Spis treści

Karta redakcyjna

Motto

Dedykacja

Wykaz skrótów

Wstęp

Rozdział 1. Od bellum iustum do bellum legale

1.1. Ius ad bellum jako prawo narodów

1.2. Średniowieczna teoria wojny sprawiedliwej

1.3. Reminiscencje teorii wojny sprawiedliwej u klasyków nowożytnego prawa narodów

1.4. Retoryka wojny sprawiedliwej jako „wyraz uznania, jakim występek darzy cnotę”

1.5. Czy bellum legale to bellum iustum pod rządami Karty Narodów Zjednoczonych?

Rozdział 2. Ius ad bellum i ius contra bellum w świetle Karty Narodów Zjednoczonych

2.1. Pokój, sprawiedliwość i legalność a siła zbrojna

2.2. Artykuł 2.4 Karty Narodów Zjednoczonych jako fundament ius contra bellum

2.3. Samoobrona jako wyjątek od zakazu groźby lub użycia siły zbrojnej

2.3.1. Samoobrona indywidualna i jej dylematy

2.3.2. Samoobrona zbiorowa

2.3.3. Warunki wykonywania prawa do samoobrony: natychmiastowość, konieczność i proporcjonalność

2.3.4. Kontrowersje wokół uprzedzającego/wyprzedzającego i prewencyjnego użycia siły zbrojnej

2.3.5. Kontrowersje wokół użycia siły zbrojnej w ramach samoobrony w celu ochrony własnych obywateli

2.4. Rada Bezpieczeństwa w ramach ius ad bellum

2.4.1. Rada Bezpieczeństwa, „utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa” i rozdział VII Karty Narodów Zjednoczonych

2.4.2. Hard cases jako konsekwencje zaniechań Rady Bezpieczeństwa albo czy to, co nielegalne, może być legitymizowane

Rozdział 3. Poza paradygmatem Karty Narodów Zjednoczonych: legalność i legitymizacja jednostronnego użycia siły zbrojnej

3.1. Wprowadzenie

3.2. Zasada nieinterwencji i jej konsekwencje dla oceny jednostronnego używania siły zbrojnej

3.3. Użycie siły zbrojnej z motywów i w celach humanitarnych

3.3.1. Tło prawne

3.3.2. Akcja zbrojna w Kosowie (1999): „nielegalna, lecz legitymizowana”

3.3.3. Responsibility to Protect a Darfur: niehumanitarna nieinterwencja, czyli brak odpowiedzialności za ochronę

3.4. Użycie siły zbrojnej w celu przywrócenia lub ustanowienia demokracji

3.4.1. Dylematy tzw. interwencji prodemokratycznej

3.4.1.1. Tło prawne

3.4.1.2. Janusowe oblicze interwencji prodemokratycznej: przypadek Haiti

3.4.2. Interwencja na zaproszenie a demokratyczna legitymizacja rządu państwa

3.5. Użycie siły zbrojnej w celu zmiany władzy w państwie

Rozdział 4. Terroryzm i jego zwalczanie w świetle ius ad bellum

4.1. Wojna z terroryzmem – problemy prawa i etyki

4.2. Zwalczanie terroryzmu a prawo do samoobrony

4.2.1. Akt terrorystyczny: napaść zbrojna w rozumieniu art. 51 Karty Narodów Zjednoczonych?

4.2.2. Organizacja terrorystyczna: autonomiczne podmiotowe źródło napaści zbrojnej?

4.2.3. Przypisanie państwu odpowiedzialności za działalność organizacji terrorystycznych

4.3. Zwalczanie terroryzmu a system zbiorowego bezpieczeństwa Narodów Zjednoczonych: przypadki Syrii, Iraku i Jemenu

4.4. Zwalczanie terroryzmu przy użyciu siły zbrojnej: wojna sprawiedliwa?

Zakończenie. Ius ad bellum a filozofia prawa międzynarodowego

Bibliografia

Summary

Przypisy

Na okładce wykorzystano grafikę:
Artur Grottger, Pożoga, cykl „Wojna”, www.wikipedia.pl

Recenzenci:
prof. dr hab. Władysław Czapliński, dr hab. Jerzy Kranz

Redakcja tekstu:
Aleksandra Zieleniec

Korekta:
Katarzyna Staniewska

Projekt okładki i redakcja techniczna:
Dorota Dołęgowska

Copyright © Polski Instytut Spraw Międzynarodowych 2019

ISBN 978-83-66091-27-6

Wydawca
Polski Instytut Spraw Międzynarodowych,
ul. Warecka 1a, 00-950 Warszawa
www.pism.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Idealne państwo nie toczy wojen,
chyba że broni słusznej sprawy
lub własnego bezpieczeństwa.

Cyceron, O państwie, ks. 3, XXIII

W tym przekonaniu książkę tę dedykuję
moim synom Jankowi i Kacprowi

Wykaz skrótów

AJIL

– American Journal of International Law

BYIL

– British Yearbook of International Law

EJIL

– European Journal of International Law

ICJ Reports

– International Court of Justice Reports of Judgments, Advisory Opinions and Orders

ICLQ

– International and Comparative Law Quarterly

KPM

– Komisja Prawa Międzynarodowego

MTK

– Międzynarodowy Trybunał Karny

MTS

– Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości

PiP

– Państwo i Prawo

PYIL

– Polish Yearbook of International Law

RB ONZ

– Rada Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych

RCADI

– Recueil des Cours l’Académie de Droit International de la Haye

STSM

– Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej

SP

– Studia Prawnicze

ZO ONZ

– Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych

Wstęp

Paweł z Tarsu w Pierwszym Liście do Koryntian wyraża symptomatyczne zdanie o ludzkiej wolności i jej wpływie na sprawy wspólnoty: „Wszystko wolno, ale nie wszystko przynosi korzyść. Wszystko wolno, ale nie wszystko buduje” (10,23). Myśl ta jest szczególnie aktualna wobec stosowania siły zbrojnej, której nadużycia często cechowały przeszłość, ale i nieobce są współczesności. To „wszystko wolno” w kontekście odwoływania się do argumentu siły zbrojnej wyraża w spektakularny sposób słynne określenie wojny przez Carla von Clausewitza jako „kontynuacji polityki innymi środkami”[1], czyli jako czegoś naturalnego w praktyce państw i z tego względu na trwałe wpisanego w krajobraz życia politycznego. Na drugim biegunie znajduje się pacyfistyczne potępienie wojen, w skrajnej postaci nawet wojen obronnych. Powracając do myśli Pawła z Tarsu, można zapytać: komu wojna – oprócz sprawujących władzę, którzy realizują własne, nieraz wręcz osobiste, interesy polityczne – przynosi korzyść? Czy rzeczywiście wojna „konserwuje zdrowie etyczne narodów”, jak chciał Georg W.F. Hegel[2], a gdy prowadzona jest z „zachowaniem porządku i z poszanowaniem praw obywatelskich, ma w sobie coś wzniosłego”, jak zaskakująco na tle swych poglądów o wojnie wyrażonych w rozprawie O wiecznym pokoju głosił w Krytyce władzy sądzenia Immanuel Kant[3]? Może to jednak pokój jest tym pożądanym stanem, którego dobrodziejstwa ujawniają się dopiero w trakcie działań wojennych i bezpośrednio po ich zakończeniu? Choć właśnie wojny pozwalają dopiero na dostrzeżenie wartości pokoju, to – jak pokazuje historia – czasami trzeba się uciec do użycia siły zbrojnej, by pokój zachować, przywrócić, a nawet umocnić.

Tytuł przedkładanej książki wskazuje na dwie sprawy. Po pierwsze, określa jej główny przedmiot, tj. ocenę różnorakich przejawów użycia siły zbrojnej z perspektywy prawa międzynarodowego i tym samym ich kwalifikację jako działań dopuszczalnych (legalnych) bądź zakazanych. W pierwszym przypadku mówić można o prawie do użycia siły zbrojnej, co oddaje utrwalony w języku prawniczym termin ius ad bellum. W drugim natomiast jest to działanie zabronione przez prawo, za które podejmujący je podmiot po jego przypisaniu winien ponieść odpowiedzialność. Po drugie, kreśli ramy czasowe analizy, tj. wczesne średniowiecze i dzień dzisiejszy.

Nie jest to jednak książka z zakresu historii prawa międzynarodowego. Nie przedstawiono w niej rozwoju regulacji prawnych dotyczących użycia siły zbrojnej, a analizy skoncentrowano na obowiązującym stanie prawnym. Jej tytuł akcentuje „wojnę sprawiedliwą”, ponieważ ze względu na żywotność przesłania teorii tej wojny wskazane jest, w przekonaniu autora, wykorzystanie dorobku dawnej myśli prawniczej i filozoficznej w ocenie oraz kwalifikowaniu współczesnych przejawów używania siły zbrojnej. Teoria wojny sprawiedliwej stanowiła wyraz wiary w siłę rozumu. Racjonalizacja praktyki, zdaniem jej czołowych przedstawicieli, służyć miała poskramianiu zła wynikającego z arbitralnego posługiwania się siłą zbrojną jako narzędziem polityki międzynarodowej. Myśl Kanta, choć ten literalnie nie odwoływał się do doktryny wojny sprawiedliwej, stanowiła spektakularne intelektualne zwieńczenie tej doktryny. W rozprawie O wiecznym pokoju Kant jednoznacznie bowiem wskazał, że o racjonalności i dojrzałości moralnej ludzkości stanowią jej dążenie do ustanowienia trwałego (wiecznego) pokoju w świecie i zdolność do jego ochrony. Nie sposób prowadzić przekonującego dyskursu o zasadności używania siły zbrojnej bez odniesienia się do dziedzictwa doktryny wojny sprawiedliwej; doktryny, która z jednej strony akcentowała znaczenie pokoju, z drugiej zaś jednoznacznie legitymizowała tylko użycie siły zbrojnej w działaniu w samoobronie oraz w celu ochrony niewinnych. Dzisiaj działanie w samoobronie nie budzi prawniczych wątpliwości. Kontrowersje wzbudzają natomiast zbrojne jednostronne akcje humanitarne mające chronić ludność innych państw, co akcentowali klasycy teorii wojny sprawiedliwej. Czy wobec braku powszechnej akceptacji tej dyrektywy o obowiązku zapewnienia ochrony prześladowanym świat współczesny mówi innym głosem, niż mówiła klasyczna teoria wojny sprawiedliwej w sprawie konfliktów zbrojnych? Przesłanie tej teorii jest rzeczywiście doniosłe i może, wręcz powinno, stanowić punkt wyjścia i odniesienia do prawniczej analizy dopuszczalności użycia siły zbrojnej. Z tego względu teorii wojny sprawiedliwej poświęcono rozdział pierwszy, w którym przedstawiono najważniejsze twierdzenia głównych przedstawicieli tej teorii tworzące jej intelektualny korpus.

Współcześnie dylematy siły zbrojnej odżywają w okresach polityczno-wojskowych kryzysów, kiedy to środki prawne oferowane przez system bezpieczeństwa zbiorowego na forum Narodów Zjednoczonych okazują się nieskuteczne w powstrzymaniu przemocy i zakończeniu kryzysu. Dzisiaj w powszechnej świadomości niemal synonimem wojny stało się zwalczanie terroryzmu przy użyciu siły zbrojnej ze względu na jego częstotliwość i skalę działań prowadzonych przez organizacje terrorystyczne. Przyczyniło się do tego w znacznym stopniu eufemistyczne określenie przez George’a W. Busha po zamachach z 11 września 2001 r. zbrojnego zwalczania terroryzmu międzynarodowego mianem „wojny z terroryzmem”. Toteż książkę otwiera wspomniany rozdział o teorii wojny sprawiedliwej, jej przeobrażeniach oraz związkach z prawem narodów i jego nauką, wieńczy zaś rozdział o zbrojnym zwalczaniu terroryzmu. W pozostałych rozdziałach zaprezentowano kształtowanie się współczesnego ius ad bellum, ram prawnych użycia siły zbrojnej pod rządami najważniejszego źródła prawa międzynarodowego – Karty NZ (rozdział 2) oraz prawnie kontrowersyjnych przejawów jednostronnego stosowania siły zbrojnej przez państwa (rozdział 3).

Perspektywa prawa międzynarodowego przewodzi badaniom prezentowanym w książce. Mówienie o wojnie w dzisiejszym świecie bez odniesienia jej problemów do prawa międzynarodowego jest – oględnie rzecz biorąc – niepełne. Wszak rozwiązania prawa międzynarodowego nie tylko stanowią trwałe punkty odniesienia dla nauki prawa i sądów, ale i zajmują ważne miejsce w politycznym dyskursie państw oraz organizacji międzynarodowych. Nie wolno przy tym jednak zapomnieć, że perspektywa filozofii, zwłaszcza etyki, stale towarzyszy kontrowersjom wokół wojny. Ba, ta właśnie perspektywa miała i ciągle ma na celu kształtowanie treści przepisów prawa międzynarodowego dotyczących użycia siły zbrojnej. Szczególny wyraz znajdowało to właśnie i znajduje współcześnie nadal w doktrynie wojny sprawiedliwej. Oba porządki intelektualne i normatywne – prawo i etyka – nie zawsze mówiły jednym głosem w sprawie wojen, o czym świadczą choćby losy teorii wojny sprawiedliwej w nowożytnym prawie narodów. Trudno i dzisiaj wskazać jedną uniwersalną filozofię prawa, zwłaszcza prawa międzynarodowego. Ważny problem związków filozofii z dogmatyką prawa międzynarodowego odnośnie do użycia siły zbrojnej bywa często marginalizowany przez naukę prawa międzynarodowego. Niejednorodność kwalifikacji prawnej przejawów użycia siły zbrojnej wynika z opierania się przez prawników na odmiennych, choć zazwyczaj jedynie intuicyjnie przyjmowanych, filozofiach prawa i różnej hierarchizacji wartości podstawowych społeczności międzynarodowej. W tym znaczeniu przyjęta filozofia prawa warunkuje kwalifikację zdarzeń tworzących praktykę prawną związaną z siłą zbrojną i wpływa na ocenę stosowania prawa w jej obrębie. Toteż w zakończeniu książki znalazł się zarys problematyki ius ad bellum z perspektywy filozofii prawa międzynarodowego.

Pragnę wyrazić podziękowania recenzentom książki, Profesorowi Władysławowi Czaplińskiemu i Profesorowi Jerzemu Kranzowi. Ich uwagi pozwoliły mi dostrzec zagadnienia pominięte bądź w niewystarczającym stopniu przedstawione w pierwotnej wersji książki oraz ustosunkować się do pewnych niejasności argumentacyjnych w tekście. Podziękowania kieruję również do redaktor książki, Pani Aleksandry Zieleniec. Jej dbałość o stronę edytorską książki bez wątpienia przyczyniła się do usunięcia wielu nieścisłości, powtórzeń i błędów redakcyjnych.

Przypisy

[1] C. von Clausewitz, O wojnie, tłum. A. Cichowicz i L. Koc, t. I, MON, Warszawa 1958, s. 32.

[2] G.W.F. Hegel, Zasady filozofii prawa, tłum. A. Landman, PWN, Warszawa 1969, par. 324, uzupełnienie, s. 434.

[3] I. Kant, Krytyka władz sądzenia, tłum. J. Gałecki, PWN, Warszawa 1986, s. 161.