył notes i zamówił u dziewczyny kieliszek wina. Bloch, którego ciekawość została zaspokojona, chciał już sobie pójść. Urzędnik opowiadał akurat, że kiedy po raz pierwszy widzi jakiś przedmiot – dajmy na to pralkę – od razu pyta o jego cenę, i jeśli potem zobaczy gdzieś indziej taką rzecz (choćby pralkę z tej samej serii), to nie rozpoznaje jej bynajmniej po cechach zewnętrznych, czyli – w przypadku pralki – przyciskach uruchamiających różne programy prania, lecz zawsze tylko i wyłącznie po tym, ile owa rzecz – na przykład ta pralka – kosztowała, gdy widział ją po raz pierwszy, a zatem po jej cenie. Podkreślił, iż cenę zapamiętuje co do grosza i potrafi w ten sposób rozpoznać niemal każdy przedmiot.

– A jeśli ta rzecz jest nic nie warta? – spytał Bloch.

Urzędnik odrzekł, że nie ma do czynienia z przedmiotami pozbawionymi wartości handlowej, przynajmniej nie w pracy.

Niemego ucznia wciąż nie znaleziono. Żandarmi zabezpieczyli wprawdzie rower, a teraz przeczesywali okolicę, lecz ani razu nie padł strzał mogący oznaczać, iż jeden z nich wpadł na trop. W każdym razie za parawanem u fryzjera, do którego udał się Bloch, tak głośno hałasowała suszarka do włosów, że nie było słychać żadnych odgłosów z zewnątrz. Poprosił o zgolenie włosów na karku. Podczas gdy fryzjer mył ręce, jedna z jego pomocnic strzepywała szczotką włoski z kołnierzyka Blocha. Suszarka ucichła, dzięki czemu można było usłyszeć, że po drugiej stronie parawanu ktoś przewraca kartkę. Rozległ się huk. Był to jednak tylko wałek do włosów, który wpadł do metalowej miski za parawanem.

Bloch spytał pomocnicę fryzjera, czy wraca do domu w czasie przerwy obiadowej. Dziewczyna wyjaśniła, że mieszka w innej miejscowości i co dzień rano dojeżdża do pracy pociągiem; w przerwie idzie do kawiarni albo zostaje tu w salonie z koleżanką. Dopytywał dalej: czy codziennie kupuje bilet w obie strony? Odparła, że ma bilet tygodniowy.

– Ile kosztuje taki bilet? – zapytał natychmiast.

Jednak nim zdążyła odpowiedzieć, dodał, że w sumie go to nie obchodzi. Dziewczyna i tak podała cenę biletu. Zza parawanu odezwała się druga pomocnica fryzjera:

– Po co w ogóle pan pyta, skoro to pana nie obchodzi?

Bloch, który wstał już z fotela i czekał na wydanie reszty, przeczytał jeszcze cennik wywieszony koło lustra, a następnie wyszedł.

Zauważył, że wykształcił się u niego dziwny nałóg sprawdzania wszystkich możliwych cen. Ulżyło mu, gdy spojrzał na witrynę sklepu spożywczego, gdzie wypisano białym kolorem, jakie produkty przyjechały wraz z ostatnią dostawą i ile kosztują. W jednej z wystawionych przed sklepem skrzynek z owocami przewróciła się tabliczka z ceną. Wyprostował ją. Ten jeden ruch wystarczył, aby z wnętrza wyjrzał sprzedawca i spytał go, czy chce coś kupić.

W innym sklepie stał fotel bujany, który udrapowano długą suknią. Przebita szpilką etykieta z ceną leżała obok na siedzeniu. Bloch nie był pewien, czy cena odnosi się do fotela, czy do sukni; jedna z tych rzeczy z pewnością nie była na sprzedaż. Czekał tam tak długo, aż pokazał się ktoś z obsługi i spytał, w czym może pomóc. Bloch odpowiedział pytaniem; usłyszał, że etykieta najwidoczniej odczepiła się od sukni, ale i tak wszystko jest chyba jasne: nie może to być cena fotela, stanowiącego, ma się rozumieć, własność prywatną. Zmierzając już do wyjścia, Bloch wyjaśnił, że był po prostu ciekaw. Sprzedawca krzyknął jeszcze za nim, gdzie można kupić taki sam model fotela.

W kawiarni Bloch zapytał o cenę szafy grającej.

– To nie moja szafa – odparł właściciel lokalu. – Ja tylko ją wynajmuję.

Bloch wytłumaczył, że nie o to mu chodziło – chciał jedynie wiedzieć, ile kosztuje ten automat. Ustąpił dopiero wtedy, gdy właściciel podał mu cenę urządzenia.

– Ale głowy nie dam – podkreślił mężczyzna.

Bloch zaczął go wypytywać o inne przedmioty znajdujące się w lokalu; rozmówca na pewno znał ich ceny, ponieważ należały do niego. Potem właściciel opowiedział mu o budowie miejskiej pływalni, której koszty znacznie przekroczyły to, co założono w kosztorysie.

– O ile? – dopytał Bloch.

Właściciel kawiarni nie wiedział. Bloch zaczął się niecierpliwić:

– A na ile opiewał kosztorys?

Na to pytanie jego rozmówca również nie potrafił udzielić odpowiedzi. Podzielił się za to historią o zwłokach mężczyzny znalezionych w jednej z przebieralni, które najprawdopodobniej przeleżały tam całą zimę. Trup miał założoną na głowę plastikową torbę i okazał się Cyganem. Właściciel kawiarni wyjaśnił, że w okolicy mieszka trochę Cyganów; jako byli więźniowie obozów koncentracyjnych dostali po wojnie odszkodowania, dzięki czemu mogli pobudować sobie domki na skraju lasu.

– W tych domkach jest ponoć bardzo czysto – zaznaczył.

Kiedy żandarmi w ramach akcji poszukiwawczej zaszli tam, żeby wypytać mieszkańców o zaginionego ucznia, zdziwił ich widok świeżo umytych podłóg i w ogóle wielki porządek, jaki tam panował.

– Ale to właśnie ten porządek – ciągnął właściciel – wzbudził jeszcze większe podejrzenia. No bo przecież Cyganie na pewno nie myliby podłogi, gdyby nie mieli ku temu powodu.

Bloch nie ustępował:

– Czy odszkodowania wystarczyły na pokrycie kosztów budowy chatek?

Właściciel kawiarni nie miał pojęcia o wysokości odszkodowań.

– Siła robocza i materiały były wtedy jeszcze tanie – powiedział.

Bloch odwrócił z zaciekawieniem paragon przyklejony do dna kufla z piwem.

– Czy to jest coś warte? – spytał nieco później, sięgając do kieszeni marynarki i kładąc na stole kamień.

Jego rozmówca nie wziął go nawet do ręki, tylko z miejsca stwierdził, że na takie kamienie trafia się tu co krok. Bloch nie odpowiedział. Właściciel kawiarni chwycił kamień, poturlał go przez chwilę w dłoni, po czym odłożył z powrotem na stół. Dość! Bloch gwałtownym ruchem schował kamień do kieszeni.

W drzwiach wpadł na obie pomocnice fryzjera. Zaproponował im, żeby udać się razem do innego lokalu. Ta druga, która w salonie stała za parawanem, stwierdziła, iż w szafie grającej nie ma tam żadnych piosenek. Zapytał, co chce przez to powiedzieć. Odparła, że muzyka jest tam kiepska. Ruszył przodem, dziewczyny poszły za nim. W środku zamówiły coś do picia i rozpakowały kanapki. Rozmawiał z nimi, pochylony nad stołem. Pokazały mu swoje dowody osobiste. Gdy tylko dotknął etui, w które wsadzone były dokumenty, na jego dłonie wystąpił pot. Spytały, czy jest żołnierzem. Ta druga była umówiona na wieczór z przedstawicielem handlowym; powiedziała jednak, że pójdą gdzieś we czwórkę, bo kiedy jest się tylko we dwoje, rozmowa się nie klei.

– A gdy jest się we czwórkę, to raz ten coś powie, raz ten. Ktoś opowie dowcip.

Nie wiedział, co na to odpowiedzieć. Po sąsiednim pokoju chodziło na czworaka małe dziecko. Dookoła niego skakał pies i lizał je po twarzy. Zadzwonił telefon przy barze; dopóki nie ucichł, Bloch nie przysłuchiwał się pogawędce.

– Żołnierze są na ogół bez grosza – powiedziała jedna z dziewczyn.

Bloch milczał. Kiedy spojrzał na ich dłonie, wyjaśniły mu, że mają tak czarne paznokcie od płynu do układania włosów.

– Lakierowanie nie pomaga, obwódki i tak zostają czarne.

Podniósł wzrok.

– Nie kupujemy ciuchów na miarę.

– Fryzury robimy sobie nawzajem.

– Latem, gdy dojeżdżamy do domu, zaczyna już świtać.

– Wolę wolne tańce.

– W drodze do domu nie jesteśmy takie dowcipne, wtedy nikomu nie chce się już rozmawiać.

Pierwsza dziewczyna przyznała, iż bierze wszystko za bardzo na poważnie, i to do tego stopnia, że wczoraj, idąc na dworzec, rozglądała się po mijanych sadach za zaginionym uczniem.

Zamiast wręczyć im dowody osobiste z powrotem, Bloch położył je tylko przed dziewczynami na stole, jak gdyby w ogóle nie miał prawa oglądać ich dokumentów. Przyglądał się odciskom swoich palców znikającym z plastikowych etui. Gdy zapytały go, kim jest, odparł, że kiedyś był bramkarzem. Wyjaśnił im, że bramkarz może mieć dłuższą karierę niż zawodnik grający w polu.

– Zamora był już dość stary – dodał.

Pomocnice fryzjera zaczęły opowiadać o piłkarzach, których same znały. Powiedziały, że kiedy w ich miejscowości odbywa się jakiś mecz, stają za bramką przeciwnej drużyny i nabijają się z bramkarza, aby go zdenerwować.

– Większość bramkarzy ma krzywe nogi.

Bloch zauważył, że za każdym razem, gdy o czymś wspomina i przez chwilę o tym mówi, odpowiadają mu historią o tej samej rzeczy lub czymś podobnym, którą albo same przeżyły, albo przynajmniej znają ze słyszenia. Na przykład, kiedy skończył mówić o złamaniach żeber, które przydarzyły mu się w trakcie kariery bramkarza, przypomniały sobie, że przed kilkoma dniami jeden z pracowników tartaku spadł ze sztapla desek i również złamał sobie żebro; zaraz po tym, jak wspomniał, iż wielokrotnie miał zszywane wargi, usłyszał o walce bokserskiej w telewizji, podczas której bokserowi pękła brew; a gdy opowiedział im o tym, jak skoczył na słupek i rozciął sobie język, odparowały natychmiast, że język niemego ucznia też jest rozdwojony.

Co więcej, kiedy mówiły o rzeczach, a jeszcze częściej osobach, o których słyszał po raz pierwszy w życiu, zachowywały się w taki sposób, jakby dobrze je znał i był we wszystko wtajemniczony. Maria walnęła Ottona w łeb torebką z krokodylej skóry. Wujek zszedł do piwnicy, wygnał Alfreda na podwórze i zbił brzozową rózgą tę Włoszkę, kucharkę. Eduard kazał jej wysiąść na rozwidleniu, więc musiała w środku nocy tłuc się do domu na piechotę; poszła przez Las Dzieciobójców, żeby Walter i Karl nie zobaczyli jej na Drodze Imigrantów, a w końcu zdjęła z nóg buty balowe, podarowane jej przez pana Friedricha. Z kolei kiedy on im o czymś opowiadał, zatrzymywał się przy każdym imieniu i wyjaśniał, o kogo chodzi. Również nazwy przedmiotów, o których wspominał, opatrywał krótkim komentarzem. Gdy padło imię Wiktor, dodał: „Taki mój znajomy”; opowiadając o pewnym rzucie wolnym pośrednim, opisał nie tylko, czym jest rzut wolny pośredni, ale wręcz wyjaśnił dziewczynom, oczekującym dalszego ciągu historii, ogólne zasady rzutów wolnych; doszło nawet do tego, że powiedziawszy: „Sędzia podyktował rożny”, poczuł się niemal w obowiązku wyjaśnić, iż chodzi mu o rzut z rogu boiska, a nie rożny do pieczenia. Im dłużej mówił, tym mniej oczywiste wydawało mu się to, o czym opowiadał. Powoli zaczynał mieć wrażenie, że każdy wyraz potrzebuje objaśnienia. Musiał mocno nad sobą panować, żeby nie utknąć w pół słowa. Kilka razy, gdy budował w myślach dalszą część zdania, które akurat wypowiadał, zdarzyło mu się przejęzyczyć. Kiedy to, co mówiły pomocnice fryzjera, kończyło się dokładnie tak, jak się spodziewał, przez chwilę nie potrafił im nic odpowiedzieć. Dopóki rozmowa się kleiła, coraz bardziej zapominał o bezpośrednim otoczeniu – przestał nawet zauważać psa i dziecko w sąsiednim pokoju; jednak gdy w pewnym momencie się zaciął, kompletnie tracąc wątek, a w końcu zaczął szukać zdań, które mógłby jeszcze z siebie wydusić, otoczenie wraz ze wszystkimi szczegółami ponownie zaczęło rzucać mu się w oczy. Wreszcie zapytał, czy Alfred jest jej chłopakiem, czy na szafie zawsze leży brzozowa rózga, czy pan Friedrich to przedstawiciel handlowy i czy Droga Imigrantów nie nazywa się tak przypadkiem dlatego, że biegnie przez osiedle, gdzie mieszkają cudzoziemcy. Dziewczyny chętnie mu odpowiadały i stopniowo, zamiast wypłowiałych włosów z ciemnymi cebulkami, zamiast pojedynczej broszki pod szyją, zamiast czarnego paznokcia u dłoni, samotnego pryszcza na wygolonej brwi i pękniętego obicia wolnego krzesła, znów zaczynał postrzegać sylwetki, ruchy oraz kształty, słyszeć głosy i okrzyki, widzieć wszystko jako jedną całość. Szybkim, pewnym siebie ruchem złapał też torebkę, która nagle zsunęła się ze stołu. Pierwsza dziewczyna zaproponowała mu, żeby spróbował jej kanapki, a kiedy wyciągnęła chleb w jego stronę, wgryzł się w niego jak gdyby nigdy nic.

Po wyjściu z kawiarni dowiedział się, że odwołano zajęcia w szkole, tak aby wszyscy uczniowie mogli wziąć udział w poszukiwaniach kolegi. Dzieci znalazły jednak tylko parę przedmiotów, które – za wyjątkiem rozbitego lusterka – nie były związane z zaginionym. Lusterko zidentyfikowano jako własność chłopca na podstawie plastikowej obudowy. Chociaż teren wokół miejsca znalezienia przedmiotu przeszukano ze szczególną starannością, nie natrafiono na żadne inne poszlaki. Żandarm, który poinformował o tym Blocha, dodał, że od dnia zaginięcia ucznia nieznane jest miejsce pobytu jednego z Cyganów. Bloch zdziwił się: dlaczego funkcjonariusz, idący po drugiej stronie ulicy, specjalnie się zatrzymał, żeby to do niego wykrzyczeć? Gdy mężczyzna skończył mówić, Bloch zapytał go, czy przeszukano już pływalnię. Żandarm odparł, że pływalnia jest zamknięta na klucz, więc nikt, nawet żaden Cygan, tam nie wejdzie.

Na skraju miasteczka Bloch spostrzegł, iż pola kukurydzy zostały niemal doszczętnie stratowane, a spomiędzy połamanych łodyg wyjrzały żółte kwiaty dyni; do tej pory rośliny ciągle znajdowały się w cieniu, więc dopiero teraz miały okazję zakwitnąć. Po całej drodze porozrzucane były kolby kukurydzy, niektóre z nich obrane i ponadgryzane przez uczniów; obok kolb leżały wyrwane z nich czarne wąsy. Jeszcze w miasteczku Bloch widział, że dzieci obrzucają się kulkami z tych ciemnych włókien, czekając na autobus. Wiechcie były tak mokre, że za każdym razem, gdy nadepnął na jeden z nich, tryskała z niego woda i słychać było mlaskanie, jak gdyby szedł po grząskim gruncie.

Mało brakowało, a potknąłby się o rozjechaną łasicę z językiem mocno wystającym z pyska. Przystanął i czubkiem buta trącił ten długi, wąski jęzor, czarny od krwi; okazał się twardy i sztywny. Zepchnął zwierzę butem na pobocze i pomaszerował dalej.

Przy moście zboczył z drogi i poszedł na przełaj wzdłuż potoku, kierując się ku granicy. Potok wyglądał na coraz głębszy, a w każdym razie płynął wolniej i wolniej. Rosnące po obu stronach krzewy leszczyny zwieszały się nad nim tak nisko, że prawie wcale nie było już widać jego powierzchni. Gdzieś w oddali świszczała kosa. Im wolniejszy stawał się nurt, tym bardziej woda mętniała. Przed jednym z zakoli potok w ogóle przestał płynąć i zrobił się zupełnie nieprzejrzysty. W oddali można było usłyszeć traktor, który terkotał tak, jak gdyby nie miał z tym wszystkim nic wspólnego. Wśród gęstwiny wisiały kiście przejrzałych owoców czarnego bzu. Po gładkiej tafli pływały drobne plamy oleju.

Raz po raz widać było pęcherzyki powietrza wypływające z dna. Końcówki gałęzi leszczyny nurzały się w wodzie. Żaden odgłos z zewnątrz nie rozpraszał już uwagi. Bąbelki znikały zaraz po dotarciu na powierzchnię. Coś wyskoczyło nagle z pluskiem, ale na zbyt krótko, aby stwierdzić, czy to ryba.

Gdy po jakimś czasie Bloch nagle się poruszył, woda zabulgotała. Wszedł na kładkę, stanął nieruchomo i spuścił wzrok na taflę potoku. Była tak spokojna, że unoszące się na niej liście z wierzchu w ogóle się nie zmoczyły.

Widać było ślizgające się tam i z powrotem nartniki; nieco wyżej, choć nie aż tak, by człowiek musiał podnieść głowę, wisiała w powietrzu chmara komarów. W jednym miejscu tafla była lekko zmarszczona. Znów dał się słyszeć plusk – to jakaś ryba wyprysnęła z wody. Na brzegu widziało się dwie ropuchy siedzące jedna na drugiej. Od skarpy odpadła gruda gliniastej ziemi i pod wodą znowu przetoczył się bulgot. Te drobne zdarzenia na powierzchni wyglądały na tak istotne, że kiedy zachodziły ponownie, człowiek się im przyglądał i równocześnie już sobie o nich przypominał. Liście zaś przesuwały się po tafli tak powoli, że miało się ochotę obserwować je, nie mrugając tak długo, aż oczy zaczną piec, a to ze strachu, że można by pomylić ruch rzęs z ruchem liści. W gliniastej wodzie nie widać było nawet odbicia gałęzi, które prawie się w niej zanurzały.

Poza polem widzenia Blocha, wpatrującego się nieruchomo w wodę, znajdowało się coś, co zaczęło mu przeszkadzać. Mrugnął tak, jakby to z jego oczami było coś nie tak, jednak nie spojrzał w tamtą stronę. Powoli owo coś dostawało się w zasięg jego wzroku. Przez chwilę widział to, nie widząc; jego świadomość wydawała się pustą plamą. Wtem – niczym w filmie komediowym, gdzie ktoś mimochodem otwiera jakąś skrzynię i paple dalej, by dopiero po chwili się zreflektować i rzucić się do niej z powrotem – Bloch ujrzał w wodzie pod sobą ciało martwego dziecka.

Cofnął się do drogi. Zza zakrętu, przy którym stały ostatnie domostwa przed granicą, wyjechał żandarm na motorowerze. Bloch najpierw zobaczył go w lustrze drogowym, a dopiero po chwili na samym zakręcie. Mężczyzna siedział wyprostowany, w białych rękawiczkach, z jedną ręką na kierownicy, a drugą na brzuchu; opony pojazdu były brudne od ziemi; pomiędzy szprychami trzepotał liść buraka. Twarz żandarma niczego nie zdradzała. Im dłużej Bloch patrzył na oddalającą się postać na mopedzie, tym bardziej czuł się tak, jakby powoli podnosił wzrok znad gazety i spoglądał przez okno na otwartą przestrzeń: żandarm był coraz dalej i coraz mniej go obchodził. Jednocześnie Bloch zdał sobie sprawę, że to, co widzi, śledząc wzrokiem odjeżdżającego funkcjonariusza, przez chwilę wydawało mu się tylko porównaniem, metaforą czegoś innego. Gdy żandarm zniknął z obrazu, uwaga Blocha stała się bardzo powierzchowna.

W przygranicznej gospodzie, do której się potem skierował, nie zastał nikogo, choć drzwi do sali jadalnej były otwarte. Postał tam przez chwilę, po czym znów otworzył drzwi i zamaszystym ruchem zamknął je od środka. Usiadł przy stole w kącie i czekał, przesuwając tam i z powrotem kulki używane do liczenia wygranych podczas gry w karty. W końcu przetasował talię wepchniętą między rzędy kulek i zaczął grać sam ze sobą. Grał jak opętany; jedna karta spadła mu pod stół. Schylił się i zobaczył, że pod innym stołem siedzi w kucki dziecko dzierżawczyni, obstawione ze wszystkich stron krzesłami. Podniósł się i wrócił do gry; karty miały tak wytarte brzegi, że każda z nich wydawała mu się gruba i napęczniała. Spojrzał do pokoju w domu naprzeciwko; mary stały już puste, okno było otwarte na oścież. Na dworze rozległy się okrzyki dzieci, a dziewczynka siedząca pod stołem szybko rozsunęła krzesła i wybiegła z gospody.

Kelnerka weszła do sali od podwórza. Jakby w reakcji na widok siedzącego tam Blocha oznajmiła, iż dzierżawczyni udała się na zamek, żeby przedłużyć umowę dzierżawy. Tuż za nią podążał chłopak, dźwigając dwie skrzynki piwa, po jednej w każdej ręce; pomimo to miał rozchylone usta. Kiedy Bloch go zagadnął, kelnerka powiedziała, że nie powinien się do niego odzywać, bo chłopak nie może mówić, gdy niesie takie ciężary. Wyrostek, który wydawał się lekko upośledzony umysłowo, ustawił skrzynki jedna na drugiej za kontuarem. Kelnerka odezwała się do niego:

– Znowuż wysypał popiół do łóżka zamiast do potoku? Może w końcu przestał wskakiwać na kozy? Znowuż rozbija dynie i paćka sobie twarz miąższem?

Stanęła z butelką piwa przy drzwiach, jednak chłopak nie odpowiedział. Podszedł do niej, gdy pokazała mu butelkę. Wziął piwo do ręki, a kelnerka wypuściła go na zewnątrz. Przez otwarte drzwi wślizgnął się do środka kot, podskoczył, żeby złapać muchę, po czym natychmiast ją zjadł. Kelnerka zamknęła drzwi. Kiedy były jeszcze otwarte, Bloch usłyszał, że w budynku służby celnej tuż obok dzwoni telefon.

Po chwili ruszył za chłopakiem w stronę zamku. Szedł wolno, nie chcąc go wyprzedzić; przyglądał się mu, gdy wykonując energiczne gesty, wskazał ręką na gruszę i krzyknął:

– Rój pszczół!

Z początku Bloch również ujrzał tam pszczoły, jednak kiedy przypatrzył się pozostałym drzewom, zrozumiał, iż jest to zwykła narośl. Spostrzegł, że wyrostek – jakby próbując udowodnić swoją rację – rzuca butelką w koronę drzewa. Resztki piwa rozprysnęły się o pień, butelka spadła na trawę w kupkę gnijących gruszek, a z owoców momentalnie podniosła się chmara much i os. Idąc dalej obok niego, Bloch usłyszał opowieść o jakimś „maniaku kąpieli”, którego chłopak widział poprzedniego dnia w potoku; palce miał już kompletnie pomarszczone, a wokół ust zebrało mu się sporo piany. Bloch zapytał go, czy sam potrafi pływać. Zauważył, że wyrostek rozwiera usta i energicznie kiwa głową, lecz zaraz potem usłyszał słowo „nie”. Wyprzedził go i poszedł dalej. Chociaż wciąż słyszał jego gadanie, nie obejrzał się za nim.

Przystanął przed bramą zamku i zapukał w okno stróżówki. Podszedł tak blisko szyby, że mógł zajrzeć do środka. Na stole stała balia pełna śliwek. Leżący na kanapie dozorca właśnie się obudził; Bloch zobaczył, że daje mu znaki, jednak nie wiedział, jak na nie odpowiedzieć. Skinął głową. Stróż wyszedł z budki, trzymając w ręku klucz, otworzył bramę, po czym natychmiast odwrócił się do niego plecami i ruszył przodem. „Dozorca z kluczem!” – pomyślał Bloch. Po raz kolejny poczuł się tak, jakby powinien patrzeć na to wszystko niczym na przenośnię. Zorientował się, że stróż ma zamiar oprowadzić go po budynku. Chciał wytłumaczyć, iż zaszło nieporozumienie, lecz nie nadarzyła się ku temu okazja, choć dozorca przez większość czasu milczał. Do drzwi, przez które weszli do zamku, przybitych było mnóstwo rybich głów. Bloch zbierał się już do wyjaśnienia pomyłki, jednak najwyraźniej znów przegapił odpowiedni moment. Znaleźli się w środku.

W bibliotece dozorca zaczął czytać na głos wyimki z ksiąg mówiące o tym, jak duży czynsz dzierżawny w postaci części plonów chłopi musieli niegdyś płacić właścicielowi majątku. Bloch nie mógł mu w tym miejscu przerwać, ponieważ stróż właśnie przekładał z łaciny wpis o pewnym buntowniczym chłopie.

– Kazano mu opuścić posiadłość – czytał – a jakiś czas później znaleziono go w lesie, powieszonego za nogi na gałęzi, z głową w mrowisku.

Ponieważ księga czynszowa była bardzo opasła, stróż musiał użyć obu rąk, aby ją zamknąć. Bloch spytał, czy w zamku nadal ktoś mieszka. Dozorca odparł, że prywatna część budynku jest zamknięta dla zwiedzających. Nagle coś szczęknęło, lecz był to tylko odgłos klamry zapinanej na okładzinie księgi.

– Ciemność panująca w świerkowych lasach sprawiła, że chłop postradał zmysły – ciągnął dalej stróż, tym razem z pamięci.

Zza okna dobiegł taki dźwięk, jakby od gałęzi odczepiło się ciężkie jabłko. Nie było jednak słychać uderzenia o ziemię. Bloch wyjrzał do ogrodu i zobaczył syna właściciela posiadłości; mężczyzna trzymał w rękach długi kij z zamontowanym na końcu workiem i za pomocą metalowych zębów biegnących wokół jego krawędzi zrywał jabłka tak, żeby wpadały do środka, podczas gdy na trawie pod drzewem rozpościerała fartuch dzierżawczyni.

W następnej sali wisiały gabloty z motylami. Dozorca pokazał Blochowi, jak bardzo poplamione ma ręce od ich preparowania. Pomimo to wiele motyli pospadało ze swoich szpilek. Bloch spostrzegł, że podłoga pod gablotami jest pokryta pyłem. Podszedł bliżej i popatrzył na resztki owadów, które się ostały. Gdy stróż zamknął za nim drzwi, coś spadło z jednej z gablot będących poza jego polem widzenia i rozsypało się w pył jeszcze w locie. Bloch spojrzał na okaz pawicy grabówki, niemal całkiem porośnięty zielonkawą, wełnistą pleśnią. Nie pochylił się do przodu, ale też się nie cofnął. Czytał opisy pod pustymi szpilkami. Niektóre motyle zmieniły swój wygląd do tego stopnia, że dało się je rozpoznać jedynie na podstawie tabliczek.

– Zwłoki w salonie… – recytował dalej dozorca, stojąc już w sąsiedniej komnacie.

Na dworze ktoś krzyknął, a o ziemię uderzyło jabłko. Bloch wyjrzał przez okno i spostrzegł, że ogołocona z owoców gałąź odskakuje do góry. Dzierżawczyni podniosła z trawy owoc, który właśnie spadł, i dołożyła go do stosu innych obitych jabłek.

Później do zamku zawitała wycieczka klasowa z innej miejscowości, więc dozorca przerwał oprowadzanie i zaczął jeszcze raz od nowa. Bloch skorzystał z okazji, żeby się oddalić.

Wrócił do drogi i usiadł na ławce przy przystanku autobusu pocztowego, która – jak głosił napis na mosiężnej tabliczce – została ufundowana przez lokalny bank. Budynki znajdowały się tak daleko, że już prawie niczym nie różniły się od siebie nawzajem. Dzwonów, które w pewnym momencie zaczęły bić na wieży, nie dało się rozpoznać. Przelatujący nad nim samolot wisiał tak wysoko w powietrzu, że Bloch nie mógł go dojrzeć; tylko przez krótką chwilę było widać błysk. Obok siebie na ławce spostrzegł wyschnięty ślad ślimaka. Trawa pod ławką mieniła się jeszcze od rosy z zeszłej nocy; na celofanowej osłonce paczki po papierosach osiadła mgiełka. Po lewej stronie zobaczył… Po prawej stronie było… Za sobą zobaczył… Zgłodniał i poszedł dalej.

W gospodzie zamówił wędlinę w plasterkach. Kelnerka pokroiła chleb i kiełbasę w krajalnicy do chleba, po czym przyniosła mu je na talerzu; na wierzch wycisnęła kleks musztardy. Zaczął jeść, zapadał już zmierzch. Na dworze dzieci grały w chowanego, a jedno z nich ukryło się tak dobrze, że nikt go nie znalazł. Dopiero gdy gra dobiegła końca, Bloch ujrzał je na pustej drodze. Odsunął od siebie talerz, odsunął też podkładkę pod piwo, odsunął solniczkę.

Kelnerka położyła do łóżka córkę dzierżawczyni. Później dziewczynka wróciła do sali i w koszuli nocnej biegała między gośćmi. Z podłogi raz po raz wzlatywały mole. Kiedy wróciła dzierżawczyni, wzięła dziecko na ręce i zaniosła je z powrotem do sypialni.

Zasunięto zasłony; gospoda się zapełniała. Przy barze widać było kilku wyrostków, którzy śmiejąc się, za każdym razem robili krok w tył. Obok nich stały dziewczyny w ortalionowych płaszczach, sprawiające wrażenie gotowych do wyjścia. Widziało się, że jeden z chłopaków coś opowiada, a pozostali zastygają na chwilę w bezruchu, po czym wszyscy naraz wybuchają gromkim śmiechem. Ten, kto siedział, siedział możliwie jak najbliżej ściany. Widać było, że chwytak w szafie grającej sięga po płytę, na którą opada igła gramofonu, słyszało się ludzi milknących na dźwięk zamówionych piosenek; w ogóle to jednak nie pomagało, niczego to nie zmieniało. Niczego nie zmienił też fakt, że kiedy kelnerka opuściła zmęczone ramię, w oczy rzucił się zegarek zjeżdżający spod jej rękawa na nadgarstek, ani to, że wajcha ekspresu do kawy wracała powoli do pionu i że dało się słyszeć, jak ktoś potrząsa przy uchu pudełkiem zapałek przed jego otwarciem. Widać było puste od dawna kufle wędrujące raz po raz do ust, kelnerkę, która chwyciła jeden z nich, chcąc sprawdzić, czy może go zabrać, chłopaków wymierzających sobie dla żartu policzki. Nic nie pomagało. Dopiero gdy ktoś krzyknął, że chce płacić, znów zrobiło się poważnie.

Bloch dość mocno się upił. Wszystkie przedmioty zdawały się znajdować poza jego zasięgiem. Był tak oddalony od wydarzeń wokół, że w tym, co widział i słyszał, sam w ogóle już nie występował. „Jak ujęcia z lotu ptaka” – pomyślał, przyglądając się trofeom myśliwskim wiszącym na ścianie. Dźwięki brzmiały w jego uszach niczym odgłosy w tle, pokasływania i odchrząkiwania podczas transmisji mszy świętej w radiu.

Później do gospody wszedł syn właściciela posiadłości. Miał na sobie pumpy, a płaszcz powiesił tak blisko Blocha, że ten musiał się odchylić.

Kiedy mężczyzna usiadł, dołączyła do niego dzierżawczyni; było słychać, że pyta, czego by się napił, a potem woła do kelnerki, co ma przynieść. Przez pewien czas Bloch widział, że oboje piją z jednej szklanki; za każdym razem, gdy mężczyzna coś mówił, dzierżawczyni szturchała go w bok; a kiedy szybkim ruchem przesunęła mu dłonią po twarzy, widać było, że chwyta jej rękę i zaczyna ją ślinić. Później dzierżawczyni przesiadła się do innego stołu, gdzie kontynuowała swoje beznamiętne ruchy, przejeżdżając ręką po włosach jednemu z siedzących tam chłopaków. Syn właściciela posiadłości wstał i za plecami Blocha sięgnął do kieszeni płaszcza po papierosy. Bloch, zapytany, czy płaszcz mu nie przeszkadza, pokręcił głową, równocześnie uświadamiając sobie, że od dłuższej chwili wbija wzrok w jedno miejsce.

– Rachunek! – krzyknął i na moment wszyscy znów spoważnieli.

Dzierżawczyni, z odchyloną głową otwierając butelkę wina, dała znak kelnerce, która myła kufle za barem i odkładała je na podkładkę z pianki chłonącej wodę, a wtedy kelnerka, przechodząc między wyrostkami oblegającymi kontuar, podeszła do niego i zimnymi palcami wydała mu resztę, czyli monety, które były mokre, a Bloch, wstając, natychmiast schował je do kieszeni. „To jakiś żart” – pomyślał. Być może całe to zajście wydało mu się tak skomplikowane dlatego, że był pijany. Wstał i podszedł do drzwi; otworzył je i wyszedł na zewnątrz – wszystko było w porządku.

Postał tak jeszcze przez chwilę, aby uzyskać pewność. Co pewien czas ktoś wychodził za potrzebą. Przybywali kolejni goście, a słysząc muzykę dobiegającą z gospody, zaczynali śpiewać jeszcze przed wejściem. Bloch poszedł sobie.

Z powrotem w miasteczku; z powrotem w zajeździe; z powrotem w pokoju. „Całe dwanaście słów” – pomyślał z ulgą. Usłyszał, że piętro wyżej ktoś wypuszcza wodę z wanny; w każdym razie usłyszał gulgotanie, zakończone sapnięciem i mlaśnięciem.

Najprawdopodobniej obudził się zaraz po tym, jak zasnął. W pierwszej chwili poczuł się tak, jakby wypadł z samego siebie. Zauważył, że leży w jakimś łóżku. „Nienadający się do transportu!” – pomyślał. „Patologiczny przerost!” Postrzegał siebie tak, jakby nagle uległ zwyrodnieniu. Przestał pasować; choćby nie wiadomo jak spokojnie leżał, był jednym wielkim zamieszaniem i szarpaniną; jego leżenie było zbyt wyraziste i jaskrawe, żeby uciec się do jakiejkolwiek metafory – nie znalazł dla siebie żadnego porównania. Czuł, że leżąc tak, jest czymś sprośnym, obscenicznym, nieprzyzwoitym, co wywołuje odrazę sięgającą samych trzewi. „Zakopać!” – pomyślał. „Zakazać, usunąć!” Wpierw miał wrażenie, że sam obmacuje się rękoma w nieprzyjemny sposób, lecz w pewnym momencie zrozumiał, iż jest to tylko nad wyraz intensywna świadomość samego siebie, którą odczuwa na całym ciele jako dotyk; zupełnie tak, jakby jego świadomość, jego myśli zaczęły mu ubliżać, znęcać się nad nim, posuwać się do rękoczynów. Leżał tak bezbronny, bezsilny; z wnętrzem wywróconym obrzydliwie na nice; nie tyle obcy, co odrażająco inny. Wystarczyło jedno szarpnięcie, i to jedno szarpnięcie sprawiło, że stał się czymś całkiem nienaturalnym, że wypadł z kontekstu. Leżał tak, niemożliwy, zarazem tak rzeczywisty; bez porównania. Był tak bardzo świadom samego siebie, że ogarnęło go śmiertelne przerażenie. Pocił się. Na podłogę spadła moneta i potoczyła się pod łóżko; wytężył słuch: porównanie? Wtedy z powrotem zasnął.

Kolejne przebudzenie. „Dwa, trzy, cztery” – zaczął liczyć Bloch. Jego stan się nie zmienił, ale najwyraźniej podczas snu zdążył do niego przywyknąć. Schował do kieszeni monetę, która spadła pod łóżko, a potem zszedł na parter. O ile tylko był czujny i udawał, że wszystko jest w porządku, każde pojedyncze słowo przechodziło jeszcze w miarę gładko w następne. Mokry październikowy dzień; wczesny poranek; zakurzona szyba okienna – jakoś to działało. Przywitał się z właścicielem zajazdu; właściciel układał akurat gazety na stojaku; pokojówka przesunęła tacę przez okienko między kuchnią a jadalnią – wciąż jeszcze działało. Dopóki miał się na baczności, mogło to tak iść, jedna rzecz za drugą: usiadł przy stole, przy którym zawsze siadał; otworzył gazetę, którą otwierał co dnia; przeczytał notkę o tym, że policja wpadła na nowy ważny trop w sprawie morderstwa Gerdy T., prowadzący na południe kraju; dzięki gryzmołom odkrytym na marginesie gazety znalezionej w mieszkaniu ofiary śledztwo posunęło się naprzód. Z jednego zdania wynikało następne. A potem, a potem, a potem… Przez jakiś czas człowiek nie musiał się martwić o dalszy ciąg.

W pewnym momencie Bloch – który w gruncie rzeczy wciąż siedział w jadalni i wyliczał w głowie, co dzieje się za oknem na ulicy – przyłapał się na pomyśleniu następującego zdania: „Po prostu zbyt długo nie miał nic do roboty”. Ponieważ czuł, że jest to zdanie na zakończenie, postanowił cofnąć się pamięcią i sprawdzić, w jaki sposób do niego dotarł. Co było przedtem? Tak! Przypomniało mu się, iż przedtem pomyślał: „Zaskoczony strzałem, przepuścił piłkę między nogami”. Z kolei przed tą myślą była ta o fotografach, którzy irytowali go, stojąc za bramką. Jeszcze wcześniej: „Ktoś się za nim zatrzymał, ale tylko po to, żeby gwizdnąć na psa”. No a przed tym zdaniem? Przed tym zdaniem pomyślał o kobiecie w parku, która zatrzymała się, odwróciła i spojrzała na coś znajdującego się za nim, i to w taki sposób, w jaki można spoglądać jedynie na dziecko, gdy coś przeskrobie. A przedtem? Przedtem właściciel zajazdu opowiadał o niemym uczniu, którego ciało zostało znalezione tuż przed granicą przez funkcjonariusza służby celnej. Przed tą historią o uczniu pomyślał zaś o piłce uderzającej w boisko tuż przed linią. Natomiast przed myślą o piłce spostrzegł, że siedząca na ulicy przekupka zrywa się z zydelka i goni za jakimś uczniem. A tę przekupkę poprzedzał cytat z gazety: „W pościgu za złodziejem stolarzowi przeszkadzał fartuch, którego nie zdążył zdjąć”. Bloch przeczytał to zdanie wtedy, gdy przypomniało mu się, jak podczas jednej bójki napastnik chwycił go od tyłu za marynarkę i szarpnął do góry. Wspomnienie o bójce pojawiło się po tym, jak uderzył się boleśnie piszczelem o nogę stołu. A przedtem? Nie mógł już sobie przypomnieć, co doprowadziło go do uderzenia piszczelem o stół. Doszukiwał się w tym zdarzeniu jakiegoś punktu zaczepienia, wskazówki, która mogłaby go naprowadzić na to, co było przedtem: czy miało to coś wspólnego z ruchem? A może z bólem? Albo z dźwiękiem piszczela uderzającego o stół? Pomimo to nie udało mu się sięgnąć głębiej pamięcią. Wtem jego wzrok padł na zamieszczone w gazecie zdjęcie drzwi do mieszkania, które trzeba było wyważyć, ponieważ w środku leżały zwłoki. „A więc to od tych drzwi się zaczęło” – pomyślał, po czym tą samą drogą wrócił do zdania: „Po prostu zbyt długo nie miał nic do roboty”.

Później przez pewien czas szło dobrze: ruchy ust ludzi, z którymi rozmawiał, pokrywały się z tym, co słyszał; budynki nie składały się wyłącznie z fasad; z rampy mleczarni wnoszono do magazynu ciężkie worki z mąką; gdy w dole na ulicy ktoś krzyknął, dźwięk rzeczywiście brzmiał tak, jakby dochodził z dołu; ludzie idący chodnikiem po drugiej stronie jezdni nie wyglądali wcale tak, jakby ktoś im zapłacił za przechadzanie się w tle; chłopak z plastrem pod okiem miał prawdziwy strup, a deszcz zdawał się padać nie tylko na pierwszym planie, lecz w ogóle w zasięgu wzroku. Bloch zorientował się, że stoi pod daszkiem przy drzwiach jakiegoś kościoła. Pewnie trafił tu jedną z bocznych uliczek i schował się pod daszek, gdy zaczęło padać.

Kiedy wszedł do kościoła, rzuciło mu się w oczy, że w środku jest jaśniej, niż przypuszczał. Dzięki temu mógł, usiadłszy zaraz po wejściu w ławce, oglądać malowidło znajdujące się na sklepieniu. Po chwili uświadomił sobie, iż kiedyś je już widział – w tym prospekcie, którego egzemplarze leżą we wszystkich pokojach w zajeździe. Jeden z nich zabrał wcześniej ze sobą, gdyż prospekt zawierał uproszczony plan miasteczka oraz okolicy; wyciągnął go i przeczytał, że pierwszy i drugi plan malowidła stanowią dzieła różnych artystów: postacie na pierwszym planie były już dawno ukończone, nim drugi malarz zdążył wypełnić całe tło. Bloch podniósł wzrok znad prospektu i spojrzał na sklepienie; ponieważ nie potrafił rozpoznać namalowanych na nim postaci – pochodziły pewnie z Biblii – nudziły go one; mimo to sprawiało mu przyjemność wpatrywanie się w sklepienie nad jego głową, podczas gdy na dworze coraz mocniej padał deszcz. Malowidło rozciągało się na cały strop; tło przedstawiało dosyć czyste i niemal jednolicie błękitne niebo; tu i ówdzie widać było kilka obłoczków; w jednym miejscu, dość wysoko nad postaciami, namalowany był ptak. Bloch spróbował oszacować, ile metrów kwadratowych malarz musiał wypełnić tłem. Czy uzyskanie tak jednolitego koloru sprawiło mu wiele trudności? Był to naprawdę jasny odcień błękitu, więc pewnie nie mógł osiągnąć tego efektu inaczej, niż rozjaśniając farbę dodatkiem białej. Ale czy w takim razie, mieszając farby, musiał uważać, żeby kolor nie zmieniał się z dnia na dzień? Z drugiej strony, nie jest przecież możliwe, by jedno pociągnięcie pędzlem dało zupełnie jednolitą barwę. A zatem nie mógł po prostu wypełnić sklepienia niebieską farbą, tylko musiał naprawdę namalować obraz? Tło nie stało się niebem w ten sposób, że ktoś wziął farbę i naniósł ją jak leci na, co ważne, mokrą jeszcze zaprawę, korzystając z jak najgrubszego pędzla, a może nawet szczotki, lecz dzięki temu – myślał Bloch – że malarz naprawdę je namalował, natomiast jego odcień mógł się miejscami delikatnie zmieniać, jednak nie na tyle widocznie, by można było to uznać za skutek błędnego wymieszania farby. Powodem, dla którego tło przypominało niebo, istotnie nie był fakt, iż człowiek z reguły spodziewa się zobaczyć właśnie niebo w tle; zostało ono tam kawałek po kawałku domalowane. I to tak starannie – stwierdził – że wygląda prawie jak narysowane; w każdym razie wykonano je dużo staranniej niż postacie na pierwszym planie. Czy artysta umieścił tam tego ptaka w porywie złości? I czy zrobił to zaraz na samym początku, czy może dopiero wtedy, gdy skończył malować tło? Czy był zrozpaczony? Nic na to nie wskazywało, więc już w następnej chwili taka interpretacja wydała się Blochowi żałosna. W ogóle poczuł się tak, jak gdyby całe to wpatrywanie się w malowidło, to szwendanie się i przesiadywanie w różnych miejscach, to wchodzenie i wychodzenie służyły mu tylko za wymówkę. Wstał.

− Nie dać się rozproszyć! – mruknął sam do siebie.

Jakby chcąc samemu sobie zaprzeczyć, wymaszerował z kościoła, natychmiast przeszedł przez ulicę, skręcił w bramę jednej z kamienic i postał wyzywająco przy butelkach po mleku – lecz nikt się nie pokazał i nie kazał mu się z tego tłumaczyć – a kiedy przestało padać, poszedł do kawiarni i posiedział tam przez chwilę z wyciągniętymi przed siebie nogami – jednak jak na złość nikt nie chciał wyświadczyć mu przysługi i potknąć się o nie, a potem wdać się z nim w bójkę.

Gdy wyjrzał na zewnątrz, zobaczył część placu rynkowego ze szkolnym autobusem; w kawiarni po jednej stronie dostrzegł wycinek ściany z nierozpalonym piecem, na którym stał bukiet kwiatów, po drugiej – z wieszakiem na płaszcze i wiszącym na nim parasolem. Potem uchwycił wzrokiem fragment z szafą grającą, przez którą powoli wędrowało światełko, aby w końcu się zatrzymać przy wybranym numerze piosenki, a także z automatem z papierosami przystrojonym kolejnym bukietem; następny był fragment z właścicielem kawiarni otwierającym butelkę za kontuarem oraz kelnerką stawiającą ją na tacę; wreszcie Bloch ujrzał wycinek samego siebie: wyciągnięte do przodu nogi z mokrymi, ubłoconymi czubkami butów, obok ogromna popielniczka na blacie, a trochę dalej mniejszy od niej wazon i kieliszek wina na sąsiednim stoliku, gdzie akurat nikt nie siedział. Plac widziany z tego miejsca – zauważył Bloch, kiedy autobus odjechał – wygląda niemal dokładnie tak, jak na pocztówkach: tu fragment kolumny morowej przy małej fontannie, a tam, z boku obrazka, część stojaka na rowery.

Bloch był rozdrażniony. Detale widziane przez niego w obrębie tych fragmentów jawiły mu się w sposób natrętnie wyraźny; każda część zdawała się reprezentować całość. Znów zaczął widzieć szczegóły jako plakietki z nazwami. „Neony” – pomyślał. W ozdobionym kolczykiem uchu kelnerki dostrzegał symbol całej jej osoby; torebka na jednym z sąsiednich stolików – nieco rozchylona, dzięki czemu mógł w środku zobaczyć nakrapianą chustę na głowę – była uosobieniem siedzącej za nią kobiety, która w jednej ręce trzymała filiżankę kawy, a drugą wertowała pospiesznie czasopismo, jedynie od czasu do czasu zatrzymując wzrok na jakimś zdjęciu. Wieża z pucharków do lodów piętrząca się na kontuarze stanowiła metaforę samego barmana, natomiast kałuża na podłodze koło wieszaka reprezentowała wiszący nad nią parasol. Zamiast głów klientów kawiarni Bloch widział plamy na ścianie znajdujące się na tej samej wysokości. Był do tego stopnia rozdrażniony, że kiedy kelnerka pociągnęła za poszarzały sznurek, chcąc wyłączyć oświetlenie ścienne, ponieważ na dworze zdążyło się rozjaśnić, spojrzał na ten przełącznik tak, jak gdyby wszystkie kinkiety zostały zamontowane specjalnie po to, aby wystawić jego cierpliwość na próbę. Poza tym bolała go głowa od chodzenia w deszczu.

Natrętne szczegóły zdawały się zanieczyszczać i doszczętnie zniekształcać postacie oraz otoczenie, którego część stanowiły. Można się było przed tym bronić, nazywając te detale i używając nazw jako obelg przeciwko samym postaciom. Barmana za kontuarem można było nazwać pucharkiem do lodów, kelnerkę zaś – przekłuciem w płatku ucha. Do kobiety z czasopismem miało się ochotę powiedzieć: „Ty torebko jedna!”, a do mężczyzny – który wreszcie wrócił z tylnej sali i nie usiadłszy nawet, płacił, jednocześnie dopijając wino – „Ty plamo na spodniach!”. Albo teraz, gdy odstawił pusty kieliszek i wyszedł, krzyknąć jeszcze za nim, że jest odciskiem palca, klamką, rozcięciem z tyłu płaszcza, kałużą, spinką na nogawce, błotnikiem i tak dalej, aż postać na rowerze zniknie z pola widzenia… Nawet prowadzona obok rozmowa, a przede wszystkim te ciągłe okrzyki w stylu „Co?” i „Aha!” wydawały się tak natrętne, że człowiek chciał je głośno przedrzeźniać.

Bloch udał się do sklepu mięsnego i kupił dwie bułki z wędliną. Nie chciał jeść w gospodzie, ponieważ z pieniędzmi zaczynało być krucho. Przyjrzał się kiełbasom zwisającym z drążka jedna przy drugiej, po czym pokazał ekspedientce, z której z nich ma mu ukroić kilka plastrów. Do sklepu weszło dziecko z kartką w ręku. Sprzedawczyni opowiadała właśnie o funkcjonariuszu służby celnej, który z początku wziął zwłoki ucznia za wyrzucony na brzeg materac. Wyjęła z kartonu dwie bułki i przekroiła je na pół, nie rozcinając ich do końca. Pieczywo było bardzo czerstwe, więc kiedy wbijała w nie nóż, Bloch usłyszał trzeszczenie. Następnie rozchyliła bułki i do jednej z nich włożyła plastry kiełbasy. Powiedział, żeby obsłużyła dziecko przed nim, ponieważ on ma czas. Zobaczył, że dziecko bez słowa wyciąga przed siebie kartkę. Ekspedientka nachyliła się i odczytała zamówienie. Rzuciła na deskę połeć mięsa i odkroiła od niego tasakiem kawałek, który ześlizgnął się i spadł na kamienną posadzkę.

– Plask! – powiedziało dziecko.

Mięso leżało na ziemi. Ekspedientka podniosła je, oskrobała ostrzem noża i zawinęła w papier. Za oknem Bloch spostrzegł grupkę uczniów, którzy szli pod parasolem, choć przestało już padać. Otworzył drzwi dziecku, a potem zaczął się przyglądać, jak sprzedawczyni zrywa skórkę z końca kiełbasy i wkłada pokrojoną wędlinę do drugiej bułki.

– Interes kiepsko się kręci – westchnęła. – Domy stoją tylko po tej stronie ulicy, więc po pierwsze nikt nie mieszka naprzeciwko i nie może nas zobaczyć z okna, a po drugie ludzie zawsze idą właśnie po tej, a nie po przeciwnej stronie, przez co mijają sklep z bardzo bliska i nie zauważają go, tym bardziej, że witrynę mamy niewiele większą od okien pokojów w sąsiednich budynkach.

Bloch zdziwił się: dlaczego ludzie nie chcą chodzić drugą stroną ulicy, gdzie nie ma przecież żadnych zabudowań, więc słońce dociera tam o wiele wcześniej?

– Najwyraźniej człowiek ma potrzebę, żeby iść wzdłuż budynków – stwierdził.

Ekspedientka, która go nie zrozumiała, ponieważ w połowie zdania poczuł wstręt do mówienia i pozostałe słowa mógł już tylko niewyraźnie wykrztusić, zaśmiała się tak, jakby z góry spodziewała się usłyszeć w odpowiedzi coś śmiesznego. I rzeczywiście, gdy chwilę później za oknem przechodziło kilku ludzi, w sklepie zrobiło się bardzo ciemno, więc naprawdę można było odnieść wrażenie, że to żart.

– Po pierwsze… Po drugie… – Bloch powtórzył pod nosem słowa sprzedawczyni; na myśl o tym, że można zacząć mówić i już w tym samym momencie wiedzieć, co się powie na końcu zdania, zrobiło mu się trochę nieswojo.

Wyszedł ze sklepu i zjadł bułki po drodze. Zgniótł w kulkę woskowany papier śniadaniowy, mając zamiar go wyrzucić. W okolicy nie było jednak żadnego śmietnika. Przez pewien czas szedł tak ze zgniecionym papierem w ręce, najpierw w jedną, potem w drugą stronę. Schował kulkę do kieszeni marynarki, po chwili znów ją wyciągnął, a w końcu przerzucił przez płot do jakiegoś sadu. Ze wszystkich stron zbiegły się zaraz kury, lecz nim któraś z nich trąciła papier dziobem, znowu się rozpierzchły.

Ujrzał przed sobą trzech mężczyzn przechodzących na ukos przez jezdnię; dwóch z nich było ubranych w mundury, natomiast trzeci – ten pośrodku – miał na sobie odświętny czarny garnitur i krawat przerzucony przez ramię, który pewnie przekrzywił się tak mocno od podmuchu wiatru lub szybkiego biegu. Bloch obserwował żandarmów prowadzących Cygana na posterunek. Aż do progu wszyscy trzej szli obok siebie, Cygan zaś poruszał się z pozoru nieskrępowanie między funkcjonariuszami i rozmawiał z nimi; ale kiedy jeden z żandarmów pchnął drzwi posterunku, drugi nie tyle chwycił Cygana za ramię, co delikatnie dotknął jego łokcia. Mężczyzna obejrzał się na stojącego za nim żandarma i posłał mu przyjazny uśmiech; pod węzłem jego krawata widać było rozpięty kołnierzyk. Bloch odniósł wrażenie, jakby Cygan znalazł się w takim potrzasku, że jedyne, co mu jeszcze pozostało, gdy dotknięto jego ramienia, to rzucić bezradne, przyjazne spojrzenie.

Bloch wszedł za nimi do budynku, gdzie znajdował się również urząd pocztowy; przez chwilę sądził, że skoro właśnie zjadł na oczach wszystkich kanapkę z kiełbasą, nikomu nie przyjdzie do głowy, iż może być w cokolwiek zamieszany. „Zamieszany?” Nie ma przecież powodu, żeby usprawiedliwiał czymkolwiek, na przykład jedzeniem bułki, swoją obecność tutaj, przy aresztowaniu Cygana. Dopiero gdyby zażądano od niego wyjaśnień i coś mu zarzucono, mógł-by się zacząć tłumaczyć; a ponieważ nie powinien w ogóle brać pod uwagę, że ktoś poprosi go o wyjaśnienia, niech nie przygotowuje sobie zawczasu linii obrony na taką ewentualność; przecież nic takiego nie zaszło. Jeśli więc zapytano by go, czy obserwował Cygana odprowadzanego na posterunek, nie musiałby się wcale wypierać i twierdzić, iż po prostu jadł w zamyśleniu bułkę, lecz mógłby przyznać, że był świadkiem odprowadzenia. „Świadkiem?” – przerwał sobie Bloch, oczekując połączenia telefonicznego na poczcie. „Przyznać?” Co takie wyrażenia mają niby wspólnego z tym nieistotnym dlań zajściem? Czy nie jest przypadkiem tak, że to właśnie one nadają mu znaczenie, którego on próbuje się wyprzeć? „Wyprzeć?” – przerwał sobie raz jeszcze. Niczego nie musi się wypierać. Powinien bardziej uważać na słowa, zmieniające to, co chce wyrazić, w swego rodzaju zeznanie.

Poproszono go do telefonu. Wciąż skupiony na tym, by nie sprawiać wrażenia, jakby chciał coś zeznać, zorientował się nagle, iż owinął słuchawkę aparatu w chusteczkę do nosa. Nieco zmieszany schował chustkę do kieszeni. W jaki sposób z myśli o nieostrożnych słowach przeskoczył na chusteczkę? Usłyszał, że znajomy, z którym chciał pogadać, wyjechał z drużyną na obóz treningowy, gdzie przygotowuje się do ważnego spotkania zaplanowanego na najbliższą niedzielę, w związku z czym nie jest teraz dostępny pod telefonem. Podał urzędniczce inny numer, ale kobieta kazała mu najpierw uiścić opłatę za poprzednią rozmowę. Zapłacił i usiadł na ławce, czekając na kolejne połączenie. Kiedy zadzwonił telefon, wstał. Był to jednak tylko telegram z życzeniami. Urzędniczka zapisała wiadomość, po czym odczytała ją do słuchawki słowo po słowie, aby upewnić się, że niczego nie przekręciła. Bloch chodził tam i z powrotem. Wrócił jeden z listonoszy i zaczął rozliczać się głośno przed urzędniczką. Bloch usiadł. Teraz, wczesnym popołudniem, nie było za oknem na ulicy niczego, co mogłoby odciągnąć jego uwagę. Chociaż zaczął się niecierpliwić, próbował tego nie okazywać. Usłyszał, że listonosz opowiada o Cyganie, który zaszył się na kilka dni w jednej z przygranicznych kryjówek służby celnej.

– Jasne, każdy może tak powiedzieć! – odezwał się Bloch.

Listonosz odwrócił się w jego stronę i zamilkł. Bloch wy-rzucił mu, że to, co on próbuje sprzedać jako wiadomość z ostatniej chwili, można było przeczytać w gazecie już wczoraj, ba, nawet przedwczoraj i przedprzedwczoraj. Jego słowa nic a nic nie znaczą, zupełnie nic, kompletnie nic. Zanim skończył mówić, listonosz odwrócił się do niego plecami i kontynuował rozmowę z urzędniczką po cichu, więc Bloch słyszał już tylko mamrotanie, przypominające mu sceny w zagranicznych filmach, których nie przetłumaczono, ponieważ wypowiedź z założenia miała być niezrozumiała. Jego uwagi przestały docierać do ich adresata. Ni stąd, ni zowąd fakt, że to właśnie na poczcie coś „nie dociera do adresata”, wydał mu się wcale nie faktem, lecz kiepskim dowcipem, jedną z tych gier słów, które od zawsze, choćby w komentarzach sportowych, budziły w nim wstręt. Zresztą już samą opowieść listonosza o Cyganie odebrał jako prostacką dwuznaczność, niezręczną aluzję; z kolei telegram z życzeniami składał się z tak oklepanych zwrotów, że po prostu nie można ich było rozumieć dosłownie. Nie tylko wypowiadane słowa, ale również przedmioty wokół zdawały się coś sugerować. „Tak, jakby mrugały do mnie porozumiewawczo i dawały mi znaki” – pomyślał Bloch. Bo cóż niby ma znaczyć, że nakrętka kałamarza leży tuż obok na arkuszu bibuły, którym najwyraźniej dopiero co wyłożono pulpit biurka, tak że można z niego odczytać jedynie kilka pierwszych śladów odciśniętego atramentu? I czy zamiast „tak że” nie należałoby raczej powiedzieć „tak żeby”? A więc tak, żeby dało się odczytać te ślady. Teraz urzędniczka podniosła słuchawkę i zaczęła literować telegram z życzeniami. Jakie aluzje kryją się w jej słowach? Co ma na myśli, dyktując: „Wszystkiego dobrego”? „Pozdrawiamy serdecznie” – co to właściwie znaczy? Jaki jest sens tych frazesów? Czyim pseudonimem są „Dumni Dziadkowie”? Już rano – przypomniał sobie Bloch – gdy natrafił w gazecie na ogłoszenie o treści: „Dlaczego nie dzwonisz?”, od razu wziął je za jakiś podstęp.

Odniósł wrażenie, że listonosz i urzędniczka są dobrze poinformowani. „Urzędniczka i listonosz” – poprawił się. Teraz, w biały dzień, ta przeklęta choroba, ta obsesja na punkcie gier słów dopadła i jego. „W biały dzień?” Skąd wziął to wyrażenie? Wydało mu się ono dowcipne, ale w niemiły sposób. Jednak czy pozostałe słowa w tym zdaniu były mniej nieprzyjemne? Wystarczyło powtórzyć sobie kilka razy pod nosem wyraz „choroba”, a już po chwili stawał się wręcz komiczny. „Łapie mnie jakaś choroba” – śmieszne. „Zaczynam chorować” – równie śmieszne. „Urzędniczka i listonosz”; „listonosz i urzędniczka”; „urzędniczka i listonosz” – jeden wielki żart. Czy słyszał pan już kawał o listonoszu i urzędniczce? „Wszystkie te rzeczy przypominają nagłówki” – pomyślał. „TELEGRAM Z ŻYCZENIAMI”, „NAKRĘTKA KAŁAMARZA”, „SKRAWKI BIBUŁY NA PODŁODZE”. Obwieszony różnymi pieczątkami stojak wyglądał jak narysowany. Choć Bloch patrzył na ten przedmiot przez dłuższą chwilę, nie udało mu się stwierdzić, dlaczego właściwie miałby być zabawny. Z drugiej strony, przecież musiał być w pewien sposób śmieszny, bo inaczej nie sprawiałby chyba wrażenia narysowanego. A może to kolejna pułapka? Może stojak ma służyć temu, by Bloch się przejęzyczył? Spojrzał w innym kierunku, potem znowu w innym, potem w jeszcze innym. Czy ta poduszka do stempli coś panu mówi? O czym pan myśli, widząc ten wypełniony czek? Co kojarzy się panu z tym wysuwaniem szuflady? Poczuł się tak, jakby kazano mu wymienić po kolei wszystkie meble i akcesoria znajdujące się w pomieszczeniu, a te przedmioty, przy których się zawahał albo które pominął, miały komuś posłużyć za poszlaki. Listonosz klepnął dłonią w pękatą torbę, wciąż jeszcze wiszącą na jego ramieniu. „Listonosz klepie w torbę i odwiesza ją” – pomyślał Bloch słowo za słowem. „Teraz kładzie ją na stole i wchodzi do paczkowni”. Relacjonował sobie w myślach zdarzenia niczym reporter radiowy słuchaczom, jak gdyby dopiero dzięki opisowi mógł je sobie wyobrazić. Po pewnym czasie to pomogło.

Zatrzymał się, ponieważ zadzwonił telefon. Jak zawsze w takich przypadkach, był przekonany, że przewidział jego dzwonek z kilkusekundowym wyprzedzeniem. Kobieta w okienku podniosła słuchawkę, po czym wskazała ręką na kabinę. Wszedłszy do środka, zwątpił, czy na pewno poprawnie zinterpretował jej ruch, który przecież nie musiał być wcale skierowany do kogokolwiek. Podniósł słuchawkę i poprosił byłą żonę – przedstawiła się po imieniu, jakby z góry wiedząc, kto dzwoni – aby przesłała mu trochę pieniędzy na poste restante. Nastąpiło osobliwe milczenie. Usłyszał, że kobieta szepcze coś do kogoś innego.

– Gdzie jesteś? – spytała.

Powiedział, że najadł się strachu i jest kompletnie spłukany, po czym zaśmiał się tak, jak gdyby było to coś niezmiernie śmiesznego. Kobieta nie odpowiedziała. Znowu usłyszał szeptanie.

– To bardzo trudne – stwierdziła.

– Dlaczego? – zapytał Bloch.

Odparła, że nie mówiła do niego.

– Gdzie mam wysłać te pieniądze?

Podkreślił, że jeśli ona nie poda mu pomocnej dłoni, niebawem stanie się biedny jak mysz kościelna. Kobieta milczała. Po chwili odłożyła słuchawkę.

„Zeszłoroczny śnieg” – przyszło mu nagle do głowy, gdy wychodził z kabiny. Jak należy to rozumieć? Ktoś mówił mu w istocie, że przy granicy rosną bardzo dzikie, gęste zarośla, gdzie jeszcze na początku lata można czasem natrafić na resztki śniegu. Nie to miał jednak na myśli. Zresztą nie ma czego szukać w zaroślach. „Nie ma czego szukać”? Co chciał przez to powiedzieć? „To, co powiedziałem” – pomyślał.

Potem wymienił w banku na szylingi jednodolarówkę, którą od dawna nosił w portfelu. Chciał zrobić to samo z banknotem brazylijskim, lecz okazało się, że placówka nie skupuje tej waluty; nie było nawet jej kursu. Kiedy wchodził, kasjer po drugiej stronie okienka zajmował się akurat liczeniem monet, pakowaniem ich w rulony i spinaniem gumkami. Bloch położył banknot na ladzie. Nieco dalej stała pozytywka; dopiero przy drugim spojrzeniu zorientował się, iż w rzeczywistości jest to skarbonka akcji charytatywnej. Kasjer podniósł wzrok, jednak nie przerwał liczenia. Nie czekając na polecenie, Bloch przesunął dolara pod szybą. Tymczasem pracownik banku zaczął układać rulony jeden przy drugim. Bloch nachylił się i dmuchnął w banknot tak, że wylądował przed nim na biurku, a wtedy kasjer rozwinął go, wygładził kantem dłoni i zbadał opuszkami palców; Bloch spostrzegł, że ma je dosyć brudne. Z zaplecza wyszedł drugi pracownik banku. „Żeby coś udowodnić” – pomyślał Bloch. Jego dolarówka została wymieniona na same monety; nie starczyło nawet na jeden banknot. Zamiast schować drobne do kieszeni, przesunął je z powrotem pod szybą, prosząc o wsadzenie ich do papierowej torebki. Kasjer zapakował monety, wykonując przy tym taki sam ruch, jak wcześniej przy układaniu rulonów, po czym położył torebkę na ladzie i przepchnął na drugą stronę okienka. Bloch wyobraził sobie, że gdyby wszyscy klienci odbierali pieniądze w torebkach, bank prędzej czy później by splajtował. Podobną strategię można by obrać przy załatwianiu innych sprawunków; kto wie, może poprzez nadmierne korzystanie z opakowań można by zmuszać kolejne sklepy do ogłaszania bankructwa. W każdym razie miło było wyobrazić sobie taki scenariusz.

Później zaszedł do sklepu papierniczego, gdzie kupił mapę turystyczną okolicy; poprosił, żeby starannie owinąć ją w papier, po czym dokupił jeszcze ołówek, każąc zapakować go w małą torebkę. Ruszył dalej, trzymając w ręce mapę zwiniętą w rulon; idąc tak, poczuł się bardziej beztrosko niż przedtem, gdy szedł z pustymi rękoma.

Usiadł na ławce, już poza miasteczkiem, skąd rozciągał się widok na całą okolicę, a następnie zaczął porównywać szczegóły na mapie ze szczegółami w terenie za pomocą ołówka. Legenda: te kółka oznaczają las liściasty, te trójkąty – iglasty; a gdy człowiek podnosi wzrok znad mapy, jest zaskoczony, że wszystko się zgadza. Tam dalej na pewno są mokradła; tam dalej – przydrożna kapliczka; tam – przejazd kolejowy. Gdyby pójść tą drogą lokalną, trzeba by przejść przez ten most, a potem skręcić w drogę niepubliczną i podejść pod to strome zbocze, ale przecież na jego szczycie ktoś mógłby już czekać, więc trzeba by odbić od drogi i pobiec na przełaj przez to pole, skierować się w stronę lasu, na całe szczęście iglastego, chyba że z tego lasu wynurzyliby się w międzyczasie następni, wtedy trzeba by zrobić duży łuk, zbiec ze wzniesienia do tej zagrody, minąć po drodze tę szopę, pobiec wzdłuż tego potoku, w tym miejscu przez niego przeskoczyć, bo stąd mógłby wyjechać jeep, pobiec dalej zygzakiem przez tę działkę rolną, prześliznąć się przez ten żywopłot i trafić na tę drogę, którą akurat przejeżdżałaby ciężarówka – wystarczyłoby ją zatrzymać i byłoby się już bezpiecznym. Bloch urwał na chwilę. „Tak to już jest, że jeśli chodzi o morderstwo, łatwo przeskakuje się z jednej myśli na drugą” – przypomniał sobie cytat z pewnego filmu.

Ulżyło mu, gdy znalazł na mapie coś, czemu nie odpowiadało nic w terenie – tam, gdzie powinien stać dom, nie było żadnego domu, natomiast droga, która według mapy powinna w tym miejscu zakręcać, biegła w rzeczywistości prosto. Odniósł wrażenie, jakby ta niezgodność mogła mu się kiedyś do czegoś przydać. Spojrzał na pole i zaczął obserwować psa podbiegającego do jakiegoś mężczyzny; po chwili zdał sobie sprawę, że nie patrzy już na psa, tylko na mężczyznę, poruszającego się tak, jakby miał zamiar wejść komuś w drogę. Zaraz potem zauważył stojące z tyłu dziecko i uprzytomnił sobie, iż wbrew temu, czego można by się spodziewać, nie obserwuje ani mężczyzny, ani psa, lecz właśnie to dziecko, które z daleka zdawało się niespokojnie wiercić; nieco później zrozumiał, że to tylko jego krzyk zasugerował mu wiercenie. Tymczasem mężczyzna złapał psa za obrożę, po czym wszyscy troje – pies, mężczyzna i dziecko – poszli dalej razem. „Do kogo to było skierowane?” – pomyślał Bloch.

Na ziemi przed sobą zobaczył kolejną scenę: mrówki maszerujące w stronę okrucha chleba. Nagle zreflektował się, że teraz też wcale nie obserwuje mrówek, lecz muchę siedzącą na okruchu.

Dosłownie wszystko, co widział, przykuwało uwagę. Obrazy nie wyglądały naturalnie, lecz tak, jakby zostały spreparowane specjalnie dla niego. Były tam po coś. Gdy się na nie patrzyło, wprost rzucały się w oczy. „Jak wykrzykniki” – pomyślał. „Jak rozkazy!” Kiedy zamknął oczy i po chwili znów je otworzył, dosłownie wszystko wyglądało inaczej. Postrzegane fragmenty zdawały się migotać i drżeć na krawędziach.

Z pozycji siedzącej, w gruncie rzeczy nie wstając, od razu przeszedł do marszu. Po pewnym czasie zatrzymał się, jednak zaraz potem ruszył biegiem. Wystartował sprintem, nagle stanął w miejscu, zawrócił, pobiegł równym krokiem, zmienił krok raz i drugi, przystanął, potruchtał tyłem, odwrócił się w biegu, pognał dalej przodem, odwrócił się po raz wtóry, przeszedł kawałek tyłem, znowu się odwrócił, zrobił kilka kroków, popędził co sił w nogach, gwałtownie się zatrzymał i usiadł na krawężniku, ale tylko po to, by bezpośrednio z pozycji siedzącej znowu zacząć biec.

Kiedy na chwilę przystanął, po czym ruszył dalej, obrazy zaczęły się zaciemniać od krawędzi ku środkowi, a w końcu zawęziły się do niewielkiego kółka, otoczonego ze wszystkich stron czernią. „Tak samo, jak w filmach, gdy bohater spogląda przez lornetkę” – skojarzył Bloch. Starł sobie pot z ud nogawkami spodni. Minął piwnicę, w której – ze względu na uchylone drzwi – osobliwie lśniły liście herbaty. „Jak kartofle” – pomyślał.

Oczywiście budynek, przed którym stał, miał tylko jedno piętro, okiennice były przyczepione haczykami do muru, dachówki pokrywał mech (kolejne takie słowo!), nad zamkniętymi drzwiami widniał napis: „Szkoła podstawowa”, z tyłu w ogrodzie ktoś – pewnie woźny, zgadza się, woźny – rąbał drewno, a przed szkołą rósł, ma się rozumieć, żywopłot. Tak, wszystko było na swoim miejscu, nie brakowało niczego, nawet gąbki pod tablicą w zacienionej klasie, pudełka z kawałkami kredy tuż obok, ani małych półkoli na elewacji pod oknami, opatrzonych legendą, która potwierdzała, iż są to zarysowania od haczyków okiennic; w ogóle wszystko w zasięgu wzroku i słuchu zdawało się zaświadczać, że zgadza się co do słowa.

Skrzynia na węgiel stojąca w klasie była otwarta, ze skrzyni wystawał (prima aprilis!) trzon szufli do węgla, a dalej widać było podłogę z szerokich desek, w szczelinach jeszcze wilgotną po myciu, oraz, nie zapominajmy, mapę na ścianie, umywalkę przy tablicy i liście kukurydzy na parapecie – jednym słowem, tandetna imitacja! Na taki prima aprilis on się na pewno nie da nabrać.

Było tak, jakby zataczał coraz szersze kręgi. Przedtem zapomniał o piorunochronie przy drzwiach i teraz widział w nim coś w rodzaju hasła. Miał zacząć działać. Pomógł sobie, idąc za szkołę na podwórko i wdając się w rozmowę z woźnym, zajętym rąbaniem drewna w szopie. Szopa, woźny, podwórko – hasła do działania. Przyglądał się, jak mężczyzna ustawia szczapę na pniu i bierze zamach siekierą. Gdy zagadał do niego z podwórka, woźny zatrzymał się i odpowiedział, po czym opuścił siekierę, ale zamiast w szczapę, która odskoczyła na bok, wbił się w pniak, i to tak mocno, że aż podniósł się kurz. W głębi szopy runął stos drewna czekającego na porąbanie. Jeszcze jedno hasło! Nie wydarzyło się jednak nic więcej niż to, że Bloch, stojąc przed progiem pogrążonej w półmroku szopy, zapytał, czy dzieci ze wszystkich roczników mają zajęcia tylko w tej jednej klasie, na co woźny odparł, że owszem, dzieci ze wszystkich roczników mają zajęcia tylko w tej jednej klasie.

– Nic więc dziwnego, że kiedy kończą szkołę, nawet nie umieją jeszcze mówić – powiedział nagle, wbijając siekierę w pieniek i wychodząc z szopy. – Ani jednego zdania nie potrafią skończyć, mówią do siebie niemal wyłącznie półsłówkami, a niepytane tylko milczą. Jedyne, co robią, to uczą się na pamięć pustych formułek. Poza tym nie umieją wyrażać się pełnymi zdaniami.

Po chwili dodał:

– Właściwie to wszyscy są mniej lub bardziej upośledzeni językowo.

Co to ma znaczyć? Dlaczego on mu o tym mówi? Co to ma niby wspólnego z nim, Blochem? Nic? Dlaczego w takim razie woźny zachowuje się tak, jakby jednak miało to z nim coś wspólnego?

Powinien był coś odpowiedzieć, lecz nie podjął tematu. Gdy raz zaczynał mówić, nie potrafił już potem przestać. Pokręcił się więc jeszcze trochę po podwórku, pomógł woźnemu pozbierać szczapy, które wyleciały z szopy podczas rąbania, a następnie, kroczek po kroczku, całkiem niepostrzeżenie, wrócił przed szkołę, skąd bez przeszkód się oddalił.

Przechodził koło boiska. Było już po godzinach pracy; piłkarze mieli akurat trening. Przy każdym kopnięciu piłki z mokrej murawy pryskały krople. Bloch przyglądał się przez chwilę, a kiedy zaczęło zmierzchać, poszedł dalej.

W restauracji przy dworcu zjadł kotlet mielony i wychylił kilka kufli piwa. Później usiadł na ławce na peronie. Po żwirze chodziła tam i z powrotem dziewczyna w szpilkach. W nastawni zadzwonił telefon. W drzwiach stał pracownik kolei z papierosem. Ktoś wyszedł z poczekalni i od razu się zatrzymał. Znowu coś zabrzęczało w nastawni, a potem dał się słyszeć czyjś donośny głos, jakby mówiący do słuchawki telefonu. Tymczasem zrobiło się ciemno.

Było dosyć cicho. Widziało się, że tu i tam podróżni zaciągają się papierosami. Ktoś mocno odkręcił kran, po czym natychmiast go zakręcił. Tak, jakby się przestraszył! Nieco dalej w mroku rozmawiali jacyś ludzie; słychać było niektóre samogłoski, niczym w półśnie: a, i. Ktoś zawołał: „Au!”. Nie dało się rozpoznać, czy to mężczyzna czy kobieta. Z dość daleka dobiegł bardzo wyraźny głos: „Wydaje się pan szalenie zmordowany!”. Pomiędzy szynami tak samo wyraźnie widziało się pracownika kolei, który drapał się po głowie. Bloch był przekonany, że zasnął.

Można było zobaczyć pociąg wjeżdżający na peron. Patrzyło się na wysiadających z niego kilku podróżnych, jakby nie do końca pewnych, czy to właściwa stacja. Wreszcie z wagonu wygramolił się pijany mężczyzna i zatrzasnął za sobą drzwi. Widziało się, jak pracownik kolei daje sygnał latarką i pociąg odjeżdża.

W poczekalni Bloch spojrzał na rozkład jazdy. Tego dnia nie przejeżdżał już tędy żaden pociąg. Zrobiło się za to tak późno, że można było pójść do kina.

W holu czekało już kilka osób. Dosiadł się do nich, trzymając w dłoni bilet. Zjawiali się kolejni. Miło było słyszeć cały ten gwar. Wyszedł przed kino, stanął na chwilę przy jakichś ludziach, po czym wrócił do środka.

W filmie ktoś z dużej odległości strzelił z karabinu do mężczyzny siedzącego przy ognisku plecami do strzelającego. Nic się nie wydarzyło: mężczyzna nie upadł, nie zmienił pozycji ani nawet się nie odwrócił, żeby sprawdzić, kto strzelał. Minęła chwila. Dopiero wtedy osunął się powoli na bok i legł nieruchomo na ziemi.

– Ech, te stare karabiny – powiedział strzelec do swego towarzysza. – Żadnej siły przebicia.

W rzeczywistości jednak mężczyzna przy ognisku był martwy już przedtem.

Po filmie Bloch zabrał się z dwoma chłopakami samochodem w stronę granicy. W podwozie uderzył kamień; Bloch, który siedział z tyłu, znowu wzmógł czujność. Ponieważ niedawno była wypłata, nie znalazł wolnego stołu w gospodzie. Usiadł na pierwszym lepszym miejscu. Podeszła dzierżawczyni i położyła rękę na jego ramieniu. Zrozumiał: zamówił wódkę dla wszystkich przy stole.

Jako zapłatę położył na blacie kilkakrotnie złożony banknot. Ktoś z siedzących obok rozwinął go, mówiąc, że nie zaszkodziłoby, gdyby w środku był schowany jeszcze jeden. Bloch odburknął: „I co wtedy?”, po czym złożył banknot z powrotem. Chłopak znów go rozwinął i przygniótł popielniczką. Bloch sięgnął do popielniczki, wygarnął z niej pety i cisnął mu nimi w twarz. Ktoś wyciągnął spod niego krzesło, więc zsunął się pod stół.

Bloch skoczył na równe nogi i grzmotnął ręką w klatkę piersiową tego z tyłu, który zabrał mu krzesło. Wyrostek przewrócił się na ścianę i jęknął głośno, nie mogąc wziąć oddechu. Kilku innych wykręciło Blochowi ręce za plecy i wyrzuciło go za drzwi. Nawet nie upadł, tylko zatoczył się i wbiegł z powrotem do gospody.

Rzucił się na wyrostka, który rozwinął mu banknot. Ktoś kopnął go od tyłu i obaj polecieli na stół. Jeszcze zanim w niego uderzyli, Bloch zaczął okładać przeciwnika pięściami.

Ktoś chwycił go za nogi i odciągnął na bok. Bloch kopnął chłopaka w żebra, uwalniając się z uścisku. Złapało go paru innych i wywlekło na zewnątrz. Przed gospodą założyli mu chwyt na szyję i zaczęli ciągać tam i z powrotem. Zatrzymali się przed wejściem do budynku służby celnej, nacisnęli jego głową dzwonek i zostawili go na progu.

W drzwiach ukazał się celnik, spojrzał nań krótko, po czym wrócił do środka. Bloch dogonił napastników, złapał jednego z nich od tyłu i obalił na ziemię. Pozostali rzucili się na niego. Zrobił unik i uderzył któregoś z byka. Z gospody wyszło kilku kolejnych. Jeden zarzucił mu na głowę płaszcz. Bloch kopnął go w goleń, ale inny związywał już rękawy płaszcza. W mgnieniu oka powalili go na ziemię i ruszyli z powrotem do knajpy.

Bloch wyswobodził się i pobiegł za nimi. Jeden z wyrostków przystanął, lecz nie odwrócił się w jego stronę. Bloch zaatakował. Chwilę później chłopak poszedł dalej, a on upadł na ziemię.

Po jakimś czasie wstał i wszedł do gospody. Spróbował coś powiedzieć, jednak gdy poruszył językiem, na jego usta wystąpiły bąble krwi. Usiadł przy którymś stole i ruchem palca poprosił o coś do picia. Ludzie wokół nie zwracali na niego uwagi. Kelnerka przyniosła mu butelkę piwa bez kufla. Miał wrażenie, że po stole biegają muszki, jednak w rzeczywistości był to tylko dym z papierosów.

Brakowało mu siły, żeby trzymać butelkę jedną ręką, więc chwycił ją kurczowo obiema i pochylił się, nie chcąc jej podnosić zbyt wysoko. Jego uszy stały się nad wyraz wrażliwe, dlatego przez dobrą chwilę miał wrażenie, że gracze nie kładą kart, a trzaskają nimi o stół, gąbka nie zsunęła się, lecz spadła z hukiem do zlewu, dziecko dzierżawczyni w drewniakach na bosych stopach nie tyle chodzi, co tupie po sali, wino nie leje się do kieliszków wąskim strumieniem, tylko głośno bulgocząc, natomiast szafa grająca, zamiast grać, dudni wniebogłosy.

Usłyszał kobietę krzyczącą ze strachu. Krzyk kobiety w gospodzie nic przecież jednak nie znaczy, więc wcale nie musiał to być wyraz przerażenia. Mimo wszystko poderwał się, słysząc ten dźwięk, po prostu dlatego, że był bardzo piskliwy.

Z biegiem czasu także inne szczegóły traciły znaczenie: piana w butelce po piwie mówiła mu teraz równie mało, co paczka fajek, którą siedzący przy nim chłopak właśnie otworzył na taką szerokość, żeby wyjąć z niej paznokciami papierosa. Przestały go też zajmować wypalone zapałki, rozrzucone po całej sali i powtykane w szczeliny między deskami podłogi. Odciski paznokci w kicie przy ramie okiennej nie sprawiały już wrażenia, jakby miały coś wspólnego z nim samym. Nic go teraz nie ruszało, wszystko znalazło się z powrotem na swoim miejscu. „Jak gdyby nastał pokój” – pomyślał. Wypchany głuszec nad szafą grającą nie skłaniał już do wysnuwania jakichkolwiek wniosków, muchy śpiące na powale nie stanowiły żadnej aluzji.

Widziało się wyrostka rozczesującego włosy palcami, widziało się dziewczyny idące tyłem na parkiet, widziało się facetów wstających od stołu i zapinających marynarki, słyszało się karty plaskające przy tasowaniu, jednak nie było już potrzeby, aby nad którąś z tych rzeczy specjalnie się zastanawiać.

Bloch poczuł się zmęczony. Im większe stawało się jego znużenie, tym wyraźniej postrzegał wszystko dookoła, tym lepiej odróżniał jedną rzecz od drugiej. Widział, jak kolejni wychodzący zostawiają za sobą otwarte drzwi i jak co chwila ktoś wstaje, żeby je zamknąć. Tak bardzo opadł z sił, że zauważał każdy przedmiot z osobna, zwłaszcza zaś same sylwetki, jak gdyby rzeczy składały się wyłącznie z konturów. Dostrzegał i słyszał wszystko od razu, zupełnie inaczej niż wtedy, gdy musiał tłumaczyć to sobie najpierw na słowa, albo wręcz nie potrafił uchwycić tego inaczej niż poprzez słowa i gry słów. Znajdował się w stanie, w którym wszystko wydaje się oczywiste.

Kiedy później przysiadła się do niego dzierżawczyni, objął ją ramieniem w tak naturalny sposób, że chyba w ogóle nie zwróciła na to uwagi. Wrzucił kilka monet do szafy grającej i najzwyczajniej w świecie zaprosił kobietę do tańca. Zauważył, że za każdym razem, gdy coś do niego mówi, dodaje też jego imię.

Chociaż widział kelnerkę obejmującą jedną dłoń drugą, nie miało to już najmniejszego znaczenia; również w grubych zasłonach nie było nic szczególnego; rozumiało się samo przez się, że gospoda powoli pustoszeje. Człowieka ogarniał spokój, gdy słyszał, jak wychodzący załatwiają się przy drodze i ruszają dalej.

Gwar ucichł, dzięki czemu muzykę z szafy grającej słychać było teraz całkiem wyraźnie. W przerwach między piosenkami gawędziło się ściszonym głosem albo niemal wstrzymywało się oddech; i czuło się ulgę, kiedy rozbrzmiewała następna płyta. Bloch miał wrażenie, jakby można było opowiadać o tych zdarzeniach jak o czymś, co w kółko się powtarza; codzienna rutyna – pomyślał; coś, o czym pisze się na widokówkach. „Wieczorami siedzimy w gospodzie i słuchamy płyt”. Jego zmęczenie wciąż rosło, na dworze spadały jabłka z drzew.

Gdy wszyscy goście poza nim już poszli, dzierżawczyni udała się do kuchni. Bloch został na miejscu i poczekał, aż igła dotrze do końca płyty. Wyłączył szafę grającą, więc teraz tylko w kuchni paliło się jeszcze światło. Dzierżawczyni siedziała przy stole i obliczała utarg. Podszedł do niej, trzymając w dłoni podkładkę pod piwo. Podniosła wzrok, gdy wchodził, a kiedy się zbliżał, spojrzała na niego. Zbyt późno przypomniał sobie, że ma w ręce podkładkę, chciał ją jeszcze szybko schować, zanim dzierżawczyni ją zauważy, ale ona nie patrzyła już wcale na niego, tylko na tę podkładkę, i zaczęła go o nią wypytywać. Czy może zapisała sobie na niej jakiś rachunek, który nie został opłacony? Bloch upuścił podkładkę i usiadł koło dzierżawczyni, jednak nie wykonał tych czynności jednej po drugiej, lecz zawahawszy się przed każdym kolejnym ruchem. Kobieta wróciła do obliczeń, nie przerywając rozmowy, a potem schowała pieniądze. Wyjaśnił, że po prostu zapomniał o podkładce w swojej dłoni, ale nie ma to żadnego znaczenia.

Zaproponowała mu, by coś z nią zjadł. Postawiła przed nim drewnianą deskę. Poskarżył się na brak noża, choć położyła go tuż obok. Nagle wstała, mówiąc, że musi pójść do ogrodu zdjąć pranie, bo właśnie zaczyna padać.

– Wcale nie pada – poprawił ją Bloch. – Tylko kropi z drzew, bo jest nieco wietrznie.

Dzierżawczyni była już jednak na dworze, a ponieważ zostawiła otwarte drzwi, mógł się przekonać, że deszcz naprawdę pada. Kiedy wracała z praniem, krzyknął do niej, że zgubiła podkoszulek, ale okazał się on jedynie szmatą do podłogi, leżącą przy wejściu już przedtem. Jakiś czas później zapaliła świecę, a Bloch spostrzegł, że trzyma ją krzywo, więc wosk kapie na mały talerz.

– Ostrożnie! – zawołał. – Lejesz wosk na czysty talerzyk.

Lecz wtedy dzierżawczyni wcisnęła świecę w płynny jeszcze wosk i przyciskała tak długo, aż nie stwardniał.

– Nie wiedziałem, że chcesz ją na nim postawić – przyznał.

Wydawało się, że dzierżawczyni chce usiąść, jednak za nią nie było wcale krzesła, dlatego krzyknął: „Uwaga!”, choć w rzeczywistości schylała się tylko po monetę, która spadła jej pod stół podczas liczenia. Gdy zajrzała na chwilę do sypialni, chcąc sprawdzić, czy dziecko śpi, natychmiast zaczął się o nią dopytywać, a raz wystarczyło, że wstała od stołu, aby spytał ją, dokąd idzie. Włączyła radioodbiornik na szafce; przyjemnie było obserwować, jak krząta się po kuchni przy dźwiękach muzyki. Kiedy na filmach ktoś włącza radio, zwykła audycja zawsze prędko się urywa i nadawany jest komunikat specjalny o poszukiwanym przestępcy.

Rozmawiali, siedząc przy stole. Bloch miał wrażenie, że nie potrafi powiedzieć niczego na serio. Cały czas żartował, jednak ona odbierała jego wypowiedzi dosłownie. Skomentował paski na jej bluzce – jego zdaniem przypominające te na dresach piłkarskich – i już chciał mówić dalej, gdy nagle zapytała, czy w takim razie bluzka mu się nie podoba i czy mógłby wytłumaczyć, co ma jej do zarzucenia. Na nic się zdało zapewnienie, iż powiedział to tak dla śmiechu, a bluzka wręcz doskonale pasuje do jej bladej cery; dopytywała dalej, czy jej cera jest zatem według niego zbyt blada. Zażartował sobie, że kuchnia jest urządzona prawie po miejsku, na co ona spytała, dlaczego dodał „prawie”. Czy może ludzie w miastach bardziej dbają o porządek? Nawet żart dotyczący syna właściciela posiadłości („Pewnie się już oświadczył”) zrozumiała dosłownie, bo odparła, iż mężczyzna jest zajęty. Bloch spróbował wyjaśnić za pomocą metafory, że nie mówił na serio, lecz ona również tę metaforę potraktowała dosłownie.

– Nie miałem przez to niczego na myśli – sprostował.

– Przecież musiałeś mieć powód, żeby tak powiedzieć.

Zaśmiał się. Dzierżawczyni spytała, dlaczego się z niej naśmiewa.

Za drzwiami sypialni rozległ się krzyk dziecka. Poszła tam, żeby je uspokoić. Kiedy wróciła, Bloch podniósł się z krzesła. Stanęła naprzeciw niego i przyglądała mu się przez pewien czas. Potem jednak zaczęła mówić o sobie. Była zbyt blisko, żeby mógł odpowiedzieć, więc zrobił krok do tyłu. Nie zmniejszyła dystansu, ale przerwała w pół zdania. Chciał jej dotknąć. Gdy w końcu się poruszył, spojrzała w bok. Opuścił rękę i udał, że było to pomyślane jako żart. Usiadła po drugiej stronie stołu i mówiła dalej.

Miał zamiar coś powiedzieć, jednak zapomniał co. Na próżno wytężał pamięć – udało mu się jedynie stwierdzić, że miało to jakiś związek ze wstrętem. Później dzierżawczyni poruszyła ręką w sposób, który skojarzył mu się z czymś innym. Z czym? Znów nie mógł sobie przypomnieć, chociaż na pewno wiązał się z tym wstyd. Postrzegane przez niego ruchy i przedmioty nie przywodziły mu wcale na myśl innych ruchów i przedmiotów, lecz wrażenia i uczucia; i nie były to bynajmniej tylko reminiscencje, ale doznania przeżywane raz jeszcze jako teraźniejsze: nie tyle przypominał sobie uczucie wstydu i wstrętu, co wstydził się i brzydził na samo jego wspomnienie, nie potrafiąc określić, jakie przedmioty je wywołały. Wstręt i wstyd były razem tak intensywne, że zaczęło go swędzieć całe ciało.

Coś metalowego uderzyło od zewnątrz w szybę. Zapytana przez Blocha dzierżawczyni wyjaśniła, że poluzował się drut piorunochronu. Ponieważ Bloch już przedtem przyglądałsię piorunochronowi na budynku szkoły, natychmiast doszedł do wniosku, iż owo powtórzenie było zamierzone; dwa razy z rzędu natknął się na piorunochron – to nie mógł być przypadek. W ogóle miał wrażenie, że wszystko jest do siebie podobne; przedmioty przypominały siebie nawzajem. Jaki sens tkwi w tym dwukrotnym pojawieniu się piorunochronu? Co powinien z niego odczytać? „Piorunochron”? To pewnie znowu gra słów? Czy chodzi o to, że nie stanie mu się nic złego? A może o to, by wyznał wszystko dzierżawczyni? No i dlaczego ciastka na tamtym drewnianym talerzu mają kształt myszek? To jakaś kolejna sugestia? Na przykład, żeby „siedział cicho jak mysz pod miotłą”? Żeby zamilknął, tak? Czy to miały mu przekazać owe ciastka-myszki? Było tak, jakby wcale tego wszystkiego nie widział, tylko odczytywał to z plakatu objaśniającego zasady postępowania.

Tak, to były zasady postępowania. Szmatka przewieszona przez kran dawała mu jakiś rozkaz. Samotny kapsel od piwa na stole również do czegoś go wzywał. To zaczynało się ze sobą zgrywać; wszędzie dostrzegał polecenia: robić to, nie robić tamtego. Wszystko zostało uprzednio sformułowane, specjalnie dla niego – półka ze słoiczkami na przyprawy, półka ze słoikami świeżo zrobionego dżemu… To się powtarzało. Zauważył, że już od pewnego czasu nie mówi sam do siebie; dzierżawczyni stała przy zlewie i zbierała okruszki chleba z talerzyków. Wszystko trzeba po nim sprzątać – skarżyła się – nawet szuflady nie zamyka, kiedy wyciąga z niej sztućce, książki, które wertuje, zostawia otwarte grzbietem do góry, a gdy zdejmuje marynarkę, rzuca ją po prostu byle gdzie.

Bloch odparł, że naprawdę czuje się tak, jakby musiał rzucać wszystko byle gdzie. Ot, choćby ta popielniczka, jeszcze trochę, a wypuściłby ją z dłoni; sam nie może się nadziwić, dlaczego jak dotąd tego nie zrobił. Wstał, cały czas trzymając popielniczkę w wyciągniętej ręce. Dzierżawczyni spojrzała na niego. Przyglądał się popielniczce przez chwilę, po czym odstawił ją na stół. „Jakby chcąc uprzedzić te wszech-obecne, powtarzające się aluzje” – powtórzył. Był tak bezradny, że powiedział to jeszcze raz. Dzierżawczyni potrząsnęła ramieniem nad zlewem, skarżąc się na kawałek jabłka, który wpadł jej do rękawa i teraz nie chce wyjść. Nie chce wyjść? Bloch zaczął ją naśladować, wytrząsając własny rękaw. Wydało mu się, że jeśli będzie wszystko powtarzał, zyska pewną osłonę. Jednak kobieta od razu to zauważyła i zaczęła go przedrzeźniać.

Zbliżyła się przy tym do lodówki, na której stało pudełko z cukierni. Bloch patrzył na nią, gdy wciąż jeszcze go przedrzeźniając, trąciła karton znajdujący się za jej plecami. Obserwował ją nad wyraz uważnie, więc jeszcze raz machnęła łokciem do tyłu. Poruszone przez nią pudełko zaczęło się powoli zsuwać za zaokrągloną krawędź lodówki. Zdążyłby je jeszcze złapać, ale zamiast tego przyglądał mu się aż do chwili, kiedy uderzyło w podłogę.

Podczas gdy ona schylała się po pudełko, on chodził tam i z powrotem, a w miejscach, gdzie się zatrzymywał, odsuwał rzeczy w kąt, jak najdalej od siebie – krzesło, zapalniczkę leżącą na piecu, kieliszek do jajka stojący na kuchennym stole.

– Czy wszystko w porządku? – spytał ją o to, o co sam chciał zostać przez nią zapytany.

Nim jednak zdążyła odpowiedzieć, coś stuknęło od zewnątrz w szybę, i to w taki sposób, w jaki nie mógłby w nią uderzyć żaden piorunochron. Bloch przewidział to wydarzenie już kilka sekund wcześniej.

Dzierżawczyni otworzyła okno. Na zewnątrz stał funkcjonariusz służby celnej; zapytał, czy mógłby pożyczyć parasol na drogę do domu. Gdy Bloch stwierdził, że właściwie może pójść z nim, dzierżawczyni wręczyła mu parasol, który wisiał pod spodniami na framudze drzwi. Obiecał zwrócić go na drugi dzień. Dopóki tego nie zrobi, na pewno nie wydarzy się nic nieoczekiwanego.

Po wyjściu na drogę otworzył parasol; deszcz od razu zaczął bębnić tak głośno, że Bloch nie usłyszał, czy dzierżawczyni mu odpowiedziała. Celnik podbiegł do niego wzdłuż ściany budynku i schował się pod parasol, po czym obaj ruszyli w drogę.

Uszli zaledwie parę kroków, a w gospodzie już zgasło światło i wszystko pogrążyło się w mroku. Było tak ciemno, że Bloch podniósł rękę do oczu. Za murem, obok którego właśnie przechodzili, prychały krowy. Coś przebiegło koło niego. Zaszeleściły liście w przydrożnych zaroślach.

– Właśnie o mało co nie nadepnąłem jeża! – wykrzyknął nagle celnik.

Bloch spytał, jakim cudem udało mu się dojrzeć jeża w takich ciemnościach.

– To moja praca – odrzekł funkcjonariusz. – Żeby pracować w tym zawodzie, trzeba umieć rozpoznawać przedmioty jedynie po dźwięku albo ruchu. Musi to się nam udawać nawet wtedy, gdy coś mignie nam ledwie przez chwilę na samym skraju siatkówki oka, ba, musimy też potrafić określić kolor tej rzeczy, chociaż teoretycznie człowiek widzi kolory dokładnie tylko w centrum siatkówki.

Zostawili za sobą domy przy granicy i poszli dalej skrótem wzdłuż potoku. Droga była wysypana piachem, który stawał się coraz jaśniejszy, w miarę jak wzrok Blocha przyzwyczajał się do ciemności.

– Trzeba przyznać, że nie mamy tu za wiele do roboty – ciągnął celnik. – Odkąd granica jest zaminowana, przemyt całkiem ustał. Zmniejsza się przez to nasza czujność, człowiek robi się zmęczony i trudniej mu się skupić. A jak któregoś razu coś się jednak zdarzy, to już w ogóle nie reagujesz.

Bloch spostrzegł, że coś pędzi w jego stronę, więc schował się za plecami urzędnika. O jego nogi otarł się w biegu pies.

– Jakiś typ zjawia się nagle przed tobą, a ty nawet nie wiesz, za co go chwycić. Stoimy na z góry przegranej pozycji, a jeśli kiedyś wyjątkowo się przytrafi, że mamy przewagę, to i tak nic z tego: ty myślisz, że kolega z boku go złapie, kolega z boku myśli, że to ty go złapiesz, no i delikwent się wymyka.

Wymyka? Bloch usłyszał tuż obok pod parasolem, że celnik bierze głęboki wdech.

Gdy za jego plecami zachrzęścił piach, obejrzał się za siebie: pies wrócił. Poszli dalej, a zwierzę pobiegło za nimi, obwąchując od tyłu jego kolana. Zatrzymał się, ułamał gałązkę leszczyny rosnącej na brzegu potoku i odpędził je.

– Kiedy spotykasz się z takim twarzą w twarz – kontynuował swój wywód urzędnik – ważne jest, by patrzeć mu w oczy. Zanim spróbuje czmychnąć, można z nich wyczytać, w którym kierunku pobiegnie. Ale jednocześnie trzeba też obserwować nogi. Czy opiera ciężar ciała na lewej, czy może na prawej? Noga, na której opiera swój ciężar, wyznacza kierunek ucieczki. Gość może chcieć cię oszukać i pobiec w inną stronę, ale wtedy będzie musiał zmienić nogę tuż przed startem, co zajmie mu tyle czasu, że zdążysz się na niego rzucić.

Bloch spojrzał w dół na potok; choć jego szum był słyszalny, samej wody nie dało się zobaczyć. Z krzaków poderwał się do lotu jakiś ciężki ptak. Za ścianą drewnianej szopy można było usłyszeć kury grzebiące w ziemi i stukające dziobami w deski.

– Właściwie nie ma żadnych reguł – przyznał celnik. – I tak zawsze masz gorzej od niego, bo on też cię obserwuje i widzi, jak zareagujesz na jego ruch. Jedyne, co możesz zrobić, to zareagować. A gdy już zacznie biec, to po pierwszym kroku i tak zmieni kierunek, więc okaże się, że to ty oparłeś ciężar ciała na niewłaściwej nodze.

Rozmawiając tak, wyszli z powrotem na asfalt i zbliżali się już do miasteczka. Tu i ówdzie nadeptywali rozmokłe trociny, które wiatr wywiał przed deszczem aż tutaj. Bloch zachodził w głowę, czy aby celnik nie rozwodzi się tak nad czymś, co równie dobrze mógłby wyrazić kilkoma słowami, ponieważ tak naprawdę chce powiedzieć coś innego. „Mówił z pamięci” – pomyślał. Na próbę sam zaczął opowiadać rozwlekle o czymś, co spokojnie dałoby się zawrzeć w jednym zdaniu, jednak rozmówca uznał to najwyraźniej za całkiem oczywiste, bo po chwili zapytał go, dokąd właściwie zmierza. A zatem chyba rzeczywiście mówił przedtem dosłownie.

Gdy byli już w centrum miasteczka, minęli ich uczestnicy kursu tańca. „Kurs tańca”? Co to za kolejna aluzja? Jedna dziewczyna, przechodząc koło nich, szukała czegoś w swojej „torebce”, a inna miała na sobie buty z wysoką „cholewką”. Czy to skróty oznaczające jakieś rzeczy? Bloch usłyszał za sobą dźwięk zamykanej torebki; mało brakowało, a odpowiedziałby na to, zamykając parasol.

Odprowadził celnika pod parasolem aż do bloku komunalnego.

– Na razie tylko wynajmuję mieszkanie, ale zbieram pieniądze na własne – powiedział mężczyzna, stojąc już na klatce schodowej.

Bloch również wszedł do budynku. Zapytany, czy może miałby ochotę na kieliszek wódki, odmówił, lecz nie ruszył się z miejsca. Zanim celnik dotarł na swoje piętro, światło zdążyło zgasnąć. Bloch został na parterze, gdzie oparł się o skrzynki na listy. Na zewnątrz, dość wysoko, przelatywał samolot.

– To samolot pocztowy! – zawołał funkcjonariusz w głąb ciemnej klatki schodowej, po czym włączył światło.

Jego głos odbił się echem. Bloch szybko wyszedł na dwór.

W zajeździe dowiedział się, że przyjechała duża wycieczka, dla której rozłożono łóżka polowe na torze do kręgli, w związku z czym jest tam dzisiaj cicho. Gdy pokojówka skończyła mu o tym mówić, Bloch zapytał ją, czy nie poszłaby z nim na górę. Odpowiedziała z powagą, iż tego wieczoru nie jest to możliwe. Później usłyszał jej kroki na korytarzu; przechodziła koło jego drzwi. W pokoju było tak zimno od deszczu, że miał wrażenie, jakby ktoś rozsypał wszędzie mokre trociny. Wetknął parasol szpicem do dołu do umywalki i położył się w ubraniu na łóżku.

Ogarnęła go senność. Zrobił kilka ociężałych gestów, chcąc w ten sposób ośmieszyć swoje znużenie, jednak sprawiło to tylko, że jeszcze bardziej zachciało mu się spać. W jego głowie kołatało się kilka myśli o rzeczach, które powiedział tego dnia; spróbował pozbyć się ich, wypuszczając powietrze. Chwilę później poczuł, że zasypia; jak tuż przed końcem akapitu – pomyślał.

Bażanty leciały przez płomienie, a naganiacze przemierzali pole kukurydzy, a boy stał na zapleczu i kreślił kredą numer pokoju na jego aktówce, a ciernisty krzew bez liści aż się roił od jaskółek i ślimaków.

Bloch stopniowo się budził; zdał sobie sprawę, że w sąsiednim pokoju ktoś głośno oddycha, natomiast rytm tego oddechu układa mu się w półśnie w wypowiedź. O ile wydechy brzmiały jak przeciągłe „a”, o tyle długie wdechy przekształcały się w jego uszach w zdania, oddzielone od kolejnych „a” myślnikiem odpowiadającym przerwie między wydechem a wdechem. Żołnierze w butach wyjściowych z noskami w szpic stali przed kinem, a ktoś położył pudełko zapałek na paczce papierosów, a na telewizorze stał wazon z kwiatami, a ciężarówka z piaskiem minęła autobus w chmurze pyłu, a autostopowicz trzymał w drugiej ręce kiść winogron, a za drzwiami ktoś powiedział: „Proszę otworzyć!”.

– Proszę otworzyć!

Te ostatnie dwa słowa zupełnie nie pasowały do oddechu za ścianą, który teraz brzmiał coraz wyraźniej, podczas gdy zdania pojawiały się coraz rzadziej. Bloch był już całkiem przytomny. Po raz kolejny ktoś zapukał do drzwi, mówiąc: „Proszę otworzyć!”. Pewnie obudził się dlatego, że przestało padać.

Podniósł się gwałtownie, jedna ze sprężyn materaca odskoczyła na swoje miejsce, za drzwiami stała pokojówka z tacą. Ledwie zdążył wymamrotać, że nie zamawiał śniadania, a zaraz go przeprosiła i zapukała do pokoju naprzeciwko.

Gdy zamknął drzwi i znalazł się z powrotem sam, zobaczył, że wszystko w pomieszczeniu zostało poprzestawiane. Odkręcił kran. Niemal w tej samej chwili z lustra spadła do umywalki mucha, a strumień wody porwał ją wprost do odpływu. Usiadł na łóżku: jeszcze przed chwilą krzesło stało po jego prawej stronie, a teraz stoi po lewej. Czy to ten sam obraz, co przedtem, czy jego lustrzane odbicie? Bloch przesunął po nim wzrokiem od lewej do prawej, później od prawej do lewej. Jeszcze raz powiódł spojrzeniem od lewej do prawej – patrzenie w ten sposób przypominało mu czytanie. Zobaczył „szafę”, „potem” „stolik”, „potem” „kosz na śmieci”, „potem” „zasłonę”; natomiast kiedy przejechał wzrokiem od prawej do lewej zobaczył , obok niego , pod nim , obok niego , na niej swoją ; odwrócił się i zobaczył , potem oraz . Siedział na , pod nim leżała , kawałek dalej . Podszedł do :

. Zasunął zasłony i wyszedł z pokoju.

Wszystkie miejsca w jadalni na parterze były zajęte przez uczestników wycieczki. Bloch został zaprowadzony do sąsiedniego pokoju, gdzie matka właściciela zajazdu siedziała przed telewizorem przy zasuniętych zasłonach. Właściciel odsłonił okno i stanął obok stolika; Bloch najpierw zobaczył go po swojej lewej stronie, ale gdy znów podniósł wzrok, było już na odwrót. Zamówił śniadanie i poprosił o gazetę. Właściciel zajazdu odparł, że czytają ją akurat uczestnicy wycieczki. Bloch zbadał palcami swoją twarz; policzki wydawały się zdrętwiałe. Było mu zimno. Muchy pełzały wokół niego po podłodze tak powoli, że z początku wziął je za chrząszcze. Z parapetu wzbiła się w powietrze pszczoła, by po chwili znowu na nim przysiąść. Za oknem ludzie lawirowali między kałużami, niosąc torby pełne zakupów. Bloch obmacywał się po całej twarzy.

Do pokoju wszedł właściciel zajazdu z tacą i oznajmił, że gazeta jest nadal czytana przez innych gości. Powiedział to zniżonym głosem, więc Bloch również odpowiedział po cichu.

– Nie spieszy mi się – szepnął.

W świetle słonecznym widać było, że ekran telewizora jest mocno zakurzony. Odbijało się w nim okno, przez które zaglądały do środka dzieci idące do szkoły. Bloch jadł, słuchając filmu. Co jakiś czas rozlegało się biadolenie matki właściciela.

Za oknem na ulicy Bloch zauważył stojak, na którym wisiała torba wypchana gazetami. Wyszedł na zewnątrz, wrzucił monetę do puszki przy torbie i wziął sobie jeden dziennik. Dzięki wprawie w otwieraniu i wertowaniu gazet jeszcze w holu zdążył przeczytać opis samego siebie. Zapamiętała go pewna pasażerka autobusu, ponieważ wypadły mu z kieszeni drobne; gdy schyliła się, aby je podnieść, zauważyła, że są to amerykańskie centy. Później dotarła do niej wiadomość o podobnych monetach znalezionych przy zamordowanej kasjerce. Policja początkowo zlekceważyła jej zeznania, jednak po pewnym czasie zauważono, iż opisała podejrzanego w sposób zgodny z opisem przedstawionym przez znajomego ofiary, który odbierał ją samochodem w przededniu przestępstwa i widział w pobliżu kina nieznajomego mężczyznę.

Usiadłszy ponownie na swoim miejscu w pokoju obok jadalni, Bloch zaczął się przyglądać portretowi pamięciowemu sporządzonemu na podstawie zeznań kobiety. Czy w takim razie wciąż nie wiedzą, jak on się nazywa? Kiedy wydrukowano tę gazetę? Spojrzał na pierwszą stronę: było to pierwsze wydanie, z reguły ukazujące się już wieczorem dnia poprzedniego. Miał wrażenie, że nagłówek nad tekstem oraz jego portret zostały tam naklejone; zupełnie jak w filmach – pomyślał – tam też zamienia się prawdziwe nagłówki na takie, które pasują do fabuły; albo w dzielnicach rozrywki, gdzie można wydrukować sobie gazetkę o sobie samym.

Gryzmoły na marginesie odszyfrowano jako słowo „Cichy”; zaczynało się od dużej litery, więc prawdopodobnie należałoby je potraktować jako nazwę własną. Czy w sprawę jest zamieszany ktoś o nazwisku „Cichy”? Bloch przypomniał sobie, iż podczas rozmowy z kasjerką mówił jej o znajomym piłkarzu, który właśnie tak się nazywa.

Kiedy pokojówka przyszła sprzątnąć ze stołu, Bloch nie zamknął gazety. Usłyszał od dziewczyny, że Cygana wypuszczono z aresztu, bo niemy uczeń zginął w wypadku. W gazecie zamieszczono tylko jego zdjęcie klasowe, ponieważ sam chłopiec nie był nigdy fotografowany.

Matce właściciela zajazdu spadła z fotela na podłogę poduszka służąca jej za oparcie pod plecy. Bloch podniósł ją, po czym wyszedł z gazetą z pokoju. Na stoliku do kart spostrzegł egzemplarz dla gości; wycieczka zdążyła już odjechać. Było to wydanie weekendowe – zbyt grube, by mogło się zmieścić na stojaku.

Kiedy obok Blocha przejeżdżał samochód, zdziwiły go – bez żadnego sensownego powodu, gdyż było zupełnie jasno – jego wyłączone światła. Nie zaszło nic szczególnego. Widział, jak pracownicy sadów przesypują jabłka ze skrzynek do worków. Rower, który go wyprzedził, ślizgał się w błocie. Na progu sklepu Bloch ujrzał dwóch chłopów podających sobie ręce, tak suche, że aż usłyszał szelest. Tam, gdzie do głównej drogi dochodziły drogi gruntowe, na asfalcie było widać błotniste ślady zostawione przez koła traktorów. Jego wzrok padł na starszą panią, która pochylała się nad wystawą, przykładając palec do ust. Zwalniały się kolejne miejsca parkingowe; przychodzili jeszcze pojedynczy klienci, ale kierowali się do tylnych wejść. „Piana” „spływała” „po” „schodach”. „Pierzyny” „leżały” „za” „szybą”. Czarne tabliczki z cenami zanoszono z powrotem do sklepów. „Kury” „dziobały” „rozrzucone winogrona”. Przysadziste indyki siedziały na drucianych klatkach w sadach. Praktykantki wyszły przed próg i podparły się pod boki. W głębi ciemnego sklepu, za wagą, stał w ciszy sklepikarz. „Na ladzie” „leżały” „okruchy drożdży”.

Bloch zatrzymał się przy ścianie jednego z budynków. Gdy tuż obok niego otworzyło się okno, przedtem tylko uchylone, rozległ się osobliwy dźwięk. Natychmiast poszedł dalej.

Przystanął przed nowo wybudowanym domem, który nie był jeszcze zamieszkany, choć miał już wprawione szyby. Pomieszczenia świeciły pustkami, dzięki czemu dało się spojrzeć na przestrzał i zobaczyć krajobraz po drugiej stronie. Bloch poczuł się tak, jakby sam postawił tu ten budynek. Nie tylko samodzielnie zamontował gniazdka elektryczne, ale nawet własnoręcznie wprawił szyby. Również dłuto, papier śniadaniowy oraz plastikowy pojemnik po galaretce z mięsem na parapecie stanowiły jego dzieło.

Rzucił jeszcze jedno spojrzenie: nie, włączniki światła nadal są włącznikami, a krzesła ogrodowe za domem – krzesłami ogrodowymi.

Poszedł dalej, bo –

Czy musiał tłumaczyć, dlaczego poszedł dalej, żeby –?

Co chciał osiągnąć, gdy –? Czy powinien uzasadnić to „gdy” poprzez to, że –? Czy będzie tak dalej, aż –? Czy doszło już do tego, iż –?

Dlaczego miałby wyprowadzać jakiekolwiek wnioski z faktu, że idzie akurat tędy? Czy musi wyjaśniać, po co się tu zatrzymał? Skąd pomysł, że przechodzi koło pływalni w jakimś celu, a nie tak po prostu?

Te wszystkie „iż”, „bo” i „poprzez to” były niczym przepisy albo zarządzenia. Postanowił ich unikać, żeby ich nie –

Wtem jakby obok niego ktoś cicho otworzył uchyloną dotąd okiennicę. Wszystko, co dało się pomyśleć lub zobaczyć, było już zajęte. Nie przeraził go krzyk, lecz postawione na głowie zdanie na końcu szeregu zupełnie zwyczajnych zdań. Miał wrażenie, że wszystko zostało przemianowane.

Sklepy już zamknięto. Stelaże, przy których nikt się teraz nie przechadzał, wyglądały na przepełnione. W każdym miejscu coś stało, przynajmniej jakiś stos konserw. Z kasy fiskalnej zwisał jeszcze urwany do połowy paragon. Pomieszczenia sklepowe były tak zagracone, że…

„Pomieszczenia sklepowe były tak zagracone, że nie dało się na nic wskazać palcem, bo…”. „Pomieszczenia sklepowe były tak zagracone, że nie dało się na nic wskazać palcem, bo rzeczy zasłaniały siebie nawzajem”. Tymczasem na parkingu stały już tylko rowery praktykantek.

Po obiedzie Bloch udał się na boisko. Już z daleka usłyszał okrzyki kibiców. Gdy dotarł na miejsce, właściwy mecz jeszcze się nie zaczął; trwał sparing pomiędzy drużynami rezerw. Usiadł na ławce przy dłuższym boku boiska i przeczytał gazetę strona po stronie, aż do dodatku weekendowego. Usłyszał taki dźwięk, jakby porcja mięsa spadła na kamienną podłogę; podniósł wzrok i zobaczył, że to ciężka, mokra piłka odbiła się od głowy jednego z zawodników.

Wstał i poszedł sobie. Kiedy wrócił, trwał już główny mecz. Wszystkie miejsca na ławkach były zajęte, więc okrążył boisko, zmierzając za bramkę. Nie chcąc stać za blisko, wspiął się na skarpę oddzielającą boisko od drogi. Poszedł dalej poboczem aż do wysokości chorągiewki w rogu boiska. Wydało mu się, że od jego marynarki oderwał się guzik i spadł na asfalt. Podniósł go i schował do kieszeni.

Wdał się w rozmowę z kimś stojącym obok. Zapytał, jakie drużyny są na boisku i które mają miejsca w tabeli. Zauważył, że zawodnicy grający pod wiatr nie powinni zagrywać tak wysokich piłek.

Uchwycił wzrokiem klamry przy butach swojego rozmówcy.

– Ja też się nie orientuję – odparł mężczyzna. – Zatrzymałem się tu tylko przejazdem na kilka dni. Jestem przedstawicielem handlowym.

– Gracze zdecydowanie za dużo krzyczą – stwierdził Bloch. – Dobra gra toczy się całkiem po cichu.

– Może i tak, ale ci tutaj nie mają przecież trenera, który krzyczałby do nich z boku boiska, co robić – odrzekł przedstawiciel.

Bloch odniósł wrażenie, że rozmawiają ze sobą w zastępstwie kogoś trzeciego.

– Na tak małym boisku trzeba grać bardzo szybkimi podaniami – zauważył.

Usłyszał plaśnięcie brzmiące tak, jakby piłka uderzyła w słupek. Opowiedział o meczu, w którym brał kiedyś udział: wszyscy zawodnicy z przeciwnej drużyny biegali boso, więc ilekroć jeden z nich kopnął piłkę, rozlegało się takie plaśnięcie, że aż się cały wzdrygał.

– Raz widziałem na stadionie, jak piłkarz złamał sobie nogę – powiedział handlowiec. – Ależ gruchnęło, nawet w ostatnich rzędach było słychać!

Obok Bloch zobaczył innych widzów zajętych rozmową. Zamiast przypatrywać się temu, który akurat mówił, zawsze obserwował osobę słuchającą. Zapytał przedstawiciela handlowego, czy próbował już kiedyś od początku akcji zamiast na napastników patrzeć na bramkarza stojącego w atakowanej bramce.

– Strasznie trudno jest oderwać wzrok od napastników i skupić go na bramkarzu – powiedział. – Trzeba przestać koncentrować się na piłce, a to coś bardzo nienaturalnego.

Zamiast niej widzi się bramkarza, który trzymając ręce na udach, podbiega to kilka kroków do przodu, to kilka kroków do tyłu, przechyla się to w lewo, to w prawo, krzyczy na obrońców.

– Z reguły zauważa się go dopiero wtedy, gdy któryś z napastników odda strzał na bramkę.

Szli obok siebie wzdłuż bocznej linii boiska. Bloch usłyszał sapanie brzmiące tak, jakby koło nich przebiegał sędzia liniowy.

– Dziwacznie wygląda taki bramkarz biegający tam i z powrotem w oczekiwaniu na piłkę – dodał.

Przedstawiciel handlowy przyznał, że nie potrafi patrzeć przez dłuższy czas w ten sposób, bo jego wzrok przesuwa się zaraz mimowolnie z powrotem na napastników. Żeby obserwować bramkarza, trzeba nieomal zezować. To tak, jakby widzieć kogoś podchodzącego do drzwi i zamiast na tego kogoś spoglądać na klamkę. Człowiek od razu dostaje bólu głowy i zaczyna mieć problemy z oddechem.

– Z biegiem czasu można się przyzwyczaić – zapewnił go Bloch. – Ale widok i tak jest komiczny.

Sędzia podyktował rzut karny. Wszyscy widzowie pobiegli za bramkę.

– Bramkarz zastanawia się teraz, w który róg strzeli przeciwnik – wyjaśniał Bloch handlowcowi. – O ile go zna, powinien wiedzieć, gdzie z reguły celuje. Być może jednak strzelec liczy się z tym, że on o tym wie. Więc bramkarz myśli sobie dalej: tym razem piłka poleci pewnie w drugi róg. Ale co się stanie, jeśli przeciwnik też już o tym pomyślał i mimo wszystko spróbuje strzelić tam gdzie zawsze? I tak dalej, i tak dalej.

Bloch widział pozostałych zawodników wychodzących powoli z pola karnego. Wykonawca jedenastki ustawił sobie piłkę. Następnie wycofał się tyłem za linię.

– Kiedy będzie brał rozbieg, bezpośrednio przed strzałem, bramkarz pokaże mu mimowolnie mową ciała, w którą stronę się rzuci, co da mu okazję do posłania piłki w przeciwnym kierunku. Bramkarz mógłby równie dobrze próbować otworzyć drzwi źdźbłem słomy.

Wtem strzelec wziął rozbieg. Bramkarz, ubrany w jaskrawo-żółtą bluzę, stał w zupełnym bezruchu, a przeciwnik posłał piłkę prosto w jego ręce.

Marcin Polak. Post phobiam

Marcin Polak

Post phobiam

Peter Handke jest autorem ponad osiemdziesięciu samodzielnych publikacji beletrystycznych, a także poezji i dramatów. W formie dzieł zebranych całość dotychczasowego dorobku austriackiego noblisty zapełniła czternaście tomów, które ukazały się w 2018 roku w wydawnictwie Suhrkamp. Pierwsze sześć tomów zawiera prozę, poezja zajmuje jeden osobny tom, zaś dramaty zmieściły się w dwóch tomach, co daje w sumie dziewięć obszernych tomów literatury sensu stricto, bo tomy dziesiąty i jedenasty wypełnione są esejami, a tomy trzynasty i czternasty – publicystyką. Między rokiem 1973 a 2020 Handke otrzymał trzynaście nagród literackich różnego kalibru, m.in. Nagrodę Thomasa Manna, Nagrodę Franza Kafki, dwa doktoraty honoris causa (jeden przyznany mu przez Universität Klagenfurt, drugi przez Universität Salzburg), Nagrodę Nobla, a ostatnio także Order Gwiazdy Jerzego Czarnego, tak zwany order domowy dynastii Karadziordziewić, niegdysiejszej królewskiej dynastii Serbii.

W roku 1966 na spotkaniu Grupy 47 w Princeton Handke zarzucił obecnym wtedy na sali pisarzom austriackim impotencję opisu, głupotę oraz idiotyzm. Miał dwadzieścia cztery lata i zamierzał dokonać w literaturze awangardowej rewolucji, które to dążenie kulminowało w opublikowanym w roku 1970 Strachu bramkarza przed jedenastką, ukazującym się dzisiaj po raz pierwszy w języku polskim. Tę wczesną, choć nie najwcześniejszą, prozę Handkego unosi prąd psychopatologicznego sprawozdania z życia, które wypadło z zawiasów, życia obfitującego w kruche, niebezpieczne, ułomne relacje z innymi, zwłaszcza z kobietami, przy czym owo sprawozdanie zostaje sformułowane w języku o wyraźnych walorach poetyckich. W prozie Handkego język ulega poetyckiej mutacji, stając się jednocześnie narzędziem opisu wszelkich czynności bohatera, zarówno tych codziennych, jak wybieranie piosenek z szafy grającej, zdawkowe rozmowy przy barze, nocne pobudki, jak i tych niecodziennych, jak morderstwo czy natknięcie się na dziecięce zwłoki w rzece; wszystko to zostaje przez Handkego umieszczone w perspektywie subiektywnej, dziwnej, w nadającej całości absurdalny ton perspektywie tytułowego strachu bramkarza przed rzutem karnym. Pozornie nieistotne zdarzenie z przeszłości stało się przyczyną ciągu nie do końca zrozumiałych dla obserwatora, czytelnika, uników bohatera, prowadzących do morderstwa i dalej do obiektywnej ucieczki, która wyzwala w Blochu rozwinięty obraz nerwicy lęku, z jej kardynalnym objawem, manią wątpienia, z początku przejawiającą się w niekonsekwencji działań bohatera oraz w żywionym przez niego poczuciu odrealnienia świata skontrastowanym z poczuciem realności filmowej fikcji.

Sytuacja, w której pozornie nieistotne zdarzenie staje się zdarzeniem subiektywnie decydującym, jest lejtmotywem psychoanalizy, co więcej, podręcznikowo nerwicowe objawy Blocha sprawiają, że czytelnik może odnieść wrażenie, jakby Handke napisał Strach bramkarza przed jedenastką tuż po lekturze dzieł Freuda. W Klinicznej symptomatologii nerwicy lęku Freud wyróżnił szereg objawów nerwicy lęku, które czytelnik z łatwością wyłowi z narracji Strachu bramkarza przed jedenastką: bezsenność – Blochowi doskwierają zaburzenia snu; mdłości oraz wymioty – „Ogarnął go silny wstręt. Natychmiast zwymiotował do umywalki”; ogólna drażliwość – która przejawia się u Blocha z różną mocą, od bycia nieuprzejmym, poprzez agresję fizyczną, aż po morderstwo; lękliwe oczekiwanie – wiodący nastrój powieści; oraz mania wątpienia – w miarę postępów narracji wyłaniająca się ze skrytej subiektywności Blocha na powierzchnię języka. Bloch wydaje się niezdolny do współczucia komukolwiek poza kolegą po niegdysiejszym fachu, bramkarzem z zakończenia powieści.

Handke niewątpliwie zaczerpnął lękowy materiał z własnego doświadczenia: dziecka porzuconego przez ojca, młodzieńca znajdującego się przez wiele lat we władzy rodzicielskiej uzależnionego od alkoholu ojczyma, młodego dorosłego postawionego przed faktem samobójstwa matki (Handke miał w chwili śmierci matki dwadzieścia dziewięć lat). Innym, podobnym do Blocha, neurotycznym bohaterem Handkego jest Keuschnig, centralna postać Godziny prawdziwych odczuć, powieści napisanej i opublikowanej pięć lat po ukazaniu się Strachu bramkarza przed jedenastką. W historii Keuschniga niszczycielska lawina lęku zostaje wywołana snem o morderstwie. Już na początku powieści czytelnik dowiaduje się, że Keuschnig po prostu obudził się pewnego lipcowego ranka jako morderca. „Raptem znalazł się poza nawiasem” tak zwanego normalnego życia, z powodu marzenia sennego. Zdarzenie z perspektywy zdrowego rozsądku nieistotne stało się także i w tej nieco późniejszej powieści Handkego decydującym fabularnie motywem działania głównego bohatera.

Niezwykle obszerna twórczość Handkego, której nie sposób omówić na jedenastu stronach posłowia, nosi wyraźne znamiona pisarskiej autoterapii. Jednocześnie jego bohaterowie są jakby skamieniali, zatrzymani w traumie, niepodatni na zmianę, odbijający się od innych ludzi jak kule bilardowe. Opisy Handkego są prawie zawsze poetycko piękne, a jeśli bywają nużące, bo zdarza się i tak, najczęściej zachowują funkcjonalność w całości dzieła. Naprzemienny rytm zdań konwencjonalnych i poetyckich pozostaje u Handkego w falującej równowadze. Jego proza z lat siedemdziesiątych, a dotyczy to także Leworęcznej kobiety, opublikowanej rok po Godzinie prawdziwych odczuć, przypomina wydmową strukturę ruchomych piasków, o którą autor, głoszący gniewnie w jednym z wywiadów, że pochodzi ona od Tołstoja oraz Homera, oparł w tamtym twórczym okresie swoje problematyczne i neurotycznie rozedrgane życie.

W Strachu bramkarza przed jedenastką Handke postawił czytelnika przed niełatwym zadaniem sprostania pierwszym kilkunastu stronom powieści, zapełnionym monotonnym opisem zachowań Blocha, przemierzającego miasto w rwanym rytmie, bez wyraźnego celu. Perspektywa narracji jest trwale przywiązana do głównego bohatera, czytelnik ogląda świat z punktu widzenia zagubionego Blocha. W okolicach piętnastej strony na wytrwałych czytelników, którzy znieśli monotonny realizm szczegółowych opisów czynności wykonywanych przez Blocha, czeka niespodzianka: język powieści zmienia się, podobnie jak tempo lektury, na scenę wkraczają nowe postacie, pojawia się humor towarzyszący uruchamiającym się kolejno natręctwom Blocha. Przyspieszenie i urozmaicenie narracji zostaje relatywnie wzmocnione wcześniejszą opieszałością nużącego reportażu z działań pojedynczego bohatera. Trzeba powiedzieć, że Handkemu nie zabrakło pewności siebie: po awangardowych sukcesach lat sześćdziesiątych i udanej stylizacji na enfant terrible austriackiego środowiska literackiego w Strachu bramkarza przed jedenastką zaryzykował trwającą kilkanaście stron nudę otwarcia. Zamiłowanie Handkego do ryzyka ujawniało się także na innych polach, jak było zwłaszcza w przypadku pamiętnej mowy wygłoszonej przez niego na pogrzebie Slobodana Miloševicia.

Do wymienionych wyżej objawów nerwicowych należałoby dodać także arytmomanię, która wystąpiła zarówno u Blocha, jak i u Keuschniga, ale także w późniejszej prozie Handkego, noszącej tytuł Don Juan (sam o sobie opowiada). W opublikowanym trzydzieści cztery lata po Strachu bramkarza przed jedenastką Don Juanie Handke zaprezentował ideę podziału czasu egzystencji na pełen dyskomfortu neurotyczny czas liczenia oraz na tak zwany błogi czas kobiet. W czasie kobiet Don Juan realizuje egzystencjalne dryfy, przepływy, intensywne, upajające, wkraczając tymczasowo w żywą teraźniejszość, intymność, bliskość, a więc także w podatność na zranienie. Dlatego Don Juan zawsze w końcu ucieka od kobiet, przebywa w nieustannym ruchu między kolejnymi kochankami, ale także między dwoma rodzajami egzystencjalnego czasu: czasem kobiet i czasem natrętnego liczenia, między nietrwałymi stanami ekstazy uwodzenia a stanami estetycznego upadku, błędów, niezgrabności i upokarzających przymusów. Don Juan jest kolejną w repertuarze Handkego, tym razem późną, figurą lęku. Jego notoryczny eskapizm, z krótkimi przystankami w azylach wytchnienia, jak należąca do narratora powieści oberża, trwa bez końca. Z braku domknięcia opowieści o Don Juanie Handke czyni prawdę tej opowieści, w zakończeniu narrator deklaruje niemożliwość zakończenia. Podobnie Keuschnig porusza się nieustannie, a narracja Godziny prawdziwych odczuć stanowi rejestrację nieskoordynowanych, bezcelowych ruchów bohatera, które czasami, w chwilach ulotnej harmonii, stają się tańcem. Podobnie porusza się Bloch, jakby to sam ruch ciała bohatera był celem, nic więcej.

W jednej z wypowiedzi na temat własnej twórczości Handke przyznał, że nie ma żadnych tematów, o których chciałby pisać, i że pragnie tylko widzieć siebie jasno, bardziej siebie poznać, nauczyć się, co robi, a co myśli źle, co myśli i mówi w sposób nieprzemyślany, automatyczny, oraz co inni myślą i mówią w ten sposób, i że chce się tego nauczyć po to, aby móc „dokładniej i wrażliwiej istnieć”, aby lepiej się porozumieć z innymi, lepiej z nimi obcować. Ponownie nasuwa się więc Freud, który w Klinicznej symptomatologii nerwicy lęku pisał: „Innym przejawem lękliwego oczekiwania mogłaby być u osób bardziej wrażliwych moralnie skłonność do lęku sumienia, do skrupulatności i pedanterii, która też przybiera różne formy, od normalności po manię wątpienia”. Lęk sumienia charakteryzuje osobę, której głównym motywem działania jest wytropienie tego, co robi i myśli źle, kiedy działa automatycznie, w sposób nieprzemyślany, aby na przyszłość temu zaradzić, widzieć siebie jaśniej itd. Z kolei Bloch przejawia eskalację manii wątpienia tudzież rakowaty przerost samoświadomości językowej w drugiej części książki, kiedy to podaje w wątpliwość poszczególne wypowiedziane lub pomyślane wyrażenia, słowa, elementy składni. Jednocześnie, na trajektorii wyobcowania z języka, wszystko, co zostaje wypowiedziane i zasłyszane w obecności Blocha lub pomyślane przez niego samego, wydaje mu się niepoważne, komiczne. „«W biały dzień?» Skąd przyszło mu do głowy to wyrażenie? Wydało mu się ono dowcipne, dowcipne w niemiły sposób. Ale czy pozostałe słowa w tym zdaniu były mniej nieprzyjemne? Wystarczyło powtórzyć sobie kilka razy pod nosem wyraz «choroba», a już po chwili stawał się on po prostu komiczny. «Łapie mnie jakaś choroba» – niepoważne. «Zaczynam chorować» – równie niepoważne. «Urzędniczka i listonosz»; «Listonosz i urzędniczka»; «Urzędniczka i listonosz» – jeden wielki żart. Czy słyszał pan już żart o listonoszu i urzędniczce? Wszystkie te rzeczy wyglądają jak nagłówki – pomyślał Bloch. «TELEGRAM Z ŻYCZENIAMI», «NAKRĘTKA KAŁAMARZA», «SKRAWKI BIBUŁY NA PODŁODZE»”.

Substancją protagonistów Handkego jest niepewność, rozedrganie, ogólna neurotyczna drażliwość, nieokreśloność, niezgrabny taniec wątpienia. Przepełniająca ich trwoga powoduje, że przedmioty wycofują się z wzajemnych odniesień, że odsłaniają się w nagim istnieniu, czyli w bezsensie i braku znaczenia. W jednym z wywiadów Handke, zafascynowany perspektywą samotniczej świadomości, zaznaczył, że przedmioty napotkane w samotności istnieją jaskrawiej, niż kiedy doświadczamy ich w towarzystwie innych ludzi. Po lekturze prozy Handkego, po zapoznaniu się ze stworzonymi przezeń postaciami, jasne staje się, że samotna świadomość, o jakiej mówi Handke, to świadomość lękowa, która raz wyzwolona w toku narracji, później już zasadniczo się nie zmienia. Keuschnig „odkleja się” od relacji z rodziną już na początku opowieści, z powodu morderstwa, które popełnił we śnie. W przypadku Blocha morderstwo na jawie jest konsekwencją błahego, wydawałoby się, wydarzenia, które przepełniło czarę psychopatologii, a które jest przedstawione w pierwszym zdaniu powieści: „Bramkarz patrzył, jak piłka przetacza się przez linię…”. Z kolei perypetie Don Juana, postaci, którą narrator zna, jak twierdzi w epilogu, lepiej, niż znali ją Molière czy Mozart, nie mają końca, nie mają więc określoności, a raczej ich substancją jest właśnie ruchliwa nieokreśloność. Takie podejście do literatury, z niewypowiedzianą, ale ewidentną teorią ruchliwej nieokreśloności w tle, sprzeciwia się skończonej formie, całości, centrum, i może owocować tylko serią poetyckich odsłon, podejmowanym wciąż na nowo zdawaniem sprawy z niespokojnej chorei bohatera, zarówno w świecie zewnętrznym, jak i wewnętrznym, za pomocą zdań, których spójna poetyka jest słabą zasadą uporządkowania tej prozy.

Nużąca konsekwencja niekonsekwentnych działań Blocha trwa do chwili morderstwa, które nadaje akcji tempo i dzieli powieść na dwie nierówne części. Przedsięwziętemu przez Blocha wyjazdowi do przygranicznego pensjonatu towarzyszy eskalacja subiektywnego, więc także językowego szaleństwa, spotęgowanego realnością groźby bycia schwytanym. Rozchwianie świata wewnętrznego postępuje, do wstrętu dołączają wstyd oraz niejasna i nie do końca uświadomiona wina. Nie wiadomo też, czy chodzi tutaj bardziej o niepokój czytelnika, który nie wie, czy Bloch zostanie złapany, czy o niepokój samego Blocha, który wciąż jest jakby zabetonowany absurdalnym strachem przed jedenastką, bo strach przed karą za morderstwo narasta u niego jakby nieświadomie, podsycając tylko niszczycielską traumę ze sportowej przeszłości. Jednocześnie mnożą się i narastają symptomy trwogi. Przedmioty coraz nachalniej wyłaniają się w całej jaskrawości, a natręctwa bohatera nasilają się wraz z postępem fabuły. Z całą jaskrawością wyłaniają się rzeczy, ale urzeczowieniu ulegają także pojawiające się w głowie Blocha myśli i słowa, przyjmują status obiektów zewnętrznych względem jego wątpiącego, wyobcowanego ja, zapadającego się w lękliwym wątpieniu w nieskończoność – stąd mdłości. Bloch staje się sprawozdawcą własnego procesu postrzegania, dzięki czemu osiąga tymczasową ulgę i chwilowo uwalnia się od wstrętu. Gdyby przestał mówić, pokonałoby go złe samopoczucie, zostałby wchłonięty w bezkształt przerażenia rosnącego w nim jak zasysająca i likwidująca wszelką pewność czarna dziura.

Ucieczka w strukturę, ucieczka od nieznośnego natłoku istniejących rzeczy, wiedzie w nieskończoność, jak gdyby to, co symboliczne, znaki, słowa, nieustannie kapitulowało pod naporem realnego. Wszelka symboliczna struktura, którą wprowadza umysł bohatera, a także umysł autora, w procesie hiperrefleksji ujawnia swoją uporczywą realność, przez co właśnie nie staje się konstrukcją pomocniczą, ostoją, źródłem poczucia bezpieczeństwa. Ulgę przynosi tylko zapomnienie o istnieniu kolejnego poziomu znaków, z których autor i bohater budują opowieść o rzeczywistości, przez co dochodzi do tymczasowego uspokojenia nieszczęśliwej świadomości podmiotu lęku. Jak Bloch odzyskuje wiarę w znaczenie? W jaki sposób zapomina o likwidującej je nagiej realności znaków-obiektów? Ulga zostaje osiągnięta metodą pascalowską: przez automatyzm powtarzalnego gestu, który w jego wypadku jest gestem reporterskiego opisu. Symboliczny porządek zostaje tymczasowo odzyskany. „Listonosz klepnął otwartą dłonią w pękatą torbę, którą wciąż jeszcze trzymał na ramieniu. «Listonosz klepie w torbę i zdejmuje ją z ramienia» – pomyślał Bloch słowo w słowo. «Teraz kładzie ją na stół i wchodzi do paczkowni». Relacjonował sobie w myślach zdarzenia niczym reporter radiowy, jak gdyby dopiero dzięki opisowi mógł przedstawić je sobie w wyobraźni. Po jakimś czasie to pomogło”.

Handke pokazuje, w jaki sposób rozpętują się w świadomości Blocha rzeczy i słowa, a następnie słowa stające się rzeczami tracą wzajemne związki znaczeniowe, jak ujawnia się ich materialność, nowy status bycia czystym oporem względem wyobcowanego ja, status bycia wyłącznie realnymi obiektami, bycia tym, czym są, i niczym innym; taki jest sens całej jaskrawości: wyłonienie się rzeczy w samej ich rzeczowości, niezastępowalnych, wsobnych, nieustępliwych, co uzmysławia Handke czytelnikowi pod koniec panicznej narracji, zastępując rzeczowniki ideogramami rzeczy. Wszelkie elementy: słowa, idee, pojęcia, obrazy, których spokojna świadomość zwykle używa w ogólnej pragmatyce życia jako klocków do budowy egzystencjalnych konstrukcji pomocniczych, w szaleństwie przerażenia tracą funkcjonalność, odsłaniając tym samym własną nieskończoną tajemniczość i potworność; zamiast być cichą przystanią, w której ruchliwy umysł wreszcie mógłby odpocząć, stają się kolejnym powodem kontynuowania ucieczki, ad mortem. Ta wielka ucieczka przed istnieniem ma swój odpowiednik w nadającej kierunek akcji powieści ucieczce przed śledczymi, którzy, o czym Bloch dowiaduje się z gazety, wpadają na trop popełnionego przez niego morderstwa. Dlaczego zabił? Być może był to acte gratuit, być może była to kolejna czynność przymusowa lub nagły upust popędu agresji albo nadmiaru napięcia wynikającego z traumy strachu. Wszystko jedno, jakie wyjaśnienie przyjmiemy, dla konstrukcji powieści liczy się odwrócenie: w subiektywnym porządku świadomości Blocha ważniejsze niż morderstwo jest zdarzenie opisane w pierwszym zdaniu książki. Bloch, podobnie jak Keuschnig, to monstrum oszalałej świadomości nękanej trwałym negatywnym afektem. W przypadku Keuschniga afektem wiodącym jest urojona, ale dająca realne efekty mieszanina poczucia winy i lęku przed demaskacją, w przypadku Blocha zaś chodzi o kłębowisko lęku, wstydu z powodu lęku, lęku z powodu wstydu z powodu lęku itd. Chodzi także o złość z powodu lęku i wstydu, a wszystko to razem wywołuje u niego mdłości, wstręt, odbiera sen, ponadto także uniemożliwia nawiązanie trwałych relacji z innymi. Keuschnig i Bloch, dwaj neurotycy owładnięci negatywnymi afektami, idą przez świat, taranując po drodze to i owo, urażając, bijąc lub zabijając tego lub owego, tę lub ową, przy czym sami niemal wcale się przy tym nie zmieniają. Handke zaprezentował w swojej prozie z lat siedemdziesiątych pozycję neurotycznie zaburzonego mocnego podmiotu, konsekwentnego w szaleństwie niepewności, niszczycielskiego dla otoczenia, z pewnością też przebywającego na przeciwległym biegunie powstających ówcześnie na fali postmodernizmu, feminizmu oraz nurtu myśli ekologicznej koncepcji podmiotu kooperatywnego, miękkiego i słabego. W tym sensie równoległe przyznanie w roku 2019 Nagrody Nobla Handkemu i Oldze Tokarczuk wygląda na swego rodzaju żartobliwe zestawienie przeciwieństw. Członkowie Akademii Szwedzkiej niewątpliwie wykazali się tutaj przewrotnym poczuciem humoru.