Leszek Pietrzak

Zakazana historia 9

Wydawnictwo Penelopa

Wstęp

Ostatnia dekada w Polsce, to prawdziwy wysyp wydawnictw historycznych. Co roku wydawanych jest w Polsce tysiące książek poświęconych najnowszej historii. Na bardzo konkurencyjnym rynku polskich mediów co roku debiutuje kilka periodyków historycznych. Boom na historię można wytłumaczyć m.in. tym, że dopiero ćwierć wieku po odzyskaniu niepodległości prawda o najnowszej historii Polski, powoli zaczyna trafiać „pod strzechy”.

Już po raz dziewiąty dr Leszek Pietrzak przedstawia zbiór artykułów i esejów dotyczących najnowszej historii Polski. Wszystkie mają jeden wspólny mianownik: odkłamują najnowszą historię Polski lub pokazują mało znane, ale chwalebne zdarzenia.

Jerzy Giedroyć mawiał, że mało, który naród ma tak zakłamaną historię jak Polska. Ma to uzasadnienie. Jak zauważył w kultowej książce „Rok 1984 r.” George Orwell, kto kontroluje przeszłość decyduje o przyszłości. Dlatego proces odkłamywania najnowszej historii Polski i zapełniania białych plan przebiega bardzo wolno.

Dr Pietrzak pisząc teksty korzysta nie tylko z warsztatu historyka. Przez lata po 1990 r. pracował dla polskich tajnych służb (Urząd Ochrony Państwa), likwidował przesiąknięte sowieckimi wpływami Wojskowe Służby Informacyjne, a także jako biegły brał udział w śledztwie, którego celem było osądzenia rzeczywistych sprawców mordu na ks. Jerzym Popiełuszce.

Dlatego często jego teksty zawierają informacje, których próżno szukać w innych publikacjach. Dostępne są bowiem wąskiemu kręgowi badaczy, którzy mają kontakt z materiałami źródłowymi.

Mimo zachowania edukacyjnych wartości kolejne tomy „Zakazanej historii” znakomicie się czytają. Zapraszam do lektury.

Jan Piński

Operacja „Relikwie”

Gnieźnieńska katedra w swojej tysiącletniej historii wiele razy przechodziła trudne chwile. W czasie II wojny światowej Niemcy postanowili przekształcić ją w salę koncertową. Stało się jasne, że należy ratować jej największy skarb – relikwie Św. Wojciecha. To one były dowodem liczącego prawie tysiąc lat polskiego chrześcijaństwa.

Był 18 lipca 1941 r. Następnego dnia Niemcy mieli zamienić gnieźnieńską katedrę w salę koncertową dla żołnierzy Wehrmachtu, zanim ci wyruszą na front wschodni. W związku z tym planem, zarządzającemu archidiecezją gnieźnieńską pod nieobecność prymasa Augusta Hlonda ks. Edwardowi Blericq nakazano opuszczenie Gniezna. Było jasne, że Niemcy zarekwirują całe dotychczasowe wyposażenie katedry, a przede wszystkim znajdujące się w niej drogocenne przedmioty. Srebrna trumienka zawierająca relikwie Św. Wojciecha mogła zostać z łatwością przez nich przetopiona na zwykły kruszec, a jej najważniejsza zawartość – relikwie Świętego – z pewnością by przepadły. Właśnie wtedy młody niemiecki ksiądz Paul Mattausch, który odebrał telefon z tą wiadomością od gnieźnieńskiego księdza, postanowił działać. W tym celu udał się do swojego kolegi – sierżanta Urbana Thelena, który był szefem niemieckiego Biura Nadzoru i Uzupełnień w Wojskowym Urzędzie Meldunkowym w oddalonym o kilkadziesiąt kilometrów Inowrocławiu. Gdy Mattausch zjawił się w mieszkaniu Thelena zdyszanym głosem wypowiedział słowa: „Musisz je dzisiaj przewieźć do mnie!”. Thelen dobrze wiedział co znaczą te słowa i co musi zrobić. Natychmiast udał się do swojego biura i wyciągnął z szafy zeszyt z raportami swoich służbowych wyjazdów, w którym pod datą 18 lipca wpisał znamienne słowa: „kontrola uzupełnień w Gnieźnie”, po czym ubrany w niemiecki mundur wsiadł do pociągu jadącego do Gniezna. Tam w umówiony wcześniej sposób miał się skontaktować z księdzem Edwardem Blericq. Gdy dotarł do jego mieszkania, Blericq już od dawna czekał na niego. Obaj włożyli niewielka trumienkę do drewnianej skrzynki owijając ją papierem i wiążąc mocno sznurkiem. Na odchodne Blericq odezwał się jeszcze do Thelena: „w Inowrocławiu będą bezpieczniejsze niż tutaj!”. Thelen wziął pakunek pod pachę i udał się w stronę gnieźnieńskiego dworca. Gdy nadjechał pociąg do Inowrocławia wsiadł do pustego przedziału, kładąc pakunek obok siebie. Przechodzące patrole niemieckiej żandarmerii nie zwracały na niego uwagi, ale Thelen czuł się niepewnie i chciał jak najszybciej dotrzeć ze swoim pakunkiem do celu. W tym samym czasie jego kolega – ks. Mattausch chodził nerwowo po swoim mieszkaniu, czekając niecierpliwie na Thelena. W końcu ten pojawił się. Gdy obaj rozpakowali paczkę, skrzynka zawierająca trumienkę z relikwiami została schowana w mieszkaniu Mattauscha we wnęce za wielkim arrasem. Spojrzeli jeszcze na siebie, uśmiechając się tajemniczo. Operacja dobiegła końca. Po pewnym czasie, jak Thelen opuścił mieszkanie księdza, usłyszano mocne łomotanie do drzwi. Stanęło w nich trzech mężczyzn w czarnych mundurach, a za nimi było trzech kolejnych, w skórzanych płaszczach. Struchlały Mattausch usłyszał, że mają rozkaz przeszukać mieszkanie. Wydawało się, że gestapowcy zaglądali do wszystkich pomieszczeń i zakamarków, jednak za arras nie zajrzeli. Relikwie z gnieźnieńskiej katedry znowu były bezpieczne.

Tak skończyła się najważniejsza część tajnej operacji, dzięki której los jeszcze raz okazał się łaskawy dla relikwii z gnieźnieńskiej katedry. Aby mogło się tak stać, drogi życiowe kilku osób musiały się skrzyżować.

Wszystko zaczęło się od Mattauscha

Ksiądz Paul Mattausch był nietypowym księdzem. Urodził się w Kolonii w 1910 r. Był wiec obywatelem niemieckim, chociaż jego matka była Ślązaczką a ojciec Czechem. Kilkunastoletni Mattausch przeprowadził się wraz z rodzicami z Kolonii do Wrocławia. Tam skończył szkołę średnią i zdał maturę. Wtedy postanowił wstąpić do wrocławskiego seminarium i zostać katolickim księdzem. Czuł w sobie powołanie. Gdy był już w seminarium, w trakcie jednej z rozmów z jego rektorem wyjawił mu, że chciałby pracować wśród zamieszkałych na terenie diecezji Polaków. Było to dość nietypowe wyznanie jak na młodego kleryka. Rektor seminarium postanowił podczas jednego z obiadów podzielić się tym wyznaniem Mattauscha z arcybiskupem wrocławskim kardynałem Adolfem Bertramem. Ten gdy usłyszał, jaki zamiar ma młody kleryk, zatarł ręce z radości. Kardynał od dawna miał swój własny plan objęcia duszpasterską opieką zamieszkałych w jego archidiecezji Polaków. Liczył, że w ten sposób odciągnie ich nieco od polskiego Kościoła. Bertram postanowił, że wyśle Mattauscha na dalsze studia seminaryjne do Gniezna, żeby tam nauczył się dobrze języka polskiego. I tak rzeczywiście się stało. W maju 1937 r. Paul Mattausch opuścił mury gnieźnieńskiego seminarium duchownego. Postanowił jednak, że najpierw popracuje tutaj na miejscu, w Polsce, dopiero potem wróci do Wrocławia. Za zgodą Bertrama prymas August Hlond skierował go do podgnieźnieńskiej parafii w Czerniejewie. Jako wikariusz, Mattausch uczył dzieci religii, odprawiał msze i głosił kazania. W 1938 r. postanowił wystąpić o polskie obywatelstwo. Nie wiedział o tym nawet kardynał Bertram. Sprawa jednak przedłużała się. Gdy 1 września 1939 r. Hitler zaatakował Polskę, Mattausch nadal miał niemiecki paszport. Gniezno znalazło się w niemieckim Kraju Warty. Mattausch w dalszym ciągu pełnił posługę wśród polskich wiernych. Niebawem zainteresowały się nim niemieckie władze. Gestapo zaczęło wzywać go na przesłuchania, usiłując namówić do współpracy. Jednak Mattausch bronił się jak mógł, zasłaniając przysięgą daną kościołowi i tym, że o jego działalności wie kardynał Bertram. Tak czy inaczej Mattausch był cały czas pod baczną kontrolą niemieckich władz.

Bertram martwi się o polski Kościół

Kardynał Bertram karierę hierarchy rozpoczął w 1906 r., kiedy to został wyświęcony na biskupa. Tuż przed wybuchem I wojny światowej papież Pius X mianował go biskupem wrocławskim. Dwa lata później kolejny papież – Benedykt XV – mianował go kardynałem. 13 sierpnia 1930 r. rządzona przez niego diecezja została podniesiona do rangi arcybiskupstwa, a on sam do godności pierwszego arcybiskupa metropolity wrocławskiego. Bertram nie był jednak hierarchą sprzyjającym Polakom. Nawet było przeciwnie. Gdy w 1918 r. odrodziło się państwo polskie, Bertram był przeciwnikiem przyłączenia Górnego Śląska do Polski. Zadeklarował to nawet bardzo stanowczo. Bertram nie cieszył się, gdy w 1922 r. z przyłączonych do Polski ziem dawnej diecezji wrocławskiej papież Pius XI utworzył biskupstwo katowickie. Dla niego osobiście była to gorzka pigułka, którą musiał przełknąć. Po dojściu w 1933 r. do władzy w Niemczech narodowych socjalistów i Adolfa Hitlera, Bertram zrozumiał, że nadchodzą ciężkie czasy, także dla Kościoła. Wiele razy w swoich petycjach do władz protestował przeciwko naruszaniu praw Kościoła i dyskryminowaniu niemieckich katolików. Po najeździe Hitlera na Polskę wprawdzie nadal czuł się przede wszystkim niemieckim patriotą i oficjalnie składał życzenia Hitlerowi, ale uważnie obserwował rozwój wydarzeń w naszym kraju i w głębi ducha nie akceptował wszystkiego, co Niemcy robili w podbitych krajach, zwłaszcza tego, co robili wobec polskiego Kościoła i polskich katolików. Tym, nawet jeszcze przed wojną, w pewnym sensie sprzyjał, dbając w swojej archidiecezji aby mieli duszpasterską opiekę w języku polskim, liczył bowiem na to, że mając ją zapewnioną, nie będą odczuwali potrzeby własnej diecezji. Potem, gdy wybuchła wojna, Bertram martwił się o losy polskiego Kościoła. Szczególnie niepokoiły go wieści jakie docierały z Gniezna – prastarej stolicy polskiego Kościoła – z której między innymi wypędzono większość księży i drastycznie ograniczono ilość odprawianych dla Polaków mszy. Dla lepszej orientacji w sytuacji w Polsce wezwał do siebie przebywającego tam ks. Mattauscha, który niebawem złożył mu szczegółową relację na temat losów polskiego Kościoła. Bertrama zainteresował szczególnie niepewny los znajdujących się w gnieźnieńskiej katedrze relikwii Św. Wojciecha.

Niepozorny sierżant Thelen

Było coś, co połączyło ks. Mattauscha z młodym sierżantem Urbanem Thelenem nicią sympatii, a potem przyjaźni. Thelen urodził się w niewielkim Winden niedaleko Kolonii. Tam też pobierał naukę i zdał maturę. W wieku 22 lat został powołany do służby w Wehrmachcie. Najpierw odbył podstawowe przeszkolenie, a potem trafił do szkółki wojskowej, po ukończeniu której mianowano go sierżantem. Następnie dostał przydział do pracy w biurach poborowych niemieckiej armii. Jesienią 1939 r. zaledwie kilka tygodni po tym, jak Niemcy opanowali Polskę, Thelen został służbowo przeniesiony do Inowrocławia na Kujawach, gdzie miał kierować Biurem Nadzoru i Uzupełnień w tamtejszym Wojskowym Urzędzie Meldunkowym. Jego biuro miało zajmować się organizacją poboru do Wehrmachtu. Thelen obok swojego biura miał niewielkie służbowe mieszkanie. Mógł zatem mówić o pewnej swobodzie. Praca jaką wykonywał dawała mu swobodę także z innego powodu. Mógł poruszać się po całym Kraju Warty, na terenie którego było również Gniezno. Poza tym mógł, nie wzbudzając niczyich podejrzeń, nawiązywać znajomości podczas swoich licznych podróży służbowych. Pewnego wiosennego dnia 1940 r. w jego inowrocławskim biurze pojawił się nietypowy petent. Był nim ks. Paul Mattausch, który zameldował się przed Thelenem okazując mu swoją książeczkę wojskową. Jej lektura pozwoliła Thelenowi nawiązać bliższą rozmowę z młodym księdzem. Obaj mogli powiedzieć, że Kolonia to ich rodzinne miasto. Obaj opowiedzieli sobie nawzajem jak znaleźli się w Polsce. Szybko okazało się także, że obaj są gorącymi katolikami. Tamta rozmowa zbliżyła ich do siebie. Thelen zaproponował nawet po pewnym czasie, że może zorganizować mieszkanie dla księdza. Mattausch jednak nie skorzystał z tej oferty tłumacząc, że w Inowrocławiu ma gdzie mieszkać. Tak czy inaczej młody ksiądz i młody sierżant Wehrmachtu poczuli do siebie sympatię. Z upływem czasu sympatia ta przerodziła się w przyjaźń, ale następowało to stopniowo.

List od Bertrama

Latem 1941 r. ksiądz Mattausch otrzymał list z herbem archidiecezji wrocławskiej. Wiedział, że może być to dla niego ważna wiadomość. I tak rzeczywiście było. W środku szarej koperty była specjalna korespondencja kierowana przez kardynała Bertrama do kanonika gnieźnieńskiego ks. Edwarda Blericq, którego Bertram znał jeszcze z czasów I wojny światowej. Były w niej kościelne dokumenty. Na polecenie kardynała Mattausch miał je dostarczyć do Gniezna. Wtedy przypomniał sobie swoją rozmowę z Bertramem sprzed kilku miesięcy, który zapytał go wówczas, czy zechce podjąć się tajnej misji i zostać jego łącznikiem z ks. Edwardem Blericq. Mattausch miał pewne obawy. Miał świadomość, że może się nim zainteresować Gestapo, zwłaszcza, jeśli w grę będą wchodziły gnieźnieńskie relikwie. Wpadł jednak na pomysł aby poprosić o pomoc swojego nowego kolegę, Urbana Thelena. Ten początkowo wahał się, ale ponieważ sprawa dotyczyła Kościoła uznał, że jako katolikowi nie wypada mu odmówić. W ten właśnie sposób Thelen został tajnym kurierem pomiędzy Bertramem a Edwardem Blericq. Gdy pierwszy raz dotarł do Gniezna, zgodnie z zaleceniami Mattauscha udał się najpierw do mieszkania kościelnego katedry, gdzie przebrał się w cywilne ubranie. Dopiero potem udał się do mieszkania ks. Edwarda Blericq. Ten od razu ostrzegł go przed swoimi sąsiadami z SS, którzy zamieszkiwali w tej samej kamienicy. Potem Blericq otworzył kopertę i podpisywał dokumenty. Od tamtej chwili Thelen kilka razy w miesiącu brał od Mattauscha tajną pocztę i jeździł z nią do Gniezna. W listach do kanonika Blericq, oficjalnie sprzyjający Hitlerowi Bertarm wyrażał swoją troskę o los polskiego Kościoła. Obawiał się też tego, co stanie się z gnieźnieńska katedrą. Sugerował ks. Blericq ratowanie najcenniejszego skarbu, jaki znajdował się w Gnieźnie – relikwii Św. Wojciecha. Właśnie wtedy narodził się plan wyniesienia relikwii z katedry i ukrycia ich w jakimś bezpiecznym miejscu. Gdy było już jasne, że katedra zostanie przekształcona w salę koncertową, Blericq i Mattausch przystąpili do realizacji planu ich ratowania. Thelen miał być najważniejszym wykonawcą tego planu. W rezultacie z pomocą kościelnego udało się wynieść relikwie z katedry do mieszkania ks. Blericq. Potem Thelen przewiózł je do Inowrocławia, do mieszkania Mattauscha. Tam zostały zamurowane w posadzce zakrystii kościoła Św. Mikołaja, gdzie przebywały całą okupację. Po wojnie umieszczono je ponownie w gnieźnieńskiej katedrze.

W ten sposób został ocalany największy skarb polskiego Kościoła, dowodzący tysiąclecia jego istnienia.

Historia ta przez dziesiątki lat była okryta milczeniem. Podobnie było z jej bohaterami. Ks. Edward Blericq przeżył wojnę. Po jej zakończeniu wyczerpany okupacyjnymi przejściami i postępującą chorobą wycofał się z oficjalnej działalności. Powrócił do Gniezna, gdzie w lutym 1946 r. zmarł. Tuż przed śmiercią otrzymał z Rzymu prałaturę domową, a wkrótce potem honorowy tytuł protonotariusza apostolskiego.

Sędziwy kardynał Bertram zmarł dwa miesiące po zakończeniu wojny. Został pochowany w Javorniku, niedaleko czeskiego Ołomuńca. Dopiero 9 listopada 1991 r. jego prochy spoczęły w katedrze metropolitalnej we Wrocławiu.

Ks. Paweł Mattausch po wojnie otrzymał polskie obywatelstwo oraz przyjął polską pisownię swojego nazwiska. Stał się po prostu ks. Pawłem Matauszem. Od 1945 r. do przejścia na emeryturę w 1988 r. był proboszczem w Wierzchucinie Królewskim koło Bydgoszczy. Zmarł w 1991 r. w wieku 81 lat. Jak się okazało po latach Mattausch w czasie wojny jakiś czas ukrywał w swoim inowrocławskim mieszkaniu swojego przyjaciela z czasów seminarium – ks. Jana Michalskiego, którego poszukiwały niemieckie władze za pomoc udzielaną Żydom. Ks. Michalski w 1975 r. został biskupem pomocniczym archidiecezji gnieźnieńskiej a na jego ingresie był obecny ks. Mattausch.

Wojnę przeżył również Urban Thelen. Mógł nawet mówić o wyjątkowym szczęściu. W 1943 r. został wysłany na front wschodni. Potem walczył na Węgrzech, gdzie został ranny. Po wojnie wrócił do Niemiec i zamieszkał w niewielkim Kleve. Ukończył Wydział Muzyki Kościelnej w Wyższej Szkole Muzycznej w Aachen i został kościelnym organistą. Dopiero w 1980 r., w czasie przygotowań parafii w Kleve do pielgrzymki swoich wiernych do Gniezna, Thelen opowiedział przyjaciołom swoją historię, o której milczał przez ponad pół wieku. Po kilkunastu latach został doceniony przez polski Kościół za swoje dokonania. W 1997 r. arcybiskup Henryk Muszyński zaprosił Thelena na uroczystości 1000-lecia śmierci Św. Wojciecha do Gniezna, gdzie został przedstawiony obecnemu tam papieżowi Janowi Pawłowi II. W podziękowaniu za swoje zasługi otrzymał nagrodę „Zasłużony dla Archidiecezji Gnieźnieńskiej”. Zmarł w 2009 r. Jego historię opowiedział światu niemiecki dziennikarz Arno Giese w opublikowanej w 2004 r. w Polsce książce pt. „Kurier kardynała”.

Mianowany zdrajcą

11 maja 1944 r. w Berlinie zmarł przedwojenny premier Rzeczpospolitej Polskiej, prof. Leon Kozłowski. W polskiej historii stał się symbolem zdrady w czasie II wojny światowej. Zasłynął jedynie z prób ograniczania praw wyborczych Polaków i był twórcą Berezy Kartuskiej – więzienia, które urągało jakimkolwiek demokratycznym standardom. Przypisano mu również brak charakteru i grubiańską powierzchowność, której najbardziej czytelnym przejawem miał być jego niepohamowany śmiech, potrafiący zagłuszyć nawet orkiestrę. Kozłowski został przez polskich historyków mianowany największą polityczną miernotą obozu piłsudczykowskiego, która jedynie dziwnym zrządzeniem losu, może nawet jakimś kaprysem schorowanego marszałka, została polskim premierem. Największych grzechów miał się jednak dopuścić w czasie II wojny światowej: dezercja z armii polskiej, zdrada i przejście na służbę hitlerowskich Niemiec. Został za to zaocznie skazany na karę śmierci przez polski sąd wojenny. Taki właśnie negatywny obraz Leona Kozłowskiego funkcjonuje od ponad pół wieku w polskiej historiografii. Jego tworzeniem zajęli się najpierw ludzie gen. Władysława Sikorskiego, a po wojnie wzmocnili go jeszcze komuniści. I jedni, i drudzy potrzebowali Kozłowskiego jako politycznego kontrastu dla swoich decyzji i swojej polityki. W ten sposób dla jednych i drugich stał się on kimś w rodzaju polskiego odpowiednika norweskiego zdrajcy Vidkuna Quislinga. Dla komunistycznych władz, oprócz rzekomej zdrady, Kozłowski miał na koncie także dwa inne dokonania, z powodu których był przez nich potępiany. Były nimi: faszyzacja przedwojennej Polski i udział w oszczerczej kampanii przeciwko Związkowi Sowieckiemu w związku ze sprawą Katynia. Nawet dzisiaj wielu polskich historyków i publicystów nadal widzi w prof. Leonie Kozłowskim zdrajcę z czasów II wojny światowej. Owo historyczne zakłamanie postaci Kozłowskiego utrudnia chłodną ocenę dokonań tego polityka.

Trudne dzieciństwo i młodość

Leon Kozłowski urodził się w rodzinie ziemiańskiej, szczycącej się długą tradycją politycznego i społecznego działania. Jego ojciec – Stefan Kozłowski, założyciel kółek rolniczych i kas spółdzielczych, był znany carskim władzom ze swojej politycznej aktywności. W ślady ojca poszli bracia Leona: Jan i Tomasz Kozłowscy. Ten ostatni został nawet prezesem Kieleckiej Izby Rolniczej. W domu Kozłowskich kultywowano tradycję udziału w powstaniach narodowych. Przypominały o tym portrety pradziadka ze strony matki – Teodora Radziejowskiego, żołnierza insurekcji kościuszkowskiej i dziadka Leona Strasburgera – uczestnika powstania styczniowego. Uznaniem cieszyła się również kariera naukowa – siostra Aniela została profesorem botaniki, a siostra cioteczna, Zofia Kozłowska-Budkowa, profesorem historii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Ze strony matki profesorami byli Edward Strasburger – botanik oraz Edward Karol Strasburger – prawnik. Z kolei kuzyn Leona ze strony matki, Henryk Leon Strasburger, był doktorem prawa i ekonomii i późniejszym ministrem rządu gen. Sikorskiego. Na wybór jego naukowej drogi największy wpływ miał profesor archeologii UW Erazm Majewski, który po śmierci ojca przez jakiś czas sprawował opiekę nad nim. To on zaszczepił młodemu Kozłowskiemu zainteresowanie prehistorią, profilując jego przyszłą karierę naukową.

Polityczna inicjacja młodego Kozłowskiego miała miejsce w 1906 r., gdy wziął udział w strajku szkolnym w Kielcach. Prawdziwą polityczną działalność rozpoczął w 1908 r. w Warszawie, wstępując do powiązanego z PPS Związku Młodzieży Postępowej. Rok później został za to aresztowany przez carskie władze. Po wyjściu z więzienia znalazł się już w szeregach PPS – Frakcji Rewolucyjnej. Kolejny etap politycznej działalności Leona Kozłowskiego zaczął się w Krakowie, gdzie rozpoczął studia historyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. Wstąpił wówczas do Związku Walki Czynnej, a następnie do Związku Strzeleckiego. Tam zetknął się z Józefem Piłsudskim. Tuż przed wybuchem wojny wyjechał do Niemiec, aby kontynuować studia historyczne na uniwersytecie w Tybindze. Wziął udział w naukowej wyprawie na Kaukaz. Gdy w lipcu 1914 r. Piłsudski ogłosił mobilizację swoich oddziałów strzeleckich, Kozłowski przybył do Krakowa i został legionistą. Był jednak żołnierzem drugiej linii: prowadził akcję agitacyjną. Jakiś czas służył w żandarmerii polowej, by jesienią 1915 r. zająć się z ramienia I Brygady akcją werbunkową na Lubelszczyźnie. Został za to aresztowany przez austriackie władze i spędził prawie siedem miesięcy w więzieniu w Zamościu. W kolejnych latach wojny zajął się budowaniem struktur Polskiej Organizacji Wojskowej (POW). Gdy nastąpił kryzys przysięgowy Legionów (9 lipca 1917 r. żołnierze I i III Brygady Legionów Polskich odmówili złożenia przysięgi na wierność cesarzowi Niemiec, za co zostali internowani w obozach w Szczypiornie i Beniaminowie), Kozłowski znowu znalazł się w Tybindze, by tam kontynuować przerwaną karierę naukową. Zdał wówczas egzamin doktorski. Jesienią 1918 r. ponownie wrócił do Krakowa. Wojna zmierzała ku końcowi, a Kozłowski był już wtedy w pełni ukształtowanym człowiekiem.

Założyciel Berezy

W odrodzonej Polsce Leon Kozłowski stopniowo odsuwał się od bieżących spraw, uciekając w zacisze pracy naukowej. W maju 1920 r. obronił rozprawę habilitacyjną i kilka miesięcy później objął katedrę prehistorii na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Niebawem uczelniane władze wystąpiły z wnioskiem o przyznanie mu tytułu profesorskiego, co formalnie nastąpiło w marcu 1921 r. Naukową karierę na kilka miesięcy przerwała mu wojna polsko-bolszewicka, kiedy tak jak tysiące innych mężczyzn zgłosił się do polskiego wojska. Przydzielono go do sekcji Propagandy i Opieki nad Żołnierzami Oddziału II Naczelnego Dowództwa WP.

Pierwsza połowa lat 20. była okresem wytężonej pracy naukowej Kozłowskiego, badającego prehistoryczne dzieje ziem polskich. Do czynnej polityki wrócił dopiero po przewrocie majowym Piłsudskiego, kiedy został członkiem Rady Miejskiej Lwowa, a następnie związał się z powołanym przez piłsudczyków Związkiem Naprawy Rzeczypospolitej. Do wielkiej polityki wszedł dopiero w marcu 1930 r., gdy premier Kazimierz Bartel podał swój gabinet do dymisji i zrezygnował z mandatu poselskiego. To właśnie Kozłowski objął po nim mandat posła z ramienia BBWR. Po kolejnych wyborach, jakie miały miejsce w listopadzie 1930 r., gdy powołano nowy rząd premiera Walerego Sławka Kozłowski został w nim ministrem reform rolnych. Objęcie tej funkcji było wówczas niezwykle trudnym zadaniem i wymagało pilnych działań na rzecz oddłużenia wsi. W kolejnym gabinecie, jaki powstał w końcu maja 1931 r., Kozłowski pozostał ministrem reform rolnych, ale niebawem jego resort został połączony z Ministerstwem Rolnictwa, a Kozłowskiego przesunięto do resortu skarbu, na stanowisko podsekretarza stanu. Dał się wówczas poznać jako zwolennik twardego programu oszczędnościowego, wymagającego potężnych cięć w budżecie. Zanotował też wówczas spory sukces, doprowadzając do unormowania stosunków handlowych z Wolnym Miastem Gdańskiem. W tym czasie był także zaangażowany w prace nad nową konstytucją, mającą zaprowadzić system prezydencki.

Decydującym momentem w jego politycznej karierze był 13 maja 1934 r., gdy do dymisji podał się rząd Wacława Jędrzejewicza. Tekę premiera Piłsudski postanowił powierzyć wówczas właśnie Kozłowskiemu. Nie jest do końca jasne, czym kierował się marszałek, podejmując taką decyzję. Być może zadecydowało to, że Kozłowski miał już spore doświadczenie rządowe i niekwestionowaną pozycję w świecie nauki. Tak czy inaczej Kozłowski rozpoczął wówczas trwający ponad dziesięć miesięcy okres swojego premierowania. To był zarazem jeden z najtrudniejszych momentów przedwojennej Polski, wymagający zahamowania spadku budżetowych dochodów, ożywienia handlu, nowych inwestycji i uporania się z nadal rosnącym bezrobociem. Kozłowski skupiał się na tych celach, mając na koncie zarówno porażki, jak i sukcesy. Jego otwarty konflikt ze związkami zawodowymi był na pewno błędem. Błędem był również konflikt z kapitałem francuskim – jednym z najsilniejszych w Polsce. Niekorzystne dla Polski było wypowiedzenie zapisanej w art. 12 małego traktatu wersalskiego procedury odwoławczej do Ligi Narodów, co odebrano w Europie jako krok sprzyjający Niemcom. Z kolei do sukcesów Kozłowskiego należy zaliczyć utrzymanie w ryzach wydatków budżetowych, szukanie dodatkowych dochodów i uruchomienie mega inwestycji: Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP), co zaprocentowało dopiero w późniejszych latach. Kozłowski w swoich dokonaniach nie wyróżniał się specjalnie wśród polskich premierów okresu międzywojennego ani pozytywnie, ani negatywnie. Jego ówcześni polityczni przeciwnicy mianowali go autorem największego zła II Rzeczypospolitej – Berezy Kartuskiej, która zyskała miano, słusznie zresztą, autorskiego pomysłu Kozłowskiego. Koncepcja powołania do życia obozu w Berezie, zwanego oficjalnie miejscem odosobnienia, zrodziła się po zabójstwie 15 czerwca 1934 r. przez ukraińskiego terrorystę z OUN szefa MSW Bronisława Pierackiego. Inicjatywa pochodziła od premiera Kozłowskiego, który omówił ją z Józefem Piłsudskim zaraz po zamachu na ministra Pierackiego. Kozłowski był chyba pod wrażeniem funkcjonowania obozów koncentracyjnych w Niemczech. Owa fascynacja niemieckimi obozami narodziła się w wyniku zamkniętego wykładu, jaki wygłosił goszczący w Warszawie dr Joseph Goebbels. Odczyt niemieckiego ministra propagandy III Rzeszy dotyczył właśnie funkcjonowania obozów koncentracyjnych! Niestety, pierwszymi więźniami Berezy nie byli wcale terroryści z OUN, co byłoby logiczne, ale działacze Stronnictwa Narodowego oraz ONR.

28 marca 1935 r. Kozłowski podał się do dymisji, na zawsze opuszczając kręgi rządowe. Zresztą śmierć Piłsudskiego była dla niego końcem politycznej epoki, w której przyszło mu działać. Mimo że przez kolejne lata, do wybuchu wojny, był senatorem, jego prawdziwym życiem stała się ponownie nauka. Tej oddawał się z pasją.

W sowieckim piekle

Wybuch II wojny światowej zastał Kozłowskiego we Lwowie. Po wkroczeniu Sowietów został aresztowany przez NKWD. Jego zatrzymanie nie było czymś wyjątkowym w zaistniałych warunkach. Był w końcu sanacyjnym premierem i twórcą Berezy Kartuskiej, gdzie między innymi przetrzymywano wielu komunistów. Początkowo przebywał we Lwowie, w areszcie przy ul. Zamarstynowskiej. Potem przeszedł przez kolejne więzienia NKWD: Łubianka, Lefortowo, Butyrki. W końcu przedstawiono mu akt oskarżenia i ostatecznie 10 lipca 1941 r. skazano na karę śmierci. Uratował go wybuch wojny Sowietów z Niemcami. Niebawem zainicjowano polsko-sowieckie rozmowy w sprawie uwolnienia polskich jeńców i stworzenia w Sowietach polskiej armii. Wtedy złagodzono Kozłowskiemu orzeczoną karę, redukując ją do 10 lat pobytu w łagrach. W końcu, 6 września 1941 r., sowieckie władze zdecydowały się go zwolnić.

W ciągu tych prawie dwóch lat Kozłowski przeszedł prawdziwe piekło. Był przesłuchiwany dniem i nocą, wiele razy ciężko pobity, stracił oko i coraz bardziej niedomagał, trawiony wieloma chorobami. Wbrew przypisywanej mu słabości charakteru, wykazał niezwykłą twardość. Nie załamał się, ani nie został złamany przez brutalnych śledczych z NKWD. Na ich propozycję uzyskania wolności w zamian za obietnicę współpracy reagował stanowczym: Nie! Czasami robił to nawet wyniośle, podkreślając swoją odmowę słowami: „Co, ja, minister i premier rządu Rzeczpospolitej, mam być bolszewickim szpiegiem?”. W zestawieniu z innymi przedwojennymi politykami i oficerami, jacy znaleźli się w sowieckich więzieniach, zachował godność i wykazał niezwykły hart ducha. Jego postawa w czasie zeznań przed śledczymi NKWD, w porównaniu z postawą gen. Władysława Andersa, gen. Karaszewicza-Tokarzewskiego czy gen. Leopolda Okulickiego, wyróżniała się zdecydowanie na korzyść.

Pobyt w sowieckich więzieniach był dla Kozłowskiego tak traumatycznym przeżyciem, że później nie wyobrażał sobie, że może istnieć jeszcze większe piekło niż sowieckie. Oddzielony od świata zewnętrznego, przez prawie dwa lata nie miał żadnej wiedzy na temat tego, co działo się w Generalnej Guberni i reszcie okupowanej przez Niemców Europy. Po opuszczeniu sowieckiego więzienia, 15 października 1941 r. dotarł do Buzułuku nad Samarą, gdzie usytuowano ośrodek tworzącej się polskiej armii. Przy swoim fatalnym stanie zdrowia nie mógł liczyć na znalezienie się w jej szeregach, a to skazywało go na znacznie mniejsze szanse na ostateczne wydostanie się z Rosji. W Buzułuku prawdopodobnie miał okazję rozmawiać z gen. Andersem, dowódcą nowej polskiej armii i ambasadorem Stanisławem Kotem. Rozmowy z nimi zapewne dały mu wiedzę na temat aktualnej sytuacji w toczącej się wojnie. Być może też doszedł do wniosku, że podpisany przez premiera Sikorskiego układ z Sowietami, niegwarantujący zachowania polskich granic, jest tak naprawdę zdradą polskich interesów. Być może również wtedy dowiedział się jak wygląda sytuacja na froncie i że dla Sowietów staje się ona coraz bardziej dramatyczna. W październiku 1941 r. Niemcy coraz mocniej parli na wschód, zdobywając kolejne tereny sowieckiego państwa. 20 października 1941 r. w Moskwie ogłoszono stan oblężenia i rozpoczęto ewakuację miasta. Wiele przesłanek wskazywało na to, że Sowieci będą kolejną ofiarą niemieckiego podboju Europy.

Kozłowski znał Niemców od dawna i był przekonany, że nie mogą oni stworzyć większego piekła niż to, którego doświadczył w Sowietach. Wpłynęło to na jego decyzję o przejściu na stronę Niemców. Droga ucieczki Kozłowskiego przez linię niemiecko-sowieckiego frontu wydaje się technicznie niemożliwa, wręcz niewiarygodna. Szczególnie jeśli weźmiemy pod uwagę, że uciekinier był schorowanym, wycieńczonym, mającym kłopoty z poruszaniem się człowiekiem. A jednak udało mu się. To najbardziej tajemniczy moment w życiu Kozłowskiego, na temat którego nie wiemy nic pewnego. Możemy jedynie snuć domysły i przypuszczenia.

Pod skrzydła Hitlera

Po przedostaniu się w listopadzie 1942 r. na stronę Niemców, Kozłowski był przewożony do kolejnych miejsc na zapleczu niemieckiego frontu, w końcu znalazł się w Wilnie. Stamtąd przetransportowano go samolotem do Berlina i ulokowano w hotelu Alemania. W pierwszych dniach swojego pobytu w Berlinie był intensywnie przesłuchiwany przez gestapo. Prowadzono z nim także rozmowy w niemieckim MSZ. Jego osobą było zainteresowane również Ministerstwo Propagandy. 17 grudnia 1941 r. zorganizowało konferencję prasową, na której oficjalnie poinformowano o przejściu byłego polskiego premiera na stronę Niemiec. 14 stycznia 1942 r. w Berlinie miała miejsce kolejna konferencja prasowa, tym razem z udziałem samego Kozłowskiego. Przybyli na nią dziennikarze oczekiwali, że wystąpi w roli premiera przyszłego polskiego rządu, współpracującego z Niemcami. W trakcie konferencji Kozłowski skupił się jednak na swoich wojennych przeżyciach w Sowietach.

W następnych tygodniach w oficjalnej prasie niemieckiej, jak również w prasie podziemnej w kraju, pojawiły się spekulacje na temat jego osoby. 18 stycznia 1942 r. gen. Sikorski zlecił wszczęcie śledztwa przeciwko Kozłowskiemu. Miało ono wykazać, że Leon Kozłowski dopuścił się zdrady, kolaborował z Niemcami i został przez nich zaangażowany do zorganizowania polskiego legionu, który miał walczyć z Sowietami. Trzy dni później w Buzułuku rozpoczął się zaoczny proces Kozłowskiego, który zakończył się skazaniem go na karę śmierci. Wyrok zatwierdził sam gen. Anders. Tym samym Kozłowski stał się już dezerterem i zdrajcą z zasądzonym wyrokiem.

Tymczasem polityczne plany Niemców wobec Kozłowskiego legły w gruzach. Kozłowski nie zdecydował się firmować swoim nazwiskiem żadnego politycznego przedsięwzięcia ani jakiegokolwiek dokumentu, który mógłby być dowodem na to, że poszedł na współpracę z Niemcami. Można nawet sądzić, że z upływem kolejnych miesięcy stawał się dla nich problemem. W końcu w marcu 1942 r. niemieckie władze postanowiły zatrudnić go w Berlińskim Muzeum Etnograficznym, w którym mógł kontynuować swoje naukowe zainteresowania. Nowa szansa na wykorzystanie osoby Kozłowskiego pojawiła się dla Niemców 13 kwietnia 1943 r. Tego dnia ujawnili światu odkrycie masowych grobów polskich oficerów w Katyniu. Niemcy, chcąc propagandowo wykorzystać tę zbrodnię, potrzebowali bezstronnych świadków. Kozłowski do tej roli pasował idealnie. Pod koniec maja 1943 r. znalazł się w składzie jednej z delegacji, jaką Niemcy wysłali do Katynia, aby na miejscu dokonała oględzin makabrycznego znaleziska. Potem w niemieckiej prasie ukazały się informacje mówiące o tym, że „były polski premier, Leon Kozłowski, był wstrząśnięty widokiem tysięcy niewinnych ofiar, stanowiących kwiat polskiej inteligencji”. Kozłowski udzielił kilku wywiadów niemieckim mediom. Na tym się jego rola w sprawie Katynia w zasadzie zakończyła.

Kolejne miesiące 1943 r. były dla Niemiec kluczowe. Szala zwycięstwa w wojnie zaczęła przechylać się na stronę Sowietów. W samych Niemczech jej skutki były coraz bardziej dotkliwe. Alianckie bombardowania niszczyły niemiecki przemysł i niemieckie miasta. Dotyczyło to szczególnie Berlina. Po jednym z takich bombardowań, 11 maja 1944 r., Kozłowski zmarł. Nie jest do końca jasne, czy nastąpiło to od ran, jakich mógł doznać w czasie nalotu, czy po prostu nie wytrzymało tego jego schorowane serce. Został pośpiesznie pochowany na jednym z parafialnych cmentarzy Berlina. Kilka dni przed swoją śmiercią napisał oświadczenie, które dotarło do rodziny w Polsce i miało później trafić w ręce polskich władz w Londynie. Kozłowski odżegnywał się w nim od współpracy z Niemcami. Czy tak było rzeczywiście, tego również do końca nie wiemy. W każdym razie ocena Kozłowskiego w polskich kręgach w Londynie nie uległa zasadniczej zmianie do końca wojny. Wprawdzie po śmierci Sikorskiego nowy Wódz Naczelny gen. Kazimierz Sosnkowski nakazał zbadanie jego sprawy i po kilku miesiącach otrzymał ekspertyzę, która podważała wydany na niego wyrok, ale dalszego biegu sprawy już nie było. Polski rząd miał wówczas na głowie znacznie ważniejsze sprawy niż ewentualne wznowienie jego procesu.

Kozłowski pozostał polskim zdrajcą z wyrokiem i tak właśnie przeszedł do historii. Jego barwna postać jest nadal wyzwaniem dla polskich historyków, którzy nie poświecili mu zbyt wiele uwagi. Być może dopiero gdy zostanie napisana dobrze udokumentowana biografia Leona Kozłowskiego, przestanie on być symbolem polskiej kolaboracji z Niemcami. Na to jednak musimy chyba jeszcze poczekać.

Lwica komunizmu

Wanda Wasilewska jak nikt inny symbolizuje komunistyczną Polskę, mimo że nie brała udziału w jej budowie.

Pochodziła z rodziny o ziemiańsko-mieszczańskich tradycjach. Była córką socjalisty i piłsudczyka, wychowaną w kulcie odzyskanej polskiej państwowości. Zdobyła wykształcenie na konserwatywnym Uniwersytecie Jagiellońskim, a mimo to została ideową komunistką, wypierając się Polski na rzecz ojczyzny światowego proletariatu. Rewolucjoniści dość często buntowali się przeciwko światu tradycyjnego porządku, w którym dorośli i do którego należeli. Wanda Wasilewska stopniowo dojrzewała do swojego ostatecznego wyboru. Na pewno pomogła jej w tym dobra edukacja i jej osobista wrażliwość na krzywdę i zło, ale także polityczna naiwność, jakaś wyjątkowa podatność na idee, których wcielenie w życie miało zmienić świat na lepszy i bardziej sprawiedliwy. Taką perspektywę z pewnością mógł oferować komunizm. Chyba dlatego Wasilewska mentalnie została komunistką już w latach 20. W połowie lat 30. była już zdecydowana porzucić Polskę i wyjechać do Związku Sowieckiego, gdzie jej upragniony komunistyczny ład istniał od kilkunastu lat. Ostatecznie trafiła tam dopiero po wybuchu II wojny światowej. Przyjęła sowieckie obywatelstwo i pełną parą włączyła się w życie sowieckiego państwa.

Robiła to z tak wielkim zaangażowaniem, że sam Józef Stalin zapragnął ją w końcu poznać. Polskę już nie tylko ostatecznie zdradziła, ale nawet nie dopuszczała myśli o jej suwerenności, widząc ją jako republikę sowiecką. Na pewno bardzo przysłużyła się Stalinowi w jego planie skomunizowania Polski. Do kraju jednak nie powróciła. Wolała pozostać w ojczyźnie światowego proletariatu, gdzie żyła w warunkach, o jakich proletariat nie mógł nawet marzyć. A jednak to ona stała się symbolem komunistycznej Polski. Jej imię nadawano ulicom, placom, szkołom, zakładom pracy. Gdy komunizm w Polsce zdemontowano, mogła być już tylko symbolem zdrady narodowej. Tak właśnie zakończyła się jej rola w polskiej historii.

Z dzieciństwa w dorosłość

Urodziła się 21 stycznia 1905 r. w Krakowie w rodzinie znanego działacza Polskiej Partii Socjalistycznej Leona Wasilewskiego. Była jego trzecia córką. Jej ojcem chrzestnym został partyjny kolega ojca – Józef Piłsudski. Rodzice Wandy mocno angażowali się w polityczną robotę, co siłą rzeczy spychało wychowanie córek na dalszy plan. Po wybuchu I wojny światowej Wanda wraz z siostrami zamieszkała w Żarnówce niedaleko Makowa Podhalańskiego, będąc tam pod opieką kuzynów. Niewątpliwie tamto doświadczenie wpłynęło na kształtowanie się jej silnej osobowości. W 1918 r. wróciła do Krakowa, by rozpocząć naukę w gimnazjum. Była świadkiem odradzania się polskiej państwowości, a potem jej obrony. Obserwowała ten proces z perspektywy swojego ojca, pierwszego ministra spraw zagranicznych odrodzonej Rzeczpospolitej, a także negocjatora traktatu pokojowego kończącego wojnę polsko-bolszewicką.

Jej dziewczęce zamiłowanie do literatury zaowocowało rozpoczęciem w 1923 r. studiów polonistycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim. Ukończyła je w 1927 r., uzyskując stopień doktora UJ. Na studiach przeszła również swoją polityczną inicjację, wstępując do Sekcji Akademickiej PPS i włączając się w działalność Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych. Wtedy też poznała Romana Szymańskiego, skromnego i miłego studenta matematyki, w którym zakochała się na zabój. W lutym 1925 r. wzięli ślub w Kościele Mariackim. Dwa lata później przyszła na świat ich córka Ewa. Wasilewska nie ograniczyła się jednak do opieki nad córką. Coraz aktywniej działała na polu politycznym i społecznym – należała do radykalnego skrzydła krakowskiej PPS, a przede wszystkim publikowała. Była jedną z redaktorek „Płomyka”, pisma skierowanego do młodzieży. Współpracowała również z czasopismami „Naprzód”, „Dziennik Popularny”, „Oblicze Dnia” i z socjalistycznym „Robotnikiem”. Pogłębiała swoją wiedzę, podejmując na UJ dwuletnie studia z zakresu historii kultury. Brała udział w strajkach i demonstracjach inicjowanych przez PPS. Przy tym wszystkim znajdowała czas na piesze wycieczki, spływy kajakowe i pikniki. Tę sielankę przerwała nieoczekiwanie śmierć jej męża, który w 1931 r. zmarł na tyfus.

Wanda się radykalizuje

W tym trudnym momencie z pomocą przyszedł jej nowy mężczyzna – Marian Bogatko, postawny robotnik murarski, mocno odstający intelektualnie od Wasilewskiej. Poznali się w kręgach krakowskiej PPS, do której Bogatko również należał. Mając przewagę charakteru i intelektu, Wasilewska mogła go całkowicie zdominować. Zamieszkali razem, ale nie wzięli ślubu, uznając formalny związek za „tchórzowskie ustępstwo plotkarzom”. Ich związek od początku był nasączony jakimś fetyszem męskiej doskonałości. Wasilewska widziała w Bogatce ideał męskiej urody. Tak naprawdę bardziej kochała ten ideał niż rzeczywistość. Swojego partnera sportretowała później w pierwszej powieści „Okruchy dnia”. W pierwszej połowie lat 30. notoryczne strajki i rosnące bezrobocie sprzyjały w Polsce radykalizacji postaw. Radykalizowała się również Wanda, zwłaszcza gdy oboje z Bogatką stracili pracę i przenieśli się do Warszawy. Ona została zwolniona ze szkoły w 1933 r. z powodu politycznego zaangażowania. W Warszawie dzięki protekcji ojca, z czego nigdy nie wahała się korzystać, znalazła zatrudnienie w Zarządzie Głównym Związku Nauczycielstwa Polskiego. Dorabiała, pisząc kolejne książki. Bogatko zupełnie się zdeklasował, przestał pracować i był tylko mężem swojej żony. Wasilewska rzuciła się w wir pracy politycznej w strukturach warszawskiej PPS, ale ideologicznie coraz bliżej było jej do komunistów. W 1936 r. zamieściła na łamach „Płomyka” artykuł chwalący Związek Sowiecki, co wywołało skandal i wiele protestów. Potem wybuchł kolejny polityczny skandal z jej udziałem. W maju 1936 r. współorganizowała Kongres Kultury we Lwowie, który przerodził się w brutalną krytykę sanacyjnych rządów. W styczniu 1937 r. została wybrana do Rady Naczelnej PPS, choć była już jawną wyrazicielką idei komunistycznych. Formalnie jednak członkiem Komunistycznej Partii Polski nie została. Jesienią 1937 r. utraciła posadę w ZNP i o mały włos nie została aresztowana za zorganizowanie kolejnej antyrządowej manifestacji. W przededniu wojny podjęła starania, aby wyjechać do Związku Sowieckiego, ale nie uzyskała zgody MSW.

Pod okiem Sowietów

Gdy 1 września 1939 r. hitlerowskie Niemcy zaatakowały Polskę, Wasilewska była jeszcze w Warszawie. Po wkroczeniu Sowietów, 17 września, postanowiła wraz z mężem ruszyć na Wschód. Wkrótce znalazła się we Lwowie. To był kolejny punkt zwrotny w jej życiu. Przyjęła sowieckie obywatelstwo, wstąpiła do Związku Pisarzy Sowieckich i zaczęła pisać kolejne książki. Publikowała też w „Czerwonym Sztandarze”, polskojęzycznej gadzinówce wydawanej przez Sowietów. Kierowała Teatrem Dramatycznym we Lwowie, dbając o właściwy dobór repertuaru. Wygłaszała dziesiątki płomiennych przemówień, chwaląc rewolucyjne zdobycze swojej nowej ojczyzny. Zmieniła się wówczas całkowicie. Porzuciła resztki mieszczańskich przyzwyczajeń, przyjmując sznyt komunistycznej rewolucjonistki. Można było odnieść wrażenie, że wreszcie po tylu latach znalazła swoje miejsce w życiu. Zauważyli to również Sowieci. W nagrodę otrzymywała od nich kolejne profity: tantiemy za książki, pochlebne recenzje w sowieckiej prasie. W końcu przyszła ta największa nagroda: zapragnął ją poznać sam Stalin. W styczniu 1940 r. odbyła z nim pierwsze spotkanie. Przebiegły dyktator dostrzegł w niej wspaniałe narzędzie, które mógł wykorzystać w przyszłej grze o Polskę.

Ta polityczna metamorfoza Wasilewskiej nie służyła jej związkowi z Bogatką. Rozdźwięk między nimi stawał się coraz bardziej widoczny. Bogatko widział, jak Sowieci manipulują Wandą, robił się też coraz bardziej krytyczny wobec sowieckiego państwa. W końcu zdecydował się wrócić do Warszawy. To był problem nie tylko dla niej, ale przede wszystkim dla jej patronów, którzy w końcu postanowili zamordować Bogatkę. Siepacze z NKWD nie usiłowali nawet zachować pozorów, kiedy w maju 1940 r. przyszli do ich mieszkania w biały dzień, by wykonać wyrok. Śmierć ukochanego nie powstrzymała jednak Wandy. Dla niej liczyły się już tylko komunistyczne idee i ich wcielanie w życie. Z nową siłą rzuciła się w wir pracy ideowo-politycznej. Szybko znalazła też ukojenie w ramionach kolejnych mężczyzn, ale nie związała się z żadnym z nich. Byli wśród nich kierowcy, działacze partyjni, enkawudziści.

Gdy w czerwcu 1941 r. Niemcy zaatakowały Związek Sowiecki, postanowiła opuścić zagrożony Lwów i wyjechała w głąb kraju. W tych gorących latach była korespondentką wojenną, organizowała wojenną propagandę, była dosłownie wszędzie. Wtedy los zetknął ją z Aleksandrem Korniejczukiem, młodym ukraińskim dramaturgiem, typem lowelasa wyzutego z jakichkolwiek norm moralnych. W zasadzie to podsunął go Wasilewskiej Nikita Chruszczow, I sekretarz KC WKP(b) Ukrainy i członek sowieckiego Biura Politycznego, który chciał wyjść naprzeciw psychicznym i seksualnym potrzebom Wandy po zamordowaniu Bogatki. Wasilewska wspólnie z Korniejczukiem zaczęła redagować propagandowe pisemko dla działających za linią frontu sowieckich partyzantów. Interesowała się też losem Polaków w Związku Sowieckim. Potrafiła nawet niektórym udzielić pomocy. Ale jej życiowa szansa dopiero nadchodziła.

W grze Stalina

W styczniu 1943 r. w czasie jednej z rozmów z Wasilewską Stalin lakonicznie skonstatował, że wkrótce stosunki z polskim rządem w Londynie będą już niemożliwe. Dla sowieckiego dyktatora było jasne, że najtrudniejszy moment w wojnie minął i nadchodzi czas, aby rozegrać z aliantami polską partię. Wasilewska miała mu się do tego przydać. W lutym 1943 r., po kolejnych rozmowach na Kremlu ze Stalinem i Mołotowem, przystąpiła do organizowania Związku Patriotów Polskich, który nie uznawał rządu w Londynie. Aby jednak ten byt mógł się pojawić na scenie politycznej, trzeba było poczekać na odpowiedni moment. Ten przyszedł w kwietniu 1943 r., gdy Niemcy ujawnili zbrodnię na polskich oficerach w Katyniu, w wyniku czego nastąpiło zerwanie stosunków polsko-sowieckich.

Potem był kolejny etap gry Stalina z udziałem Wasilewskiej. Na jego polecenie podjęła zadanie stworzenia nowej armii polskiej w Związku Sowieckim. W maju 1943 r. w obozie w Sielcach nad Oką zaczęto organizować 1. Dywizję Piechoty im. Tadeusza Kościuszki. Wasilewska miała spory udział w jej powstaniu. Dzięki jej staraniom z sowieckich łagrów wypuszczono setki Polaków, którzy niebawem stali się zapleczem kadrowym dywizji kościuszkowców. W sierpniu 1943 r. weszła ona w skład 1. Korpusu Polskiego, a w marcu 1944 r. – 1. Armii Polskiej.

Latem 1943 r. kariera polityczna Wasilewskiej nabrała rozmachu. Kierowany przez nią ZPP zaczął sobie uzurpować prawo do reprezentowania Polski na arenie międzynarodowej. Z ramienia Stalina Wasilewska nadzorowała nie tylko działalność ZPP, ale również Centralnego Biura Komunistów Polskich. Na początku 1944 r. było już jasne, że wszystko zmierza do powołania nowego polskiego rządu pod okiem Stalina. Ten ostatni po konferencji w Teheranie (listopad–grudzień 1943 r.) mógł już projektować przyszłą Polskę i jej nowe granice. Temu zadaniu były poświęcone dwa spotkania z działaczami KPP na Kremlu w grudniu 1943 r. i w marcu następnego roku. W obu uczestniczyła Wasilewska.

Sprawy polskie nabrały jednak przyśpieszenia dopiero latem 1944 r., gdy Armia Czerwona zajęła już Kresy Wschodnie i zbliżała się do linii Bugu, która, według Stalina, miała być nową wschodnią granicą Polski. W lipcu, na Kremlu pracowano już intensywnie nad stworzeniem polskiego rządu, mającego być emanacją różnych sił politycznych. W efekcie powołano Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, który po raz pierwszy zebrał się w Moskwie. Formalnie wniosek w tej sprawie przedłożyli Stalinowi Wasilewska, reprezentująca ZPP i Osóbka-Morawski jako przewodniczący KRN. Wasilewska odegrała wielką rolę w skompletowaniu PKWN, szukając odpowiednich kandydatów wśród Polaków przebywających w Związku Sowieckim, a potem dokonując ich politycznej obróbki. Mocno odczuł to zwolniony z łagru Andrzej Witos (brat Wincentego Witosa), którego obiekcje w sprawie nowego rządu Wasilewska szybko rozwiała stwierdzeniem: „A jaka w tej chwili jest pogoda w Komi?”. To pytanie jednoznacznie sugerowało Witosowi możliwość powrotu do poprzedniego miejsca pobytu. Sama Wasilewska została tylko wiceprzewodniczącą PKWN. Na jego szefa ze względów wizerunkowych powołano wywodzącego się z kręgów PPS Edwarda Osóbkę-Morawskiego. Wasilewska skwapliwie jednak pomagała Stalinowi przy wprowadzaniu w Polsce nowego ustroju.

Poza komunistyczną Polską

Polityczna rola Wandy Wasilewskiej zakończyła się w momencie przetransportowania członków PKWN do Chełma, co nastąpiło 27 lipca 1944 r. Wasilewska widziała, jak jej koledzy rwali się do władzy w nowej Polsce. Dla niej, komunistki i prawdziwej proletariuszki, nie było to ideowym działaniem i mocno ją zniechęciło. Wprawdzie nadal formalnie była wiceprzewodniczącą PKWN, ale coraz bardziej schodziła na dalszy plan. Gdy 31 grudnia 1944 r. uchwałą KRN przekształcono PKWN w rząd tymczasowy, Wasilewskiej już w nim nie było. Wróciła do Związku Sowieckiego. Czuła się nadal obywatelką sowiecką, a nie Polką. Poza tym w Kijowie został jej ukochany, z którym chciała się związać na stałe. Aleksander Korniejczuk nie zamierzał jechać z Wandą do Polski. Wolał życie w Kijowie, gdzie mógł liczyć na luksusy, jakie oferowała mu władza. Zamieszkali w luksusowej willi na obrzeżach Kijowa, gdzie wiedli wygodne życie. W końcu byli elitą sowieckiego państwa i z taką się zadawali. Mogli nawet więcej niż inni jej przedstawiciele. Gościli u siebie amerykańskiego pisarza i noblistę Johna Steinbecka. Wyjeżdżali za granicę, gdzie również spotykali się z przedstawicielami świata polityki i kultury. W 1963 r. gościł ich m.in. kubański przywódca Fidel Castro. Wielokrotnie byli w Polsce. Pisali kolejne książki, dyskutowali z przyjaciółmi i wspólnie łowili ryby. Wasilewska z rewolucjonistki z powrotem stała się typem mieszczańskiej inteligentki. Ale mimo wszystko był to chory związek. Wanda widziała w Korniejczuku męski ideał. Z kolei on nie czuł się niczym wobec niej zobowiązany. Nie kochał Wandy i notorycznie ją zdradzał. Ona jednak miała instynkt posiadania mężczyzny, a raczej dominowania nad nim. Być może ich związek cementowała również wspólna obawa przed utratą zdobytych przywilejów.

Wanda Wasilewska zmarła na zawał serca 29 lipca 1964 r. Przed śmiercią wyraziła jeszcze życzenie, aby w tym samym grobie nie został pochowany jej mąż. Na jej grobie na Cmentarzu Bajkowym w Kijowie na koszt władz postawiono nagrobek opatrzony inskrypcją w języku polskim. Jej córka Ewa Szymańska (ur. 1928 r.) zamieszkała w Moskwie. Po upadku Związku Sowieckiego znana była ze starań o przywrócenie pierwotnego znaczenia katolickim kościołom, które w czasach komunistycznych zamieniono na magazyny i muzea.

Jak to z Manifestem było

Przygotowany na Kremlu Manifest PKWN miał być fundamentem nowego ustroju. W rzeczywistości był jedynie elementem gry Stalina o powojenną Polskę

Ogłoszenie Manifestu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN) miało być początkiem komunistycznej Polski. Mit Manifestu, który zawierał opis nowego porządku, jaki wprowadzali komuniści, zaczęto utrwalać już w pierwszych miesiącach urzędowania nowej władzy. Temu właśnie służyło ustanowienie 22 lipca Świętem Odrodzenia Polski. Zastąpiło ono obchodzone 11 listopada Święto Niepodległości. W potocznym języku było to po prostu Święto Manifestu Lipcowego, celebrowane z wielką pompą aż do 1989 r. Z jego obchodami wiązały się masowe imprezy i propagandowe akcje oddawania do użytku nowych inwestycji, które miały dowodzić cywilizacyjnego postępu PRL. 22 lipca był też najważniejszym wydarzeniem w napisanej na nowo przez komunistów polskiej historii. Poświecono mu nawet specjalny rozdział. I bez znaczenia było to, że postulaty Manifestu nigdy nie zostały wcielone w życie.

Wokół Manifestu stworzono całą mitologię. Jego imieniem nazywano ulice, place, zakłady pracy, szkoły, a nawet statki pływające pod polską banderą. To wielkie kłamstwo upadło dopiero w 1989 r., kiedy zaczęły się polityczne zmiany w Polsce. Ostatecznie lipcowe święto zniosła ustawa Sejmu z 6 kwietnia 1990 r. Manifest PKWN trafił do lamusa historii, budząc jedynie zainteresowanie historyków badających narodziny komunistycznego systemu w Polsce. Oni też zaczęli stawiać pierwsze pytania dotyczące jego faktycznej roli. Dlaczego sterowany przez Stalina PKWN wydał taki Manifest i dlaczego w komunistycznej Polsce wyniesiono go na piedestał, skoro jego program wcale nie był komunistyczny?

PKWN uchwala Manifest

Pierwsze posiedzenie powołanego z inicjatywy Sowietów PKWN odbyło się w 22 lipca 1944 r. w jednej z kamienic przy ulicy Puszcznej w Moskwie. Wtedy komitet zatwierdził dostarczony mu przez ludzi Stalina tekst odezwy do narodu polskiego. Dokument był, owszem, datowany na 22 lipca 1944 r., jednak jako miejsca jego wydania nie wskazano Moskwy, lecz położony na Lubelszczyźnie Chełm. Prawdopodobnie dlatego, że kilka godzin wcześniej Stalin dowiedział się, iż wojska I Frontu Białoruskiego przekroczyły linię Bugu i wkrótce zajmą Chełm. Było to dla niego sygnałem do działania. Jeszcze tego samego dnia manifest ogłosiło Radio Moskwa, nadając swoją audycję w języku polskim i rosyjskim. Następnego dnia w jednej z moskiewskich drukarni zaczęto druk trzyszpaltowego dokumentu, ale zanim dotarł on do miejsca, gdzie miał powstać, minęło kilka kolejnych dni. Dla sowieckiego dyktatora było to jednak bez znaczenia, bo to on tworzył fakty. Kreml chciał załatwić wcześniej jeszcze kilka ważnych spraw. Jedną z nich było podpisanie 26 lipca polsko-sowieckiego porozumienia „O stosunkach między dowództwem sowieckim a administracją na wyzwolonych terenach Polski”, które de facto poddawało jurysdykcji Armii Czerwonej wszelkie przestępstwa popełnione przez cywilów na zajętych przez nią terenach. W istocie dawało to Rosjanom podstawę do zwalczania AK i innych podziemnych organizacji, które Stalin już dawno uznał za wrogie. Drugie ważne porozumienie – „O polsko-sowieckiej granicy państwowej” – stwierdzało, że nowa granica będzie przebiegać wzdłuż linii Curzona. Tego dokumentu jednak nie ogłoszono. Dopiero po podpisaniu obu porozumień członkowie PKWN (i to nie wszyscy) zostali przetransportowani drogą lotniczą do Chełma, gdzie miał powstać PKWN. Był już 27 lipca, a nie – jak sugerował Manifest – 22 lipca.

Kłamstwo dotyczące daty i miejsca uchwalenia Manifestu funkcjonowało w Polsce kilkadziesiąt lat. Jednym z pierwszych, którzy złamali tajemnicę, był sam przewodniczący PKWN Edward Osóbka-Morawski, od czerwca 1947 r. systematycznie spychany na margines życia politycznego w PRL. Na początku lat 80. postanowił on ujawnić prawdę, choć bez specjalnego poczucia winy. W opublikowanych w 1983 r. w Paryżu fragmentarycznych wspomnieniach pisał: „My podajemy, że PKWN powstał w Chełmie i że 22 lipca tam drukowaliśmy Manifest. To takie małe, niewinne kłamstwo. Chodziło o to, żeby ładnie wyglądało, że to na polskiej ziemi powstał Manifest i PKWN. Nawet co roku pokazują drukarnię i drukarza, a ja śmieję się w kułak. Najlepszy dowód, że w tym pierwszym Manifeście popełniony jest błąd. I w moim nazwisku jest zwykłe »u«, bowiem w rosyjskiej pisowni nie istnieje »ó«. Ten pierwszy Manifest drukował drukarz sowiecki”.

Polska według Manifestu

Manifest komunikował Polakom, że utworzona w Warszawie 31 grudnia 1943 r. z inicjatywy Polskiej Partii Robotniczej (PPR) Krajowa Rada Narodowa powołała PKWN i jest on od tej pory jedyną „legalną tymczasową władzą wykonawczą”. Tym samym delegalizowano rząd Rzeczpospolitej w Londynie i jego delegaturę w kraju, nazywając go „władzą nielegalną, samozwańczą” i zarzucając mu, że „hamował walkę z okupantem hitlerowskim”. Manifest określał Armię Czerwoną jako armię wyzwoleńczą i głosił, że przyjaźń i braterstwo z nią „winny przekształcić się po wojnie w trwały sojusz i współpracę” ze Związkiem Sowieckim. Mówił także o granicach przyszłej Polski, ale już znacznie bardziej ogólnikowo. W odniesieniu do granicy wschodniej komunikował tylko, że powinna być wytyczona „w duchu wzajemnego porozumienia” i na zasadach etnograficznych (jak wcześniej wspomniano, ustalono jej przebieg 27 lipca 1944 r., jeszcze przed przybyciem członków PKWN do Chełma). Z kolei w odniesieniu do granicy zachodniej mówił o konieczności powrotu do Polski ziem zachodnich. Postulat ten w istocie wychodził naprzeciw oczekiwaniom tysięcy Polaków, z których znaczna część uważała, że zmiana granicy zachodniej na korzyść Polski winna być naturalną konsekwencją pokonania hitlerowskich Niemiec.

O wiele ważniejsze było jednak to, co dokument mówił na temat nowego ładu w powojennej Polsce. I tutaj nastąpiło największe oszustwo. W Manifeście deklarowano, że przywrócone zostaną wszelkie swobody demokratyczne, z jednoczesnym zastrzeżeniem, że nie będą one mogły służyć „wrogom demokracji”. Przewidywano przejście majątku prywatnego pod tymczasowy zarząd państwowy i „w miarę regulowania stosunków gospodarczych” zwrot przedsiębiorstw właścicielom. Mówiono o konieczności przeprowadzenia reformy rolnej opartej na parcelacji bez odszkodowań gospodarstw obszarniczych powyżej 50 ha, a na terenach przyłączonych w przeszłości do Niemiec – powyżej 100 ha. „Szerokim rzeszom narodu” obiecywano poprawę bytu, podwyżki płac, rozbudowę świadczeń społecznych, likwidację „nędzy mieszkaniowej” oraz bezpłatne szkolnictwo na wszystkich szczeblach. Oczywiście jako najważniejszy warunek osiągnięcia tych celów wskazywano „jedność Narodu”, której poświęcono w Manifeście nawet odrębny rozdział. Realizacja celów miała przebiegać „nieugięcie i zdecydowanie, wbrew warchołom i agentom reakcji”. Manifest kończył się hasłem, pod którym mogliby się wówczas podpisać chyba wszyscy Polacy: „Niech żyje Polska wolna, silna, niepodległa, suwerenna i demokratyczna!”. Równie dobrze można by je umieścić w jakimkolwiek dokumencie z czasów przedwojennej Rzeczpospolitej. W Manifeście PKWN nie było zatem mowy o komunizmie ani nawet o socjalizmie. Nie było też ani jednego słowa o nacjonalizacji czy kolektywizacji w jakiejkolwiek formie. W gruncie rzeczy postulowano program społeczno-gospodarczy, pod którym mogłoby się podpisać wiele przedwojennych partii politycznych. Dla zdecydowanej większości polskich partii konieczność przeprowadzenia reform społecznych i gospodarczych oraz uzyskanie rekompensat terytorialnych kosztem hitlerowskich Niemiec nie ulegały wówczas żadnej wątpliwości. Można przyjąć, że Manifest został tak sformułowany przez ludzi Stalina, aby uzyskać w „wyzwolonej” Polsce jak najszersze poparcie społeczne. Jednak jego twórcy zapomnieli o zasadniczej sprawie: aby tak się stało, Polacy musieliby mieć zaufanie do jego oficjalnego wydawcy, czyli PKWN. A z tym był poważny problem.

Ludzie PKWN

Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, który mianował się nowym polskim rządem, dla większości Polaków był ciałem uzurpatorskim, przyniesionym w tobołku Armii Czerwonej. Nazwiska członków PKWN nie mówiły Polakom prawie nic. Nie było wśród nich żadnych znanych osobistości, które miałyby poparcie przynajmniej pewnych odłamów społeczeństwa. Co więcej – w skład PKWN wchodziły osoby, które jeszcze przed wojną miały złą reputację. Przewodniczący PKWN Edward Osóbka-Morawski był znany najwyżej lokalnym działaczom PPS w Warszawie, ale nawet wśród nich nie miał większego poparcia. Nie inaczej było w wypadku wiceprzewodniczącej PKWN Wandy Wasilewskiej. Wprawdzie była córką Leona Wasilewskiego, pierwszego ministra spraw zagranicznych niepodległej Polski i bliskiego współpracownika Piłsudskiego, ale wiedziano, że jeszcze przed wojną została komunistką, co w Polsce powszechnie wzbudzało antypatię. Nieco lepiej było w wypadku Andrzeja Witosa, drugiego wiceprzewodniczącego PKWN. Ze względu na swojego brata – Wincentego Witosa, byłego premiera i przywódcę Stronnictwa Ludowego – był osobą, którą można było politycznie zidentyfikować. Z tego powodu dla PKWN jego nazwisko mogło być wówczas rzeczywiście na wagę złota. Ale kariera Andrzeja Witosa w PKWN szybko się zakończyła. Po trzech miesiącach funkcjonowania komitetu został z niego usunięty. Stało się to na posiedzeniu PKWN 9 października 1944 r., a powodem – jak oficjalnie podano – był „zły stan zdrowia”. Generał Michał Żymierski, który piastował w PKWN funkcję kierownika resortu obrony, był – owszem – postacią znaną, lecz z racji głośnych procesów przed wojną i skazania za korupcję, której dopuścił się w wojsku, źle się Polakom kojarzył. Kolejny członek PKWN, Wincenty Rzymowski, który miał kierować resortem kultury, też dał się poznać ze złej strony. Jeszcze przed wojną został wyrzucony z Polskiej Akademii Literatury za popełnienie plagiatu, a o tym skandalu gazety pisały na pierwszych stronach. Z kolei socjalista, Bolesław Drobner, szef resortu pracy w PKWN, był typem awanturnika i prostaka i na takiego wyglądał. Jego kariera w PKWN również szybko się skończyła, gdy publicznie powiedział o Jakubie Bermanie „skończone bydle!”. Inny socjalista w składzie PKWN, szef resortu gospodarki i finansów Jan Stefan Hanneman, przed wojną pracował w banku, jako niskiej rangi urzędnik. Nie był więc człowiekiem z jakimkolwiek politycznym stażem. Nazwiska ludowców z PKWN – Stanisława Kotka-Agroszewskiego (kierownik resortu administracji), Jana Czechowskiego (kierownik resortu sprawiedliwości) i Jana Michała Grubeckiego (szef resortu komunikacji, poczty i telegrafów) – brzmiały dosyć dziwnie. Trochę tak, jakby wymyślił je Witkacy na potrzeby swojej sztuki. Pozostali członkowie PKWN, czystej krwi PPR-owcy, a wcześniej działacze KPP, mieli życiorysy typowych politycznych terrorystów. Stanisław Radkiewicz, odpowiedzialny za resort bezpieczeństwa publicznego, został w latach 30. złapany na nielegalnym przekraczaniu granicy i podpisał zobowiązanie do współpracy z policją. W warunkach Polski Lubelskiej można go było zatem z tego powodu zaszantażować. Tak przynajmniej moglibyśmy na to dzisiaj spojrzeć. Być może nawet zrobiło to wcześniej NKWD w Związku Sowieckim, gdzie znalazł się w czasie wojny.

Stanisław Skrzeszewski, szef resortu oświaty w PKWN, przed wojną również miał na koncie zatargi z policją. Nie inaczej było w wypadku Stefana Jędrychowskiego (kierownika resortu informacji i propagandy), skazanego w 1937 r. na cztery lata więzienia za „wywrotową robotę”, której celem miało być oderwanie wschodnich województw od Polski i przyłączenie ich do Sowietów. Krótko mówiąc, członkowie PKWN w znacznej części byli ludźmi z terrorystyczną przeszłością, bez jakiegokolwiek doświadczenia w pracy dla państwa. Od tego grona odstawał jedynie dr Emil Sommerstein, szef resortu odszkodowań wojennych w PKWN. Był przedwojennym posłem syjonistycznym, który – jak wiele wskazuje – znalazł się w PKWN za cenę wypuszczenia z sowieckiego więzienia. I tak właśnie w lipcu 1944 r. wyglądała na tle całego polskiego społeczeństwa reprezentatywność PKWN.

Oszustwo Stalina

Stalin dobrze wiedział, że aby politycznie wygrać polską partię z aliantami, musi mocno blefować i musi to robić tak, aby jak najdłużej nie mieli poczucia, że rzeczywiście chce skomunizowania powojennej Polski. Jego strategię widać było już w grudniu 1943 r., gdy na Kremlu podejmował obiadem działaczy Związku Patriotów Polskich. Przebieg tego spotkania opisał później Ralph Parker, moskiewski korespondent dzienników „Times” i „New York Times”, w poufnym liście do brytyjskiego Foreign Office z 18 kwietnia 1944 r. Parker zaznaczył, że w trakcie spotkania Stalin jasno stwierdził, że „nie może być zagadnienia Polski komunistycznej”. W ocenie sowieckiego dyktatora „byłoby to zbyt ryzykowne i niebezpieczne i nie zabezpieczałoby pożądanego spokoju”. Polska miała być na razie taka, aby „chłopi czuli, że są właścicielami ziemi”, a prywatni przedsiębiorcy właścicielami swoich przedsiębiorstw. Ten wątek pojawił się także podczas drugiego spotkania z działaczami ZPP na Kremlu 16 marca 1944 r. Również wtedy Stalin powtórzył swój pogląd, że komunizowanie Polski nie wchodzi na razie w grę. Przekaz Parkera potwierdził później Bolesław Drobner, jeden z uczestników obu spotkań. W swoich wspomnieniach Drobner zanotował, że Stalin zwrócił się do przybyłych działaczy ZPP z jasną wskazówką, że po powrocie do Polski „nie powinni zaczynać od kołchozów i powinni ostrożnie postępować”. Na pewno obawiał się reakcji na zainstalowanie w Polsce komunistycznego rządu. Od początku dobrze wiedział, że nie będzie on emanacją rodzimych sił politycznych i będzie traktowany z nieufnością. Było dla niego jasne, że będzie kojarzony z jego osobą. Nie wiedział też, jak odniosą się do takiego rządu Polacy, którzy mieli w pamięci negatywne skojarzenia z okresu wojny polsko-bolszewickiej: w sierpniu 1920 r., gdy Armia Czerwona zbliżała się do Warszawy, w Białymstoku powstał Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski z Julianem Marchlewskim na czele. Dla Stalina było oczywiste, że ten fakt może przypomnieć o sobie w momencie pojawienia się w Polsce PKWN. Zresztą o reprezentatywności PKWN dla polskiego społeczeństwa wyraził się dosadnie na drugim spotkaniu z członkami ZPP, podkreślając, że żaden z nich (poza Andrzejem Witosem) nie ma prawa nikogo reprezentować. Z perspektywy Stalina należało zatem stworzyć jak najwięcej pozorów demokratyczności całego procesu tworzenia nowej władzy w Polsce i jej politycznego programu. Właśnie dlatego jego ludzie wiele razy zmieniali treść Manifestu, zanim ostatecznie zaakceptował go sam dyktator. Zresztą nawet po jego „uchwaleniu” przez PKWN w kamienicy przy ul. Puszcznej w Moskwie nanoszono jeszcze poprawki, nim wreszcie Manifest powieliła moskiewska drukarnia. W końcu 27 lipca 1944 r. kilku działaczy PKWN razem z Manifestem pojawiło się w Chełmie. Pod osłoną sowieckich żołnierzy postanowili się zainstalować w gmachu Dyrekcji Kolei przy ul. Piłsudskiego. I właśnie wtedy Manifest został po raz pierwszy odczytany z balkonu budynku przez jednego z przybyłych członków PKWN, ale tak naprawdę zaczęto go publicznie eksponować dopiero po 1 sierpnia 1944 r., kiedy PKWN przeprowadził się do Lublina. Manifest zawisł wówczas w kilku punktach miasta. Zdjęcia zwykłych obywateli Lublina czytających ten dokument zamieszczono w pierwszych egzemplarzach dzienników prasowych Polski Lubelskiej. Potem znalazły się w podręcznikach historii, opatrzone kłamliwymi podpisami na temat miejsca i czasu jego uchwalenia. I tak było przez prawie pół wieku.

Deportacje z Polski Lubelskiej

Codziennością funkcjonowania Polski Lubelskiej były deportacje polskiej ludności do obozów pracy sowieckich gułagów. Deportowano nie tylko członków AK i innych podziemnych organizacji, ale także przedstawicieli ocalałej polskiej inteligencji. Wielu z nich na zawsze pozostało na nieludzkiej ziemi.

W sierpniu 1944 r. po wkroczeniu Armii Czerwonej na tereny Lubelszczyzny zaczęły się masowe deportacje Polaków do obozów sowieckiego gułagu. Wyglądały one jednak nieco inaczej niż deportacje polskiej ludności z Kresów, jakie zaczęły się w lutym 1940 r. i trwały do chwili niemieckiego ataku na Związek Sowiecki. Tym razem dla Sowietów nie liczyła się w takim stopniu ilość, ale przede wszystkim jakość deportowanych. Główna fala deportacji Polaków z terenów Polski Lubelskiej trwała do stycznia 1945 r., kiedy to stacjonująca na linii Wisły Armia Czerwona, zaczęła się przesuwać się w swoim marszu na Zachód. Objęły one przede wszystkim, członków Armii Krajowej (AK) i wszystkich struktur Polskiego Państwa Podziemnego (PPP), członków innych organizacji politycznych i konspiracyjnych, jakie działały w Polsce w okresie okupacji niemieckiej oraz przedstawicieli inteligencji. Wśród deportowanych znaleźli się także ci, wobec których Sowieci mieli jakiekolwiek podejrzenia, że mogą współdziałać w przyszłości z AK. Głównym celem deportacji było wyekspediowanie z Polski wszystkich osób, które mogły stanowić zagrożenie dla komunistycznej władzy w pierwszym okresie jej funkcjonowania w naszym kraju. Sowieci kalkulowali bowiem, że taka polityka na zajętych terenach Polski pozwoli znacznie szybciej zakorzenić się komunistom i umożliwi im zbudowanie zupełnie nowych struktur państwowych. Przewidywano, że deportowani będą mogli wrócić do kraju dopiero wówczas, gdy władza komunistów w Polsce ustabilizuje się. Oceniano jednak, że może to nastąpić dopiero po paru latach. Oprócz stacjonujących na terenie Polski Lubelskiej jednostek Armii Czerwonej w realizację deportacji zaangażowane zostały przede wszystkim organy sowieckiego kontrwywiadu wojskowego Smiersz oraz jednostki NKWD, jakie począwszy od lipca 1944 r. systematycznie napływały na zajęte przez Armię Czerwoną tereny. Cały proces deportacji przebiegał etapami. Pierwszą fazą było aresztowanie możliwie jak największej ilości członków AK i innych tajnych organizacji oraz tych, których podejrzewano o przynależność do nich. Potem był pobyt w aresztach NKWD i obozach filtracyjnych, gdzie prowadzono wobec nich śledztwa. Dopiero potem następowała kwalifikacja kandydatów do wywózki. Początkowo spośród aresztantów Sowieci starali się wyłuskiwać jedynie oficerów AK oraz osoby funkcyjne w strukturach polskiej konspiracji. Jednak w październiku 1944 r. odstąpiono od tej zasady i do transportów deportacyjnych kwalifikowano coraz częściej szeregowych członków organizacji. W dalszej kolejności kwalifikowane były osoby spoza tych grup. Wśród tych pokaźną grupę stanowili przedstawiciele lokalnej inteligencji: prawnicy, urzędnicy, lekarze, nauczyciele, ludzie ze środowiska akademickiego. Już od pierwszych dni pobytu Armii Czerwonej poszukiwano osób spośród wymienionych grup. Sowieckie NKWD dysponowało zresztą wiedzą na ich temat. Wiedzę tę dostarczały im komórki wywiadu usytuowane przy sowieckich grupach partyzanckich, jakie działały na terenie Polski w czasie okupacji niemieckiej. Potem źródłem wiedzy byli dla NKWD jej agenci, zazwyczaj zwerbowani w pierwszych miesiącach po wkroczeniu Armii Czerwonej. Jesienią 1945 r. spora część z nich została przekazana do dyspozycji UB. Przykładem takiej agentury była między innymi pracująca w Sztabie Komendy Okręgu Lubelskiego AK Helena Moor, ps. „Juka”, która została zwerbowana przez NKWD już w sierpniu 1944 r. i przez kilka miesięcy dostarczała kluczowych informacji na temat obsady lubelskich struktur AK. Potem oczywiście pracowała na potrzeby Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (WUBP) w Lublinie. Tego rodzaju agenci byli szczególnie cenni dla NKWD. Dzięki ich wiedzy możliwe było namierzenie i aresztowanie osób funkcyjnych w strukturach AK-owskiej konspiracji. Swoistą podstawą prawną dla Sowietów w organizowaniu deportacji z Polski Lubelskiej było podpisane z PKWN 26 lipca 1944 r. w Moskwie polsko – sowieckie porozumienie „O stosunkach między dowództwem sowieckim, a administracją na wyzwolonych terenach Polski”, które de facto poddawało jurysdykcji Armii Czerwonej wszelkie przestępstwa, jakie mogły być popełnione przez ludność cywilną na zajętych przez nią terenach. Właśnie to porozumienie dawało Sowietom „prawną podstawę” do zwalczania na zajętych terenach AK i innych podziemnych organizacji.

Początki deportacji

Aresztowania członków AK zaczęły się już od pierwszych dni po wkroczeniu Armii Czerwonej na Lubelszczyznę. Prawie natychmiast Sowieci uruchomili areszty i więzienia usytuowane najczęściej tam, gdzie zlokalizowali je wcześniej Niemcy. Lubelski zamek, jedna z najcięższych hitlerowskich katowni w okupowanej Polsce, stał się na nowo więzieniem, tym razem nadzorowanym przez NKWD. Więzienie na lubelskim zamku było w drugiej połowie 1944 r. centralnym więzieniem dla zajętych przez Sowietów terenów. Oprócz więzień i aresztów NKWD na terenie Polski Lubelskiej funkcjonowały także dziesiątki prowizorycznych obozów filtracyjnych, w których byli umieszczani aresztowani przez Sowietów AK-owcy. Jeden z takich obozów został usytuowany na terenie tzw. III pola byłego niemieckiego obozu koncentracyjnego na lubelskim Majdanku. Po fazie przesłuchań wyłuskiwano spośród wszystkich umieszczonych oficerów AK i osoby funkcyjne w konspiracji. Dopiero potem Sowieci organizowali transporty do obozów pracy w Związku Sowieckim. Pierwsze transporty odbywały się drogą lotniczą i siłą rzeczy były liczebnie ograniczone. Dopiero później – w kolejnych miesiącach 1944 r. transporty deportowanych odbywały się koleją i były znacznie większe. Pierwszy transport deportowanych drogą lotniczą miał miejsce już 11 sierpnia 1944 r., kiedy z sowieckiego lotniska w podlubelskim Świdniku przetransportowano do obozu w Kijowie 50 aresztowanych. Byli wśród nich między innymi Delegaci Powiatowi Rządu z Biłgoraja, Tomaszowa Lubelskiego i Chełma oraz oficerowie Lubelskiego Okręgu AK. Kolejne transporty lotnicze oficerów AK i członków Delegatury miały miejsce we wrześniu 1944 r. Wszystkie skierowane zostały do obozu w Charkowie. I tak 3 września wysłany został transport liczący kilkanaście osób. Byli wśród nich oficerowie lubelskiej AK i działacze delegatury. Grupę przetransportowano najpierw do więzień w Moskwie i Kijowie i dopiero po kilku miesiącach znaleźli się w sowieckich obozach pracy. Z aresztu przy ul. Chopina 18 w Lublinie do obozu w Charkowie 7 września 1944 r. wywieziona została kilkudziesięcioosobowa grupa żołnierzy AK z Okręgu Lublin. Znalazł się w niej m.in. Otmar Poźniak, ps. „Tyr” zastępca delegata Rządu RP na województwo lubelskie, a także kilku oficerów z 27 Wołyńskiej Dywizji AK, w tym m.in. ppor. Franciszek Krawczak, ps. „Żeliwo”, ppor. Edward Krasucki, ps. „Zołza”, por. Mścisław Sławomirski ps. „Prawdzic”. Tydzień później, 14 września 1944 r., do obozu w Charkowie wysłano samolotem kolejny transport. Była to kilkunastoosobowa grupa działaczy delegatury i oficerów AK z województwa lubelskiego. Wśród deportowanych był m.in. Jan Posadyn – szef Kierownictwa Walki Podziemnej na okręg lubelski. W transporcie tym znajdowała się również grupa oficerów z 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty. Dwa dni później w kolejnym transporcie lotniczym z lotniska w Świdniku przetransportowano do Charkowa kilku oficerów Polskiej Armii Ludowej (PAL) których aresztowano w okolicach Warszawy.

Deportacje nabierają rozpędu

W drugiej połowie września 1944 r. sowieckie władze organizowały już dla deportowanych transporty kolejowe. Pierwszy taki transport miał miejsce 23 września 1944 r., kiedy ze stacji kolejowej Lublin – Tatary wywieziono 213 oficerów i podoficerów AK. Trafili oni do obozu pracy w Riazaniu. Potem były kolejne tego typu transporty. Łącznie w ośmiu transportach, jakie miały miejsce we wrześniu 1944 r., z Lubelszczyzny przetransportowano do Związku Sowieckiego około 400 oficerów, podoficerów oraz działaczy Delegatur Rządu RP różnego szczebla. Jesienią 1944 r. transporty deportowanych były znacznie większe. I tak 13 listopada 1944 r. z obozu filtracyjnego nr 173 w Sokołowie Podlaskim wysłany został kilkusetosobowy transport aresztowanych żołnierzy AK, do obozu pracy w Borowiczach. W transporcie tym były 1273 osoby. Pięć dni później – 18 listopada 1944 r. – ze stacji kolejowej w Lublinie odszedł kolejny transport. Znaleźli się w nim żołnierze AK aresztowani na terenach południowej i wschodniej Lubelszczyzny, przede wszystkim z powiatów Tomaszów, Zamość, Krasnystaw, Hrubieszów, a także z powiatów Kraśnik, Lubartów i Puławy. Wśród deportowanych tym transportem było także kilkadziesiąt osób aresztowanych w tzw. „kotłach” zorganizowanych przez NKWD na terenie Lublina. Łącznie w transporcie, jaki ruszył z Lublina 18 listopada 1944 r. było to 896 osób. 30 listopada 1944 r. miał miejsce kolejny transport ze wspomnianego wcześniej obozu filtracyjnego w Sokołowie Podlaskim. Tym razem transport liczył aż 1510 osób. Wszystkie wspomniane wyżej transporty trafiły do wymienionego obozu w Borowiczach. Deportacje drogą kolejową miały miejsce także w innych województwach wchodzących w skład Polski Lubelskiej. Już na początku września 1944 r. transporty deportowanych organizowano z Białostocczyzny. Pierwsze z nich miały miejsce 5 i 13 września 1944 r., kiedy ze stacji kolejowej w Białymstoku wyekspediowano do obozu w Riazaniu 62 oficerów AK. Największe białostockie transporty deportowanych ekspediowano jesienią 1944 r. W czterech wielkich transportach wywieziono wtedy łącznie 3700 AK-owców. Transporty z Białegostoku były kierowane przeważnie do obozów pracy w Riazaniu i Ostaszkowie. Jesienią 1944 r. zorganizowano również dwa duże transporty z Przemyśla, w ramach których wywieziono ponad 1300 członków AK i innych konspiracyjnych organizacji. Transporty te trafiły do obozów w Riazaniu i Borowiczach.

Transporty deportacyjne miały miejsce również w pierwszych miesiącach 1945 r. Najwięcej z nich wysłano z Białegostoku i Ciechanowa. Ich miejscem przeznaczenia były przede wszystkim obozy w Stalinogorsku, Charkowie i Tule. W styczniu 1945 r. miał także miejsce transport ze wspomnianego obozu w Sokołowie Podlaskim Znaleźli się w nim, aresztowani w okresie listopada i grudnia 1944 r., członkowie struktur AK z Lubelszczyzny i Podlasia. Kolejny transport deportowanych ruszył 21 stycznia 1945 r. z Lublina. Tym razem znaleźli się w nim więźniowie lubelskiego zamku, z których większość została tam osadzona w październiku i listopadzie 1944 r. Transport ten liczył prawie 800 osób. Wśród „pasażerów” tego transportu byli również przedstawiciele inteligencji, aresztowani przez NKWD i UB na terenie południowej Lubelszczyzny. Transport ten został skierowany do obozów pracy w Nagornej i Kizlu. 16 lutego 1945 r. ze stacji kolejowej w Dęblinie ruszył największy transport deportowanych. Znalazło się w nim aż 2018 osób, w większości członków AK. Został on skierowany do obozów pracy Baskaja i Kizel. Tamten transport wyróżnił się spośród innych znacznie większą śmiertelnością wśród deportowanych. W czasie transportu zmarło aż 316 osób. Ostatni transport deportowanych z zajętych przez Armię Czerwoną terenów Polski miał miejsce 21 kwietnia 1945 r. Zakwalifikowano do niego 400 więźniów I Specjalnego Obozu Zarządu Informacji WP w Skrobowie koło Lubartowa. W rzeczywistości był to obóz nadzorowany przez NKWD. Spora część z nich była żołnierzami 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty, która swój szlak bojowy zakończyła na Lubelszczyźnie. Deportacja więźniów Skrobowa miała miejsce 27 marca 1945 r., po tym, jak z obozu uciekło 48 więźniów. Wszyscy zostali przetransportowani do obozu pracy w Stalinogorsku. Polscy historycy szacują ostrożnie, że w okresie od jesieni 1944 r. do wiosny 1945 r. Sowieci deportowali z Polski co najmniej 50 tysięcy polskich obywateli. Jednak zweryfikowanie tych szacunków wymaga przeprowadzenie skrupulatnych badań, co jest uzależnione przede wszystkim od dostępu do archiwów Federacji Rosyjskiej.

Losy deportowanych

Deportowani w okresie od sierpnia 1944 r. do kwietnia 1945 r. polscy obywatele przebywali w ponad 110 obozach, zlokalizowanych głównie w europejskiej części Związku Sowieckiego. Obozy, w których umieszczano Polaków, były w większości typowymi obozami pracy sowieckiego gułagu, nastawionymi na eksploatację niewolniczej siły roboczej w kopalniach węgla kamiennego (Donbas, Nagorna, Ustie, Samocwiet), węgla brunatnego (Stalinogorsk), kombinatach przemysłowych (Borowicze, Czelabińsk, Krasne). Najcięższe jednak warunki panowały w obozach Ustie, Borowicze, Samocwiet.

Jak wyglądała rzeczywistość we wspomnianych obozach pokazują znajdujące się w zbiorach Centralnego Archiwum Wojskowego (CAW) sprawozdania sowieckich władz z kontroli obozu w Borowiczach. W obozie tym na początku 1945 r. przebywało 4 893 Polaków, w większości członków AK, przetransportowanych z terenów Polski Lubelskiej w okresie listopada i grudnia 1944 r. W jednym z tych sprawozdań czytamy: „po kwarantannie, w styczniu 1945 r., cały zdrowy kontyngent Polaków został rozmieszczony w 2 oddziale obozu i zatrudniony przy robotach budowlanych kopalni. W 3 oddziale obozu Polacy byli zatrudniani przy różnych lekkich pracach. Wszyscy chorzy i osłabieni skierowani zostali do oddziału Nr 3 ozdrowieńców. Wykorzystanie do pracy kontyngentu na budowie kopalń zorganizowano [w systemie] trzyzmianowym po 8 godzin, bez przerwy na obiad… W wyniku niezadowalającego wyżywienia (10-godzinna przerwa między posiłkami), niesprzyjających warunków klimatycznych, braku odzieży roboczej i właściwego obuwia, obniżył się stan fizyczny Polaków, zwiększyła się zachorowalność i śmiertelność”. Tak naprawdę sowieckie władze kontrolujące obóz w Borowiczach interesowała wyłącznie wydajność pracy umieszczonych w nim Polaków, którą oceniano bardzo nisko. Warunki życia więźniów interesowały komisję tylko o tyle, o ile mogło to mieć wpływ na podniesienie wydajności ich pracy. Tymczasem śmiertelność w obozie oscylowała w granicach 10 proc. stanu osobowego, a zdecydowana większość więźniów już w pierwszych miesiącach pobytu w nim, z powodu różnego rodzaju chorób przeszła przez obozowy lazaret. Jesienią 1945 r. Sowiecka komisja kontrolna prognozowała, że „trudne warunki pracy w górniczych oddziałach i zbliżająca się zima mogą jeszcze bardziej zwiększyć liczbę chorych i osłabionych i spowodować większą śmiertelność”. Mimo tych uwag nie podjęto żadnych działań, aby położenie polskich więźniów uległo poprawie.

Jak wyglądały dalsze losy osadzonych w sowieckich obozach pracy Polaków?

Odpowiedź na to pytanie jest bardzo trudna, z uwagi, jak wspomniano, na brak dostępu do dokumentów sowieckich. Począwszy jednak od lata 1945 r. polscy więźniowie byli zwalniani z obozów, ale nie wszyscy i nie wszędzie. Dyrektywa NKWD nr 103 z 29 czerwca 1945 r. mówiła że w pierwszej kolejności do zwolnienia mogą być zakwalifikowani chorzy i trwale niezdolni do pracy. Wydaje się, że ta pierwsza fala zwolnień mogła mieć związek z konferencją, jaka miała miejsce w Moskwie w dniach 17-21 września 1945 r. Uczestniczyli w niej przedstawiciele rządu Rządu Tymczasowego RP i część polityków emigracyjnych skupionych wokół byłego premiera rządu w Londynie, Stanisława Mikołajczyka. Jej wynikiem było zawarcie pomiędzy obydwoma stronami porozumienia, w rezultacie którego 28 czerwca 1945 r. powstał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej (TRJN) z udziałem przedstawicieli obydwu stron. W każdym razie w trakcie tej konferencji jednym z poruszonych tematów była sprawa deportowanych do Związku Sowieckiego Polaków, po tym jak Armia Czerwona zajęła obszary na zachód od Linii Curzona. Jednak ta pierwsza fala zwolnień objęła zaledwie niewielką część, spośród wszystkich, przebywających w sowieckich obozach Polaków. Zdecydowana większość z nich mogła wrócić do Polski dopiero rok później, kiedy miała miejsce kolejna fala powrotów. Wtedy komunistyczna władza w Polsce już mocno okrzepła, a jej aparat bezpieczeństwa przejmował od NKWD wszystkie funkcje nadzoru nad polskim społeczeństwem. Nie wszyscy deportowani powrócili wówczas do Polski. Zdarzało się, że polscy więźniowie wracali do swojej ojczyzny dopiero w następnych latach. Były nawet przypadki kiedy ten powrót miał miejsce dopiero w latach 50-tych.

Tak, czy inaczej deportacje Polaków z Polski Lubelskiej, jakie miały miejsce od sierpnia 1944 r. do kwietnia 1945 r. to najbardziej ponura karta w historii powojennej Polski. Karta jeszcze gruntownie nie zbadana przez polskich historyków. Powojenne deportacje Polaków do Związku Sowieckiego to również dowód na to, jak dalece komunistyczne władze w Polsce były wówczas zależne od Sowietów.

Propagandowa zbrodnia w Wierzchowinach

Zbrodnia w Wierzchowinach stała się po wojnie sztandarowym symbolem zbrodniczości Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ). Nawet dzisiaj, ustalona przez komunistów wersja zdarzeń, jakie miały miejsce 6 czerwca 1945 r. w Wierzchowinach, mimo coraz większych wątpliwości, pozostaje nienaruszona. Ustalenie tego, kto faktycznie wymordował ukraińskich mieszkańców wsi jest nadal wyzwaniem dla polskich historyków.

W powojennej komunistycznej propagandzie położone niedaleko Chełma na Lubelszczyźnie Wierzchowiny stały się dla komunistów czymś w rodzaju Katynia. W propagandowym przekazie to była cicha lubelska wieś, zamieszkała przez spokojnych mieszkańców, którzy zostali znienacka napadnięci i bestialsko wymordowani przez zwyrodniałych bandytów z Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ). Miało to miejsce w dopiero co wyzwolonej przez Armię Czerwoną Polsce, której mieszkańcy myśleli tylko o tym, jak wydajnie włączyć się w powojenną odbudowę kraju. Sprawcą tego mordu miał być oddział pod dowództwem niejakiego kapitana Mieczysława Pazderskiego, „Szarego” – herszta terrorystyczno – rabunkowych band NSZ na Lubelszczyźnie. Wśród 194 zamordowanych ofiar mieli być starcy, kobiety, a nawet kilkuletnie dzieci. To miała być zbrodnia jakiej nikt, nigdy nie dopuścił się w powojennej Polsce.

Komunistyczna propaganda, przez kolejne miesiące jakie minęły od zbrodni starała się na wszelkie sposoby wykorzystać tę zbrodnię do uzasadnienia konieczności całkowitego i ostatecznego rozprawienia się z istniejącym w kraju bandyckim podziemiem. Wierzchowińską zbrodnię przedstawiano jako wyraz całkowitego „zdziczenia faszystowskich niedobitków”, które to określenie w komunistycznej propagandzie na trwałe przylgnęło do żołnierzy NSZ. Komunistyczna prasa nie zawahała się nawet publikować drastycznych zdjęć zamordowanych w Wierzchowinach ofiar, a nagłówki gazet głośno przypominały o tym co się tam stało. Przy każdym procesie sądowym z udziałem żołnierzy NSZ zbrodnia w Wierzchowinach była wskazywana jako najlepszy dowód na zbrodniczość tej organizacji. I nawet wtedy, gdy podziemie było już w Polsce rozbite, Wierzchowiny nadal były obecne w komunistycznej propagandzie, która wtedy skupiła się już na budowaniu legendy tych, którzy w pierwszych powojennych latach mieli bohatersko walczyć w obronie ludowej władzy. NSZ-towscy zbrodniarze z Wierzchowin mieli być dla „utrwalaczy” władzy ludowej kontrastem, mającym lepiej pokazywać ich heroizm. W takiej wersji weszły również do historii, pisanej pod dyktando komunistów. Tak było przez kilkadziesiąt lat. Dopiero gdy nastała wolna Polska, pojawiły się pierwsze pytania, poddające w wątpliwość wersję zdarzeń ustaloną przez komunistów.

Mimo rodzących się wątpliwości, Wierzchowiny pozostały zbrodnią NSZ, co sprawia, że historyczny obraz tej organizacji pozostaje mocno wypaczony.

Spróbujmy zatem wrócić do pytań, które nieuchronnie nasuwają się w przypadku zbrodni w Wierzchowinach, a przede wszystkim do pytania na czym tak naprawdę tę historię zbudowano!

Procesowy dowód zbrodni

Większość wiadomości o zbrodni w Wierzchowinach oparto na sfabrykowanych materiałach propagandowych. Znajdujące się w archiwach IPN dokumenty archiwalne UB pozwalają jedynie na częściową rekonstrukcję wydarzeń. Nie rozwiewają wielu zasadniczych wątpliwości, a czasami bywa, że je wręcz dodatkowo wzmacniają. Wśród wielu dokumentów dotyczących zbrodni w Wierzchowinach, jakie znajdują się dzisiaj w archiwach IPN, jest między innymi meldunek dowódcy jednego z oddziałów Akcji Specjalnej (AS) w Okręgu Lubelskim NSZ – ppor. Romana Jaroszyńskiego „Romana”. Meldunek datowany jest na 16 czerwca 1945 r. i skierowany był do Komendy Okręgu Lubelskiego NSZ. Miał zostać sporządzony na polecenie zastępcy komendanta Okręgu Lubelskiego NSZ – Władysława Żwirka „Romana”, „Wysokiego”. Ppor. Jaroszyński pisał w nim: „Melduję, że 6 czerwca 1945 r. oddziały NSZ pod dowództwem kapitana Szarego, które wchodziły w skład oddziału kpt. »Szarego«, ppor. Jacka, ppor. Romana, st. sierż. Zemsty i sierż. Sokoła udały się na akcję, na wieś ukraińską Wierzchowiny, która jest położona na granicy pow. krasnostawskiego i hrubieszowskiego. Sama wieś składa się z Ukraińców, z wyjątkiem kilku rodzin polskich z dokładnością do 5 rodzin. Mieszkańcy wsi Wierzchowiny byli sami konfidenci – tacy byli, a nawet większość, którzy pracowali w resorcie NKWD i w postaci wywiadów dostarczali swoim przełożonym bardzo cennych materiałów, a mianowicie praca ich polegała na tym, ażeby jak najwięcej niszczyć Polaków zdrowo myślących, znaczy takich którzy byli i są przeciwko obecnemu rządowi. Tropili za oddziałami NSZ lub za oddziałami AK, wysłali meldunki do NKWD i wówczas odbywały się z ich poręki potyczki między resortem i oddziałami Akcji Specjalnej, gdzie w każdej potyczce ginęli najlepsi Polacy.”

Ten fragment dokumentu pokazuje rolę mieszkańców Wierzchowin w toczącej się walce pomiędzy podziemiem a siłami komunistycznej władzy. Może również stanowić tło wydarzeń jaki miały miejsce w Wierzchowinach. W dalszej części dokument zawiera opis akcji w Wierzchowinach, która miała przebiegać następująco: „[…] dowództwo NSZ, aby położyć kres temu i zapobiec dalszemu mordowaniu i ściganiu Polaków i ich rodzin, wydało rozkaz, aby mieszkańców wsi Wierzchowiny, co do jednego wymordować, toteż 6 czerwca 1945 r. oddziały pod dowództwem kpt. »Szarego« o godz. 12.15 przybyły do wsi Wierzchowiny, by wykonać akcje na zbrodniarzach. Akcja trwała do godziny 15.10. W czasie akcji przede wszystkim wystrzelano wszystkich mieszkańców pochodzenia ukraińskiego, młodych zaś męczono w celu wydobycia broni, która była używana na Polaków, co się okazało słuszne, gdyż wydobyto z nich kilka automatów i granatów. W powyższej wsi został wymordowane 194 osoby pochodzenia ukraińskiego. O godz. 15.30 nasze oddziały opuściły miejsce […]”.

Ten fragment meldunku jednoznacznie przypisuje sprawstwo zbrodni w Wierzchowinach oddziałowi, a raczej zgrupowaniu oddziałów dowodzonych przez kpt. Mieczysława Pazderskiego „Szarego” . Meldunek również precyzyjnie określa czas trwania akcji w Wierzchowinach i liczbę ofiar. Jednoznaczność tego fragmentu meldunku sama w sobie musi budzić spore wątpliwości z dwóch zasadniczych powodów. Po pierwsze ppor. Jaroszyński mówi bez skrupułów o wydaniu przez dowództwo organizacji rozkazu o wymordowaniu wszystkich mieszkańców Wierzchowin. Jest zatem oczywistym, że NSZ wydał wyrok śmierci na Wierzchowiny. Po drugie precyzyjnie podaje liczbę ofiar (194), która to liczba wymagała ustalenia na miejscu, co w sytuacji dramatyzmu jaki towarzyszyć miał akcji : „młodych zaś męczono w celu wydobycia broni” wydaje się mało możliwe do dokonania w takich warunkach. Dalej meldunek ppor. Jaroszyńskiego opisuje trasę przemieszczania się oddziału „Szarego”. 8 czerwca 1945 r. oddział miał przybyć do miejscowości Huta, gdzie pomimo wcześniejszych potyczek z operującymi w okolicy siłami NKWD i wbrew partyzanckim regułom zdecydował się pozostać aż przez dwa dni. Gdy 10 czerwca 1945 r. w godzinach rannych oddział postanowił wyruszyć z miejsca swojego postoju okazało się, że jest otoczony przez znaczne siły przeciwnika. W wyniku tego znalazł się w kotle okrążenia, ostrzeliwany ze wszystkich stron. Ppor. Jaroszyński szacuje w swoim meldunku, że siły NKWD, które okrążyły oddział liczyły 1800 żołnierzy, miały więc sześciokrotną przewagę nad ludźmi „Szarego”. Autor meldunku nie omawia jednak szczegółowo przebiegu walki, przechodząc od razu do rezultatu całego starcia. A te jak mówi meldunek ppor Jaroszyńskiego były dla partyzantów tragiczne: zabici zostali dowódca kpt. „Szary”, ppor. „Jacek”, 11 żołnierzy, 3 kobiety oraz utracono należący do oddziału cały tabor. Z kolei straty nieprzyjaciela ppor. Jaroszyński szacuje na około 40 zabitych. W ostatnim fragmencie meldunku pada między innymi stwierdzenie: „[…] oddziały nasze w stanie rozbitym, małymi grupami udały się na poszczególne placówki. Por »Bystry« z 25 ludźmi udał się w kierunku Łęcznej. »Zemsta« również udał się w tym kierunku z 20 ludźmi. Oddziały »Sokoła« i »Jacka« udały się w swoje rejony wraz z moimi 30 ludźmi […]”.

Cytowany dokument jest zaledwie jednym z kilku dokumentów organizacyjnych NSZ, na podstawie których bezpieka zbudowała obraz zbrodni w Wierzchowinach. Wspomniany meldunek w formie odpisu znajduje się między innymi w aktach śledczych 24 oficerów i żołnierzy zgrupowania „Szarego”, którzy w 1946 r. zostali skazani przez Sad Okręgowy w Warszawie za akcję w Wierzchowinach. Wśród tej grupy był oczywiście sam autor meldunku – ppor. Jaroszyński.

Wątpliwości

Wątpliwości dotyczące przebiegu akcji w Wierzchowinach budzi nie tylko treść wspomnianego meldunku, ale i sam jego autor. Rodzą się one zwłaszcza po dokładnym przestudiowaniu akt skazanych w 1946 r. przez Sąd Okręgowy w Warszawie żołnierzy lubelskiego NSZ. Proces przed warszawskim sądem, który miał pierwotnie dotyczyć udziału żołnierzy NSZ w „mordzie w Wierzchowinach” szybko przerodził się w sąd nad całą organizacją. Spośród 23 skazanych wówczas żołnierzy NSZ, formalnie żadnemu nie udowodniono bezpośredniego udziału w egzekucji mieszkańców Wierzchowin. Z zeznań zastępcy komendanta Okręgu Lubelskiego NSZ Władysława Żwirka „Wysokiego” składanych na procesie wynika, że tuż przed okrążeniem miejscowości Huta, w której stacjonował oddział „Szarego”, jego dowódca zdołał mu przedłożyć własny meldunek na temat przeprowadzonej akcji w Wierzchowinach. Ten jednak, jak się okazało na procesie, miał nie zachować się. Ale do Żwirka, tak przynajmniej wynika z jego zeznań, miał się później zgłosić również ppor Jaroszyński, który ustnie nakreślił mu obraz działań oddziału. Żwirek jednak miał zażądać od ppor. Jaroszyńskiego meldunku na piśmie, sugerując jednocześnie, aby ten pominął akcję wierzchowińską, bo na ten temat posiadł już on wiedzę z meldunku kpt. „Szarego”. Gdy w warszawskim sądzie okazano Żwirkowi meldunek Jaroszyńskiego, ten zakwestionował okazany mu dokument, podkreślając jednocześnie, że jest on zupełnie inaczej zredagowany i na zupełnie innym papierze. Żwirek zwrócił również sądowi uwagę, że jedynie środkowy fragment tego meldunku jest zbliżony do tego jaki został mu przedłożony przez ppor. Jaroszyńskiego. To spowodowało zamieszanie w sądzie, który zarządził wówczas przerwę. Ten fragment procesu czytelnie jednak wykazał, że kluczowy dla przebiegu procesu dokument, mający dowodzić zaplanowania i wykonania akcji w Wierzchowinach przez dowództwo NSZ, tak naprawdę może być dokumentem zmanipulowanym, zapewne już na etapie prowadzonego przez UB śledztwa. W trakcie procesu, nie tylko sam wspomniany meldunek wzbudził poważne wątpliwości co do przyjętej wersji zdarzeń w Wierzchowinach. Jeszcze większe zrodziła postawa samego Jaroszyńskiego w trakcie procesu. Zgodził się on być głównym świadkiem, potwierdzającym przyjętą wersję przebiegu zdarzeń. Jaroszyński w swoich zeznaniach stwierdzał m. in.: „widziałem kilka wypadków mordowania dzieci, kobiet, starców i mężczyzn, którzy tam żyli”. W dalszej części zeznań opisywał poszczególne zdarzenia tak: „byłem świadkiem jak jedno niemowlę wyciągnął jeden z żołnierzy za nogi i wyrzucił przez zamknięte okno na jezdnię”. Trudno jest jednak dać w pełni wiarę zacytowanym wyżej fragmentom zeznań Jaroszyńskiego, ponieważ ten, jak sam wcześniej zeznał, nie uczestniczył bezpośrednio w akcji, lecz znajdował się na pobliskiej drodze. Nie był więc w centrum wydarzeń, jakie działy się we wsi. Nawet nie to nasuwa najwięcej wątpliwości wobec jego osoby. Czytając stenogramy całego procesu trudno nie odnieść wrażenia, że ppor. Jaroszyński postanowił za wszelka cenę ratować przede wszystkim siebie, idąc przy tym na pełną współpracę z komunistyczną władzą. W trakcie procesu postanowił zeznawać wszystko to, co sąd i prokurator życzyli sobie usłyszeć. Złożył również w sądzie obszerną samokrytykę. Między innymi chwalił ustrój komunistyczny oraz potępiał rząd polski w Londynie. Odcinając się całkowicie od działalności NSZ wywoływał momentami śmiech na sali sądowej, pomimo tragizmu całej sytuacji. Jednak taka postawa nie uchroniła go przed najbardziej tragicznym scenariuszem. 19 marca 1946 r. Wojskowy Sąd Okręgowy w Warszawie skazał go wraz z sześcioma innymi oskarżonym żołnierzami NSZ na karę śmierci. Został stracony 24 maja 1946 r.

Ku historycznej prawdzie

Meldunek ppor. Romana Jaroszyńskiego nie jest jedyną wątpliwością jaka rodzi się odnośnie do przebiegu wydarzeń, jakie miały miejsce 6 czerwca 1945 r. w Wierzchowinach. Jest ich znacznie więcej. Te jednak nadal nie mają specjalnego wpływu na istniejący obraz tego wydarzenia. Jest on w swoim zasadniczym kształcie dzisiaj taki sam jak ten, który ustalono w wyniku śledztwa UB, Prokuratury i procesu NSZ-towców przed Sądem Okręgowym w Warszawie w 1946 r. Obraz ten znalazł się później w napisanej przez komunistów historii. Jego przekaz jest jasny: NSZ to zbrodnicza organizacja, która dokonała bestialskiego mordu na 194 bezbronnych mieszkańcach Wierzchowin. I to był zaplanowany i z premedytacją przeprowadzony mord.

Taki przekaz funkcjonuje nadal, pomimo dwudziestu pięciu lat wolnej Polski, istnienia IPN i dziesiątek wydanych książek na temat powojennego antykomunistycznego podziemia. Najbardziej przykre jest to, że nic nie wskazuje, że może się on kiedyś zmienić.

Pewne jest jedno: Narodowe Siły Zbrojne były organizacją prowadzącą walkę z okupantem w czasie dwóch konspiracji: antyniemieckiej i antykomunistycznej. Poniosły w tej walce wiele ofiar, których szczątki spoczywają jeszcze w wielu bezimiennych mogiłach. To przede wszystkim im należy się historyczna prawda. I w imię tej prawdy sprawa Wierzchowin powinna zostać dogłębnie wyjaśniona.

Sfałszowane referendum

30 czerwca 1946 r. odbyło się w Polsce referendum, które dla komunistów miało być próbą generalną przed pierwszymi po wojnie wyborami. Pomysł przeprowadzenia referendum podsunął im ich największy przeciwnik – PSL.

W niedzielę, 30 czerwca 1946 r. od samego rana sytuacja w kraju była gorączkowa. Po kilku miesiącach przygotowań zaczynało się referendum ludowe. Wokół lokali wyborczych pełno było milicji i funkcjonariuszy UB. Czuć było atmosferę rosnącego z godziny na godzinę napięcia. Nie mogło być inaczej. Z perspektywy zdominowanych przez komunistów władz, referendum miało być politycznym testem przed mającymi się odbyć wyborami parlamentarnymi – pierwszymi w powojennej Polsce. Pytania referendalne były stosunkowo proste: „czy jesteś za zniesieniem Senatu”, „czy chcesz utrwalenia w przyszłej Konstytucji ustroju gospodarczego, zaprowadzonego przez reformę rolną i unarodowienia podstawowych gałęzi gospodarki krajowej, z zachowaniem ustawowych uprawnień inicjatywy prywatnej” oraz „czy chcesz utrwalenia zachodnich granic Państwa Polskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej?”. Dla zmęczonych wojenną zawieruchą i trudami powojennego życia tysięcy Polaków pytania te na pierwszy rzut oka mogły wydawać się proste a nawet oczywiste, ale takimi w rzeczywistości nie były. Tak czy inaczej, spora część Polaków zamierzała wziąć udział w referendum. Jeszcze więcej z nich znalazło się w tym dniu w sytuacji przymusu. Od samego rana w fabrykach, urzędach, instytucjach państwowych i wojsku była presja, aby oddać głos. Władze zadbały o to, aby nie tylko wszyscy wzięli udział w ludowym referendum, ale też by zagłosowali w nim w określony sposób. Jak później wspominał Karol Popiel – lider opozycyjnego Stronnictwa Pracy (SP) – „całe jednostki wojskowe, niemal na komendę, jawnie, tak jak przykazał dowódca, oddawały kartki z głosem na: TAK. Podobnego rodzaju presje miały miejsce w urzędach i fabrykach”. Organizatorzy referendum nie zapomnieli nawet o analfabetach, których liczba wśród polskich obywateli mogła wówczas sięgać 4 milionów. Ci również otrzymali od władzy możliwość zagłosowania w referendum. Oddanie przez nich wyborczego głosu zostało zorganizowane w sposób, który jeszcze przed rozpoczęciem referendum zwrócił uwagę włoskiego ambasadora w Warszawie. Eugeniusz Reale, bo o nim mowa, który od początku z uwagą śledził przygotowania do referendum, w depeszy do centrali w Rzymie opisywał to tak: „Analfabeci będą mogli udzielać odpowiedzi negatywnej lub pozytywnej przy pomocy znaków minus i plus zaś białe kartki będzie się uważać za odpowiedź pozytywną na wszystkie trzy pytania referendum”. W opinii włoskiego dyplomaty tego rodzaju metoda mogła jedynie służyć do powiększania liczby pozytywnych odpowiedzi wyborców na referendalne pytania. Ale nie tylko atmosfera wyborczego przymusu i kwestie organizacyjne mogły wzbudzać wówczas kontrowersje. O wiele bardziej niepokoić mogła kampania przedreferendalna, w trakcie której władze brutalnie atakowały działaczy Polskiego Stronnictwa Ludowego – największego konkurenta komunistycznej Polskiej Partii Robotniczej (PPR). Jednak wtedy 30 czerwca 1946 r. wydawało się, że istnieje jeszcze jakaś szansa na wyborcze zwycięstwo PSL. Nadzieje te mogło wzmacniać to, co stało się dzień wcześniej w Warszawie.

29 czerwca na stadionie Wojska Polskiego rozgrywano mecz piłki nożnej Polska – Jugosławia. Pojawili się na nim lider PSL i urzędujący wicepremier pozornie koalicyjnego rządu (Rząd Jedności Narodowej) Stanisław Mikołajczyk. Kiedy został zauważony przez publiczność doszło do politycznej demonstracji. Tysiące ludzi zaczęły skandować: „Niech żyje Mikołajczyk! Niech żyje!” Długotrwałe okrzyki robiły niesamowite wrażenie. Nigdy wcześniej żadnemu politykowi nie zgotowano takiej owacji. Ponieważ mecz transmitowało na żywo Polskie Radio, o entuzjastycznym powitaniu lidera PSL wiedział już prawie cały kraj, ale tamta siła poparcia dla PSL i Stanisława Mikołajczyka nie przełożyła się na ostateczne wyniki referendum.

Władza ogłasza wyniki głosowania

Pierwsze dni po referendum wydawały się jeszcze wzmacniać nadzieję na to, że ilość negatywnych odpowiedzi na pierwsze referendalne pytanie, pokaże siłę poparcia dla PSL, które tak właśnie zalecało głosować Polakom. Na pewno nadzieje te wzmacniały wyniki w poszczególnych województwach i miastach, a potem pierwsze cząstkowe wyniki referendum, jakie ludowcy przekazali opinii publicznej. Już w poniedziałek, 1 lipca, wydawany przez krakowski PPS dziennik „Naprzód” opublikował wyniki głosowania w samym Krakowie. Wynikało z nich, że na pierwsze pytanie 84 proc. głosujących odpowiedziało „nie”, na drugie 59 proc. „nie” i na trzecie prawie 30 proc. Potem w następnych dniach PSL-owska „Gazeta Ludowa” zaczęła ogłaszać wyniki głosowania w innych częściach kraju. Wtedy do akcji weszła cenzura, brutalnie zakazując publikowania jakichkolwiek dalszych informacji o wynikach głosowania. Pierwszą urzędową wykładnię wyników referendum dał wicepremier Władysław Gomułka. Przemawiał 6 lipca na zebraniu aktywu PPR i PPS w Warszawie. Było to, jak określił wówczas Gomułka, „przed ustaleniem ostatecznych wyników”, a nie jak powinien powiedzieć „przed obliczeniem ostatecznych wyników”. I sekretarz KC PPR bez zająknięcia się stwierdził wówczas, że „obóz demokracji odniósł zwycięstwo!”. Zrobił to, gdy nie było jeszcze żadnych oficjalnych wyników, ale Gomułka już wiedział, jakie będą owe ostateczne wyniki. Gdy prezes PSL interweniował u Władysława Gomułki w sprawie przeciągania się ogłoszenia oficjalnych wyników referendum, ten w końcu odpowiedział mu: „Idź Pan na skargę do Churchilla.” To był kolejny sygnał, że dojdzie do wyborczego oszustwa. Oficjalne wyniki zostały ogłoszone dopiero 12 lipca. Było to jednak prawie dwa tygodnie po tym, kiedy miało miejsce głosowanie. Według wspomnianego komunikatu spośród 13 604 451 uprawnionych do głosowania, w wyborach wzięło udział 11 857 986, czyli prawie 85,5 proc. Na pierwsze pytanie referendum, „tak” miało odpowiedzieć 7 844 522 głosujących, czyli 68 proc. Na pytanie drugie „tak” odpowiedziało 8 896 105, czyli prawie 77,5 proc i na pytanie trzecie „tak” odpowiedziało 10 534 697, czyli aż 91,5 proc. Wyniki te natychmiast powieliły PPR-wskie media, a potem wydrukowano je w urzędowym Monitorze Polskim. Było już jasne, że komuniści z PPR i ich sojusznicy z PPS, SD i SL (Blok Demokratyczny) sfałszowali wybory. Co do tego nie mogło być żadnych wątpliwości. Już pierwsze cząstkowe i opublikowane w prasie wyniki mówiły zupełnie co innego. Żadnych wątpliwości, że zostały one sfałszowane nie miało PSL, które złożyło protest, wskazując jednoznacznie, że dokonano fałszerstwa. Sekretarz NKW PSL poseł Stanisław Wójcik, złożył na ręce Generalnego Komisarza Głosowania Ludowego Wacława Barcikowskiego oficjalny protest. To był liczący 165 stron maszynopis, w którym między innymi podane zostały faktyczne wyniki głosowania w poszczególnych województwach, jak również opisano przypadki ewidentnego łamania prawa, jakie działacze PSL odnotowali w całym kraju. Niezależnie od tego lokalne ogniwa PSL składały protesty szczegółowe w terenie. Żaden z tych protestów nie odniósł oczekiwanego skutku. 13 lipca w Warszawie premier Mikołajczyk urządził jeszcze konferencję prasową z udziałem korespondentów prasy zagranicznej. Mikołajczyk rozdał im szczegółowo przygotowaną informację na temat faktycznego przebiegu referendum w kraju. Wyraził również swoje obawy czy w Polsce mogą odbyć się rzeczywiście wolne wybory. Ale to również nie miało już żadnego znaczenia, poza ich propagandowym wydźwiękiem na Zachodzie. Wyborcze fakty stworzyli już komuniści z PPR i ich sowieccy instruktorzy od głosowania. Ci byli w Polsce zanim jeszcze miało miejsce referendum.

Pod okiem Sowietów

Ujawnione przed kilkoma laty przez historyka rosyjskiego „Memoriału” prof. Nikitę Pietrowa dokumenty z sowieckich archiwów potwierdziły wcześniejsze przypuszczenia polskich historyków, że za sprawą sfałszowania wyników referendum stali Sowieci. Pietrowowi udało się dotrzeć m.in. do raportów sowieckiego Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego (MGB) dla Stalina na temat działalności specjalnej grupy operacyjnej, którą w czerwcu 1946 r. skierowano do Warszawy, aby tu na miejscu pomogła w dokonaniu fałszerstwa wyników głosowania. Na czele tej grupy stał płk Aron Pałkin, który był jednym z najlepszych specjalistów NKWD, a potem MGB od dokonywania fałszerstw. Przez wiele lat był szefem Samodzielnego Wydziału „D”, który odpowiadał za ekspertyzy dokumentów oraz przygotowanie fałszywych dokumentów dla sowieckiego wywiadu. Pałkin był z pochodzenia Żydem. Znał biegle kilka języków, w tym także polski. Wraz ze swoimi ludźmi przybył do Warszawy już 20 czerwca 1946 r. Jego misja była głęboko utajniona. Oprócz Stalina o tajnej misji grupy Pałkina wiedziało na Kremlu zaledwie kilka osób. Po przyjeździe do Warszawy grupa Pałkina odbyła roboczą naradę z szefem miejscowej sowieckiej rezydentury MGB ppłk. Siemionem Dawydowem. Ten ostatni był jednocześnie doradcą Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (MBP). W rzeczywistości był kimś, kto z ramienia Kremla faktycznie nadzorował działalność polskiej bezpieki. Dwa dni po przyjeździe grupy Pałkina – 22 czerwca – miała miejsce narada z udziałem Pałkina, Dawydowa oraz przewodniczącego Krajowej Rady Narodowej (KRN) Bolesława Bieruta i Władysława Gomułki. W jej trakcie Pałkin i Dawydow przedstawili Bierutowi i Gomułce skuteczny plan „wygrania” referendum oraz sprawnego przeprowadzenia „korekty” jego wyników. W ciągu następnych dni Pałkin i Dawydow odbyli serię spotkań z kierownictwem MBP. Jak można się domyślać, w trakcie tych spotkań zapadły kluczowe decyzje, odnośnie do szczegółów technicznych całej operacji. Gdy wieczorem 30 czerwca 1946 r. kończyło się głosowanie, grupa Pałkina zaczynała analizę napływających informacji z terenu. Te okazywały się coraz bardziej niepokojące. W rezultacie Pałkin i jego ludzie przystąpili do obróbki dostarczanych im sukcesywnie protokołów głosowania. W ciągu kolejnych dni spece Pałkina od nowa własnoręcznie napisali 5994 protokoły komisji obwodowych, fałszując przy tym podpisy co najmniej 40 tysięcy członków tych komisji. Była to ponad połowa protokołów, spośród działających w trakcie trwania referendum 11 057 obwodowych komisji. Pozostały zatem do sfałszowania jeszcze protokoły 5063 komisji obwodowych. Dlaczego zatem ludzie Pałkina nie sfałszowali protokołów wszystkich komisji obwodowych, a jedynie ich minimalną większość?

Stało się tak, ponieważ plan modyfikacji wyników wyborów zakładał, że zasadnicza część procesu „modyfikowania” wyników głosowania dokona się na poziomie samych komisji obwodowych. W wielu z nich problemem tym mieli się zająć zaufani ludzie. I robili to wszędzie tam, gdzie było to możliwe. Zazwyczaj dotyczyło to tych komisji, w których zabrakło przedstawicieli PSL i zasiadali w nich prawie wyłącznie członkowie PPR. Najczęściej wyglądało to tak, że przewodniczący zdominowanej przez PPR-owców komisji obwodowej lub wybrani jej członkowie posiadając zapasowe karty do głosowania, w trakcie obliczania głosów nanosili na nich odpowiedź pozytywną i dokładali je, wycofując przy tym z urn głosy z odpowiedzią negatywną. Bardzo często przy tego rodzaju manipulacjach ilość kart zgromadzona w urnach okazywała się większa niż liczba głosujących w danej komisji. W wielu przypadkach usunięte w ten sposób karty do głosowania znajdowały się w różnych miejscach lokali, gdzie odbywało się głosowanie. Nierzadko znajdowano je w piecach i ubikacjach. Gdy okazało się, że tego rodzaju machinacje w samych komisjach obwodowych nie wystarczą, aby przeważyć szalę zwycięstwa na korzyść Bloku Demokratycznego (PPR, PPS, SD, SL) główny ciężar zmodyfikowania wyników głosowania musiał spocząć już tylko na ludziach Pałkina. I właśnie dlatego sfałszowali 5994 protokoły, co razem z tymi, które zmodyfikowali członkowie obwodowych komisji dało dopiero wynik końcowy.

Referendum zamiast wyborów

Polacy czekali na wybory parlamentarne, a nie na referendum. To było zupełnie obce tradycji politycznej ich kraju. Samo w sobie budziło zresztą ich obawy. Z kolei normalne wybory do Sejmu i Senatu dla większości z nich były osobistym doświadczeniem, a jeśli nawet nie były, to w ich politycznej świadomości były w jakimś stopniu obecne. Polacy czekali na pierwsze powojenne wybory także z innego powodu. Konferencja w Jałcie, jaka miała miejsce w lutym 1945 r. oprócz sprawy polskich granic przyniosła także zgodę wielkich mocarstw (Związek Sowiecki, USA, Wielka Brytania) na utworzenie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej (TRJN), który zobowiązany został do przeprowadzenia wolnych i nieskrępowanych wyborów na zasadzie powszechnego głosowania. O ile pod naciskiem Brytyjczyków i w wyniku zawartego w czerwcu 1945 r. w Moskwie porozumienia pomiędzy przedstawicielami obozu komunistycznego i częścią polityków emigracyjnych skupionych wokół Stanisława Mikołajczyka udało się utworzyć pozornie koalicyjny rząd, o tyle wybory czekały na ich przeprowadzenie. W lecie 1945 r. po przyjeździe Mikołajczyka do kraju i objęciu przez niego i jego ludzi funkcji w rządzie, znaczna część Polaków miała nadzieję, że teraz pod nadzorem zachodnich mocarstw Polska ma jeszcze szansę wrócić na drogę normalnej demokracji. Wybory mogły być prawdziwym sprawdzianem realizacji postanowień wielkich mocarstw i oczekiwań samych Polaków, ale komuniści dobrze wiedzieli, że normalna demokratyczna droga jest dla nich największym zagrożeniem. Mogła przynieść utratę sprawowanej władzy nawet jeśli ta nie była jeszcze ich całkowitym monopolem. Obawy komunistów mogły potwierdzać kolejne ich deklaracje, przesuwające po raz kolejny termin przeprowadzenia wyborów. Było tak nawet pomimo dyplomatycznych nacisków Wielkiej Brytanii i USA na władze w Warszawie. Na początku 1946 r. komuniści nadal obawiali się wyborów, mając świadomość tego, że zdecydowana większość polskiego społeczeństwa nie udzieli im swojego poparcia. Nic zresztą dziwnego! Faktyczne wpływy PPR w kraju celnie opisywało 1 stycznia 1946 r. zrzeszenie WiN nadmieniając między innymi, że „sytuację liczbową i jakościową PPR odzwierciedla najlepiej wynurzenie KC, który podaje, że na ogólną liczbę członków sięgającą 250 000, na 100 proc. można liczyć tylko na zaledwie ok. 20 000. Reszta zapisała się do partii dla kariery, koryta, protekcji lub też wprost dla rozbicia PPR-u od wewnątrz”. W każdym razie przeciągające się dyskusje na temat wyborów między ludowcami a komunistami, tylko pogłębiały różnicę w podejściu obu partii do tego tematu.

Jak często bywało w polskiej, tak i tym razem rozwiązanie problemu nastąpiło przypadkiem i to za sprawą przeciwnika komunistów, czyli PSL. 13 lutego 1946 r. podczas kolejnej tury rozmów między politykami PSL a PPR-PPS, w toku wymiany zdań nad sprawą przyszłej konstytucji, Stanisław Mikołajczyk wspomniał skrótowo o odbytym przed kilkoma miesiącami referendum konstytucyjnym we Francji. Potem do sprawy referendum konstytucyjnego wrócono jeszcze w liście Naczelnego Komitetu Wykonawczego PSL do PPR z 22 lutego 1946 r. Politycy PSL rozwinęli w nim tamtą myśl Mikołajczyka następująco: „ponieważ zagadnienie zmiany Konstytucji leży u podstaw najbliższych wyborów, należałoby, czy to przed wyborami, czy też równocześnie – zasięgnąć opinii obywateli na temat zmian konstytucyjnych przez referendum ludowe na podstawie ustalonych i umówionych pytań, pomiędzy którymi powinno znaleźć się pytanie odnośnie do istnienia Senatu RP”. Potem ludowcy usiłowali się wycofać z tego pomysłu całkowicie go przemilczając. Początkowo pomysłu referendum nie podjęli też komuniści z PPR. Sprawa została za to podchwycona przez, będące pod silnym wpływem komunistów, PPS. Oficjalnie do pomysłu referendum ludowego, które miało poprzedzić wybory, wrócono podczas posiedzenia Komisji Politycznej CKW PPS 13 marca 1946 r. Dzień później pomysł referendum został nagłośniony przez PPS-owską prasę. Tydzień później pomysł referendum został już „kupiony” przez PPR. 21 marca sprawę referendum omawiano na posiedzeniu Sekretariatu KC PPR. Roman Zambrowski referując temat sformułował już przybliżone brzmienie pytań referendalnych, które dotyczyło istnienia Senatu, poparcia dla już przeprowadzonych reform i sprawy zachodniej granicy Polski. Takie sformułowanie pytań, jak podkreślił Zambrowski, obliczone było na dokonanie ewentualnego „rozszczepienia PSL” w przypadku, gdyby zdecydowało się nawoływać do głosowania na którekolwiek z nich negatywnie. Zambrowski mówił wprost, że jeśli PSL zdecyduje się głosować inaczej niż PPR „to od nas nikogo nie oderwą, a sami się przepołowią”. Od tej pory komunistom chodziło już nie tylko o kolejne odwleczenie wyborów, ale także o zainicjowanie wewnętrznego konfliktu w szeregach swojego największego przeciwnika jakim był PSL. W kwietniu 1946 r. sprawa forsowania pomysłu referendum nabrała przyśpieszenia. Formalnie projekt został zgłoszony przez sekretarza Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS Józefa Cyrankiewicza. Nie wiemy jednak czy w tej sprawie działał on sam, czy zrobił to na wyraźne polecenie kierownictwa PPR. W takiej sytuacji PSL pomimo wątpliwości postanowiło zgodzić się na referendum. Jego projekt już w formie dwóch ustaw: „O głosowaniu ludowym” i „O przeprowadzeniu głosowania ludowego” trafił do Krajowej Rady Narodowej, która podczas sesji w dniach 26–28 kwietnia 1946 r. i po uwzględnieniu kilku poprawek przyjęła go. Ustawy dawały PPR i jej sojusznikom dużą swobodę manipulowania, zwłaszcza przy obsadzaniu składów komisji liczących głosy w trakcie referendum. Tak czy inaczej machina propagandowa PPR ruszyła. Dopiero wtedy zaczęła się brutalna kampania wyborcza, w której PPR zastosowało wobec swojego rywala, wszystkie metody i środki z sowieckiego arsenału polityki i propagandy. PPR walczyło w końcu o monopol władzy, a nie o zwycięstwo w demokratycznej walce.

Wydaje się, że historia tamtego referendum ma w Polsce swoje ponure dziedzictwo. Współcześni Polacy nadal nie lubią referendów i nie uczestniczą w nich, mimo że są one wyrazem o wiele bardziej bezpośredniej demokracji niż same wybory!

Ostatnie egzekucje „Wyklętych”

W czasach stalinowskiej Polski wydano blisko 5 tysięcy wyroków śmierci. Prawie 3,5 tysiąca z nich zostało wykonanych. Wśród uśmierconych największą grupę stanowili Żołnierze Wyklęci. Ostatnie kary śmierci wykonano w latach 1954–1956.

Edward Bukowski „Cichy” i Tadeusz Szych „Tadzio” to jedne z ostatnich ofiar oficjalnych egzekucji na Żołnierzach Wyklętych. Ich partyzanckie losy potoczyły się wspólną drogą. Swoją działalność w konspiracji obaj zaczynali w czasach okupacji niemieckiej – pierwszy w lubelskich strukturach Batalionów Chłopskich (BCH), drugi w lubelskich strukturach Armii Krajowej (AK). Edward Bukowski w antykomunistycznym podziemiu znalazł się nie ze swojej woli. W lipcu 1944 r. Lubelszczyznę zajęła Armia Czerwona. Został wtedy wcielony do 2. Armii Wojska Polskiego, która swój punkt mobilizacyjny miała na terenie byłego obozu na Majdanku. Tam też znajdował się nadzorowany przez NKWD obóz dla członków AK i BCH. Widząc wszechwładzę politruków w „nowej armii” i Sowietów, Bukowski postanowił zdezerterować. W ten sposób trafił do oddziałów antykomunistycznego podziemia, podległych strukturom lubelskiej AK-DSZ a potem WiN. Jego dowódcami byli między innymi Kazimierz Woźniak „Szatan”, Jan Flisiak „Chłopicki” a potem Edward Kalicki „Mały”. Z kolei powojenne losy Tadeusza Szycha „Tadzia” od początku były związane z działającym na Lubelszczyźnie zgrupowaniem legendarnego mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory”. Pomimo ujawnienia swojej działalności w trakcie amnestii, jaka miała miejsce wiosną 1947 r. Tadeusz Szych kilka miesięcy później ponownie znalazł się w oddziałach antykomunistycznego podziemia. Tym razem był jednym z dowódców kilkuosobowych patroli podległych Mieczysławowi Pruszkiewiczowi „Kędziorkowi”, który po opuszczeniu Lubelszczyzny przez „Zaporę” wraz ze Zdzisławem Brońskim „Uskokiem” przejął dowództwo nad pozostałymi w lesie grupami zbrojnymi podziemia. Latem 1948 r. Edward Bukowski i Tadeusz Szych działali już w grupie Edwarda Kalickiego „Małego”, która dalej podlegała „Kędziorkowi”. Operowali głównie na terenie powiatów Lublin i Kraśnik. Likwidowali konfidentów, aktywistów PPR milicjantów i ubeków. Ale UB już wtedy skrupulatnie zbierało o nich informacje i lokowało swoich agentów we wsiach, które udzielały im pomocy. Po wielu miesiącach działania te przyniosły oczekiwany przez UB sukces. Kalickiego i Bukowskiego, nocujących w zabudowaniach Kazimierza Pietraka we wsi Lipniak koło Lublina otoczyła grupa operacyjna UB. Obaj nie mieli już większych szans, ale nie chcieli się poddać. Doszło do nierównej walki. Kalicki poniósł śmierć na miejscu. Z kolei Bukowskiemu w trakcie wymiany ognia z ubowcami seria z automatu dosłownie ścięła pokrywę czaszki, odsłaniając mózg. Ciężko ranny Bukowski został pojmany i umieszczony w więzieniu na lubelskim zamku. Tam przez kilka miesięcy był prowizorycznie leczony. Miał na głowie turban z bandaży, który miał osłaniać odkryty mózg. Tak naprawdę był widmem człowieka. Ale ubecy mieli nadzieję, że dzięki Bukowskiemu uda się ująć pozostałych na wolności członków grupy, w tym przede wszystkim Tadeusza Szycha. Tego ostatniego UB aresztowało dopiero wiosną 1954 r. Tak jak w przypadku Bukowskiego i Kalickiego, Tadeusz Szych nocując u jednego z gospodarzy w podlubelskim Motyczu, został również otoczony przez ubowców. Był już bez żadnych szans. On również trafił na lubelski zamek. Dalszy los Bukowskiego i Szycha nie pozostawiał już żadnych wątpliwości. 5 czerwca 1953 r. Wojskowy Sąd Rejonowy w Lublinie skazał Bukowskiego na karę śmierci. Tak stało się również z Tadeuszem Szychem. 30 kwietnia 1955 r. ten sam lubelski sąd skazał go również na karę śmierci. Po wyroku obaj siedzieli w celach śmierci lubelskiego zamku, oczekując na jego wykonanie. Bukowski został rozstrzelany na więziennym dziedzińcu jako pierwszy, 12 stycznia 1954 r. Jego egzekucja była zbrodnią podwójną: polityczną, ale także medyczną. Konwencje międzynarodowe zabraniały wykonywania kary śmierci na chorych skazańcach. Dzień później, 13 stycznia 1954 r. zapadła zupełnie niespodziewana decyzja komunistycznych władz: więzienie na lubelskim zamku zostało zlikwidowane, ale był tam jeszcze Tadeusz Szych – kolega Bukowskiego. Został skazany dopiero trzy miesiące później – w kwietniu 1954 r. Gdy wydano wyrok w jego sprawie, władze lubelskiego więzienia miały dylemat: co z nim zrobić, jak wykonać zasądzoną karę. Więzienie było formalnie zlikwidowane i odbywały się ostatnie transporty więźniów do innych ośrodków. Postanowiono przekazać Szycha do więzienia w lubelskim Chełmie. Tam oczekiwał przez kolejne miesiące, mając nadzieję, że uniknie wykonania kary śmierci. Sytuacja polityczna w kraju zaczynała się wyraźnie zmieniać. W powietrzu czuć było nadchodzące zmiany, ale Tadeusz Szych nie miał szczęścia. 27 października 1955 r. przyszli do jego celi więzienni strażnicy. Wychodząc powiedział do kolegów: „Żegnajcie, spotkamy się kiedyś tam!” wskazując dłonią na brudny sufit celi. Kilkanaście minut później został rozstrzelany.

Ostatni w kolejce do śmierci

Tadeusz Szych nie był ostatnim, którego dosięgła ręka stalinowskich katów. Bolesław Bubieńczyk posługujący się konspiracyjnym nazwiskiem „Kazimierz Biało” został powieszony w piwnicy budynku administracyjnego białostockiego więzienia 10 kwietnia 1956 r. Miał zaledwie 35 lat. Był jednym z ostatnich, którzy podjęli konspiracyjną działalność po wojnie. Bubieńczyk urodził się w 1921 r. we wsi Chworościany, w białostockim powiecie Sokółka. W czasie okupacji niemieckiej nie angażował się w działalność konspiracyjną. W kwietniu 1944 r. został aresztowany przez niemiecką żandarmerię i umieszczony w obozie w Todorkowicach koło Grodna. Na początku lipca 1944 r., tuż przed wkroczeniem na tamte tereny Armii Czerwonej, udało mu się zbiec i powrócić do rodzinnych Chworościan. Po wojnie Bubieńczyk chciał przede wszystkim zdobyć wykształcenie. W tym celu rozpoczął naukę w gimnazjum korespondencyjnym w Łodzi. Potem wyjechał do Gdańska by kontynuować naukę w szkole rybołówstwa morskiego. Jednak w styczniu 1949 r. zrezygnował z nauki w szkole i powrócił do rodzinnej wsi. Dziewiątą klasę ostatecznie ukończył w Białymstoku. We wrześniu 1950 r. rozpoczął pracę jako nauczyciel w Szkole Podstawowej w Knyszewiczach, w gminie Szudziałowo. Gdy w listopadzie 1950 r. zmarł mu ojciec postanowił przenieść się do rodzinnych Chworościan, aby tam pracować w szkole i pomagać matce w gospodarstwie. Udało mu się to dopiero we wrześniu 1951 r. Potem przez kolejne trzy lata uczył się korespondencyjnie w Liceum Pedagogicznym w Białymstoku. Po jego ukończeniu został kierownikiem szkoły w rodzinnych Chworościanach. Zapisał się nawet do ZMP i został członkiem Gminnej Rady Narodowej. Nic wówczas nie wskazywało, że, że ktoś taki jak Bubieńczyk zaangażuje się w podziemną działalność i to wtedy, gdy w podziemiu pozostawali już tylko bardzo nieliczni. A jednak! Jesienią 1953 r. Bubieńczyk podjął decyzję o utworzeniu konspiracyjnej organizacji pod nazwą Narodowy Związek Patriotów Polskich. Na przestrzeni następnych miesięcy Bubieńczykowi udało się przekonać do swojej organizacji kilkanaście osób, głównie z powiatów Sokółka i Augustów. Wiosną 1954 r. jej członkowie dokonali kilku włamań do urzędów, aby zdobyć materiały i sprzęt, jaki były im niezbędne do bieżącej działalności. Wkrótce miała miejsce ich kolejna akcja. Na terenie gminy Nowy Dwór rozwiesili ulotki sygnowane nazwą organizacji i osobą jej „szefa sztabu”, który określał się jako Kazimierz Biało. Potem były kolejne akcje ulotkowe, wymierzone głównie w aktywistów partii. A po nich miała miejsce kolejna akcja ludzi z organizacji Bubieńczyka. Wraz z kilkoma członkami podpalił posterunek MO w Nowym Dworze. Zimą z 1954 na 1955 r. Bubieńczyk zlecił swoim ludziom gromadzenie broni poprzez rozbrajanie oficerów wojska i milicji. Akcja ta ostatecznie nie została jednak podjęta. 5 stycznia 1955 r. nastąpił kluczowy moment w działalności założonej przez Bubieńczyka organizacji konspiracyjnej. W gospodarstwie Henryka Soroki – członka organizacji, został zabity funkcjonariusz MO w Nowym Dworze – plutonowy Eugeniusz Piaskowski. W akcji oprócz Soroki i jego brata Wiktora wziął udział sam Bubieńczyk. Według najbardziej prawdopodobnej wersji Bubieńczyk chciał wówczas zwerbować Piaskowskiego do swojej organizacji, jednak ten ostateczną decyzję w tej sprawie postanowił odłożyć na dzień następny. Konspiratorzy w obawie przed możliwością ich zadenuncjowania przez Piaskowskiego, postanowili go zlikwidować i ukryć zwłoki. W konsekwencji całego zdarzenia szef WUBP w Białymstoku uruchomił sprawę operacyjną o kryptonimie „Krety”. UB ulokowało w miejscowym środowisku aż 91 „osobowych źródeł informacji”. W efekcie tych działań wykryto miejsce ukrycia zwłok Piaskowskiego. Kolejne ujawnione ślady wskazywały na gospodarstwo Soroków, gdzie według ubeków mogło dojść do zabicia milicjanta. Niebawem aresztowano braci Soroków, a wkrótce potem samego Bubieńczyka. Zaczęło się wówczas wielkie śledztwo, które miało znaleźć prawdziwych inspiratorów akcji zlikwidowania milicjanta. W sprawę zaangażowała się również centrala w Warszawie przysyłając swoich ludzi, aby ci pomogli w prowadzeniu śledztwa. W ciągu kolejnych miesięcy aresztowano łącznie 29 osób, w różny sposób powiązanych z organizacją Bubieńczyka. Najbardziej cenną wiedzę UB zdobyło przechwytując więzienne grypsy Bubieńczyka do matki. Po zakończeniu śledztwa białostockiego UB, w dniach od 11 do 13 października 1955 r. odbyła się pokazowa rozprawa sądowa w Sokółce. Jej przebieg szczegółowo relacjonowała Gazeta Białostocka i radio. Na rozprawy przyprowadzano nawet szkolną młodzież. Ogółem oskarżonych zostało aż 21 osób, w tym 12 o członkostwo w tajnej organizacji Bubieńczyka. Ten zresztą otrzymał najwyższy wyrok – karę śmierci. Pozostali członkowie organizacji otrzymali wyroki od kilku do kilkunastu lat więzienia. Przez kolejne 6 miesięcy Bubieńczyk siedział w celi śmierci białostockiego więzienia, oczekując na wykonanie wyroku.10 kwietnia 1956 r. wyrok ten został wykonany. To był ostatni w Polsce wyrok śmierci wykonany na tych, którzy po wojnie włączyli się w działalność antykomunistycznego podziemia.

Stalinowskie kary śmierci.

W latach 1944-1956 w procesach politycznych wydano co najmniej 5 tysięcy wyroków śmierci. Największą liczbę z nich orzekły Wojskowe Sądy Rejonowe, utworzone w 1946 r. i działające do 1955 r. Z ponad 5 tysięcy wyroków, karę śmierci wykonano w 3,5 tysiącach przypadków. Prawie 1200 z nich dotyczyło osadzonych w lubelskim więzieniu na zamku. Zdecydowana większość przypadków wykonania kary śmierci dotyczyła Żołnierzy Wyklętych – członków AK, WiN, NSZ i innych konspiracyjnych organizacji, jakie działały w powojennej Polsce. Wśród skazanych na karę śmierci, która została wykonana, były wybitne postaci polskiej konspiracji czasów wojny i okresu powojennego. Byli wśród nich m.in. gen. August Emil Filedorf – dowódca Kedywu Armii Krajowej, zastępca Komendanta Głównego AK, rotmistrz Witold Pilecki, który dobrowolnie trafił do Auschwitz, aby organizować tam ruch oporu oraz wielu legendarnych dowódców oddziałów podziemia jak nap. mjr Hieronim Dekutowski „Zapora” czy mjr Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka”. Wśród tych, wobec których zasądzono i wykonano karę śmierci byli także przedstawiciele polskiej młodzieży. 17-letnia Danuta Siedzikówna „Inka” – sanitariuszka i łączniczka oddziału „Łupaszki” skazana w 1946 r. przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Gdańsku była jedną z nich. Kary śmierci wykonywano na terenie więzień za pomocą strzału w tył głowy lub przez powieszenie. Zwłoki były chowane potajemnie w różnych bezimiennych miejscach, z których spora część nie została jeszcze zidentyfikowana.

Najwięcej wyroków wykonano w latach 1944–1949. Potem ich liczba nieco zmniejszyła się. Ostatnią karę śmierci wykonano na wspomnianym Bolesławie Bubieńczyku. Było to zaledwie sześć miesięcy przed wydarzeniami Października 1956 r., które zamknęły epokę polskiego stalinizmu. Orzeczone w latach 1944–1956 kary śmierci były zbrodniami stalinowskiego wymiaru sprawiedliwości. Ten miał w swoich szeregach prawdziwych zbrodniarzy. Mieczysław Widaj – sędzia Wojskowego Sadu Rejonowego w Warszawie, a później Wojskowego Sądu Rejonowego w Łodzi, miał na swoim koncie co najmniej 106 orzeczonych wyroków śmierci. Widaj skazał na karę śmierci między innymi legendarnego polskiego asa myśliwskiego, pilota Stanisława Skalskiego. Innym sądowym zbrodniarzem był Julian Polan Haraschin zwany „Krwawym Julkiem”, który w latach 1946–1951 stał na czele Wojskowego Sądu Rejonowego w Krakowie. Miał on na koncie 65 orzeczonych wyroków śmierci. Żaden z nich nigdy nie poniósł odpowiedzialności za swoje czyny.

Więzienie „Wyklętych”

Lubelski zamek stał się symbolem tragicznego losu żołnierzy antykomunistycznego podziemia. W okresie stalinowskiej Polski w jego murach więziono ich kilkadziesiąt tysięcy. Kilka tysięcy z nich stanowili Żołnierze Wyklęci. Na co najmniej kilkuset z nich wykonano w nim wyroki śmierci.

Nie tak dawno minęła 60-ta rocznica likwidacji więzienia karno-śledczego na zamku w Lublinie. Formalnie decyzję o jego likwidacji podjęto 13 stycznia 1954 r., jednak proces jego likwidacji trwał praktycznie do marca 1954 r. gdy przetransportowano ostatnich więźniów do innych zakładów penitencjarnych, jakie funkcjonowały wówczas w PRL. W ten sposób zakończyła się dziesięcioletnia historia jednego z najcięższych więzień stalinowskiej Polski. Odegrało ono rolę szczególną, przejmująco tragiczną. W latach 1944–1954 było brutalnym narzędziem tłumienia oporu polskiego społeczeństwa i umacniania narzuconego przez Sowietów totalitarnego systemu. Przez jego cele przeszło około 35 tysięcy więźniów, w zdecydowanej większości politycznych. W ciągu dziesięciu lat swojego istnienia pełniło ono różne funkcje. W pierwszym okresie swojego funkcjonowania – na przełomie 1944 i 1945 roku, gdy Lublin był stolicą PKWN, było centralnym więzieniem dla „wyzwolonej” przez Sowietów Polski. Podlegało całkowicie sowieckiemu NKWD. Stosowano w nim jak najszerzej pojęty terror. Więźniów zamku odtransportowywano do sowieckich łagrów. Po roku 1945 jedną z głównych funkcji więzienia na zamku było w dalszym ciągu tłumienie oporu, odwet, szerzenie psychozy strachu i łamanie ludzkich charakterów. Przebywały w nim setki żołnierzy AK i WIN oraz innych konspiracyjnych organizacji. Przebywały w nim także kobiety i młodzież. W więzieniu na lubelskim zamku panowały jedne z najokrutniejszych warunków, więźniów torturowano, głodzono, niszczono psychicznie i fizycznie. Na lubelskim zamku wykonywano również wyroki śmierci na Żołnierzach Wyklętych i to do ostatnich dni jego funkcjonowania. Spośród 131 więzień stalinowskiej Polski lubelski zamek cieszył się wyjątkowo złą sławą.

Zanim przyszła komunistyczna Polska

Stalinowskie więzienie na lubelskim zamku było kontynuatorem ponurej tradycji eksterminacji Polaków z czasów okupacji niemieckiej. Więzienie na zamku zostało wybudowane przez carskie władze w latach trzydziestych XIX w. Z pierwotnego zamku pozostała tylko baszta i zamkowa kaplica. W okresie międzywojennym było tam również więzienie. Niemcy postanowili, że nie będą zmieniali jego funkcji. Jesienią 1939 r. decyzją szefa Generalnej Guberni Hansa Franka na zamku w Lublinie utworzono więzienie śledcze niemieckiej policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa. W praktyce było to najważniejsze więzienie dla całego dystryktu lubelskiego, do którego kierowano aresztowanych na całej Lubelszczyźnie. Początkowo oprócz Polaków, znaczną grupę jego więźniów stanowili Żydzi. Ich liczba spadła, gdy w 1942 r. Niemcy rozpoczęli likwidację lubelskiego getta. Już wtedy więzienie na zamku należało do tych, w których panowały najcięższe warunki. W celach mogących pomieścić maksymalnie 500–600 osób, przetrzymywano przeciętnie od 2 do 2,5 tysiąca więźniów. Przepełnienie cel w połączeniu z wilgocią, niewystarczającymi racjami żywnościowymi, nieodpowiednią infrastrukturą sanitarną, powodowało wysoką zachorowalność, głównie na tyfus, dur brzuszny i czerwonkę, a co za tym idzie decydowało o wysokiej śmiertelności więźniów. Swoją ponurą sławę w czasie niemieckiej okupacji więzienie na lubelskim zamku zawdzięczało także wyjątkowo brutalnemu torturowaniu. W tym celu więźniowie przewożeni byli na przesłuchania do aresztu Gestapo przy ul. Uniwersyteckiej 3. Tam poddawano ich niezwykle wymyślnym torturom: biciu przy wykorzystaniu przeróżnych narzędzi z duszeniem i porażaniem prądem włącznie. W ich wyniku wielu przesłuchiwanych umierało na miejscu. Niemcy wykonywali również na terenie lubelskiego zamku egzekucje, zazwyczaj przez rozstrzelanie. Spora część więźniów zamku trafiła do oddalonego o kilka kilometrów obozu koncentracyjnego na Majdanku lub do innych obozów koncentracyjnych. Były wśród nich m.in. Auschwitz, Sachsenhausen, Ravensbruck, Buchenwald. Niemieckie więzienie na lubelskim zamku funkcjonowało niemal do chwili zajęcia Lublina przez Armię Czerwoną. W nocy z 21 na 22 lipca 1944 r. SS – mani wywieźli z zamku około 1150 więźniów i zamordowali ich na terenie obozu na Majdanku. Przed południem 22 lipca 1944 r. Niemcy przystąpili do egzekucji pozostałych więźniów zamku, wśród których było około 150-200 osób pochodzenia żydowskiego. Większość więźniów zabito wówczas w celach. Gdy 23 lipca 1944 r. do Lublina wkroczyły oddziały sowieckiej 8 Armii Gwardii, w zamkowych celach znajdowały się zwłoki ponad 300 zamordowanych a także kilkuset więźniów, których wycofujący się Niemcy nie zdążyli zamordować. Według relacji świadków tamten widok był przerażający. Wszędzie krew, trupy i wynędzniali, przerażeni więźniowie.

Posprzątać i pracować dalej

25 lipca 1944 r. sowieckie władze powołały specjalną polsko – sowiecką komisję śledczą, która miała dokonać szczegółowych oględzin masakry. W rzeczywistości jej działania miały charakter czysto propagandowy. Nie oszacowano nawet liczby wszystkich ofiar. Komisja w jednym z komunikatów miała nawet stwierdzić, że sposób zamordowania ofiar jest zbieżny ze sposobem zamordowania polskich oficerów w Katyniu. Miał to być rzekomy kolejny dowód na niemieckie sprawstwo Katynia. Potem odbył się demonstracyjny pochówek ofiar w zbiorowej mogile usytuowanej w okolicach zamku. Miał on również typowo manifestacyjny charakter, oprócz przedstawicieli sowieckich władz Lublina wzięli w nim m.in. udział dowódca 1 Armii Wojska Polskiego gen. Zygmunt Berling oraz jego zastępca gen. Aleksander Zawadzki. Zaledwie kilka dni po uprzątnięciu z celi zamkowych zwłok pomordowanych pojawili się tam nowi aresztowani. Skierowała ich tam sowiecka komendantura wojenna Lublina. W sierpniu 1944 r. na zamek trafiły kolejne partie więźniów. Do grudnia 1944 r. sowieckie NKWD i sowiecki kontrwywiad wojskowy Smiersz ulokowały na zamku znaczną część wszystkich aresztowanych na terenie tzw. Polski Lubelskiej. Widok eskortowanych na zamek więźniów był zazwyczaj tłumaczony zwykłym mieszkańcom Lublina jako aresztowanie kolejnych niemieckich faszystów i tych, którzy z nimi współpracowali. Na swój sposób lubelski zamek pełnił wówczas rolę centralnego więzienia dla ziem, które znalazły się pod władzą wspieranego przez Sowietów PKWN. Rolę tę utraciło w zasadzie dopiero, gdy sowieckie wojska zajęły pozostałe tereny państwa polskiego. Już w tym pierwszym okresie funkcjonowania więzienia na zamku po wojnie znalazło się tam tysiące AK-owców i członków innych innych konspiracyjnych organizacji, jacy zostali aresztowani przez Sowietów. Na zamek trafiali również zwykli ludzie, nie mający nic wspólnego konspiracją. Wydany 30 października 1944 r. przez PKWN Dekret o Ochronie Państwa umożliwiał aresztowanie wszystkich, którzy uznani zostali za szkodzących władzy. Wielu osadzonych na zamku oficerów AK zostało jesienią 1944 r. deportowanych do obozów pracy w Związku Sowieckim, skąd mogli powrócić dopiero po paru latach, jeśli pobyt w nich udało im się przeżyć. Od listopada 1944 r. na zamku wykonywane były wyroki śmierci, które wojskowe sądy ferowały wówczas nader często. Pierwszymi straconymi na zamku byli zastrzeleni 15 listopada 1944 r. dwaj członkowie AK: Tadeusz Benesz i Franciszek Gadzała. Potem były kolejne ofiary z długiej zamkowej listy śmierci. Przełomowym momentem w pierwszych powojennych miesiącach funkcjonowania więzienia na lubelskim zamku była sytuacja, jaka zaistniała w nocy z 18 na 19 lutego 1945 r. Właśnie wtedy miała miejsce słynna ucieczka 11 więźniów, wraz z którymi zbiegło 12 wartowników. Inicjatorem ucieczki był: Leon Majchrzak ps. „Dzięcioł”, który po ucieczce powrócił do działalności podziemnej, by w grudniu 1953 r. okrążony przez UB popełnić samobójstwo. O sprawie ucieczki więźniów poinformowany został sam Ławrientij Beria, który miał o tym zameldować Stalinowi. W efekcie ucieczki wzmocniona została ochrona zewnętrzna więzienia, do której skierowano pluton specjalny NKWD. W rejonie zamku usytuowano również cztery sowieckie czołgi, które miały za zadanie odeprzeć ewentualny atak „band” na więzienie.

Zamek zdobywa ponurą markę

Wiosną 1945 r. cele więzienne lubelskiego zamku zaczęły zapełniać się kolejnymi więźniami. Byli nimi przede wszystkim członkowie Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich, Narodowych Sił Zbrojnych. Potem dołączyli do nich członkowie powstałego Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” (WiN”) i oddziałów zbrojnych podległych Zrzeszeniu. Obok nich do więzienia na zamku trafiali Ukraińcy, zazwyczaj członkowie Ukraińskiej Powstańczej Armii, których ujęto w toku bieżących operacji Resortu Bezpieczeństwa i NKWD. Ale na zamku znajdowali się również Niemcy. Wśród odsiadujących byli między innymi funkcjonariusze komendy obozu na Majdanku, a także osoby oskarżone o współpracę z okupantem niemieckim. Od jesieni 1947 r. cele lubelskiego zamku zaczęli zapełniać ujawnieni, bądź amnestionowani wiosną 1947 r. członkowie podziemnych organizacji. Bardzo często mieszano ich w celach ze zwykłymi więźniami kryminalnymi tylko po to, aby skonfliktować jednych z drugimi. Do więzienia na zamku trafiały również żony żołnierzy podziemia. Helena Jaroszyńska – żona Romana Jaroszyńskiego „Romana” jednego z dowódców NSZ na Lubelszczyźnie została umieszczona na zamku będąc już w zaawansowanej ciąży. Po urodzeniu dziecka nadal przebywała w jednej z przepełnionych cel zamkowych, śpiąc wraz z nim na podłodze. Jeszcze bardziej dramatyczny był przypadek więzionej na zamku Stefanii Zarzyckiej, którą aresztowano w kwietniu 1949 r. za pomoc oddziałowi kpt. Zdzisława Brońskiego „Uskoka”. Będąca w ciąży Zarzycka została ciężko pobita. W maju 1949 r. po urodzeniu córki zmarła, a dziecko zostało oddane opiece społecznej. Jej mąż za pomoc „Uskokowi” został skazany na karę 15 lat pozbawienia wolności.

Od 1948 r. na zamku można było spotkać osadzonych tam członków młodzieżowych organizacji konspiracyjnych, bardzo często nawiązujących do przedwojennego harcerstwa. Na Zamku przebywała m.in. grupa 15 harcerzy z podziemnego „Tajnego Związku Harcerstwa Polskiego” z podlubelskich Trawnik przywieziona na Zamek wraz z Teresą Majową – ich nauczycielką i instruktorką. W lecie 1949 r. na zamek trafiła kilkusetosobowa grupa uczestników tzw. Cudu Lubelskiego, które to wydarzenie wiązało się z rzekomym cudem w lubelskiej katedrze, gdzie z całej Lubelszczyzny przybyło tysiące ludzi, aby zobaczyć obraz Matki Boskiej. Władze wówczas brutalnie spacyfikowały uczestników tego wydarzenia. Na zamku byli więzieni nie tylko Żołnierze Wyklęci i nie tylko wobec nich prowadzono brutalne śledztwa, skutkujące szybką utratą zdrowia, a często śmiercią. Na wielu z nich wykonano wyroki śmierci. Egzekucji dokonywano do ostatnich dni funkcjonowania więzienia na zamku. Jeszcze 12 stycznia 1954 r., zaledwie dzień przed wydaniem formalnej decyzji o jego likwidacji, stracono Edwarda Bukowskiego vel Obarskiego, żołnierza byłego zgrupowania partyzanckiego AK-WiN mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory”. Do dzisiaj nie mamy pełnej wiedzy ile faktycznie takich wyroków wykonano na terenie lubelskiego zamku i gdzie pogrzebano ciała ofiar.

Warunki jak za Niemców

Niezależnie od śledztwa i wyroków prawdziwym piekłem na zamku były panujące tam warunki. Mogło z nimi konkurować tylko krakowskie więzienie na Montelupich. Przede wszystkim straszliwy tłok, w zasadzie taki sam, jak było to wówczas, gdy więzieniem zarządzali Niemcy. Przeciętnie na zamku przebywało około 1500 więźniów. Oznaczało to ogromne zatłoczenie wszystkich więziennych cel. Szczególnie trudne warunki panowały w zamkowej baszcie, gdzie więźniowie przechodzili trwającą dwa tygodnie kwarantannę. Jeden z więźniów swój pobyt w baszcie opisał tak: „Było nas ze stu. Warunki makabryczne, ścisk, zaduch. Spaliśmy na jednym boku, przewracaliśmy się na komendę. Spaliśmy na betonie, sienników nie było. Było masę pluskiew, byliśmy zawszeni”. Nie inaczej wyglądały cele. Standardem było to, że w liczącej 20 metrów kwadratowych celi było 30–40 więźniów. Panujące w nich warunki sanitarne powodowały fetor trudny do zniesienia. Dramatyczne warunki panowały w karcerach, których wymiary były 1 m na 1,5 m. Częstą praktyką było wlewanie więźniom do i tak nie ogrzewanych cel wody lub otwieranie okien w zimie. Prawdziwą torturą był system żywieniowy. Początkowo w więzieniu obowiązywały w tym zakresie standardy sowieckie. W pierwszych miesiącach więźniów nie żywiono. Obowiązek ten miały spełniać paczki od rodziny. Potem racje żywnościowe odbiegały całkowicie od wyznaczonych przez władze norm. Więźniowie nie mieli poza tym łyżek i naczyń. Jedna z więziennych relacji opisuje to tak: „wyżywienie było podłe. Posiłki dawano nam dwa razy dziennie. Jeden kawałek chleba i jakaś kawa, raczej roztwór karmelu. Drugi posiłek to jakaś zupa z obierzyn Po miesiącu z głodu i wycieńczenia nie miałem siły chodzić. Wszyscy poruszali się po ścianach”. Pewną pomocą mogły być paczki od rodziny, jeśli ta wiedziała o pobycie danego więźnia na zamku i na ich dostarczanie zezwoliły więzienne władze. Te jednak sporadycznie udzielały na to pozwoleń. Warto nadmienić, że PCK, który w czasie niemieckiej okupacji wysyłał tysiące paczek więźniom lubelskiego zamku po wojnie nie mógł tego robić, ponieważ nie zezwoliły na to władze lubelskiego więzienia. Wobec osadzonych powszechnie stosowano różne formy przemocy fizycznej i psychicznej. Temu służyły przesłuchania. W wydzielonych celach więziennych zamku mieścił się bowiem areszt śledczy Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (WUBP) w Lublinie. Metody przesłuchań swoją wyrafinowaną brutalnością przewyższały nawet te, jakie stosowali wcześniej Niemcy. Jedną z najokrutniejszych form było umieszczenie w karcerze, w którym była woda. W celach śmierci więźniowie oczekiwali na wykonanie wyroku śmierci nierzadko kilkanaście miesięcy, co szybko odbijało się na ich psychice. Jeden z żołnierzy podziemia, który spędził w niej ponad 10 miesięcy opisał to po latach tak: „Od wieczora zaczynał się czas najgorszy, czas oczekiwania na zwyczajową porę wykonania egzekucji, tzn. drugą w nocy. O tej porze przybywała na zamek prokurator w celu odczytania wyroku i asystowania przy jego wykonaniu. W absolutnej ciszy oczekiwaliśmy na warkot samochodu. Jeżeli samochód zajechał na dziedziniec zaczynała się jeszcze straszniejsza męka niepewności: czy przyjdą tym razem po mnie”. Stan psychiczny więźniów był fatalny, nic więc dziwnego, że nader często podejmowali oni próby samobójcze. Więźniów trawiły także choroby. Gruźlica była na porządku dziennym. Pomimo istnienia więziennego szpitala praktycznie niemożliwa była nawet pomoc medyczna w podstawowym zakresie. Niż zresztą dziwnego, że w relacjach wielu byłych więźniów zamku pojawia się jedno stwierdzenie, że warunki w tym więzieniu po wojnie były gorsze niż te, z jakimi spotykali się w niemieckich obozach koncentracyjnych.

Dzisiaj można powiedzieć jedno, że więzienie na zamku, które w czasach okupacji niemieckiej było miejscem martyrologii Polaków walczących z okupantem niemieckim, po wojnie stało się miejscem jeszcze bardziej przejmującej martyrologii, walczących z komunistyczną władzą Żołnierzy Wyklętych.

Historia pewnego mecenasa

Życiorys mecenasa Władysława Siły – Nowickiego jest jak scenariusz dobrego, sensacyjnego filmu. Jest w nim wojna, więzienia, wyroki śmierci, cudowne ocalenie, płomienne przemówienia w sądzie. Są w nim nie tylko burzliwe wydarzenia polskiej historii, ale i ich wielcy bohaterowie.

Nie tak dawno minęła 20 – rocznica śmierci mecenasa Władysława Siły-Nowickiego – wybitnego prawnika, polityka, żołnierza, uczestnika dwóch konspiracji – antyniemieckiej i antykomunistycznej, opozycjonisty. Zmarł dokładnie 20 lutego 1994 r. mając 81 lat. O jego postaci przypomniano dwa miesiące temu w polskim Sejmie. Pod patronatem Parlamentarnego Zespołu Miłośników Historii miało miejsce niecodzienne wydarzenie. Żona mecenasa Irena Siła –Nowicka i jej córki postanowiły przekazać jego prywatne archiwum do warszawskiego Archiwum Akt Nowych (AAN). Zawiera ono ponad 150 dokumentów opisujących ważne wydarzenia w polskiej historii przez pryzmat jego działalności politycznej, społecznej i adwokackiej. Jednymi z ważniejszych dokumentów, które zostały przekazane do Archiwum Akt Nowych są materiały dotyczące jego działalności konspiracyjnej, w tym przede wszystkim w strukturach Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość (WiN), dokumenty dotyczące pomocy, której Siła-Nowicki udzielał jako adwokat w procesach politycznych w czasach PRL oraz te, które dotyczą obrad Okrągłego Stołu. To niezwykle cenne dokumenty dla polskich historyków chcących zbadać najnowszą historię Polski. Postać mecenasa Siły-Nowickiego jest wyjątkowa także z innych powodów. W swoim bogatym i niezwykle barwnym życiu miał styczność z wieloma kluczowymi postaciami polskiej historii XX wieku. Byli wśród nich między innymi prezydent Warszawy Stefan Starzyński, dowódca „Błękitnej Armii” gen. Józef Haller, arcybiskup metropolita lwowski Andrzej Szeptycki, legendarny dowódca antykomunistycznego podziemia mjr Hieronim Dekutowski, prymas Polski Stefan Wyszyński, dyktator PRL gen. Wojciech Jaruzelski oraz premierzy Tadeusz Mazowiecki i Jan Olszewski. Mecenas Siła-Nowicki był świadkiem i uczestnikiem życia Polski międzywojennej, komunistycznej i tej, która przyszła w 1989 r. – Polski demokratycznej. Każda z nich osobiście go doświadczyła. To niezwykle bogata perspektywa jak dla jednego człowieka.

Zanim przyszła wojna

Urodził się w 1913 r., w rodzinie prawniczej, której korzenie sięgały czasów jagiellońskich. Jego pierwsze lata związane były z Lubelszczyzną, gdzie jego ojciec nabył niewielki majątek w Wylągach koło Kazimierza Dolnego i pracował jako sędzia gminny w pobliskich Puławach. Tuż przed I wojną światową Siła-Nowicki znalazł się w Obudówce na Ukrainie, dokąd przeprowadziła się jego rodzina. Gdy nastała wolna Polska mieszkał w Warszawie, a potem w Kielcach, gdzie uczęszczał do gimnazjum im. Jana Śniadeckiego. Na początku lat trzydziestych rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim, które ukończył w 1935 r. Wtedy właśnie był świadkiem pogrzebu marszałka Piłsudskiego, biorąc w nim udział. Śmierć marszałka była dla niego ważnym doświadczeniem w kształtowaniu się jego poglądów. Odszedł bowiem ktoś, z kim młody Siła-Nowicki całkowicie się politycznie utożsamiał. Po skończeniu studiów rozpoczął służbę w Szkole Podchorążych Rezerwy Kawalerii w Grudziądzu, a następnie w 22 Pułku Ułanów, stacjonujących w Brodach, otrzymując nominację na podporucznika rezerwy. Jesienią 1936 r. powrócił do Warszawy, gdzie rozpoczął pracę w Departamencie Wyznań Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Wtedy też nawiązał współpracę z wywiadem Korpusu Ochrony Pogranicza (KOP), traktując to jako wyraz czynnego patriotyzmu. Rok później rozpoczął aplikację adwokacką, której nie zdołał jednak dokończyć przed wybuchem wojny. W 1936 r. jego rodzina przeprowadziła się z Opola Lubelskiego do Beresteczka na Kresach. Tam też poznał Irenę Joszkównę, swoją przyszłą żonę. W końcu przyszedł burzliwy 1939 r., kiedy wojna w Europie wisiała w powietrzu. 28 sierpnia 1939 r. Siła-Nowicki otrzymał wezwanie do macierzystego pułku – 6 Pułku Strzelców Konnych im. Hetmana Żółkiewskiego, którym dowodził płk Stefan Mossor. 1 września 1939 r. wraz ze swoim pułkiem znalazł się we Lwowie, by następnie poprzez Brody, Kowel, Warszawę, Sochaczew i Kutno, znaleźć się na froncie zachodnim w okolicach Uniejowa. Potem jego pułk znalazł się w rejonie Otwocka. Tam został poważnie ranny. Kampanię wrześniową Siła-Nowicki zakończył w Warszawie, przeżywając głęboką frustrację z powodu klęski. Gdy doszedł do siebie przedarł się przez zieloną granicę do rodzinnego Beresteczka, gdzie w październiku 1939 r. zawarł związek małżeński. Siła-Nowicki myślał wówczas o przedostaniu się do Francji, aby tam walczyć w szeregach nowej polskiej armii. W tym celu wraz z żoną trafił do zajętego przez Litwinów Wilna. Tam urodziła się jego najstarsza córka Maria Ludwika. Gdy w czerwcu 1941 r.wybuchła wojna sowiecko-niemiecka, Nowiccy po wielu perturbacjach przedostali się ponownie do Warszawy. Jesienią 1941 r. Siła-Nowicki włączył się do działalności konspiracyjnej, pracując w Delegaturze Rządu na Kraj i w konspiracyjnej chrześcijańsko-demokratycznej „Unii”, kierowanej przez Jerzego Brauna. Właśnie wtedy znalazł się w politycznym kręgu chadecji. W czasie okupacji przebywał często w rodzinnym Beresteczku, gdzie urodziła się jego druga córka Agnieszka Ewa. Był świadkiem rzezi wołyńskiej. Kilkakrotnie rozmawiał o tym z arcybiskupem grekokatolickim Andrzejem Szeptyckim, którego postać zrobiła na nim duże wrażenie. Nowicki był przede wszystkim świadkiem niemieckiego terroru w okupowanej Warszawie. Gdy 1 sierpnia 1944 r. w Warszawie wybuchło powstanie, Nowicki walczył w oddziale „Rygiel”, w grupie płk Radwana jako oficer plutonu dywersji bojowej Warszawa-Śródmieście. 18 sierpnia po raz drugi został ranny, tym razem bardzo ciężko. Po kapitulacji Warszawy znalazł się w Pruszkowie, a stamtąd przedostał się na Lubelszczyznę do rodzinnych Wylągów. Wiosną 1945 r. trafił do Lublina, gdzie zastał go koniec wojny.

W stalinowskiej Polsce

Ostateczne pokonanie hitlerowskich Niemiec nie było dla Siły-Nowickiego faktycznym końcem jego wojennej drogi. Zaczynał się wówczas jej najbardziej dramatyczny etap. Dopiero, gdy znalazł się na Lubelszczyźnie mógł zobaczyć jak będą wyglądają nowe rządy i nowa Polska. Wszechwładny terror UB i NKWD, tysiące aresztowanych AK-owców i zwykłych mieszkańców wsi i miast, tylko z powodu swojej politycznej przynależności, robiły swoje. Rodził się opór. Wiosną 1945 r. na terenach Polski Lubelskiej nastąpiła jego eksplozja. Na bazie starych struktur AK i jej oddziałów dywersyjnych tworzyły się nowe oddziały, które podejmowały walkę z siłami komunistycznej władzy. Były wśród nich oddziały zgrupowania AK-DSZ mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory”. To z nim Siła-Nowicki zwiąże swoje dalsze konspiracyjne losy. Ale nie od razu. Mieszkający w Lublinie Siła-Nowicki włącza się najpierw do działalności związanego z Karolem Popielem konspiracyjnego Stronnictwa Pracy (SP), zostając wiceprezesem jego wojewódzkich struktur. Potem nawiązuje kontakt z lubelskimi strukturami AK-DSZ. Gdy we wrześniu 1945 r. na bazie struktur AK powstaje nowa organizacja konspiracyjna Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość (WiN) Siła-Nowicki znajduje się w jej szeregach. Od tej pory łączy działalność polityczną w Stronnictwie Pracy z działalnością w WiN. Bezpieka po raz pierwszy zwraca uwagę na Siłę-Nowickiego, gdy ten 11 lipca 1946 r. organizuje w Lublinie uroczystości z okazji 3 rocznicy śmierci gen. Władysława Sikorskiego. Siła-Nowicki po raz pierwszy styka się wówczas z osobą biskupa lubelskiego, późniejszego prymasa Stefana Wyszyńskiego, który celebruje w tej intencji nabożeństwo żałobne w lubelskiej katedrze. W październiku 1946 r. lubelskie podziemie, podobnie jak w innych rejonach kraju, zaczyna słabnąć. Po aresztowaniach jakie miały miejsce w Okręgu Lubelskim WiN Siła-Nowicki zostaje wyznaczony na stanowisko komendanta Obwodu WiN Lublin – Miasto, a następnie w końcu listopada 1946 r. na stanowisko Inspektora Inspektoratu Lublin tej organizacji. Zalicza się wówczas do ścisłego kierownictwa lubelskiego WiN-u. To jemu podlegają oddziały „Zapory”. Z nim zna się już dobrze. Jeszcze w 1945 r. „Zapora” kilkakrotnie gości w jego rodzinnych Wylągach. W grudniu 1946 r. ludzie „Zapory” spędzają tam Boże Narodzenie. Siła-Nowicki prowadzi z nimi rozmowy na temat perspektyw dalszej walki. Stara się ich przekonać do ujawnienia. Czuje się za nich odpowiedzialny. Sytuacja polityczna w kraju nie pozostawia już żadnych złudzeń. 19 stycznia 1947 r. odbywają się wybory do Sejmu, jak się później okaże, całkowicie sfałszowane. Miesiąc później – 22 lutego – nowo wybrany Sejm uchwala amnestię dla żołnierzy podziemia. Ale Siła-Nowicki chce gwarancji dla „Zapory” i jego ludzi. Na przełomie lutego i marca 1947 r. wraz z Komendantem Okręgu Drugakiem (ppłk. Wilhelm Szczepankiewicz), jego zastępcą „Wirem” (Konrad Bartoszewski) oraz inspektorami bialskim i puławskim uczestniczy w negocjacjach z przedstawicielami WUBP w Lublinie a następnie MBP w Warszawie. Rozmowy te przesądzają o ujawnieniu. Nowicki wraca na Lubelszczyznę, aby zgodnie z zawartym układem ujawnić podległych mu ludzi. „Zapora” nie jest jednak przekonany, że jego i jego ludzi ułaskawi władza i nie decyduje się na ujawnienie. Nowicki, który w marcu 1947 r. formalnie ujawnia swoją działalność w WiN nadal utrzymuje kontakty z „Zaporą” i jego ludźmi, którzy pozostają w konspiracji. Niebawem kończy się czas amnestii. W lecie 1947 r. również Nowicki zdaje sobie sprawę z tego, że mimo ujawnienia nie może liczyć darowanie „win” przez komunistyczną władzę. Postanawia dołączyć do grupy „Zapory”, która zamierza przedrzeć się do strefy amerykańskiej. Wszyscy mają spotkać 16 września 1947 r. w Nysie Kłodzkiej w pobliżu czechosłowackiej granicy. Jest ich dokładnie siedmiu: „Zapora”, Arkadiusz Wasilewski „Biały”, Edmund Tudruj „Mundek”, Jerzy Miatkowski „Zawada”, Stanisław Łukasik „Ryś”, Tadeusz Pelak „Junak” i Władysław Siła-Nowicki. Jednak na miejscu okazuje się, że operacja cały czas była pod kontrolą UB. W efekcie wszyscy zostają aresztowani i przetransportowani do aresztu MBP w Warszawie. Nowicki, tak jak wszyscy zatrzymani, przechodzi brutalne śledztwo. Przez wiele tygodni razem z „Zaporą” skuty kajdankami i nagi siedzi w karcerze. Po dwóch latach śledztwa jest wrakiem człowieka. W listopadzie 1948 r. podczas rozprawy przed Sądem Rejonowym w Warszawie Nowicki, tak jak pozostali oskarżeni ubrany w niemiecki mundur, otrzymuje cztery wyroki śmierci. Oczekując na wykonanie kary śmierci na przełomie stycznia i lutego 1949 r. podejmuje wraz z kolegami próbę ucieczki, jednak ich zamiar zdradza jeden ze współwięźniów. W lecie 1949 r. rodzina Nowickiego zwraca się do prezydenta Bolesława Bieruta o ułaskawienie. Bierut na skutek interwencji siostry Feliksa Dzierżyńskiego – Aldony Kojałłowiczowej i wstawiennictwa sowieckiego ambasadora Lebiediewa zamienia Nowickiemu karę śmierci na dożywotnie więzienie. Nowicki spędza prawie 10 lat w najcięższych stalinowskich więzieniach: w Rawiczu, Wronkach i Strzelcach Opolskich. W grudniu 1956 r. na fali popaździernikowej odwilży opuszcza mury więzienia. Może mówić o wyjątkowym szczęściu. Jest jedynym z grupy „Zaporczyków”, któremu udaje się zachować życie a w dodatku odzyskać wolność. Rok później zostaje zrehabilitowany. Tamte doświadczenia rodzą w nim pewien moralny obowiązek. Jak sam to zdefiniował po latach, czuje, że jego „obowiązkiem wobec społeczeństwa i państwa jest podjąć się obrony w sprawach politycznych w każdym wypadku, gdy się ode mnie takiego obowiązku zażąda”.

Pomiędzy władzą a opozycją

Rok 1957 jest początkiem nowego rozdziału w życiu Siły – Nowickiego. Nie tylko doprowadza do końca swoją rehabilitację, ale nie zapomina o losie więźniów politycznych w Polsce. Problemowi temu poświęca obszerne studium pt. „Sprawy więźniów politycznych w Polsce”. Usiłuje reaktywować zawieszone w 1946 r. Stronnictwo Pracy, ale bez powodzenia. Potem kończy rozpoczętą przed wojną aplikację adwokacką. Chce w ten sposób wypełnić moralny obowiązek wobec innych więzionych za przekonania. Zajmuje się sprawami rehabilitacyjnymi byłych członków AK i WiN. Robi to z wielkim zaangażowaniem, nie zważając na okoliczności. Z czasem staje się adwokatem niepokornym, takim który potrafi nie bać się władzy. Ma też coraz liczniejszą klientelę. W 1967 r. był m.in. obrońcą Niny Karsov – pisarki i tłumaczki, aresztowanej rok wcześniej przez SB i skazanej na trzy lata więzienia za opis kręgów opozycyjnej inteligencji. W 1968r wspólnie z mecenasem Janem Olszewskim broni Janusza Szpotańskiego – satyryka, poety, który również został skazany na trzy lata wiezienia, za napisanie satyrycznej opery „Cisi i gęgacze, czyli bal u prezydenta, opera w trzech aktach z uwerturą i finałem”, będącej pamfletem na rządy Władysława Gomułki. W latach 60-tych Siła-Nowicki oprócz praktyki prawniczej udziela się także na innych polach. Jest aktywnym członkiem warszawskiego Klubu Inteligencji Katolickiej (KIK), a także członkiem Zespołu Informacyjnego przy prymasie Stefanie Wyszyńskim, który darzył go estymą. Przełomowym momentem w jego relacjach z komunistycznymi władzami jest marzec 1968 r. kiedy pod zarzutem działalności antypaństwowej dokonano rewizji w jego domu. To wtedy SB znajduje materiały dotyczące Prymasowskiego Zespołu Informacyjnego. Wytoczona zostaje mu sprawa karna i zostaje odsunięty od wykonywania zawodu. Nie rezygnuje jednak ze swojej aktywności. W 1969 r. zostaje doradcą prawnym Episkopatu Polski, którą to funkcję będzie pełnił przez następne lata. Gdy w 1971 r. cofnięto mu zakaz wykonywania zawodu, powraca do praktyki adwokackiej. Broni oskarżonych o „prowadzenie przygotowań do obalenia w przyszłości przemocą ustroju socjalistycznego w PRL” oraz liczne przestępstwa kryminalne przywódców „Ruchu” – konspiracyjnej organizacji powstałej w połowie lat 60-tych. W latach 70-tych Siła-Nowicki kontynuuje swoją aktywność w życiu politycznym i społecznym. A tą skrupulatnie rejestruje SB, wzywając go na przesłuchania i strasząc ponowną utratą prawa wykonywania zawodu. W grudniu 1975 r. Siła-Nowicki podpisuje słynny „List 59” do Sejmu, zawierający protest przeciwko projektowanym zmianom w Konstytucji PRL oraz będący swoistą deklaracją celów środowisk opozycyjnych. Pół roku później – w czerwcu 1976 r. jest sygnatariuszem oświadczenia 14 intelektualistów solidaryzujących się ze strajkującymi robotnikami w Radomiu i Ursusie. Potem ma miejsce kolejny ważny krok w jego politycznym zaangażowaniu. W 1977 r. rozpoczyna współpracę z Biurem Interwencyjnym KOR, udzielając porad prawnych i reprezentując wielu jego członków w procesach, jakie zostają im wytoczone. Gdy w 1979 r. powstaje Konfederacja Polski Niepodległej (KPN) – kolejna organizacja na mapie polskiej opozycji – także i jej działaczy reprezentuje w sądach. Ma już wtedy markę mecenasa opozycji. Sam zresztą angażuje się w wiele akcji przez nią inicjowanych. Między innymi w 1980 r. uczestniczy w opracowaniu raportu o przestrzeganiu praw człowieka i obywatela w PRL, jaki przygotowuje Komisja Helsińska KSS KOR. Gdy w sierpniu 1980r, rodzi się „Solidarność” bierze udział w pracach nad jej statutem. Blisko współpracuje wówczas z Lechem Wałęsą, a potem z Komisją Krajową związku. Jako ekspert zawsze doradza „realizm na miarę aktualnych możliwości”, dokładnie tak jak zaleca prymas Wyszyński. Gdy 13 grudnia 1981 r. komunistyczne władze wprowadzają stan wojenny Siła-Nowicki angażuje się w obronę pozbawionych wolności działaczy NSZZ „Solidarność”. Działa w prymasowskim Komitecie Opieki nad Osobami Pozbawionymi Wolności i Ich Rodzinami. Prowadzi podziemne odczyty w kościołach, w tym także w kościele pod wezwaniem Św. Stanisław Kostki na warszawskim Żoliborzu, gdzie swoją posługę sprawuje legendarny kapłan „Solidarności” ks. Jerzy Popiełuszko. Przede wszystkim broni w sądach działaczy solidarnościowej opozycji, umacniając tym swój wielki prestiż społeczny. W maju 1983 r. zostaje pełnomocnikiem matki Grzegorza Przemyka – warszawskiego maturzysty, brutalnie zamordowanego przez funkcjonariuszy milicji. Kilka miesięcy później zostaje przez władze zmuszony do przejścia na emeryturę. W lutym 1984 r. zdobywa się na kolejny krok przeciwko władzom PRL. Pisze list otwarty do gen. Wojciecha Jaruzelskiego zarzucając władzom PRL lekceważenie woli społeczeństwa i stawianie się ponad prawem. Te wytaczają przeciwko niemu postępowanie karne, które zostaje potem umorzone na podstawie ogłoszonej amnestii. W 1986 r. ma miejsce jeden z najbardziej kontrowersyjnych momentów w całej jego karierze. Podejmuje decyzję o przystąpieniu do powołanej przy Przewodniczącym Rady Państwa gen. Wojciechu Jaruzelskim Rady Konsultacyjnej, co przez sporą część działaczy podziemnej „Solidarności” zostaje odebrane bardzo negatywnie. Do dzisiaj nie znamy motywów tamtej jego decyzji. Być może stała za nią jego wiara w to, że wejście do tego gremium pozwoli mu na poruszenie wielu ważnych spraw. Tak można by sądzić czytając archiwalne dokumenty dotyczące posiedzeń Rady Konsultacyjnej. W jednym z nich Siła-Nowicki domaga się wyjaśnienia okoliczności zbrodni katyńskiej. Był to chyba jeden z pierwszych głosów, jakie pojawiły się na ten temat na forum instytucji państwowych. Gdy wiosną 1988 r. Polskę ogarnęła fala potężnych strajków Siła-Nowicki jest znowu u boku lidera „Solidarności” – Lecha Wałęsy. Jednak wtedy zostaje szybko zmarginalizowany przez otoczenie Wałęsy. Potem pojawia się w trakcie obrad Okrągłego Stołu, ale jako kandydat niezależny. Opozycja traktuje go z rezerwą, ponieważ jego udział w obradach jest pomysłem szefa MSW gen. Czesława Kiszczaka. 6 lutego 1989 r. podczas inauguracyjnych obrad Siła-Nowicki nie zważając na przyjęty porządek obrad proponuje uczczenie minutą ciszy niedawno zamordowanych kapłanów: Stefana Niedzielaka i Stanisława Suchowolca. Jednak obie strony – opozycyjna i rządowa – postanawiają zmarginalizować wystąpienie mecenasa i „wyciąć” je z telewizyjnej transmisji obrad. Tamto wystąpienie mecenasa było czymś, na co nie zdecydował się wówczas żaden z przedstawicieli opozycji. To był zarazem jeden z najlepszych momentów w jego karierze, kiedy wykazał nie tylko odwagę ale i wielką polityczną mądrość. Zasiadając przy Okrągłym Stole w Zespole Reform Politycznych Nowicki jeszcze nie raz przyćmi liderów opozycji swoją wielką troską o Polskę i Polaków. Tak było na pewno wówczas, gdy w końcowej fazie obrad, poirytowany ustaloną pomiędzy stronami formułą nowych wyborów twardo zagrzmiał do zebranych: „Stwierdzam, że projekt wyborów przeprowadzonych w tym czasie i w ten sposób absolutnie podważa nadzieję społeczeństwa na zmianę stosunków politycznych w zakresie pluralizmu politycznego w Polsce”.

W nowej Polsce

Mimo swoich kardynalnych zastrzeżeń co do wyników Okrągłego Stołu Siła-Nowicki decyduje się sam na start w wyborach do Sejmu. Startuje na warszawskim Żoliborzu, gdzie przychodzi mu konkurować z Jackiem Kuroniem, którego wcześniej miał okazję bronić w sądzie. Dochodzi wówczas do prawdziwego paradoksu w polskiej historii. On, żołnierz dwóch konspiracji i stalinowski więzień z wyrokiem śmierci, nie mając poparcia opozycji toczy wyborczy bój z Jackiem Kuroniem, który gdy on siedział w więzieniu budował komunistyczne harcerstwo. Ale Kuroń był wówczas jednym z najważniejszych liderów obozu opozycji i tę walkę musiał wygrać. Po wyborach Siła-Nowicki próbował jeszcze politycznie działać, ale już całkowicie na własny rachunek. Chciał między innymi rozwinąć działalność reaktywowanego w lutym 1989 r. Stronnictwa Pracy, którego został prezesem. Marzył, aby tak jak we Włoszech, stronnictwo stało się kiedyś wielką chadecką partią. W 1991 r. decyduje się jeszcze kandydować w wyborach prezydenckich, ale staje się już tylko marginesem tamtych wyborów. To był czas Lecha Wałęsy. Potem Siła-Nowicki zostaje trochę „na osłodę” sędzią Trybunału Stanu. Była to jednak funkcja bez znaczenia. Nowicki nadal obserwuje rodzącą się polską demokrację i polski wolny rynek. Przeraża go jednak ogromny chaos w państwie i pogłębiające się obszary społecznej krzywdy. Gdy umiera, nowa Polska ma już prawie pięć lat. Ale na pewno nie jest to Polska, o jakiej całe życie marzył.

Życiorys Siły-Nowickiego jest wyjątkowy swoim bogactwem historycznych zdarzeń i ludzi, którzy w nich uczestniczyli. Ale i jego właściciel był wyjątkowy. Żył na przestrzeni trzech epok: Polski międzywojennej, komunistycznej i na nowo wolnej Polski. To olbrzymia perspektywa. Był wybitnym mecenasem znanym ze wspaniałych mów sądowych, ale chyba bardziej chciał być chadeckim politykiem. Trzykrotnie podejmował próby zbudowania w Polsce partii chadeckiej, jednak bez powodzenia. Na pewno należał do ludzi odważnych, bezkompromisowych, gotowych bronić prawdy i sprawiedliwości bez względu na okoliczności. Dał temu wyraz w swoim życiu wiele razy. Nie uniknął jednak kontrowersyjnych decyzji, tak jak wtedy, gdy zdecydował się zasiąść w Radzie Konsultacyjnej przy przewodniczącym Rady Państwa Wojciechu Jaruzelskim. Gdy zmarł, pojawiała się jeszcze jedna kontrowersja wokół jego osoby. Tym razem za sprawą opublikowanej w latach 1995-1997 przez lubelską historyk Ewę Kurek książki „Zaporczycy”. Autorka zarzuciła w niej Sile-Nowickiemu współpracę z UB oraz zdradę „Zapory” i jego ludzi. Z inicjatywy rodziny sprawa znalazła swój finał w sądzie i Ewa Kurek została zobligowana orzeczonym wyrokiem do wycofania się z tych zarzutów. Potem okazało się, że tak naprawdę książka była wynikiem inspiracji autorki ze strony zastępcy „Zapory” – Stanisława Wnuka „Opala” – który jak ustalono od 1945 do 1989 r. był agentem bezpieki o pseudonimach „Iskra” i „Żmudzki”. W archiwach IPN nie odnalazły się też żadne dokumenty, które mogłyby potwierdzać zarzuty wysunięte w książce przez Ewę Kurek. Cała sprawa wzbudziła silne kontrowersje wokół osoby nieżyjącego już wtedy mecenasa. Tak czy inaczej Siła-Nowicki to postać, która na pewno zasługuje na porządną biografię.

Zakazana historia „Gazety Wyborczej”

Nie da się zrozumieć współczesnej Polski, nie znając prawdziwej genezy tego dziennika

Rankiem 8 maja 1989 r. w kioskach w całej Polsce, wśród zwiniętych rulonów ze świeżą prasą, pojawił się nowy tytuł – „Gazeta Wyborcza”. Dziennik obozu „Solidarności”, opatrzony znakiem i hasłem związku, rozchodził się jak świeże bułeczki. Kupowali go wszyscy, często po kilka egzemplarzy – nie tylko dla siebie, ale także dla rodziny, znajomych, kolegów z pracy. Był w tym jakiś wyraz tęsknoty za prawdziwie wolną prasą, która rzetelnie, dzień po dniu, relacjonuje wydarzenia z kraju i ze świata. Te bowiem przez ponad czterdzieści lat pokazywane były Polakom wyłącznie z perspektywy interesów rządzącej w kraju partii komunistycznej. I rzeczywiście. Ten pierwszy numer „Wyborczej” miał w sobie jakiś magiczny impuls prawdy. Na pierwszej stronie zamieszczone było krótkie posłanie Lecha Wałęsy – lidera „Solidarności”. Na kolejnych wydrukowano listę kandydatów do Sejmu i Senatu rekomendowanych przez powołany przy przewodniczącym NSZZ „Solidarność” Komitet Obywatelski. Pomimo 150-tysięcznego nakładu nowego dziennika, szybko zaczęło go brakować w kioskach. Nie inaczej było w następnych dniach. „Gazeta Wyborcza” nie musiała walczyć o czytelnika, tak jak to zazwyczaj bywa w przypadku nowych tytułów na medialnym rynku. To polski czytelnik musiał walczyć w kioskach o „Gazetę Wyborczą”. To był prawdziwy fenomen, który może się zdarzyć tylko w wyjątkowych warunkach.

„Gazeta Wyborcza” zaczęła się ukazywać właśnie w takim szczególnym momencie historycznym. Za niespełna miesiąc – 4 czerwca 1989 r., Polacy mieli pójść na wybory, z nadzieją, że będą one ich pierwszym, ale jakże ważnym krokiem na drodze do wolnej Polski. Społeczny potencjał, jaki obudził się wówczas w milionach naszych rodaków, trudno jest nawet dzisiaj opisać. To był wyjątkowy czas dla Polski i Polaków. W takich okolicznościach zaczęła się historia najbardziej opiniotwórczego polskiego dziennika, który w ciągu ćwierćwiecza swojego istnienia wychował i ukształtował nie tylko polskie elity, ale także miliony zwykłych Polaków.

Zgoda Kiszczaka

Pomysł dziennika – organu prasowego „Solidarności” – narodził się w trakcie spotkań przedstawicieli władzy i opozycji w podwarszawskiej Magdalence, jakie zainicjowano we wrześniu 1988 r. Miały one doprowadzić do uzgodnienia warunków politycznych zmian w Polsce. W ich efekcie strona opozycyjna miała zyskać możliwość udziału we władzy. W sumie obrady w Magdalence objęły 13 spotkań roboczych. Osiem z nich miało miejsce w okresie od września 1988 r. do lutego 1989 r., zaś pozostałe pięć już w trakcie obrad Okrągłego Stołu, czyli w okresie od lutego do kwietnia 1989 r. W trakcie rozmów w Magdalence, obok postulatu wznowienia „Tygodnika Solidarność”, pojawiła się koncepcja wydawania przez związek własnego dziennika. Dzisiaj nie jest do końca jasne, kto w Magdalence był autorem tego pomysłu. Nie jest pewne, czy był nim Adam Michnik, wówczas jeden z głównych graczy po stronie opozycji, jednak wykluczyć tego nie można. Nie wiadomo również, podczas którego z magdalenkowych spotkań pomysł ten się pojawił po raz pierwszy. Być może było to już wówczas, gdy zaczęły się obrady przy Okrągłym Stole, gdzie uzgodniony w Magdalence polityczny kompromis miał zostać jeszcze raz odegrany, tym razem na potrzeby milionów Polaków. W każdym razie, gdy 5 kwietnia 1989 r. obrady dobiegły końca, większość Polaków żywiła ogromne nadzieje, że w końcu nadchodzi w Polsce czas budowania normalnego, demokratycznego państwa. W takiej atmosferze politycznej Adam Michnik otrzymał od przewodniczącego „Solidarności” Lecha Wałęsy misję stworzenia nowej gazety, która miała być organem związku w nadchodzącej kampanii wyborczej. Po jej zakończeniu „Gazeta Wyborcza” miała stać się ogólnokrajowym dziennikiem informacyjnym, dalej reprezentującym polityczne interesy „Solidarności”. Tak to bowiem zostało zapisane w okrągłostołowej umowie.

Kandydatura Michnika na szefa gazety nie mogła specjalnie dziwić. Oprócz tego, że był on intelektualistą i jednym z najbardziej znanych liderów obozu opozycji, to miał przede wszystkim dziennikarsko-redakcyjne doświadczenie, zdobyte m.in. w pismach i biuletynach tzw. drugiego obiegu. Powierzona Michnikowi misja była osobistą decyzją Lecha Wałęsy. Aby jednak wystartować z nowym tytułem prasowym, oprócz szyldu „Solidarności” potrzeba było jeszcze kilku zasadniczych rzeczy: pieniędzy, ludzi, lokalu, drukarni i papieru. Szczególnie ten ostatni był w warunkach komunistycznego państwa towarem deficytowym, którego przydział zależał całkowicie od decyzji władz. I właśnie wtedy z pomocą przyszedł szef MSW – gen. Czesław Kiszczak – inicjator politycznego kompromisu władzy z opozycją. Dzięki decyzjom Kiszczaka możliwe było nie tylko zaciągnięcie kredytu, ale przede wszystkim otrzymanie lokalu, drukarni i przydziału niezbędnego papieru. Tak miało być do czasu wprowadzenia w kraju wolnego obrotu papierem, co nastąpiło dopiero w październiku 1989 r., już za rządów premiera Tadeusza Mazowieckiego. Jedyną rzeczą, o którą nie musiał obawiać się Adam Michnik, projektując nowy dziennik, to czytelnicy. Dla nich nowa gazeta, niezwiązana z komunistyczną władzą, była niczym woda dla spragnionego wędrowca na środku pustyni. I to był równie cenny kapitał jak pomoc gen. Kiszczaka.

Formowanie środowiska

Proces tworzenia gazety zaczął się na początku kwietnia 1989 r., z chwilą mianowania jej redaktorem naczelnym Adama Michnika. Pierwsze organizacyjne zebranie miało miejsce przy ul. Stawki w gmachu ówczesnego Wydziału Psychologii UW. Uczestniczyło w nim kilkadziesiąt osób, w większości dziennikarzy. W ten sposób zaczęto kompletować skład zespołu redakcyjnego i sukcesywnie poszerzać środowisko osób z nią współpracujących. Zastępcami Michnika zostali niebawem Helena Łuczywo i Ernest Skalski. Później dołączył do nich jeszcze Krzysztof Śliwiński. Oprócz nich w redakcyjnym zespole znaleźli się między innymi Anna Bikont, Seweryn Blumsztajn, Edward Krzemień, Ewa Milewicz, Piotr Pacewicz, Jerzy Jachowicz, Stanisław Remuszko, Joanna Szczęsna, Stanisław Turnau, Lidia Ostałowska, Juliusz Rawicz, Tomasz Burski, Krzysztof Leski, Danuta Zagrodzka, Małgorzata Szejnert, Jacek Żakowski i inni.

Od początku decydującą rolę w zespole odgrywała grupa byłych działaczy Komitetu Obrony Robotników (KOR), zafascynowana trockizmem, w większości żydowskiego pochodzenia. Grupa ta nie tylko narzuciła kształt i linię polityczną pisma, ale wymusiła na pozostałych pewien model postawy, przejawiający się określonym stosunkiem do Polski i świata. Tropienie ksenofobii, antysemityzmu i wszelkich zagrożeń ze strony Kościoła i prawicy było ważnym tego elementem.

Początkowo siedziba redakcji mieściła się w budynku dawnego żłobka przy ulicy Iwickiej. Tam odbywały się pierwsze zebrania redakcyjne, które tak naprawdę o niczym nie decydowały. To był między innymi przejaw przyjętego stylu w gazecie, zupełnie odmiennego od tych, które zazwyczaj są obecne w pracy redakcji prasowych tytułów. Jak wspominał później blisko współpracujący w tamtym czasie z gazetą Dariusz Fikus, efekty tych posiedzeń redakcyjnych były niewielkie i tak bowiem o wszystkim decydowała Helena Łuczywo, która nadawała ostateczny kształt bieżącym numerom gazety. To ona była prawdziwym redaktorem prowadzącym gazety. Adam Michnik sam zresztą o sobie później mówił, że pomimo iż był redaktorem naczelnym, był jedynie kimś w rodzaju „komisarza politycznego redakcji”. Michnik decydował przede wszystkim o politycznym zaangażowaniu redakcji i definiował „wroga”, na którego gazeta musiała zwrócić swoją uwagę.

Z upływem kolejnych miesięcy swojego funkcjonowania, środowisko „Gazety Wyborczej” ulegało procesowi wewnętrznej konsolidacji. Dotyczyło to nie tylko ideologiczno-światopoglądowej przestrzeni, ale także życia prywatnego. W efekcie tego procesu wykształciła się niespotykana zwartość ideowo światopoglądowa tej grupy, która da o sobie znać w następnych latach. Jej najbardziej czytelnym wyrazem było zdanie używane przez Piotra Pacewicza – dziennikarza gazety, który swoje publiczne wystąpienia zaczynał z reguły od słów: „My, ludzie Gazety Wyborczej… !”.

Na plecach „Solidarności”

„Gazeta Wyborcza” miała pełnić funkcję organu wyborczego powołanego w końcu grudnia 1988 r. przy przewodniczącym „Solidarności” Lechu Wałęsie. I tak na początku działalności gazety rzeczywiście było. Sytuacja zaczęła zmieniać się po wyborach, które odbyły się 4 czerwca 1989 r. Były one wielkim sukcesem nie tylko „Solidarności”, ale i całego polskiego społeczeństwa, które po raz pierwszy poczuło, że wolna, demokratyczna Polska naprawdę zbliża się wielkimi krokami. Po wyborach, zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami, gazeta miała pełnić funkcję organu prasowego związku, czyli krótko mówiąc miała prezentować jego bieżącą politykę. Tak się jednak nie stało. Głównie z powodu osobistych ambicji politycznych redaktora naczelnego gazety Adama Michnika, który już w lecie 1989 r. poczuł, że może być prawdziwym demiurgiem polskiej polityki i kreować polską rzeczywistość. Już 3 lipca 1989 r. Adam Michnik w swoim sztandarowym artykule „Wasz Prezydent, nas premier”, opublikowanym na łamach gazety, nie zważając na stanowisko „Solidarności”, opowiedział się za wyborem prezydenta z rekomendacji PZPR i postulował, aby misję tworzenia nowego rządu powierzyć przedstawicielowi solidarnościowej opozycji. Jego inicjatywa nie była oczywiście skonsultowana z „Solidarnością” i jej przewodniczącym Wałęsą. Tydzień później miał miejsce kolejny samowolny ruch naczelnego „Wyborczej” – Adam Michnik udał się do Moskwy, aby prowadzić tam polityczne rozmowy z szefem Wydziału Zagranicznego KPZR Jurijem Graczowem. Nie bardzo było wiadomo, co Michnik zamierzał w Moskwie osiągnąć. Było już jasne, że on i jego gazeta coraz bardziej oddalają się od „Solidarności”. Gdy w sierpniu 1989 r. misję tworzenia nowego rządu powierzono przedstawicielowi opozycji Tadeuszowi Mazowieckiemu, „Gazeta Wyborcza” zaczęła wspierać nowego premiera i systematycznie powiększać swój dystans do przewodniczącego związku Lecha Wałęsy. Ten ostatni rzeczywiście poczuł się coraz bardziej marginalizowany.

W drugiej połowie 1989 r. „Gazeta” wchodziła również w coraz ostrzejszy konflikt ze środowiskiem „Tygodnika Solidarność”. W ten sposób w obozie opozycji coraz częściej pojawiały się polityczne spięcia, w dużej mierze generowane przez „Wyborczą” i jej naczelnego. Póki co gazeta korzystała z szyldu „Solidarności” i zaufania, jakim darzyły ją miliony Polaków widzących w niej prawdziwą trybunę opozycji. To był element, który w zasadniczej mierze decydował o sukcesie gazety w pierwszych miesiącach jej funkcjonowania. Konflikt wokół „polityki” gazety był kluczowym elementem polskiej „wojny na górze”, jaka wybuchła na początku 1990 r. Jej stronami był obóz Lecha Wałęsy i obóz premiera Tadeusza Mazowieckiego. Wojna ta była efektem narastającego od wielu miesięcy konfliktu wewnętrznego pomiędzy solidarnościową lewicą i jej głównym ideologiem Adamem Michnikiem, które wspierały rząd Mazowieckiego, a prawicą, z jej wschodzącym liderem Jarosławem Kaczyńskim, która szanse na przyśpieszenie politycznych zmian łączyła z osobą Lecha Wałęsy. Ten ostatni w lutym 1990 r. zarzucił Mazowieckiemu zbyt powolne realizowanie programu politycznego „Solidarności”. Apogeum konfliktu nastąpiło podczas obrad Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego (OKP) 24 czerwca 1990 r. W jego trakcie zarysował się bardzo głęboki podział pomiędzy obydwiema stronami. Biorący w niej udział nie szczędzili sobie nawzajem mocnych słów. W trakcie tamtej wymiany ciosów Adam Michnik zwrócił się nawet do swoich antagonistów słowami: „Jesteście po prostu świniami”.

Tamto starcie nie mogło jednak pozostać bez konsekwencji dla gazety ze strony „Solidarności” i jej przewodniczącego Lecha Wałęsy. We wrześniu 1990 r. Komisja Krajowa „Solidarności” podjęła uchwałę o odebraniu gazecie prawa do zamieszczania logo związku i hasła „Nie ma wolności bez Solidarności”, z uwagi na, jak określono w uchwale, „tendencyjność artykułów, które mają na celu zdyskredytowanie, jak również ośmieszenie przewodniczącego kolegi Wałęsy”. Wałęsa żądał również ustąpienia Adama Michnika z funkcji naczelnego gazety. To był ostateczny rozwód gazety z „Solidarnością”. Od tej pory „Wyborcza” wyrażała już tylko własną linię programową, a raczej poglądy swojego naczelnego – Adama Michnika.

W cieniu trwającego wówczas sporu „Gazety Wyborczej” z obozem Wałęsy działy się dużo ważniejsze rzeczy dla przyszłości tego tytułu. Formalnie gazeta była własnością Agory sp. z o.o., która została zarejestrowana 10 kwietnia 1989 r. przez reżysera Andrzeja Wajdę, opozycjonistę Zbigniewa Bujaka oraz dziennikarza Aleksandra Paszyńskiego. W maju 1990 r. pojawiła się inicjatywa zmian własnościowych w spółce, w wyniku realizacji których do grona udziałowców spółki „dokooptowano” 16 wybrańców spośród dziennikarzy gazety. Byli wśród nich Anna Bikont, Stefan Bratkowski, Tomasz Burski, Zofia Bydlińska, Zofia Floriańczyk, Wojciech Kamiński, Edward Krzemień, Tomasz Kuczborski, Krzysztof Leski, Grzegorz Lindenberg, Helena Łuczywo, Adam Michnik, Piotr Pacewicz, Piotr Niemczycki, Juliusz Rawicz i Ernest Skalski. Był to najważniejszy krok ku temu, aby gazeta stała się własnością pracujących w niej ludzi.

Monopol na prawdę

„Gazeta Wyborcza” dla wielu Polaków była prawdziwą wyrocznią, dokonywała egzegezy prawdy na temat Polski, Polaków i świata. Tłumaczyła swoim czytelnikom bieżące wydarzenia polityczne i społeczne w kraju, strasząc ich przy okazji wyimaginowanymi przez siebie zagrożeniami. Określała, co jest dla Polski dobre, a co złe, nad czym warto pracować, a o czym należy jak najszybciej zapomnieć, aby nie obudzić demonów przeszłości. Gdy w 1992 r. pojawiła się szansa na przeprowadzenie lustracji, „Gazeta Wyborcza” straszyła Polaków „nową formą apartheidu”, jak pisał na jej łamach Lesław Maleszka (jak się później okazało, były tajny współpracownik SB). Gdy w 1998 r. powstawał IPN, gazeta przestrzegała przed grzebaniem w ludzkich życiorysach i manipulowaniem historią. To na łamach „Gazety Wyborczej” Adam Michnik nazwał gen. Kiszczaka człowiekiem honoru. Gdy jednak zaczęto mówić o roli płk. Ryszarda Kuklińskiego i potrzebie jego rehabilitacji, Michnik apelował do Polaków, aby nie robili z Kuklińskiego bohatera, bo, jak podkreślał, był człowiekiem, który „grzebał ludziom w szufladach”. Redaktor naczelny „Gazety” jeszcze wiele razy deprecjonował prawdziwych polskich bohaterów, stawiając w zamian na piedestale ludzi zbrukanych PRL-em. Straszył Polaków ksenofobią, antysemityzmem, ostrzegał przed archaicznym patriotyzmem i przywiązaniem do Kościoła. Wywierał presję na polityków, dziennikarzy, środowiska i instytucje. Tworzył fałszywych bohaterów i nieprawdziwe historie, w tym tę najważniejszą: solidarnościową historię polskiej drogi do wolności. A przy tym wszystkim lojalność wobec Polski zastępował lojalnością wobec swojego środowiska (były dziennikarz gazety Michał Cichy nazwał to „lojalnością wobec swojego genetycznego zaplecza”).

W ciągu 25 lat swojego istnienia, „Gazeta Wyborcza” wychowała i ukształtowała miliony Polaków, które dzisiaj nie są w stanie samodzielnie myśleć.

Historia „Gazety Wyborczej” to historia, która trwa. Nie wolno jednak o niej mówić i pisać. Przekonał się o tym wielokrotnie Stanisław Remuszko – były dziennikarz gazety i autor książki „Gazeta Wyborcza. Początki i okolice”. W jednym z procesów, jakie wytoczyła mu „Wyborcza” i jej naczelny, zapadło orzeczenie, w którym uznano, że krytyka Adama Michnika „jest szkodliwa społecznie”. Michnik wiele razy potrafił skutecznie sterroryzować swoich krytyków, strasząc ich procesami sądowymi.

Trzeba zatem uważać, bo dzieje „Gazety Wyborczej” to prawdziwe zakazana historia, za opowiadanie której można słono zapłacić!!

Iluzja zwycięstwa

25 lat temu Polacy, po raz pierwszy w czasach PRL, poszli do urn z nadzieją, że ich głos rzeczywiście może przyczynić się do budowy nowej Polski. Ich wiara została złamana, zanim wybory dobiegły końca

4 czerwca 1989 r., o godzinie 6 rano, w całym kraju otwarto lokale wyborcze i rozpoczęła się pierwsza tura głosowania. Do zdobycia było 460 mandatów w Sejmie oraz 100 mandatów w nowo utworzonym Senacie. Polskie społeczeństwo nie miało jednak w pełni wolnego wyboru. Ostateczny wynik wyborów w dużym stopniu zależał od postanowień kontraktu zawartego przy Okrągłym Stole między opozycją a komunistami. Przewidywały one, że rządząca koalicja PZPR i jej satelitów ma zagwarantowane w Sejmie 65 proc. miejsc, zaś o pozostałe 35 proc. mogą się ubiegać przedstawiciele opozycji. W pełni wolne miały być tylko wybory do Senatu, gdzie wyborcza walka miała dotyczyć wszystkich 100 mandatów senatorskich. Tak czy inaczej obóz opozycji mógł w trakcie wyborów czerwcowych zagospodarować łącznie 261 mandatów w Zgromadzeniu Narodowym, które potem miało wybrać prezydenta PRL. Było zatem o co walczyć.

W całej Polsce od wielu tygodni utrzymywała się atmosfera poruszenia. W kręgach opozycji od dawna zadawano sobie pytanie, czy komunistyczna władza, pozwoli na uczciwe przeprowadzenie wyborów nawet w zadekretowanym przez siebie kształcie? 4 czerwca 1989 r., od samego rana widać więc było wzrost napięcia w sztabach wyborczych opozycji. W biurze Komitetu Obywatelskiego w Krakowie, jeszcze zanim minęła godzina dwudziesta, oznaczająca koniec głosowania, pojawili się studenci krakowskiej AWF specjalizujący się w sportach walki. Ich zadaniem miało być odparcie ewentualnego ataku sił bezpieczeństwa i milicji. Na szczęście żaden z czarnych scenariuszy nie ziścił się. Wybory, poza nielicznymi i drobnymi incydentami, przebiegały spokojnie. Komunistyczne władze nie przewidywały bowiem, że pierwsza tura głosowania okaże się dla niej totalną porażką.

Nokaut

Z ostatecznego podsumowania wszystkich oddanych 4 czerwca głosów wynikało, że w nowym Zgromadzeniu Narodowym opozycja obsadziła 252 miejsca spośród 262 możliwych do zdobycia. Z kolei strona rządowa uzyskała zaledwie pięć miejsc na 399 możliwych. Zwycięstwo „Solidarności” było miażdżące. Mieczysław Gil, Jerzy Zadra, Stanisław Padykuła i Jacek Merkel, zdobyli poparcie rzędu 86–89 proc., 19 opozycyjnych kandydatów uzyskało ponad 80 proc. poparcie, 67 poparcie na poziomie 70–80 proc., 52 na poziomie 60–70 proc. i 18 na poziomie 50–60 proc. Tylko jeden kandydat rekomendowany przez „Solidarność” nie zdołał uzyskać mandatu posła. Był nim kandydujący z województwa bydgoskiego Andrzej Wybrański. Nie inaczej było w przypadku kandydatów strony opozycyjnej do Senatu. Wśród nich troje: Zofia Kuratowska, Józef Ślisz i Roman Ciesielski dosłownie znokautowało kontrkandydatów w swoich okręgach, uzyskując ponad 80 proc. głosów. Poparcie 22 innych opozycyjnych kandydatów oscylowało w granicach 70–80 proc., 46 następnych w granicach 60–70 proc., zaś 21 kandydatów rekomendowanych przez „Solidarność” otrzymało poparcie w bezpiecznych granicach 50–60 proc. Skala zwycięstwa opozycji była jeszcze lepiej widoczna w zestawieniu z mizernymi wynikami osiągniętymi przez przedstawicieli obozu władzy. 4 czerwca 1989 r. zaledwie trzech kandydatów strony koalicyjno-rządowej zdołało przekroczyć próg 50 proc. poparcia. Przy czym dwoje z nich nie zdołałoby tego dokonać bez rekomendacji „Solidarności”. Profesor Teresa Liszcz kandydująca z ramienia ZSL w Lublinie była współzałożycielem „Solidarności” na UMCS i doradcą regionalnych władz związku. Z kolei kandydujący z Dębicy na Rzeszowszczyźnie Władysław Żabiński, także cieszył się poparciem regionalnych władz związku. Trzeci kandydat strony rządowej, który przekroczył próg 50 proc. poparcia – Marian Czerwiński, swój wynik zawdzięczał pomyłce. Na obwieszczeniach wyborczych omyłkowo umieszczono przy jego nazwisku symbol Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”. Pozostałe mandaty zarezerwowane dla obozu władzy pozostały nieobsadzone. Rywalizacje o nie miano kontynuować w drugiej turze wyborów, wyznaczonej na 18 czerwca.

Wyborczy szwindel

Dla komunistów prawdziwą porażką okazała się lista krajowa do Sejmu, która najbardziej skumulowała na sobie niechęć Polaków do władzy. Po ostatecznym podliczeniu wyników pierwszej tury głosowania okazało się, że z 35 kandydatów władzy, którzy się na niej znaleźli próg 50 proc. poparcia przekroczyło jedynie dwóch. Upadek listy krajowej był największym ciosem dla władzy i mógł wywrócić do góry nogami cały skrupulatnie zaplanowany przez nią układ sił w przyszłym Sejmie. 5 czerwca na posiedzeniu Biura Politycznego KC PZPR gen. Wojciech Jaruzelski winą za złe wyniki strony rządowej w pierwszej turze wyborów obarczył Kościół. Poparł go Stanisław Ciosek, który stwierdził: „(…) My Kościołowi zaufaliśmy, a oni okazali się jezuitami (…)”. Przerażeni członkowie Biura Politycznego oprócz poszukiwania winnych, starali się także szukać jakiejś drogi wyjścia z tej trudnej dla obozu władzy sytuacji. Józef Czyrek zalecał m.in. aby „przestrzec opozycję przed możliwością prób destabilizacji pod wpływem sukcesu”, zaś prof. Władysław Baka jako przykład możliwego działania wskazywał sytuację w Chinach, gdzie 4 czerwca 1989 r. na Placu Niebiańskiego Spokoju w Pekinie zmasakrowano protestujących studentów.

Także przywódcy opozycji zaczęli zastanawiać się, czy druzgocąca porażka władzy w pierwszej turze głosowania rzeczywiście nie zachęci jej do podjęcia prób manipulacji wynikami wyborów lub sięgnięcia po rozwiązanie siłowe. Jacek Kuroń sugerował między innymi, aby nie organizować demonstracji z okazji zwycięstwa, a w gazetach i ulotkach sygnowanych przez „Solidarność” zakazać używania określeń „śmierć komunie” i innych podobnych haseł. Kluczowym momentem w ewolucji stanowiska opozycji była konferencja prasowa Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” 7 czerwca z udziałem rzecznika związku Janusza Onyszkiewicza oraz Jana Lityńskiego i Jacka Moskwy. Onyszkiewicz stwierdził wówczas, że „nieobecność w Sejmie takich osobistości jak Rakowski i Ciosek będzie niekorzystna, ponieważ pozostaną poza parlamentem ludzie podejmujący ważne decyzje polityczne” i że w ogóle „byłoby to z uszczerbkiem dla Sejmu, jako instytucji stanowiącej o sprawach państwa”. Podobnie jak on myślało wówczas wielu innych liderów opozycji, wśród nich m.in. Jacek Kuroń, Adam Michnik, Bronisław Geremek i Henryk Wujec. Potem dołączył do nich także Lech Wałęsa. Wypowiedź Onyszkiewicza była dla władzy czytelnym sygnałem, że opozycja czeka teraz na konstruktywne propozycje ze strony władzy. 8 czerwca odbyły się obrady Komisji Porozumiewawczej, podczas której przywódcy obozu władzy i opozycji mieli negocjować sprawę obsadzenia 33 mandatów sejmowych z listy krajowej. Sprawa była bardzo poważna, bowiem w razie nieobsadzenia tych miejsc przez stronę rządową, opozycja miałaby prawie 50 proc. głosów w Zgromadzeniu Narodowym, co mogło postawić pod dużym znakiem zapytania wybór generała Jaruzelskiego na przyszłego prezydenta PRL, na czym bardzo zależało władzy. Po burzliwej, blisko dziewięciogodzinnej debacie, obie strony zgodziły się jednak na propozycję zgłoszoną przez stronę rządową, aby w zaistniałej sytuacji zwrócić się do Rady Państwa o wypracowanie możliwego rozwiązania problemu dotyczącego listy krajowej. W efekcie tego spotkania 12 czerwca Rada Państwa wydała „Dekret o zmianie ordynacji wyborczej do Sejmu”, na mocy którego, w przypadku gdyby kandydaci z listy krajowej nie uzyskali wymaganej liczby głosów, na mandaty nieobsadzone miano przeprowadzić ponowne głosowanie przenosząc je do okręgów wyborczych. Ogłoszenie decyzji o zmianie ordynacji wyborczej tuż przed drugą turą wyborów, a zwłaszcza zgoda na ten fakt liderów opozycji, wywołała potężną falę krytyki i społecznego niezadowolenia. Dla wielu zwykłych ludzi było to po prostu polityczny szwindel władzy, na który nie wiadomo dlaczego zgodziła się opozycja. Sytuację starał się wówczas ratować Lech Wałęsa, który podkreślał, ze „związek nie oddaje niczego z tego co wygraliśmy, a jedynie musi oddać to, co już z góry było przeznaczone dla drugiej strony”. Ale jego słowa nie były przekonujące i nie mogły uspokoić wszystkich wyborców, którzy głosowali na kandydatów opozycji.

Dogrywka

18 czerwca 1989 r. nadszedł moment wyborczej dogrywki, jak określały to reżimowe media na swoich łamach. Przy czym w dogrywce tej, jak sugerowano, opozycja mogła grać „nieczysto”. Druga tura głosowania była jedynie formalnością mimo tego, że w jej trakcie miano dokonać wyboru większości mandatów – 295 do Sejmu i 8 do Senatu. Frekwencja wyborcza z 62 proc. w pierwszej turze głosowania, stopniała do zaledwie 25,5 proc. Były nawet okręgi, gdzie była jeszcze niższa – na przykład w podlubelskim Kraśniku, do urn poszło zaledwie nieco ponad 14 proc. wszystkich uprawnionych do głosowania.

W gruncie rzeczy druga tura głosowania sprowadziła się do bratobójczej walki o mandaty do Sejmu, pomiędzy kandydatami obozu władzy. O obsadzenie 294 mandatów w 107 okręgach wyborczych walczyło 583 kandydatów. W pięciu wypadkach na listach wyborczych, zamiast dwóch kandydatów, znalazł się tylko jeden, co najczęściej było wynikiem wycofania się pozostałych kandydatów tuż przed drugą turą głosowania. Sytuacja taka była oczywiście sprzeczna z wydanymi przez PKW zaleceniami, jednak okręgowe komisje wyborcze tłumaczyły się później tym, że brak czasu nie pozwolił na wdrożenie tych zaleceń. W gronie kandydatów, którzy ze strony rządowej zdobyli mandaty w drugiej turze, znalazło się 205 osób wysuniętych przez organa naczelne ugrupowań strony koalicyjno – rządowej oraz 25 kandydatów wysuniętych przez organizacje społeczne. Wśród pierwszej grupy członkami PZPR było 118 osób, ZSL – 51, SD – 19, zaś członkami satelickich ugrupowań katolickich było 17 osób. W drugiej grupie, która oficjalnie miała być rekomendowana przez organizacje społeczne, do PZPR należało 18 osób, ZSL – 5 osób i SD – 2 osoby. Ponadto miejsca w parlamencie udało się zdobyć dalszym 31 kandydatom obozu rządowego, którzy oficjalnie zostali zgłoszeni przez niezależne grupy wyborców. Wśród nich 19 było członkami PZPR, 9 – ZSL i 3 – SD.

Swoistym atutem kandydatów obozu władzy w drugiej turze wyborów była ich słaba rozpoznawalność przez wyborców, o dziwo, przemawiająca na ich korzyść, w zestawieniu ze źle kojarzonymi konkurentami. Można przypuszczać, że zadziałał tutaj specyficzny mechanizm współzależności, sugerujący to, że im niżej jest usytuowany kandydat w strukturach partyjnych, tym niższy będzie stopień jego społecznej i politycznej demoralizacji. W rezultacie w wyniku drugiej tury głosowania mandaty zdobywali najczęściej niżsi funkcjonariusze aparatu PZPR, nie mający wcześniej na koncie żadnych osobistych „sukcesów” partyjnych. W drugiej turze mandat poselski zdobył tylko jeden z ośmiu startujących w wyborach sekretarzy KC PZPR. Był nim Marian Orzechowski, będący jednocześnie członkiem Biura Politycznego. Oprócz niego z kierownictwa partii do Sejmu dostali się Iwona Lubowska i Zbigniew Sobotka. Przy czym cała trójka pojawiła się na listach wyborczych jako kandydaci dopiero po pierwszej turze głosowania, w ramach rozdysponowania mandatów z listy krajowej.

Druga tura wyborów, odbyła się już w całkowicie innej atmosferze, niż głosowanie 4 czerwca. Politycznych emocji już nie było, bo polskie społeczeństwo stało nieco z boku głównego nurtu wydarzeń w kraju, coraz bardziej nabierając przekonania, że „demokracja” i „wola ludu” to dwie odrębne sprawy. Zauważył to rządowy CBOS, który w swojej powyborczej analizie podkreślał jednoznacznie że „druga tura wyborów była interesująca jedynie dla nielicznych”.

Świadectwo upadku

Rzadko w polskiej historii było tak, że Polacy szli do wyborów z ogromną nadzieją na zmianę sytuacji w kraju, w którym przyszło im żyć. Na pewno było tak 4 czerwca 1989 r. gdy ruszyli do lokali wyborczych, wierząc, że ich głos, tym razem nie zostanie zmarnowany, jak zazwyczaj bywało to w PRL. Szli do urn nie przymuszeni przez nikogo, z własnej woli, zamierzając poprzeć kandydatów solidarnościowej opozycji, która dawała im wówczas jedyną realną nadzieję, na zmianę. Głęboko w to wierzyli mimo tego, że głosowanie, w którym zamierzali wziąć udział, tak naprawdę miało być bardziej plebiscytem niż prawdziwie wolnymi wyborami. Jednak ich wiara została złamana, zanim jeszcze wybory dobiegły końca. Zmiana ordynacji wyborczej w trakcie trwania wyborów, stanowiła nie tylko precedens prawny, nieznany w historii parlamentaryzmu, ale dla zwykłych wyborców była przede wszystkim zmianą reguł gry w jej trakcie. Zwyczajnym kantowaniem. Dodatkowym elementem tego kantowania było to, że miało ono miejsce przy udziale opozycji i jej liderów, w tym przede wszystkim samego Lecha Wałęsy. Przeciwko wyborczemu szwindlowi władzy nie zaprotestował również polski Kościół, który miał być bezstronnym i obiektywnym obserwatorem rodzącej się polskiej demokracji. W komunikacie z zebrania plenarnego Konferencji Episkopatu Polski, jakie miało miejsce w dniach 17–18 czerwca 1989 r. nie znalazły się słowa dezaprobaty dla takiego działania władzy i przyzwolenia na nie ze strony liderów opozycji, a jedynie zalecenia zachowania umiaru, rozwagi i roztropności przez obydwie strony. Mirażowi wyborczego rozsądku uległ po pierwszej turze wyborów również ambasador USA w Warszawie, John R. Davis, a także zachodnia opinia publiczna.

Zmiana ordynacji wyborczej przed drugą turą wyborów przekreśliła nadzieje Polaków, z jakimi szli na wybory 4 czerwca. Dla wielu z nich była de facto zgodą na manipulowanie głosami wyborców i, jak pisała autorka jednego z listów protestacyjnych do władz związku, najzwyklejszym świadectwem upadku zasad moralności politycznej. W perspektywie budowy demokratycznego państwa była to porażka niezwykle bolesna. Tym większa, że swoim politycznym ciężarem odbiła się na kolejnych wyborach parlamentarnych w Polsce, na które polski wyborca szedł pozbawiony wiary w możliwość zmiany jakości swojego państwa w wyniku procesu wyborczego.

Zbrodniarz przed sądem

Gen. Wojciech Jaruzelski nie stanął przed żadnym doczesnym sądem i nigdy nie odpowiedział za zbrodnie, do jakich doszło w czasach jego dyktatury. Polska, którą stworzył przy Okrągłym Stole wcale nie chciała go rozliczyć za zbrodnie. Po jego śmierci możemy mieć tylko nadzieję, że zgodnie z prawem boskim, stanie przed boskim sądem, który oceni jego doczesne uczynki.

25 maja 2014 r. odszedł gen. Wojciech Jaruzelski – ostatni komunistyczny dyktator i zbrodniarz stanu wojennego. W zasadzie rzadko się zdarza, aby o zmarłym polityku nie można było powiedzieć nic pozytywnego. Nawet po śmierci zbrodniarza Adolfa Hitlera, część Niemców mogła wspominać niezaprzeczalne dokonania, jakie były jego dziełem w ich kraju: likwidacja bezrobocia, rozwój przemysłu, koniunktura gospodarcza i odbudowa utraconej po I wojnie światowej potęgi Niemiec. W przypadku Jaruzelskiego trudno jest wymienić jakiekolwiek jego pozytywne dokonania, bo takich po prostu nie miał. Dla starszej części polskiego społeczeństwa, które pamięta jego dyktatorskie rządy postać gen. Jaruzelskiego jawi się jednoznacznie negatywnie. Trudno zapomnieć o realiach stanu wojennego, który był politycznym wymysłem generała. Puste sklepy, reglamentacja żywności i odzieży, godzina milicyjna, cenzura, czołgi na ulicach, bicie ZOMO, internowani i aresztowani, skrytobójcze morderstwa księży i opozycjonistów. A przede wszystkim kompletny brak perspektyw na przyszłość. Właśnie tamte doświadczenia stanu wojennego są i będą dla wielu Polaków ich najbardziej traumatycznym doświadczeniem, kojarzonym zawsze z osobą generała Jaruzelskiego. W przypadku Jaruzelskiego nie tylko stan wojenny negatywnie zapadł w pamięci Polaków. Kolejne lata dyktatury Jaruzelskiego nie były wcale lepsze. Dlaczego zatem człowiek, który prawie przez 10 lat miał pełnię władzy w Polsce nie zrobił nic, aby zapisać się pozytywnie w pamięci Polaków?

Złamany kręgosłup

W zasadzie człowiek z rodowodem gen. Jaruzelskiego nie powinien pójść drogą życiową, którą właśnie poszedł. Generał urodził się w ziemiańskiej rodzinie, legitymującej się herbem Ślepowron. Jego ojciec był administratorem majątków w Kurowie na Lubelszczyźnie, a potem odziedziczył połowę majątku Trzeciny niedaleko Wysokiego Mazowieckiego. Rodzina Jaruzelskich była zatem typową ziemiańska rodziną z silnymi tradycjami patriotycznymi. Dziadek generała – Wojciech Jaruzelski – senior walczył w Powstaniu Styczniowym, zaś ojciec Władysław był w 1920 r. uczestnikiem polsko-bolszewickiej wojny. Młody Jaruzelski uczęszczał do mariańskiego gimnazjum na warszawskich Bielanach. Był dobrze ułożonym i religijnym chłopcem. Rodzina wiązała z nim duże nadzieje. Gdy we wrześniu 1939 r. przyszła wojna, jego rodzina znalazła się na Litwie, skąd po jej aneksji przez Sowietów na początku czerwca 1941 r. została zesłana na Syberię. Tam dzieliła tragiczne losy tysięcy Polaków wywiezionych w głąb Związku Sowieckiego i skazanych na katorżniczą pracę. I właśnie wtedy nastąpił dramat jego całego życia. Nie znamy okoliczności tego dramatu. Generał zresztą nigdy nie wyjawił tej tajemnicy. Zawsze miał przygotowaną wersję zdarzeń, na wypadek konieczności przedstawienia losów swojej rodziny w czasie pobytu w Związku Sowieckim. Jednak nigdy opowiadana przez niego wersja zdarzeń nie dotykała jego osobistego dramatu. Możemy tylko stawiać pytania: czy młody Wojciech Jaruzelski wyparł się wówczas swojej polskości, swoich korzeni i swojej religii? Komu zadeklarował oddanie swojej osoby do dyspozycji? Jak wielka była to zdrada i jak straszliwa, skoro właśnie wtedy narodził się zupełnie inny Wojciech Jaruzelski – ideowy komunista, zapatrzony w Związek Sowiecki, a potem przyszły komunistyczny dyktator, nienawidzący demokracji, polskiej suwerenności i polskiego kościoła. Pewne jest jedno, że wszystko to, co w życiu generała wydarzyło się później, było już tylko tego wypadkową.

Kariera w komunistycznej armii

W maju 1943 r. niespełna 20-letni Wojciech Jaruzelski postanowił zgłosić się na ochotnika do tworzonej przez Sowietów I Dywizji im. Tadeusza Kościuszki – zalążka przyszłego Ludowego Wojska Polskiego. Miał następnie ukończyć szkołę oficerską w Riazaniu i zostać skierowany do 2 DP im. Henryka Dąbrowskiego, jako dowódca plutonu zwiadu. Potem miał przejść szlak bojowy 1 Armii WP, biorąc między innymi udział w walkach o przyczółek warecko-magnuszewski i o Wał Pomorski. Po zakończeniu wojny postanowił kontynuować swoją karierę w armii, w której zresztą zaczął szybko awansować. Z pewnością pomogła mu w tym Informacja Wojskowa, z którą jako agent „Wolski” rozpoczął współpracę już w 1946 r. Wtedy zaczął się okres wojskowej kariery Jaruzelskiego, o którym nadal nie wiemy wszystkiego. Sam zresztą o tym nigdy nie mówił. Dzięki archiwalnym dokumentom zgromadzonym w IPN mogliśmy się jednak dowiedzieć, że generał uczestniczył w zwalczaniu antykomunistycznego podziemia w Polsce. Zwalczał oddziały zbrojne Zrzeszenia WIN, rozbijał ogniwa mikołajczykowskiego PSL, aresztował podejrzanych, organizował propagandę. Jak mówią archiwalne raporty robił to z wrodzoną sumiennością i starannością. Gdy antykomunistyczne podziemie zostało już rozbite, generał miał się zająć dalszym zgłębianiem swojej edukacji wojskowej. Jak dokładnie to wyglądało, tego również nie jesteśmy pewni. Generał deklarował, że w latach 1952–1953 odbywał kursy dowódcze w Akademii Sztabu Generalnego. Dlaczego więc jego nazwiska nie ma na żadnych listach słuchaczy tych kursów. W każdym razie jego kariera wojskowa uległa wówczas niesamowitemu przyśpieszeniu. W 1956 r. był już generałem, co w czasach pokoju jest osiągnięciem niebywałym w każdej armii. Gdy przyszedł osławiony październik 1956 r. generał chciał dalej realnego socjalizmu w wojsku i dotychczasowych wpływów sowieckich. Domagał się między innymi aby marszałkiem polskiego wojska był dalej Konstanty Rokossowski. To na pewno mówi wiele o ówczesnej politycznej postawie generała. Po 1956 r. Jaruzelski dowodził 12 Dywizją Zmechanizowaną w Szczecinie, gdzie znany był z wyjątkowej indoktrynacji swoich żołnierzy. Chyba dzięki temu w 1960 r. został szefem Głównego Zarządu Politycznego WP. Stąd był tylko krok na sam Olimp wojskowej kariery. W 1965 r. gen. Jaruzelski został szefem Sztabu Generalnego WP, a trzy lata później, w 1968 r. Ministrem Obrony Narodowej. Funkcję tę pełnił najdłużej w polskiej historii, bo aż do listopada 1983 r.

Kariera partyjna komunisty

W zasadzie karierę w wojsku Jaruzelski łączył z karierą w komunistycznej partii. Wiele wskazuje na to, że ta pierwsza była całkowicie zdeterminowana tą drugą. Jaruzelski już w 1947 r. był członkiem komunistycznej PPR. Był prymusem w szerzeniu partyjnej ortodoksji. Tylko to mogło gwarantować szybką ścieżkę jego partyjnej kariery. Był kolejno szefem organizacji partyjnych w pułku, dywizji, sztabie. Z gorliwością realizował uchwały partyjnych zjazdów, urządzał wielogodzinne partyjne szkolenia i pogadanki, wkładając przy tym w to wiele osobistego wysiłku, aby jak najgłębiej zindoktrynować swoich żołnierzy. Jego partyjne zaangażowanie było coraz bardziej zauważalne. Był typowym partyjnym pewniakiem w wojsku. To zapewniło mu dalszą karierę w komunistycznym aparacie. W 1964 r. został członkiem Komitetu Centralnego. Potem był kolejny krok. W 1970 r. został zastępcą członka Biura Politycznego, a zaledwie rok później członkiem tego najważniejszego partyjnego gremium. Cierpliwie czaił się aby osiągnąć jeszcze więcej. I wreszcie przyszedł jego moment. Ten nastąpił po usunięciu towarzysza Gierka z zajmowanego stanowiska. 18 października 1981 r. na IV Plenum KC PZPR został wybrany I sekretarzem KC PZPR. W grudniu 1981 r. Jaruzelski zapragnął dla siebie władzy dyktatorskiej. W nocy z 12/13 grudnia 1981 r. stanął na czele powołanej przez siebie pozakonstytucyjnej Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego, osławionej WRON-y. Stał się wtedy prawdziwym komunistycznym dyktatorem, od którego zależało w Polsce wszystko. Potem już mógł tylko „doczepiać” kolejne funkcje w komunistycznym aparacie PRL. I tak w czasie swojej dyktatury był jeszcze prezesem Rady Ministrów, szefem Komitetu Obrony Kraju, posłem na Sejm PRL.

W walce o trwałość systemu

Pierwszy większy egzamin przyszedł w marcu 1968 r. Generał Jaruzelski jako Szef Sztabu Generalnego WP aktywnie włączył się w przeprowadzenie czystki w wojsku. Osobiście był odpowiedzialny za usunięcie z armii i degradację prawie 1300 oficerów pochodzenia żydowskiego lub tych, którzy mieli żony Żydówki. Jego działania zostały wówczas wysoko ocenione przez Biuro Polityczne. W sierpniu 1968 r. przyszedł kolejny egzamin w bratniej Czechosłowacji, gdzie trzeba było przywrócić stabilność systemu. Minister obrony gen. Jaruzelski był wówczas odpowiedzialny za udział polskiego wojska w operacji „Dunaj”, jaką na rozkaz Kremla postanowiono przeprowadzić w Czechosłowacji siłami Układu Warszawskiego. Potem przyszedł Grudzień 1970 r. Generał Jaruzelski jako minister obrony nadzorował tłumienie wystąpień robotniczych na wybrzeżu. To on wydawał instrukcje i rozkazy siłom wojskowym, uczestniczącym w akcji pacyfikacyjnej. To on był również odpowiedzialny za użycie broni w Gdańsku i śmierć kilkudziesięciu robotników. Zanim przyszedł najważniejszy jego egzamin, Jaruzelski miał już na rękach krew polskich robotników. W sierpniu 1980 r. przyszła „Solidarność”, z którą Jaruzelski postanowił rozprawić się. Myślał o tym już w sierpniu 1980 r., zaraz po jej narodzinach. To wtedy nakazał prace studyjne nad wprowadzeniem stanu wojennego. 5 grudnia 1980 r. generał Jaruzelski na szczycie państw Układu Warszawskiego w Moskwie przedstawił już koncepcje samodzielnego zlikwidowania „Solidarności”. Towarzysze radzieccy mieli do niego zaufanie. I w końcu, w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. dokonał tego nie bacząc na cenę jaką zapłaci Polska i Polacy. A cena jego władzy nie była mała: ponad 100 ofiar śmiertelnych, tysiące aresztowanych, internowanych, skazanych, bicia ZOMO, cenzura, podeptanie wszelkich obywatelskich wolności. Polacy żyli w czasach dyktatury Jaruzelskiego niczym w politycznym getcie, pozbawieni nadziei na normalne życie. Był w jego polityce walki z narodem jakiś diabelski cynizm. Wiele razy dawał znać o sobie. Tak jak wtedy gdy po jednej z mszy za ojczyznę zorganizowanych przez ks. Jerzego Popiełuszkę, zwrócił się do szefa swoich pretorian, gen. Kiszczaka, słowami „Zrób coś, żeby przestał szczekać!” I dwa lata później ksiądz przestał szczekać! Generał zdawał wtedy kolejny swój egzamin z trwałości w Polsce komunistycznego systemu. I zapewne by mu się to udało, gdyby nie stanął przed gospodarczą katastrofą. To ona zmusiła go do kontrolowanych reform systemu i zainscenizowania politycznego teatru Okrągłego Stołu. To jednak na długie lata zdegenerowało polską demokrację i zdezorganizowało polskie państwo.

Generał tworzy mit

Gdy zaczęliśmy budować demokrację, generał wraz ze swoimi nowymi politycznymi sojusznikami – do niedawna jeszcze wrogami, przystąpił do budowy swojego mitu patrioty i ojca polskiej demokracji. Robił to praktycznie do końca swojego życia. Nigdy nie zdobył się na prawdę i na zwykłe przeprosiny milionów Polaków za krzywdy, których doznali w czasie jego dyktatury. Do końca był butny i cyniczny. A co gorsze znajdował przy tym dla siebie zrozumienie znacznej części polskich elit. To one zapraszały go na salony, nie bacząc na zgorszenie innych. Odwiedzali go prezydenci, ministrowie posłowie, ludzie biznesu, oddając mu szacunek niczym mafijnemu ojcu chrzestnemu. Można było odnieść wrażenie, że generał nadal decyduje o polskiej rzeczywistości. To nie tylko bulwersowało, ale naprawdę raniło miliony Polaków.

W swoim doczesnym życiu Generał nigdy nie został rozliczony za swoje czyny i nigdy nie poniósł odpowiedzialności za zbrodnie swojej dyktatury. Na szczęście teraz możemy wierzyć, że stanie nie przed ziemskim sądem, ale przed boskim i rozliczy go sam Najwyższy. A jego wyrok może być tylko jeden.