TYMOTEUSZ KARPOWICZ

Utwory poetyckie

(wybór)

Wstęp i opracowanie

BARTOSZ MAŁCZYŃSKI

Wydanie pierwsze

Zakład Narodowy im. Ossolińskich
Wrocław 2014

BIBLIOTEKA NARODOWA

Wydawnictwo Biblioteki Narodowej pragnie zaspokoić pełną potrzebę kulturalną i przynieść zarówno każdemu inteligentnemu Polakowi, jak i kształcącej się młodzieży

WZOROWE WYDANIA NAJCELNIEJSZYCH
UTWORÓW LITERATURY POLSKIEJ I OBCEJ

w opracowaniu podającym wyniki najnowszej o nich wiedzy.

Każdy tomik Biblioteki Narodowej stanowi dla siebie całość i zawiera bądź to jedno z arcydzieł literatury, bądź też wybór twórczości poszczególnych pisarzy.

Każdy tomik poprzedzony jest rozprawą wstępną, omawiającą na szerokim tle porównawczym, w sposób naukowy, ale jasny i przystępny, utwór danego pisarza. Śladem najlepszych wydawnictw obcych wprowadziła Biblioteka Narodowa gruntowne objaśnienia tekstu, stanowiące ciągły komentarz, dzięki któremu każdy czytelnik może należycie zrozumieć tekst utworu.

Biblioteka Narodowa zamierza w wydawnictwach swych, na daleką metę obliczonych, przynieść ogółowi miłośników literatury i myśli ojczystej wszystkie celniejsze utwory poezji i prozy polskiej od wieku XVI aż po dobę współczesną, uwzględniając nie tylko poetów i beletrystów, ale także mówców, historyków, filozofów i pisarzy pedagogicznych. Utwory pisane w językach obcych ogłaszane będą w poprawnych przekładach polskich.

Z literatury światowej Biblioteka Narodowa wydaje wszystkie te arcydzieła, których znajomość niezbędna jest dla zrozumienia dziejów piękna i myśli ogólnoludzkiej.

Do współpracy zaprosiła redakcja Biblioteki Narodowej najwybitniejszych badaczy naszej i obcej twórczości literackiej i kulturalnej, powierzając wydanie poszczególnych utworów najlepszym każdego znawcom.

Kładąc nacisk na staranność opracowań wstępnych i objaśnień utworów, Biblioteka Narodowa równocześnie poczytuje sobie za obowiązek podawać najdoskonalsze teksty samych utworów, opierając się na autografach, pierwodrukach i wydaniach krytycznych.

Fragment deklaracji z pierwszych tomów Biblioteki Narodowej

Spis treści

Karta redakcyjna

WSTĘP

I. Rys biograficzny

Głodne dzieciństwo

Trudny okres podwileński

Na ziemiach nadodrzańskich

W Dębowym Parku

Ostatnie lata

II. W stronę trudnego lasu

Pierwsze obrazy

Zawiła prostota logosu

Mosty egzystencji

Znaki równania serca

Druga strona światła

W stronę trudnego lasu

Labirynt, palimpsest, polifonia

III. Odwrócone światło

Optyka triad semantycznych

Od preludium do symfonii

Sens struktury ewangelicznej

Mare tenebrarum

Mit Orfeusza

Recepcja

IV. Rozwiązywanie przestrzeni

Niespełniona geneza

Węzły triad trygonometrycznych

Antologia niemożliwa

W poszukiwaniu porządku moralnego

V. Mistrzowie obecni i nieobecni

Poeta niemożliwy

Pielgrzym prawdy

Mistrz konkretnego słowa

Mistrzowie obecni i nieobecni

NOTA EDYTORSKA

Podstawa wydania i modyfikacje

Dylematy edytorskie

Wstęp i przypisy do utworów poetyckich

INFORMACJA O AUTORZE OPRACOWANIA

BIBLIOGRAFIA (wybór)

SPIS SKRÓTÓW I OZNACZEŃ

UTWORY POETYCKIE (wybór)

KAMIENNA MUZYKA (1958)

Zmyślony człowiek

Obłok

Pożar

Lekcja ciszy

Cisza

Piony

Maski

Żeglarze

Ślepiec

Łowy

Sen

Miłość

Las

Marzyciele

Poranek

Gniazdo

Wrażliwi

Etiuda poranna

Powaleni

Ryba

Biały niedźwiedź

Martwe połowy

ZNAKI RÓWNANIA (1960)

Zwycięstwo

Wyprzedaż

Kuglarstwo

Polowanie

Zmylona droga

Ballada o wzgórzu

Bohater

Jezioro

Księga Eklesiastesa

Zwierzęta z lasu zielonego

Spotkanie

Jeden razy jeden

Obroty

Jeleń

Matka w krześle drewnianym

Sen ołówka

Studium ciszy drzewa

Kot

Na odwrót

W IMIĘ ZNACZENIA (1962)

W imię znaczenia

Rozkład jazdy

Dąb pomylony

Poradnik fotografa

Dojrzewanie jabłek

Zacinanie zębów

Stojąca chmura

TRUDNY LAS (1964)

Trudny las

Czekanie na śpiew

Do brzozy wyraźnie

Poruszenie do lasu

Do drzewa

Czyhanie na chleb i wodę

Rąbanie drzewa

Można się jakoś

Lampa dowolna

Nieco przed lasem

Trochę za las

Po żadnej stronie

Nagość

Zachód cielesny

ODWRÓCONE ŚWIATŁO (1972)

PARADOKS SYMPLIFIKACJI

muzyczny spacer wieczoru

WNIEBOWZIĘTE SERSO

REGUŁA ZASTĘPOWANIA DEFINICYJNEGO

chwila w bocznej nawie

GĘSTNIEJĄCY PRZYSTANEK

ROZSTRZYGALNOŚĆ

odpoczynek kata

WKLĘSŁA KALKOMANIA

TEORIA RELACJI

czyhanie

USUWANIE UCHWYTÓW Z DOTYKU

ALGORYTM

wejście

STANIE NA WYLOT

WNIOSKOWANIE PRZEZ ANALOGIĘ

DICTUM DE OMNI ET DE NULLO

DIASTAZA

granica

RZECZ ZDZIWIONA DO POŁOWY

PODZIAŁ LOGICZNY

PODZIAŁ PRZEZ CAŁKOWANIE

ASYMETRYCZNA RÓWNOLEGŁOŚĆ

suka języczna

OBAWA NA MIGI

IGNOTUM PER IGNOTUM

ZNAK POZNAJĄCY

rosnące wzgórza

PROMIEŃ PRZEBICIA

CONTRADICTIO IN ADIECTO

koło tańca miłosnego

PROSTE Z OBWODU

MODUS PONENDO TOLLENS

ILOCZYN ZBIORÓW

spoiste bezprawie

BARWA ZE ZSZYWEK

ILOCZYN WZGLĘDNY RELACJI

zrękowiny

DOCHODZĄCA MIŁOŚĆ

ZGODNOŚĆ PIONOWA

ZGODNOŚĆ POZIOMA

wahadło

PRZYWŁASZCZANIE OPUSZCZONEGO

ZDANIE ANALITYCZNE

drwal

PRZEPROWADZKA CIOSÓW

TAUTOLOGIA

TEORIA MODELI

podstawiony nóż

WEJŚCIE BEZ TŁA

WYRAŹNOŚĆ ZNACZENIA

WYRAŹNOŚĆ ZATARCIA

ASTYGMATYZM JASNOŚCI

trójbrzeżna kołysanka

ODSTAWANIE CIOSÓW

REGUŁA ODRYWANIA

PRZEKŁADALNOŚĆ

METAROTACJE

suplicje

OBIETNICE W PRZECIĄGU

TEORIA MNOGOŚCI

wilcza kantata

SYPKIE SCALANIE

PARAFAZJA

PETITIO PRINCIPII

matka przechodzi rzekę

NAKLEJANIE SKÓRNYCH LISTEWEK

RACHUNEK KWANTYFIKATORÓW

pajęczyna

PODGLĄDANIE MIEJSCA NA NIEJASNOŚĆ

ZNAK INKLUZJI

ZNAK ZARĘCZENIA

wieczny emisariusz

PODRÓŻ SŁUŻEBNA

REDUKCJA BRAKÓW

wykład na bagnety

SYNTETYCZNE PRZEŚWITY

PARADOKS IMPLIKACJI

PARADOKS SYMPLIFIKACJI

miękkie odlewy

ŚWIĘTOŚĆ Z ZASTANIA

DEDUKCJA NATURALNA

jasne ujęcia

WYNIK BEZ REZULTATU

ZNAK ALTERNATYWY

ZNAK KONIUNKCJI

wstęp do pustyni

HURAGAN NIEOBECNOŚCI

NAZWA BEZPRZEDMIOTOWA

PRZEDMIOT NOMINACYJNY

pojęciowe okno w poczekalni

PRZYMIERZANIE DYSTANSÓW

STOSUNKI ZAKRESÓW

lament oka drugiego

SWAWOLA W ODCINKACH

DEFINICJA W UWIKŁANIU

DEFINICJA WARUNKOWA

DEFINICJA ODPUSZCZAJĄCA

rodzaj zatrzymujący

WAHADŁOWE POSTOJE

OBWERSJA

SUPOZYCJA MATERIALNA

w stronę rzeki

PŁAWIENIE HERAKLITA

ZNAK KONIUNKCJI

wiadomości od ojca

WEGETATYWNA NIEOBECNOŚĆ

OZNACZENIE

dzieje rozbioru logicznego

ZBIOROWA LINA CIĄGU

ORZECZNIK RELATYWNY

ORZECZNIK UNIWERSALNY

ORZECZNIK SINUSOIDALNY

notatnik paleontologa

OTWARTE W DNIACH BEZMIĘSNYCH

REDUKCJA WPROST

REDUKCJA NIE WPROST

REDUKCJA ZWIĘZŁOŚCI

chwila z jednorożcem

ODCEDZONE OSTROGI

OBRAZ ZBIORU WEDŁUG RELACJI

dekalog

ODPOCZYNEK NA GORĄCYM UCZYNKU

DEFINICJA OPERACYJNA

OKREŚLENIE ZEROWE

nowe powierzchnie

SZYMON NA SŁUPIE SWEGO KRĘGOSŁUPA

RELACJA ZWROTNA

zerowe pole chodzenia

ODGÓRNE ZAWIESZENIE PODSTAW

WNIOSKOWANIE POŚREDNIE

mówiona zabawa w północ

ZAKLEPYWANIE OGRANICZEŃ

RELACJA IN STATU NASCENDI

RELACJA BEZZWROTNA

bażant

ZASTANA NIEOBECNOŚĆ PRZYJŚCIA

ZASTĘPOWANIE

zabity na wysokiej drodze

PODZIEMNE WNIEBOWSTĄPIENIE

DENOTOWANIE

zeznanie polowe

PRAWYKONANIE POWTARZALNOŚCI

NIEŚCISŁA RÓWNOWAŻNOŚĆ

ZWIĘZŁOŚĆ RÓŻNICY

LUŹNA NAPRZEMIANLEGŁOŚĆ

LUZ TOŻSAMOŚCI

tydzień solidarności

PÓŁKOLISTE ZDECYDOWANIE

DEFINICJA PERPENDYKULARNA

faktura

SKĄPA POWIERZCHNIA

TERMIN PIERWOTNY

PRINCIPIUM IDENTITATIS INDISCERNIBILIUM

nagrobek z dwoma aniołami

PRZECIĘCIE SIĘ OBOCZNOŚCI

INTENCJONALNOŚĆ

kalos kagathos

POLARYZACJA W ZŁYM ŚWIETLE

PRAWO TRANSPOZYCJI

PRAWO TOŻSAMOŚCI

PRAWO SYMPLIFIKACJI

daleka rozmowa

WZMIANKA W ZASTĘPSTWIE POWIETRZA

PRAWO REDUKCJI DO ABSURDU

PRAWO TRANSKRYPCJI PROSTEJ

PRAWO REWINDYKACJI

epitafium

POŻEGNANIE SPÓJNIKA

DEFINICJA STACJONARNA

mimo wszystko

PŁYWAJĄCE BRZEGI

ZDANIE KONIECZNE

przygotowania

HETEROTROFIZM WŁASNOŚCI

ZNAK DYSJUNKCJI

ZNAK IDENTYCZNOŚCI

ZNAK ODBLASKOWY

instrumentacje

STROJENIE KAMERTONU

ZDANIE PODSTAWOWE

przedostatnie pławienie

POPRAWKI DO DOSKONAŁOŚCI

ALEF ZERO

ALEF BEZ ZERA

ZERO ZERO

siedem dni wychodzenia

REDYK ŚWIATŁA

MODUS TOLLENDO PONENS

MODUS TOLLENDO TOLLENS

MODUS TOLLENDO NOLENS

podróż batyskafem

NAPIERAJĄCA PRZYSTAŃ ODJAZDU

WARTOŚĆ ZMIENNEJ

WARTOŚĆ LOGICZNA

odwrócone światło

NIBELUNGI W CHLEWIE JAKO PULSARY

ZMIENNA INDYWIDUALNA

ZMIENNA ZWIĄZANA

ROZWIĄZYWANIE PRZESTRZENI (DZIEŁO NIEUKOŃCZONE)

[CZĘŚĆ A]

alfa

Z PRZEDSIONKA POLSKIEGO PIEKŁA

funkcje kąta alfa

wymiar pokątny

PRZESTRZENIE

alfa

WSPOMNIENIE PRZEDŚMIERTNE

funkcje kąta alfa

wymiar pokątny

PODMYWANIE SIĘ DREWNA

alfa

LEKCJA Z MAGICZNYM KRÓLIKIEM

funkcje kąta alfa

wymiar pokątny

PROSTUJĄCA

alfa

NIEZROZUMIAŁY KRZYK

funkcje kąta alfa

wymiar pokątny

GOTYK

alfa

WALKA Z BRZEGAMI

funkcje kąta alfa

wymiar pokątny

OSWAJANIE MORDERCÓW

alfa

DZBAN

funkcje kąta alfa

wymiar pokątny

ŚPIĄCA ALICJA

alfa

ŚWIATŁOWSTĄPIENIE

funkcje kąta alfa

wymiar pokątny

O PEWNEJ PORZE ŻYCIA

alfa

RARON O PORANKU

funkcje kąta alfa

wymiar pokątny

PASIDOLINA

alfa

HIERARCHIA LUZÓW

funkcje kąta alfa

wymiar pokątny

NIEBEZPIECZNE STRONY

alfa

PYTANIA W OBRAZKACH

funkcje kąta alfa

wymiar pokątny

OTWIERANIE

alfa

OCALENIE ORFEUSZA

funkcje kąta alfa

wymiar pokątny

GUIGNOL

alfa

PORADNIK ZABIJANIA BÓLU

funkcje kąta alfa

wymiar pokątny

INACZEJ BY

[CZĘŚĆ B]

Kwaśniejące źródło

Za język

Potrzeba lęku

Tama

Wysokie kąsanie

Puls

Brzeg do wyczucia

Glina

Opowieść Czerwonego Kapturka

Nie będzie gorzej

Gaszenie diabła

Jak już szyją się zwiążą

Zrosty

Duet na różę i nic

Idąca do snu

Świętojańskie noce

Wykład Pindara nad brzegiem mare tenebrarum

Zorza

Procesja z momentem

Bez liczb

Et in Arcadia ego

Pętla

Siekierą mów do siekiery

Wyprostowywanie

Pisane na wodzie

Ucieczki

Cierpliwość

W chlebie Pańskim

Wtedy

Upłynnienia

Niepokój ręcznika

Po egzekucji

Szopka

Niedoświetlenie

Rodzaj miłości

Wyjście

Wchodzenie z pamięci

Pierścionek

Żurawie ciszy

W drodze do Troi

Jeśli zdążysz

Figa z makiem (bez pasternaku)

Z przelotów ikarów

Żyć się musi

Zraniona hostia

Polichromie w wiejskiej kaplicy

Testament

Poranny ślub

Roślinna pępowina życia

Woda

Kotwica

Śmierć górskiego kozła

Szum

Ballada o stepowym wilku

Jak gdyby

Kromka chleba

Non omnis moriar

Wołanie

Kroki do kwadratu

[CZĘŚĆ C]

Cień

Commedia dell’arte

Dialog na lampę

Dziewczynka

Ewangelia na dzień zero

Gniazdo w drugą stronę

Moment poniżenia

Niepewność wewnątrz jasności

Odpychanie znaczenia

Ora pro nobis

Organista

Orzech

Oznaczenie

Palec

Pod górę

Potrawka z bajki

* * * [przepłynęło słońce między włosami]

Przepływ cudów

Rilke

Rodzaj wnikający

Rozprawa z demonem

Sznur

Szuwary

Węzeł

Węzły

Wieczór wigilijny

Zator

MIEJSCE NA ZIEMI. MIEJSCE W ISTNIENIU (2001)

INNE UTWORY

Mosty

Koncert

Poziomka

Źródło

Powroty

Siedem kwiatów

* * * [Pierwszym obrazem, jaki pamiętam...]

Księżyc

Droga

Alfabetyczny spis utworów

Przypisy

Seria Biblioteka Narodowa ukazuje się pod patronatem
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Redaktor Biblioteki Narodowej: STANISŁAW BEREŚ
Zastępca Redaktora Biblioteki Narodowej: PAWEŁ PLUTA

Recenzent tomu: LESZEK SZARUGA

Redaktor tomu: MICHAŁ KUNIK

Redakcja techniczna: STANISŁAWA TRELA

Skład: JAROSŁAW FURMANIAK

Copyright © 2014 by Zakład Narodowy im. Ossolińskich

Projekt zrealizowany dzięki wsparciu miasta Wrocław

Wydanie I, Wrocław 2014

ISBN 978-83-61056-75-1

Wydawnictwo Ossolineum
ul. Szewska 37, 50–139 Wrocław
e-mail: wydawnictwo@ossolineum.pl
www.wydawnictwo.ossolineum.pl
Kontakt z „Biblioteką Narodową”: bn@ossolineum.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

„Alchemik słowa”, „najtrudniejszy polski poeta współczesny”[1] – określenia te w esencjonalny sposób oddają naturę fenomenu Tymoteusza Karpowicza. Blisko dwie dekady temu Bogusław Kierc sformułował gorzką diagnozę: „Nie ma Karpowicza, jakby go w ogóle nigdy nie było. Przyklepana nieobecność. Ten (po Norwidowemu) brak się zemści (już się mści) na organizmie polskiej kultury, a szczególnie na jego najdelikatniejszej tkance – na poezji”[2]. Podobną obawę wyraziła Krystyna Miłobędzka: „Nieobecność twórczości Karpowicza jest stratą przede wszystkim dla ludzi młodych. Przywykną do niepełnego obrazu polskiej poezji [...]”[3]. Wkrótce sytuacja zaczęła ulegać widocznej zmianie. W 1999 roku została wydana summa poetycka Słoje zadrzewne, która na nowo pobudziła zainteresowanie tym pisarstwem. W latach 2011–2013 ukazały się cztery tomy Dzieł zebranych pod redakcją Jana Stolarczyka, wieloletniego edytora tekstów Karpowicza i opiekuna jego spuścizny. W międzyczasie opublikowano kilka monografii naukowych, antologii oraz numerów czasopism, poświęconych autorowi Odwróconego światła[4]. Ciężkie drzwi tej poezji zostały uchylone; można żywić nadzieję, że nieprędko się zamkną.

I. RYS BIOGRAFICZNY

Głodne dzieciństwo. Tymoteusz Karpowicz urodził się 15 grudnia 1921 we wsi Zielona pod Wilnem. Z regionu wileńskiego pochodzili oboje jego rodzice. Ojciec, Mateusz Karpowicz, syn Macieja i Rozalii z Dąbrowskich, urodził się w 1891 roku, podobnie jak matka, Agrypina z Fiedorowiczów, córka Rudolfa i Władysławy z Mankiewicz-Jundziłłów. Informacji na temat wczesnego okresu życia dostarcza obszerna rozmowa z poetą, przeprowadzona w 2000 roku przez Stanisława Beresia; dowiadujemy się z niej, że egzystencja na podwileńskich terenach należała w latach międzywojennych do wyjątkowo uciążliwych:

pochodziłem z rodziny straszliwie biednej, sponiewieranej. Byliśmy komornikami w majątku państwa Wróblewskich, pod Porubankiem. Pani Wróblewska była chyba pochodzenia francuskiego, bo bardzo źle mówiła po polsku. I właściwie wszystko, co udało nam się wyrwać z tego skrawka ziemi, musieliśmy oddawać do dworu. Nędza była okropna, niewyobrażalna. [...] Lasy państwowe i pańskie dostarczały nam opału oraz pożywienia w postaci grzybów czy jagód. No i mieliśmy krowę, która nazywała się Małgośka... W czasach, kiedy mama chorowała i nie mogła chodzić, nosiłem to mleko na sprzedaż do dalekiego Wilna. Zimą nauczyłem się nawet jeździć na nartach, żeby było szybciej. To był bardzo elementarny model przetrwania. [Ś 1–2][5]

Agrypina Karpowiczowa cierpiała na zaburzenia psychiczne i problemy z pamięcią. Mateusz Karpowicz zaginął, prawdopodobnie jako jeniec wojenny w niewoli rosyjskiej. Poeta nigdy nie poznał szczegółów dotyczących jego losów. Na skutek polityczno-społecznych dramatów obecność ojcowską w życiu Karpowicza można sprowadzić do lapidarnej opowieści, którą utrwalił Andrzej Falkiewicz: „kiedy ojciec przyszedł do proboszcza, ten spytał: «Jakie imię?». Ojciec odpowiedział: «Ty Moteusz i ja Moteusz». I zostało Tymoteusz. Nie wiadomo, czy to żart Tymka, czy to prawda”[6]. Pisarz silnie odczuwał ów brak, co daje się wyczytać z jego licznych antyrosyjskich wypowiedzi: „Te okruchy wiadomości o moim ojcu musiały bardzo mocno utkwić gdzieś w pokładach mojej podświadomości, skoro stały się sygnałem ostrzegającym, że to, co nadchodzi ze Wschodu, może być straszne” (Ś 1–2). Poczucie krzywdy potęgował dodatkowo fakt, iż drugi mąż Agrypiny, Wincenty Brzeziński, nie szczędził swemu pasierbowi kar cielesnych, czego wyraz odnajdujemy choćby w utworze Księżyc. W wychowaniu „Motka” (w taki sposób bliscy zwracali się do Tymoteusza) pomagała ciocia Stankiewiczowa, która traktowała go jak własne dziecko.

Początkową fazę swego życia nazwał poeta we wczesnym wierszu Siedem kwiatów „głodnym dzieciństwem”. W tym samym liryku wspomniał o pierwszym policzku oraz nieszczęściach, które zapadły głęboko w pamięci. Ciągłe widmo głodu, doświadczenie przemocy i poczucie upokorzenia – w takiej perspektywie postrzegał dzieciństwo i wczesną młodość autor Kamiennej muzyki.

Trudny okres podwileński. Pierwsze spotkanie z Karpowiczem opisał we wspomnieniach Aleksander Maliszewski, poeta i redaktor działu literackiego w „Prawdzie Wileńskiej”, na której łamach młody twórca pod pseudonimem Tadeusz Lirmian zadebiutował w 1941 roku wierszem Mosty[7]:

Dziś przyszło do redakcji pyzate chłopię ze wsi, oczy niebieskie, perkaty nos. Przydźwigał cały majdan wierszy. [...] Wybieram dwa liryki, proponuję drobne zmiany – uparty, broni każdego słowa [...]. Wie, że powinien dużo czytać, ale na wsi nie ma biblioteki; [...] zgarniam z półki redakcyjnej spory stos książek – niech wybiera. Lirmian walczy ze sobą o każdą pozycję; każdą bierze do ręki, to ją przekłada na lewo, to na prawo, w końcu urasta mu pod łokciem spora wieża – jeśli można, chciałby wypożyczyć. Jak on sobie da z tym radę? I utwory dramatyczne Słowackiego, i gruby tom poezyj Norwida, i Trzy zimy Miłosza, i Oburącz Przybosia, i jeszcze w ostatniej chwili złapał Nieboską – oszaleje chłopak, usiłuję mu coś wyjaśniać; on, objąwszy ramieniem stos, ciągle z niepokojem przerywa: – Ale czy można?[8]

Chłopska z gruntu prostota i upór, a jednocześnie uprzejmość i nabożny sposób odnoszenia się do literatury to dwa oblicza osobowości poety, które zachowały aktualność w całym jego późniejszym życiu. Pasja pisarska dojrzewała w Karpowiczu od młodzieńczych lat mimo braku dogodnych warunków bytowych i edukacyjnych (odbywał naukę na poziomie wiejskiej szkoły powszechnej oraz kursów wieczorowych w odległym o kilka kilometrów Wilnie)[9]. Ukazująca się w latach czterdziestych polskojęzyczna „Prawda Wileńska” była kolaboracyjnym organem prosowieckim, dlatego może zastanawiać fakt, iż młody poeta zdecydował się na współpracę z tym pismem. Jak przyznał w 2000 roku, wynikało to głównie z ograniczonej świadomości politycznej, naiwnej wiary w sprawiedliwy socjalizm oraz z braku innych perspektyw wydawniczych (Ś 1). Oprócz Aleksandra Maliszewskiego pismo to współtworzyli Maria Żeromska i Teodor Bujnicki, który za działalność na szkodę Polski został później skazany na karę śmierci przez Sąd Specjalny RP przy Armii Krajowej. W gronie tych pisarzy autor Mostów odbył pierwszy wieczór autorski w czerwcu 1941 roku, niespełna tydzień przed zajęciem Wilna przez siły niemieckie.

Podczas wojny Karpowicz mieszkał w Dębniakach pod Porubankiem[10]. Nie mógł podjąć służby w wojsku jako pełnosprawny żołnierz, ponieważ wcześniej utracił dłoń i część przedramienia lewej ręki wskutek wypadku w sieczkarni[11]. Traumę związaną z kalectwem pogłębił incydent wileński, o którym poeta opowiedział Wandzie Sorgente:

bomba niemieckiej Luftwaffe ugodziła w żłobek. Wiele dzieci, pomasakrowanych, zginęło. Ktoś pozbierał rączki dzieci urwane przez bombę i położył je na prześcieradle przed ruiną żłobka. Było ich pięć i wszystkie prawe. To był dla mnie obraz-wstrząs. Metafora ślepego okrucieństwa wojny, moja Guernica[12]. [Ż 17]

Badacze poezji Karpowicza dostrzegają wpływ doświadczenia niepełnosprawności na formę dzieła. Według Jacka Łukasiewicza kompozycja Odwróconego światła wyrosła na gruncie przeżycia utraty części ręki: „Lewa strona w tym graficznie wymyślnym i konsekwentnym poemacie musi więc odpowiadać prawej, ciało wiersza (werbalne) musi mieć pełną symetrię”[13]. Jacek Gutorow zauważył z kolei, że poezja ta rządzi się podwójnym prawem, w którego sercu tkwi potrzeba eksploracji biegunów porządku i chaosu, jedności i wielości, zamknięcia i otwarcia: „Jedna ręka poety układa plan, rozrysowuje grafik, wykonuje drobiazgowy schemat przepływu wiersza. Druga ręka pospiesznie to wszystko zaciera, kopiuje, reprodukuje, przetwarza, przeinacza”[14]. Jak wspomina Janusz Styczeń, dla Karpowicza, „człowieka z ręką w czarnej rękawiczce”, rana fizyczna była równoznaczna z raną duchową[15], co musiało znaleźć oddźwięk w fundamentalnym tomie z 1972 roku, gdzie czytamy o „ręce dalekiej od ciała” (Odpoczynek kata), „ręce nie z tej ziemi” (Czyhanie), odrąbanym ramieniu (Tydzień solidarności), „obciętej ręce pamięci” (Odwrócone światło), o życiu, które „podaje nam pusty rękaw bez ręki”, oraz o zimie, która „własną rękę / rąbie na śniegu siekierą” (Zrękowiny).

KAMIENNA MUZYKA[*]
(1958)

Zmyślony człowiek[*]

Nie przyglądaj się mej twarzy –

twarz to zmyślona

Ciułałem martwy rys po rysie

rozpinałem nad sobą sarkofag

5

Pół życia straciłem lecz dokonałem arcyrzeczy:

nawet krzywe zwierciadło

takiej twarzy nie może pogiąć

Nie przysłuchuj się mojej mowie –

jest także zmyślona

10

Dokonałem niezwykłego czynu:

ominąłem język ojczysty

W wieży Babel[w. 12]

wymieniłem rzecz czarnoleską[w. 13]

na syntezę mowy

15

Było to trudniejsze od lotu bez skrzydeł

Straciłem na to drugie pół życia

Nie przyglądaj się mym rękom

nie przyglądaj się mym stopom

nie przyglądaj się memu cieniowi –

20

zmyśliłem siebie

jestem zmyślony człowiek –

owoc nieistniejącego drzewa

Obłok[*]

Znam ciebie który wiele osiągnąłeś w życiu

ale spod stóp ci ziemia umknęła chropawa

Oślepłeś wśród światła

oniemiałeś wśród symfonii

5

jesteś głodny wśród rodzących pól

To właśnie tobie zabrakło przeżyć

bo ci zabrakło ojczyzny

Zgubiłeś zmysły straciłeś barwy

jak las o zmierzchu szumisz ponad sobą

10

To się zdarzyło na przedprożu chwili

gdy odkładając Marksa i Engelsa[w. 11]

rzekłeś: nazbyt dobrze to znam

Albo zwycięstwo pokonało ciebie:

zarysowałeś myślą diament

15

spiąłeś rzekę ze skrzydłem turbiny

wytresowałeś elektron

lecz pomyślałeś: jakże łatwo jest żyć

Jesteś teraz jak obłok

płyniesz nad rodzinną ziemią

20

i cień własny bierzesz za jej wymiar

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

WSTĘP

[1] A. Zawada, Alchemik słowa, w: idem, Pochwała prowincji, Wrocław 2009, s. 59.

[2] B. Kierc, Mistrz nieobecny, „Pomosty” 1996, t. I, s. 67.

[3] K. Miłobędzka, Leśmian – Białoszewski – Karpowicz, „Czas Kultury” 1997, nr 1, s. 6.

[4] Zob. Bibliografia.

[5] Zob. Spis skrótów i oznaczeń.

[6] Tymek odwrotny. Rozmowa z Krystyną Miłobędzką i Andrzejem Falkiewiczem, w: J. Roszak, W cztery strony naraz. Portrety Karpowicza, Wrocław 2010, s. 88.

[7] W 1941 r. „Prawda Wileńska” opublikowała dwa wiersze Karpowicza: Mosty (nr 66, 19 marca) oraz Poemat rąk (nr 119, 21 maja). O wierszach tych, jak również o okolicznościach debiutu poetyckiego i pierwszego spotkania autorskiego pisał szerzej Jan Stolarczyk w szkicach: Przy „Mostach” („Pomosty” 2008, t. XIII) oraz Komentarz do „Poematu rąk” i pierwszego wieczoru autorskiego Tymoteusza Karpowicza („Pomosty” 2010, t. XV).

[8] A. Maliszewski, Na przekór nocy, Warszawa 1967, s. 111–112.

[9] We wczesnych latach Karpowicz próbował także malować i rysować, o czym wspomniał w rozmowie z Małgorzatą Matuszewską (Z trosk buduję zachwyt, „Gazeta Dolnośląska”, 1.06.2000) oraz w jednym z listów do Bolesława Nowickiego: „W latach dziecięcych i chłopięcych – malowałem. Przyszła wojna i wszystko zmieniła. Ale czasem, w snach, coś maluję. Nigdy nie wiem, co to jest. W każdym razie zawsze coś, z czego emanuje w moją stronę lęk” (list z prywatnego archiwum Adresata, datowany na 4 stycznia 1994). W tym samym liście opisał swój zachwyt nad twórczością René Magritte’a, belgijskiego reprezentanta nadrealizmu: „Malarz olśniewających metafor. Poeta. Zawsze pokazujący drugą stronę rzeczywistości – nigdy jej nie opuszczając”.

[10] Kilkanaście wierszy, które powstały w tej miejscowości latem 1942 r., poeta pod pseudonimem Tadeusz Lirmian przepisał odręcznie do zeszytu formatu A5 w linie i przyozdobił barwnym rysunkiem przedstawiającym dwa kłosy zboża z listkiem dębu i żołędziem; całość opatrzył tytułem Dojrzałe kłosy z cyklu Ostatnie lato. Zeszyt został znaleziony przez Jana Stolarczyka podczas porządkowania archiwum Karpowicza. Zbiór rękopiśmiennych juweniliów, w większości rymowanych, uzupełnia ponad czterdzieści liryków z tego samego okresu, przepisanych na luźnych kartkach w kratkę (autografy w ATK, sygn. Akc. 93/08). O istnieniu jeszcze innego zbiorku młodzieńczych wierszy Karpowicza, zapisanych „kolorowym atramentem w szkolnym zeszycie z różą na okładce”, wspomina Alicja T. Łubkowska (Dwie opowieści z Wilnem i Wileńszczyzną w tle, Bydgoszcz 2007, s. 214).

[11] Zob. J. Trznadel, Postscriptum, w: Podziemne wniebowstąpienie. Szkice o twórczości Tymoteusza Karpowicza, red. B. Małczyński, K. Mikurda, J. Mueller, Wrocław 2006, s. 141.

[12] Guernica – obraz Pabla Picassa o antymilitarystycznej wymowie, upamiętniający zdarzenie z 26 kwietnia 1937: baskijskie miasto Guernica zostało wówczas zbombardowane przez Luftwaffe, korpus lotnictwa niemieckiego, wspierający armię generała Franco podczas wojny domowej w Hiszpanii.

[13] J. Łukasiewicz, Lato nie do ogarnięcia, „Odra” 2005, nr 9, s. 89.

[14] J. Gutorow, Przez chwilę, w zawieszonym śpiewie. Karpowicz i „ostatni” wers, w: idem, Urwany ślad. O wierszach Wirpszy, Karpowicza, Różewicza i Sosnowskiego, Wrocław 2007, s. 62–63.

[15] J. Styczeń, We wszystkim będę pana słuchał. O pierwszych kontaktach z Tymoteuszem Karpowiczem, http://portliteracki.pl/przystan/teksty/
we-wszystkim-bede-pana-sluchal-o-pierwszych-kontaktach-z-tymoteuszem-karpowiczem (dostęp: 28.05.2014).

KAMIENNA MUZYKA

[KAMIENNA MUZYKA]

Tom Kamienna muzyka, dedykowany pamięci matki, ukazał się w 1958 roku nakładem wydawnictwa Czytelnik. Karpowicz uznawał ten zbiór za swój właściwy debiut, o czym świadczy brak wierszy z pierwszego tomu Żywe wymiary (Polskie Pismo i Książka, Szczecin 1948) w dwu przygotowanych przez niego wyborach utworów poetyckich (Wiersze wybrane z 1969 oraz Słoje zadrzewne z 1999 roku). Kamienna muzyka składa się z trzech części oznaczonych cyframi rzymskimi i poprzedzonych wierszem tytułowym jako swoistym preludium. Część trzecia różni się od poprzednich przede wszystkim tym, iż współtworzą ją teksty poetyckie bardziej rozbudowane formalnie, przybierające postać poematów lub poematów prozą.

[ZMYŚLONY CZŁOWIEK]

Prwdr. „Twórczość” 1956, nr 10.

[w. 12] wieża Babel – według Księgi Rodzaju: mityczna wieża wznoszona przez mieszkańców całej Ziemi, posługujących się jedną mową; jej szczyt miał sięgać nieba, lecz plan ten został zniweczony przez Boga, który pomieszał budowniczym języki (Rdz 11, 1–9).

[w. 13] rzecz czarnoleska – tu: tradycyjna polska mowa poetycka (aluzja do twórczości Jana Kochanowskiego, poety z Czarnolasu, żyjącego w latach 1530–1584).

[OBŁOK]

Prwdr. „Twórczość” 1954, nr 12.

[w. 11] Marks i Engels – aluzja do dzieł Karola Marksa (1818–1883) i Fryderyka Engelsa (1820–1895), niemieckich filozofów, głównych ideologów socjalizmu, autorów Manifestu komunistycznego, ogłoszonego w 1848 r.