WŁADYSŁAW STANISŁAW REYMONT

Ziemia obiecana

Wstęp i opracowanie

MAGDALENA POPIEL

Wydanie drugie
przejrzane i uzupełnione

Zakład Narodowy im. Ossolińskich
Wrocław 2014

BIBLIOTEKA NARODOWA

Wydawnictwo Biblioteki Narodowej pragnie zaspokoić pełną potrzebę kulturalną i przynieść zarówno każdemu inteligentnemu Polakowi, jak i kształcącej się młodzieży

WZOROWE WYDANIA NAJCELNIEJSZYCH
UTWORÓW LITERATURY POLSKIEJ I OBCEJ

w opracowaniu podającym wyniki najnowszej o nich wiedzy.

Każdy tomik Biblioteki Narodowej stanowi dla siebie całość i zawiera bądź to jedno z arcydzieł literatury, bądź też wybór twórczości poszczególnych pisarzy.

Każdy tomik poprzedzony jest rozprawą wstępną, omawiającą na szerokim tle porównawczym, w sposób naukowy, ale jasny i przystępny, utwór danego pisarza. Śladem najlepszych wydawnictw obcych wprowadziła Biblioteka Narodowa gruntowne objaśnienia tekstu, stanowiące ciągły komentarz, dzięki któremu każdy czytelnik może należycie zrozumieć tekst utworu.

Biblioteka Narodowa zamierza w wydawnictwach swych, na daleką metę obliczonych, przynieść ogółowi miłośników literatury i myśli ojczystej wszystkie celniejsze utwory poezji i prozy polskiej od wieku XVI aż po dobę współczesną, uwzględniając nie tylko poetów i beletrystów, ale także mówców, historyków, filozofów i pisarzy pedagogicznych. Utwory pisane w językach obcych ogłaszane będą w poprawnych przekładach polskich.

Z literatury światowej Biblioteka Narodowa wydaje wszystkie te arcydzieła, których znajomość niezbędna jest dla zrozumienia dziejów piękna i myśli ogólnoludzkiej.

Do współpracy zaprosiła redakcja Biblioteki Narodowej najwybitniejszych badaczy naszej i obcej twórczości literackiej i kulturalnej, powierzając wydanie poszczególnych utworów najlepszym każdego znawcom.

Kładąc nacisk na staranność opracowań wstępnych i objaśnień utworów, Biblioteka Narodowa równocześnie poczytuje sobie za obowiązek podawać najdoskonalsze teksty samych utworów, opierając się na autografach, pierwodrukach i wydaniach krytycznych.

Fragment deklaracji z pierwszych tomów Biblioteki Narodowej

Poprzednie wydanie Ziemi obiecanej ukazało się w Bibliotece Narodowej w 1996 r. w tym samym opracowaniu

Seria Biblioteka Narodowa ukazuje się pod patronatem
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Redaktor Biblioteki Narodowej: STANISŁAW BEREŚ
Zastępca Redaktora Biblioteki Narodowej: PAWEŁ PLUTA

Redaktor tomu: MICHAŁ KUNIK

Redakcja techniczna: STANISŁAWA TRELA

Skład: JAROSŁAW FURMANIAK

Copyright © 2014 by Zakład Narodowy im. Ossolińskich

Wydanie II, przejrzane i uzupełnione, Wrocław 2014

ISBN 978-83-61056-74-4

Wydawnictwo Ossolineum
ul. Szewska 37, 50–139 Wrocław
e-mail: wydawnictwo@ossolineum.pl
www.wydawnictwo.ossolineum.pl
Kontakt z „Biblioteką Narodową”: bn@ossolineum.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

I. REYMONT W ŁODZI

W kwietniu 1896 roku Władysław Reymont, podpisawszy umowę z firmą wydawniczą Gebethnera i Wolffa, przeprowadza się do Łodzi. Celem tego pobytu, który potrwa kilka miesięcy, jest zebranie materiałów do zamierzonej powieści o dynamicznie rozwijającej się włókienniczej metropolii.

W tym czasie nazwisko Reymonta jest znane nie tylko wąskim kręgom literackim. Korespondencje publikowane w „Głosie”, nowele, reportaż Pielgrzymka do Jasnej Góry, wreszcie pierwsza powieść – Komediantka zyskały mu spore grono czytelników i pochlebne sądy krytyków. Podsumowując ten okres twórczości, Teodor Jeske-Choiński pisał z życzliwością i nadzieją:

przybył nareszcie naszej literaturze pięknej talent nie tylko niepospolity, lecz trwały i posiadający wszystkie warunki dalszego rozwoju[1].

Jednakże mimo licznych pochwał i wyrazów aprobaty Reymont czuł, że wszystkie dotychczasowe utwory, w tym kolejna powieść – Fermenty, z której zakończeniem nie mógł sobie długo poradzić[2], nie dorównują możliwościom jego talentu. Postanowił, że następna powieść przewyższy wszystko to, co do tej pory stworzył, i że ona właśnie zadecyduje o jego przyszłości:

Bo albo – albo. Albo padnę w taki proch, że chyba prawdziwym arcydziełem później uda mi się wydobyć z nicości, albo od razu zrobię kroków sto naprzód i stanę w pierwszym rzędzie. Myślę to drugie zrobić, ba! mało; zrobię to, bo gdybym inaczej czuł, nie podejmowałbym się[3].

To głębokie przekonanie o konieczności stworzenia arcydzieła wynikało ze szczególnego entuzjazmu, jaki towarzyszył przygotowaniom do pisania Ziemi obiecanej. Reymont był człowiekiem łatwo poddającym się skrajnym emocjom, szybko przechodził od euforii w stan depresji, a podjęcie każdego nowego wysiłku pisarskiego pobudzało tę zmienność nastrojów. Jego korespondencja z lat 1895–1896 jest świadectwem wyjątkowego napięcia emocjonalnego, z jakim przystępował do pisania Ziemi obiecanej. W liście do brata wyznaje: „Palę się w straszliwy sposób do tej powieści”[4], a do Jana Lorentowicza pisze:

Uwielbiam masy ludzkie, kocham żywioły, przepadam za wszystkim, co się staje dopiero – a wszystko to mam w tej Łodzi, więc się nie dziwcie, że trawi mnie gorączka pochwycenia tętna tego niesłychanie bujnego życia[5].

Znalazłszy się zatem na wiosnę 1896 roku w Łodzi, Reymont zaczyna studiować miasto w sposób zachłanny i wnikliwy. Gruby zeszyt i ołówek towarzyszą mu często podczas wędrówek po mieście. Obdarzony znakomitą pamięcią wzrokową, notował najdrobniejsze szczegóły wyglądu ulic, wystroju domów, ubiorów. Największą trudność sprawiał mu opis pracy fabryki i oto w jaki sposób uporał się z tym problemem:

Z pomyślanej kompozycji wynikało mi, że jedna scena powieści musi się odbywać w wielkiej przędzalni, w czasie roboty. Pokazano mi wnętrze fabryki, oprowadzono mię po wszystkich zakamarkach, przyjrzałem się, jak wygląda praca – i jaki jest ogólny obraz ruchu. Przyszedłem do domu i próbowałem nakreślić sobie brulion tej sceny. Nie mogłem. Czułem, że jeszcze czegoś nie wiem. Mordowałem się nad rozwikłaniem, czego mi jeszcze potrzeba. Nareszcie po kilku dniach zrozumiałem: w scenie tej „osobami działającymi” mają być: maszyna i człowiek z tą maszyną pracujący, a więc: mechanizm i praca. Cóż mi więc z tego, że wiem, jak wyglądają: maszyna i człowiek? muszę poznać duszę maszyny i duszę pracy, wtedy dopiero będę w domu! Udałem się więc jeszcze raz z prośbą do zarządu, by mi wyjaśnili, śrubka za śrubką, ustrój mechanizmu, tak bym myślowo mógł ją sobie rozłożyć na części, a potem ją na nowo zmontować. Dopiero gdym poznał całą jej logikę, gdym ją miał w sobie, gdy ona w moich nerwach zaczynała odbywać swój obrót – wówczas dopiero uczułem, że mogę o niej coś powiedzieć. To samo z pracą robotnika... Mogę opisywać jego przeżycia myślowe, jakie w nim zachodzą podczas pracy, lub ich nic opisywać, ale choćby na wyrost muszę je znać. Nie poznam, dopóki sam choć przez kilka minut nie będę tym robotnikiem. Wyjednałem więc pozwolenie, że mi pozwolono stanąć przy maszynie i pracować. Kilka pierwszych dotknięć już mi otworzyły nowe światy poznania. Wiedziałem już, jaki rodzaj uwagi musi robotnik w sobie wypracować, jakie wiedze inteligencji wyostrzać. Miałem już typ psychiczny rodzący się z danej techniki. To poznawszy, dopiero czułem się uprawniony do odtworzenia pracy i maszyny – w powieści[6].

W dążeniu do wniknięcia w prawdę gestu, ruchu, Reymont nie wahał się doświadczać go na sobie. Jak zauważa Kazimierz Wyka, „był [on] człowiekiem pracy fizycznej” i „przy poznaniu nowych zjawisk tej kategorii jego wyobraźnia nakazywała mu czynny udział”[7].

Nie wszystko jednak podczas tych kilku miesięcy wiosny i wczesnego lata 1896 roku udało mu się poznać, zobaczyć, zanotować[8]. Gdy we wrześniu tegoż roku Reymont wyjedzie do Francji, aby tam rozpocząć pisanie Ziemi obiecanej, wielokrotnie w listach do łódzkich znajomych będzie zwracał się z prośbą o różne informacje na temat miasta, od aktualnych cen bawełny poczynając, a kończąc na łódzkich plotkach i piosenkach[9]. Jest to dla Reymonta okres wyjątkowo intensywnej pracy. Przebywając na zmianę w Paryżu i Ouarville koło Chartres, oprócz Ziemi obiecanej pisze dramat Dosyć kłamstw, robi korektę Fermentów, uczestniczy w licznych zebraniach i jeszcze... trzy razy w tygodniu przesyła listy swojej narzeczonej Aurelii z Szacsznajdrów Szabłowskiej.

Ziemia obiecana zaczyna ukazywać się drukiem już w trakcie pisania, a aktualność tematu, elementy melodramatyczno-sensacyjne fabuły sprzyjają zainteresowaniu czytelniczemu. 2 stycznia 1897 pierwszy odcinek drukuje „Kurier Codzienny”, później wychodzi również w „Nowej Reformie” i „Strażnicy”, piśmie polonijnym ukazującym się w Baltimore. Owa data stanowi tyleż pomyślny finał istotnego okresu w twórczości pisarza, co i początek poważnych kłopotów. Powieść bowiem „robi wielki rumor w kraju, a jeszcze większy w Łodzi”[10]. Wśród łódzkich potentatów finansowych, będących prototypami bohaterów Ziemi obiecanej, wybucha skandal[11]. Sam pisarz rzecz całą traktuje raczej z dystansem:

bawię się listami, jakie przychodzą do mnie z Łodzi, listami, które mi wymyślają niezbyt grzecznie i obiecują wprost lanie[12].

Jednakże niekiedy odczuwa realną groźbę tych obietnic:

Koło jesieni, jeśli mi zagwarantują bezpieczeństwo, to będąc w kraju, zajrzę do Łodzi, ale jeśli mi zagwarantują, bo się boję, że skoro całą powieść przeczytają, to wielcy wyślą zbirów do mnie[13].

Zagrożony był nie tylko on osobiście, ale i jego utwór. Fabrykanci łódzcy przekupili cenzurę rosyjską, aby ta wykreśliła obrażające ich fragmenty. Według informacji samego pisarza spustoszenie, jakiego dokonała cenzura w autografie powieści[14], sięgało czterech tysięcy wierszy, tj. około stu stron. Wiadomości te, rozpowszechniane przez Reymonta[15], jak również przekazywane przez krytyków, przede wszystkim Wilhelma Feldmana, są przez późniejszych historyków literatury raczej zaliczane do legendy, jednej z wielu narosłych wokół osoby i twórczości pisarza. Jak wiadomo, sam Reymont w dużej mierze przyczyniał się do tworzenia i ugruntowania owych mitów, które mogły zostać rozwiane dopiero przez badania biografów i filologów.

I

Łódź się budziła.

Pierwszy wrzaskliwy świst fabryczny rozdarł ciszę wczesnego poranku, a za nim we wszystkich stronach miasta zaczęły się zrywać coraz zgiełkliwiej inne i darły się chrapliwymi, niesfornymi głosami niby chór potwornych kogutów, piejących metalowymi gardzielami hasło do pracy.

Olbrzymie fabryki, których długie, czarne cielska i wysmukłe szyje--kominy majaczyły w nocy, w mgle i w deszczu – budziły się z wolna, buchały płomieniami ognisk, oddychały kłębami dymów, zaczynały żyć i poruszać się w ciemnościach, jakie jeszcze zalegały ziemię.

Deszcz drobny, marcowy deszcz pomieszany ze śniegiem, padał wciąż i rozwłóczył nad Łodzią ciężki, lepki tuman; bębnił w blaszane dachy i spływał z nich prosto na trotuary, na ulice czarne i pełne grzęskiego błota, na nagie drzewa, przytulone do długich murów, drżące z zimna, targane wiatrem, co zrywał się gdzieś z pól przemiękłych i przewalał się ciężko błotnistymi ulicami miasta, wstrząsał parkanami, próbował dachów i opadał w błoto, i szumiał między gałęziami drzew, i bił nimi w szyby niskiego, parterowego domu, w którym nagle zabłysło światło.

Borowiecki się obudził, zapalił świecę i równocześnie budzik zaczął dzwonić gwałtownie, wskazując piątą.

– Mateusz, herbata! – krzyknął do wchodzącego lokaja.

– Wszystko gotowe.

– Panowie śpią jeszcze?

– Zaraz będę budził, jeśli pan dyrektor każe, bo pan Moryc mówił wieczorem, że chce dzisiaj spać dłużej.

– Idź, obudź.

– Klucze już brali?

– Sam Szwarc wstępował.

– Telefonował kto w nocy?

– Kunke był na dyżurze, ale odchodząc nic mi nie mówił.

– Co słychać na mieście? – pytał prędko, prędzej jeszcze się ubierając.

– A nic, ino zaś na Gajerowskim Rynku[1] zażgali robotnika.

– Dosyć, ruszaj.

– Ale, spaliła się też fabryka Goldberga, na Cegielnianej. Nasza straż jeździła, ale wszystko dobrze poszło, ostały tylko mury. Z suszarni poszedł ogień.

– Cóż więcej?

– A nic, wszystko poszło fein[2], na glanc – zaśmiał się rechocząco.

– Nalewaj herbatę, ja sam obudzę pana Moryca.

Ubrał się i poszedł do sąsiednich pokojów, przechodząc przez stołowy, w którym wisząca u sufitu lampa rozrzucała ostre, białe światło na stół okrągły, nakryty obrusem i zastawiony filiżankami, i na samowar błyszczący.

– Maks, piąta godzina, wstawaj! – zawołał, otwierając drzwi do ciemnego pokoju, z którego buchnęło duszne, przesycone zapachem fiołków powietrze.

Maks się nie odezwał, tylko łóżko zaczęło trzeszczeć i skrzypieć.

– Moryc! – zawołał do drugiego pokoju.

– Nie śpię. Nie spałem całą noc.

– Dlaczego?

– Myślałem o tym naszym interesie, trochę sobie obliczałem i tak zeszło.

– Wiesz, Goldberg się spalił dzisiaj w nocy, i to zupełnie, „na glanc”, jak Mateusz mówi...

– Dla mnie to nie nowina – odpowiedział, ziewając.

– Skąd wiedziałeś?

– Ja miesiąc temu wiedziałem, że on się zpotrzebuje spalić[3]. Dziwiłem się nawet, że tak długo zwleka, przecież procentów mu nie dadzą od asekuracji[4].

– Miał dużo towaru?

– Miał dużo zaasekurowane...

– Bilans sobie wyrównał. Roześmiali się obaj szczerze.

Borowiecki wrócił do stołowego i pił herbatę, a Moryc, jak zwykle, szukał po całym pokoju różnych części garderoby i wymyślał Mateuszowi.

– Ja tobie zbiję ładny kawałek pyska, ja ci z niego czerwony barchan[5] zrobię, jak mi nie będziesz składał wszystkiego porządnie.

– Morgen![6]– krzyknął przebudzony wreszcie Maks.

– Nie wstajesz? Już po piątej.

Odpowiedź zagłuszyły świstawki, które się rozległy jakby tuż nad domem i ryczały przez kilkanaście sekund z taką siłą, aż szyby brzęczały w oknach.

Moryc w bieliźnie tylko, z paltem na ramionach, usiadł przed piecem, w którym wesoło trzaskały szczapy smolne.

– Nie wychodzisz?

– Nie. Miałem jechać do Tomaszowa, bo Weis pisał do mnie, aby mu sprowadzić nowe gręple[7], ale teraz nie pojadę. Zimno mi i nie chce mi się.

– Maks, także zostajesz w domu?

– Gdzie się będę spieszył? Do tej parszywej budy? A zresztą wczoraj się z fatrem[8] pożarłem.

– Maks, ty źle skończysz przez to żarcie się ciągłe i ze wszystkimi! – mruknął niechętnie i surowo Moryc, rozgrzebując pogrzebaczem ogień.

– Co cię to obchodzi! – krzyknął głos z drugiego pokoju.

Łóżko zatrzeszczało gwałtownie i w drzwiach ukazała się wielka figura Maksa, w bieliźnie tylko i pantoflach.

– A właśnie, że mnie to bardzo obchodzi.

– Daj mi spokój, nie irytuj mnie. Karol mnie obudził diabli wiedzą po co, a ten znowu pyskować zaczyna.

Gadał głośno, niskim, silnie brzmiącym głosem.

Cofnął się do swojego pokoju i po chwili wyniósł całą garderobę, rzucił ją na dywan i z wolna się ubierał.

– Ty nam psujesz interes tym swoim żarciem – zaczął znowu Moryc, wciskając złote binokle na swój suchy, semicki nos, bo mu się ciągle zsuwały.

– Gdzie? co? jak?

– Wszędzie. Wczoraj u Blumentalów powiedziałeś głośno, że większość naszych fabrykantów to prości złodzieje i oszuści.

– Powiedziałem, a jakże, i zawsze to będę mówił.

Jakiś niechętny, pogardliwy uśmiech przeleciał mu po twarzy, gdy patrzył na Moryca.

– Ty, Maks Baum, mówić tego nie będziesz, mówić ci tego nie wolno, to ja ci powiadam.

– Dlaczego? – zapytał cicho i oparł się o stół.

– Ja ci powiem, jeśli tego nie rozumiesz. Przede wszystkim, co ci do tego? Co cię to obchodzi, czy oni są złodzieje, czy porządni ludzie? My wszyscy razem jesteśmy tu po to w Łodzi, żeby zrobić geszeft[9], żeby zarobić dobrze. Nikt z nas tutaj wiekować nie będzie. A każdy robi pieniądze, jak może i jak umie. Ty jesteś czerwony, ty jesteś radykał pąs nr 4.

– Ja jestem uczciwy człowiek – burknął tamten, nalewając sobie herbatę.

Borowiecki, oparty o stół łokciami, utopił twarz w dłoniach i słuchał.

Moryc na odpowiedź usłyszaną odwrócił się gwałtownie, aż binokle mu spadły i uderzyły w poręcz krzesła, popatrzył się na Maksa z uśmiechem gryzącej ironii na wąskich ustach, pogładził cienkimi palcami, na których skrzyły się brylantowe pierścionki, rzadką, czarną jak smoła brodę i szepnął drwiąco:

– Nie gadaj, Maks, głupstw. Tu chodzi o pieniądze. Tu chodzi, żebyś nie wyjeżdżał z tymi oskarżeniami publicznie, bo to naszemu kredytowi może zaszkodzić. My mamy założyć fabrykę we trzech; my nic nie mamy, to my potrzebujemy mieć kredyt i zaufanie u tych, co go nam dadzą. My teraz potrzebujemy być porządni ludzie, gładcy, mili, dobrzy. Jak ci Borman powie: „Podła Łódź”, to mu powiedz, że jest cztery razy podłą – jemu trzeba przytakiwać, bo to gruba fisz[10]. A coś ty o nim powiedział do Knolla? Że jest głupi cham. Człowieku, on nie jest głupi, bo on ze swojej mózgownicy wyciągnął miliony, on te miliony ma, a my je także chcemy mieć. Będziemy mówić o nich wtedy, jak będziemy mieli pieniądze, a teraz trzeba siedzieć cicho, oni są nam potrzebni; no, niech Karol powie, czy ja nie mam racji – mnie idzie przecież o przyszłość nas trzech.

– Moryc ma zupełną prawie słuszność – powiedział twardo Borowiecki, podnosząc zimne, szare oczy na wzburzonego Maksa.

– Ja wiem, że wy macie rację, łódzką rację, ale nie zapominajcie, że jestem uczciwy człowiek.

– Frazes! stary, wytarty frazes!

– Moryc, ty jesteś podły Żydziak! – wykrzyknął gwałtownie Baum.

– A ty jesteś głupi, sentymentalny Niemiec.

– Kłócicie się o wyrazy – ozwał się chłodno Borowiecki i zaczął wdziewać palto. – Żałuję, że nie mogę zostać z wami, ale puszczam w ruch nową drukarnię.

– Nasza wczorajsza rozmowa na czym stanęła? – zapytał spokojnie już Baum.

– Zakładamy fabrykę.

– Tak, ja nie mam nic, ty nie masz nic, on nie ma nic – zaśmiał się głośno.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

WSTĘP

[1] T. Jeske-Choiński, „Komediantka”, „Kurier Warszawski” 1897, nr 57.

[2] Przez kilka miesięcy zwlekał z napisaniem finału. Powieść ukończył wreszcie we wrześniu 1896 r., istnieje jednak przypuszczenie, że w ostatnim okresie pracy korzystał z pomocy Mariana Gawalewicza.

[3] List do brata Franciszka Rejmenta z 17 listopada 1895, cyt. za: B. Kocówna, Reymont. Opowieść biograficzna, Warszawa 1971, s. 71–72.

[4] Cyt. za: ibidem, s. 71.

[5] List do Jana Lorentowicza z 5 września 1896, cyt. z: W. S. Reymont, Korespondencja 1890–1925, oprac., wstęp B. Koc, Warszawa 2002, s. 208–209.

[6] Są to zwierzenia pisarza, jakie uczynił Adamowi Grzymale-Siedleckiemu (Ze wspomnień o Reymoncie, „Kurier Poznański” 1925, nr 371).

[7] Ibidem. Nieco inną wersję reakcji Reymonta na widok łódzkich fabryk podaje Melania Łaganowska (Narodziny „Ziemi obiecanej”, „Świat” 1927, nr 49–50), dziennikarka korespondująca z pisarzem w okresie jego przygotowań do pracy nad Ziemią obiecaną.

[8] Biografowie Reymonta zwracają uwagę, że inspiracje płynęły także z innego źródła – warszawskiego. Barbara Koc przekonuje, że pisarz sportretował w Ziemi obiecanej dobrze znane z wieloletniego pobytu w Warszawie środowiska żydowskiej finansjery wydawniczej, np. spółkę Gebethnera i Wolffa oraz krąg „Kuriera Warszawskiego”, zdominowany przez rodzinę Hoesicków i Lewentalów. Zob. B. Koc, Reymont, Warszawa 1973 (wyd. 2: 1986); eadem, O „Ziemi obiecanej” Reymonta, Wrocław 1990.

[9] Na przykład Władysława Rowińskiego, dziennikarza, prosi o przesłanie takich informacji:

„1. Za cały rok, może być dwa, trzy w tył: ilości ogólnej poszczególnego wywozu łódzkiego i wwozu, tj. węgli, wełny, bawełny pudów itd., itd. [...]

 2. Cen bawełny surowej

 3. Cen wełny

 4. Cen przędzy czesankowej

 5. Tabelkę taryfową wywozu [...]”

(List z 1 grudnia 1896, cyt. z: W. S. Reymont, Korespondencja 1890–1925, s. 496).

[10] List do brata Franciszka Rejmenta z 4 marca 1897, cyt. z: Listy Władysława Stanisława Reymonta do brata, oprac. B. Koc, przy współudz. Z. Jakimowicza, „Pamiętnik Literacki” 1969, z. 2, s. 207–208. Na łamach łódzkiej prasy toczyła się wówczas burzliwa dyskusja w obronie dobrego imienia miasta. Brały w niej udział polskie gazety „Rozwój” i „Goniec Łódzki”.

[11] Na przykład pierwowzorem postaci Hermana Bucholca miał być znany łódzki przemysłowiec Karol Scheibler. Inna wersja wskazuje na Juliusza Kunitzera (zob. M. Romankówna, „Ziemia obiecana” Reymonta a rzeczywistość łódzka, „Prace Polonistyczne” 1937, s. 92–93).

[12] Zob. przyp. 10.

[13] List do Władysława Rowińskiego z 22 lutego 1897, cyt. za: B. Koc, O „Ziemi obiecanej” Reymonta, s. 14.

[14] O braku autografu i domysłach reymontologów na temat ingerencji cenzury pisze obszernie Barbara Koc (ibidem, s. 11–12).

[15] Zob. wywiad przeprowadzony z Reymontem przez Fryderyka Lefevre’a (Wywiad z Reymontem, „Nouvelles Littéraires” 1925, nr 134) oraz autobiografię Reymonta (w: Reymont w Ameryce. Listy do Wojciecha Morawskiego, oprac., wstęp L. Orłowski, Warszawa 1970, s. 173–175).

TOM 1

[1] Gajerowski Rynek – nazwa Rynku pochodzi od nazwiska znanej rodziny bogatych przemysłowców, Geyerów. Wszystkie nazwy topograficzne pojawiające się w Ziemi obiecanej są zgodne z rzeczywistymi nazwami ulic, placów itp. Łodzi końca XIX w.

[2] fein (niem.) – fajnie, pierwszorzędnie.

[3] Podpalenie fabryki przez właściciela było sposobem wyłudzenia odszkodowania od towarzystwa ubezpieczeniowego.

[4] asekuracja (arch.) – ubezpieczenie.

[5] barchan – gruba tkanina bawełniana.

[6] Morgen (niem. guten Morgen) – dzień dobry.

[7] gręple – przyrząd służący do rozczesywania i czyszczenia wełny, lnu, bawełny.

[8] fater (niem. Vater) – ojciec.

[9] geszeft (z niem.) – interes, zarobek.

[10] fisz (niem. Fisch) – ryba; w przenośni: człowiek wpływowy.