Copyright © 2025 Polski Instytut Spraw Międzynarodowych

Redakcja tekstu
Marta Przyłuska-Brzostek

Korekta, redakcja techniczna
Katarzyna Staniewska

Projekt okładki
Natalia Radulska

Zdjęcie na okładce: Prezydent Sudanu Południowego Salva Kiir
Autor zdjęć na okładce: Marcin Kaliński

ISBN 978-83-68555-13-4
eISBN 978-83-68555-14-1

Wydawca
Polski Instytut Spraw Międzynarodowych
ul. Warecka 1a, 00-950 Warszawa
www.pism.pl

Konwersja do EPUB/MOBI

InkPad.pl

OD AUTORA

W chwili, w której ukazuje się ta książka, mija piętnaście lat od referendum, w którym Sudańczycy z Południa jednogłośnie wybrali niepodległość. Towarzyszył temu nie tylko (krótkotrwały) entuzjazm w Dżubie, ale też zadowolenie zagranicznych, zwłaszcza amerykańskich popleczników Ludowego Ruchu Wyzwolenia Sudanu (SPLM), do dziś dominującej siły politycznej kraju. Uwierzyli oni, że „oswobodzenie” Sudańczyków z Południa jest ich dziejową misją i oto nadeszło jej spełnienie. Niepodległość nie stała się jednak spodziewanym impulsem do budowy instytucji i nowego ładu społecznego, ponieważ u jej progu to, co miało stać się Sudanem Południowym, wypełnione było niemożliwymi do pokonania dysfunkcyjnymi zależnościami. Charakter najmłodszego państwa świata ukształtowała historia wielu kolonializmów i quasi-kolonializmów, które wdrukowały w tutejszą psyche wyraźniejsze niż gdzie indziej poczucie, że to, co związane z państwem, jest z zasady obce i wrogie. Brakowało – i nadal brakuje – poczucia wspólnoty i celu. Pozornie cywilna, ubrana w garnitury polityka kształtowana była według reguł i niemal wyłącznie w obrębie zmilitaryzowanej kasty postpartyzanckiej. Tworzone na pokaz struktury stanowiły ledwie parawan, za którym skryły się prawdziwe reguły gry: istnienie prywatnego budżetu prezydenckiego do obsługi sieci patronackich, ważniejszego niż ten formalny, równoległych hierarchii starszeństwa i lojalności, które unieważniały oficjalny porządek. Zasady te były świetnie znane Sudańczykom z Południa, choć nie miały nic wspólnego z tym, co zostało zapisane w konstytucji i w ustawach, co podpowiedziane przez darczyńców czy agendy ONZ.

Powołanie do życia fasadowego państwa raczej spotęgowało, niż wyeliminowało jego liczne patologie. Jak celnie zauważył Alan Boswell, charakter rządów SPLM sprawił, że Sudan Południowy był już państwem upadłym, zanim uzyskał niepodległość. W konsekwencji w 2013 r. pogrążył się w wojnie domowej, z której – znowu pozornie – podnosi się do dziś.

Po piętnastu latach coś się jednak zmienia, choć niekoniecznie na lepsze. Nieuchronnie kończy się okres rządów prezydenta Salvy Kiira, następcy Johna Garanga, charyzmatycznego lidera partyzanckiego i politycznego z okresu walki zbrojnej i negocjacji z rządem w Chartumie. W chwili, gdy pisałem książkę (a o czym zdawkowo wspominam), pojawiły się pierwsze symptomy nadchodzącej zmiany pokoleniowej. Jest to dobry pretekst do przedstawienia bilansu okresu 1983–2025, w którym ukształtowały się, rozwinęły i zdegenerowały zasady definiujące polityczność w Sudanie Południowym, a także jego współczesna kultura polityczna. Wpływ tych wydarzeń będzie tam odczuwalny przez kolejne dekady.

Z pokorą przyznaję, że w latach poprzedzających powołanie niepodległego Sudanu Południowego należałem do tych, którzy łudzili się, że sprawy pójdą w dobrym kierunku. Być może dlatego, że ówczesny „wielki” Sudan oczarował mnie zagęszczeniem wydarzeń o niezwykłej wadze. Czytając doniesienia z Sudanu, od czego przez lata zaczynałem codzienną prasówkę, czułem (i do dziś czuję), że każdego dnia dzieją się tam rzeczy przełomowe, że jest to miejsce stałego, intensywnego dziania się historii, rzeczywistość, w której polityce towarzyszą dramaty i nadzieje nieporównanie większe niż tutaj, decydujące o „być czy nie być” milionów ludzi. Zrodziło to nieodpartą chęć odcyfrowania i zrozumienia mechanizmów, które te procesy napędzają.

Zawiodła mnie ona najpierw, w 2011 r., do Sudanu Południowego, gdzie byłem świadkiem referendum o niepodległości (czy raczej „separacji”), a następnie w progi Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego (UKSW), gdzie w 2018 r. obroniłem pracę doktorską „Sudan i Sudan Południowy. Jedna czy dwie kultury polityczne?”. Na jej podstawie, po kilkuletnim dojrzewaniu, powstała ta książka. Wybrałem do niej, uporządkowałem, rozwinąłem i uaktualniłem wątki dotyczące państwowości Sudanu Południowego. Pomocne było przy tym doświadczenie pracy analityka w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych (PISM), które pomogło mi nadać wywodowi spójność i przełożenie na praktykę. Mam nadzieję, że książka będzie przydatna dla każdego, kto poszukuje narzędzi, by właściwie ocenić aktualną i przyszłą dynamikę polityczną, gospodarczą i wojskową w Sudanie Południowym, a także mechanizmy towarzyszących jej procesów decyzyjnych. Uniknięcie pułapek poznawczych, w które wpadali en masse entuzjaści idei niepodległości Sudanu Południowego, pomoże trzeźwiej oceniać sytuację i prognozować przyszłość tego państwa i regionu.

Dziękuję w sposób szczególny ambasadorowi Wojciechowi Jasińskiemu, którego wsparcie i zaufanie pozwoliło mi – wówczas początkującemu badaczowi i analitykowi – dotrzeć do Sudanu Południowego, a w konsekwencji poświęcić się zawodowo Afryce.

Dziękuję wszystkim rozmówcom, którzy w latach 2011–2018 udzielili mi wywiadów w Dżubie, Paryżu i Warszawie, a także zdalnie z Sudanu Południowego, Kenii, Kanady, USA, Kataru i Francji. Wyimki z większości z nich, w tłumaczeniu własnym, znalazły się w tej książce. Wśród rozmówców, którzy mieli tym samym wkład w pogłębienie jej treści, znaleźli się:

prof. Alex de Waal, politolog związany z uniwersytetem Harvarda i World Peace Foundation na Tufts University. W latach 2005–2012 członek misji Unii Afrykańskiej negocjujący rozwiązywanie konfliktów w państwach sudańskich. W 2008 r. notowany na liście 100 najbardziej wpływowych intelektualistów publicznych magazynu „Foreign Policy”;

prof. Sharon Hutchinson, autorytet w dziedzinie antropologii Sudanu Południowego, związana z University of Wisconsin-Madison. Jej oparte na 40 latach badań terenowych prace dotyczące relacji etnicznych w dobie konfliktów zbrojnych w obu Sudanach należą do kanonu i do najczęściej cytowanych publikacji dotyczących tych państw;

dr Lual A. Deng, doradca ekonomiczny Johna Garanga, minister ds. ropy naftowej Sudanu w latach 2010–2011, członek parlamentu Sudanu Południowego, założyciel Ebony Center w Dżubie, koordynator sekretariatu Dialogu Narodowego;

David Deng, prawnik, były koordynator badań Związku Prawników Sudanu Południowego. Wybitny specjalista z zakresu prawa zwyczajowego, tradycyjnych instytucji prawnych, kwestii współistnienia i współzależności między instytucjami państwa i prawodawstwami państwowymi a tradycyjnymi oraz konsekwencji tych zjawisk dla stabilności społecznej;

dr Kuirë Garang, południowosudański analityk procesów politycznych i kulturowych w Sudanie Południowym, zamieszkały w Kanadzie. Filozof, którego spojrzenie na procesy historyczne i dynamikę polityczną łączy tradycję myśli zachodniej oraz umocowanie w kulturze plemiennej. Wnikliwy analityk oraz ostry krytyk trybalizmu i klientelizmu w Sudanie Południowym. Wpływowy doradca polityków uczestniczący w tworzeniu strategii politycznych;

dr John Young, pochodzący z Kanady wieloletni analityk USAID i Small Arms Survey, prowadzący badania terenowe we Wschodniej Afryce od lat 70. XX w. Jeden z najbardziej uznanych badaczy południowosudańskich ruchów zbrojnych;

dr Matthew LeRiche, profesor Ohio University i doradca rządu Kanady. Jeden z najwybitniejszych specjalistów zajmujących się konfliktami w obrębie Sudanu Południowego. Po 2013 r. jedyny znaczący naukowiec zachodni prowadzący badania w tym państwie w realiach konfliktu;

dr Jérôme Tubiana, francuski badacz zajmujący się dynamiką peryferii w Sudanie, Sudanie Południowym i Czadzie, analityk Small Arms Survey i publicysta „Foreign Policy”, obecnie doradca organizacji Lekarze bez Granic;

dr Jok Madut Jok, badacz zależności rasowych i religijnych w Sudanie, a także tamtejszych źródeł przemocy politycznej. Wykształcony w Sudanie, Egipcie i USA. W niepodległym Sudanie Południowym profesor antropologii społecznej Uniwersytetu w Dżubie, kierownik najbardziej znanego południowosudańskiego think tanku Sudd Institute. Obecnie profesor antropologii w Syracuse University;

prof. Abdullahi Gallab, autor fundamentalnych książek analizujących relacje ruchów islamskich z władzami publicznymi w Sudanie (Północnym), ewolucję sudańskiej „republiki islamskiej” od 1989 r. Badacz społeczeństwa obywatelskiego na Północy oraz relacji państwo–obywatel. Jeden z najbardziej cenionych na świecie akademików sudańskich;

dr Alden Young, historyk ekonomii badający państwowość sudańską z perspektywy dziedzictwa dekolonizacji i idei rozwoju, związany m.in. z uniwersytetem Yale i Univeristy of California;

prof. Harry Verhoeven, ekonomista, badacz związany m.in. z Georgetown University in Qatar, Uniwersytem Oksfordzkim i Columbia University, prezentujący oryginalną postawę badawczą (akcentowanie warunków klimatycznych i ekologicznych oraz kwestii gospodarowania zasobami wodnymi);

Marcin Bużański, członek ONZ-owskiego zespołu opracowującego plan osiągnięcia przez Sudan Południowy pełnej funkcjonalności państwowej, który – wdrażany przed końcem okresu przejściowego – miał pozwolić nowemu państwu osiągnąć samodzielność; były doradca ONZ w Darfurze;

Julia Prus, badaczka i dziennikarka, która prowadziła rozległe badania terenowe wśród Nuerów dotyczące żywotności instytucji proroka jako uczestnika i narzędzia gry politycznej;

prof. Simon Lubang, w 2011 r. dyrektor Centre for Peace and Development Studies Uniwersytetu w Dżubie;

Gier Chuang Aluong, w 2011 r. minister spraw wewnętrznych, wcześniej oficer SPLA oraz minister telekomunikacji i poczty rządu autonomii południowosudańskiej. W niepodległym Sudanie Południowym także minister dróg;

Mohamed Nagi, redaktor naczelny „Sudan Tribune”, wydawanego w Paryżu opiniotwórczego serwisu informacyjnego o Sudanie i Sudanie Południowym;

dr Dżibril Ibrahim, od 2012 r. przywódca, a wcześniej doradca ekonomiczny i sekretarz ds. zagranicznych Justice and Equality Movement (JEM), ruchu politycznego i zbrojnego z Darfuru, obecnie minister finansów Sudanu;

Trayo Ahmed Ali, główny negocjator, a wcześniej sekretarz ds. humanitarnych ruchu politycznego i zbrojnego z Darfuru – Sudan Liberation Army – Minni Minawi (SLA-MM).

Dziękuję prof. Radosławowi Zenderowskiemu, promotorowi mojej pracy doktorskiej, na bazie której powstała ta książka.

Dziękuję Marcinowi Kalińskiemu, w 2011 r. fotografowi prasowemu, który dał mi się namówić na wyjazd do Sudanu Południowego i który udostępnił zrobione wówczas zdjęcia do wykorzystania w tej książce.

Dziękuję wreszcie rodzinie – żonie Malwinie i córce Laurze za ich wyrozumiałość i wsparcie.

sierpień 2025

Autor z ministrem spraw wewnętrznych, Gier Chuang Aluongiem, Dżuba, 2011.
© Marcin Kaliński

Panorama stolicy Sudanu Południowego
© Marcin Kaliński

1

SUDAN
POŁUDNIOWY –
WPROWADZENIE

Krótka historia polityczna Sudanu Południowego

Nazwa Sudan, której trzon pozostał niezmieniony pomimo podziału państwa, pochodzi od terminu Bilad al-Sudan oznaczającego „kraj czarnych”¹, używanego przez geografów arabskich na określenie strefy na południe od Sahary, zbliżonej do dzisiejszego Sahelu. Z uwagi na mieszany charakter etniczny dzisiejszego Sudanu (północnego), którego ludność wykształciła się w wyniku procesów arabizacji rdzennej populacji afrykańskiej i nubijskiej przez Arabów z Półwyspu Arabskiego migrujących na ten teren od XII w., jest ona obecnie bardziej adekwatna do Południa.

Obszar szeroko rozumianego Sudanu stanowił jeden z najstarszych ośrodków cywilizacji starożytnej. Od egipskich podbojów terenów na południe od Asuanu w czasach pierwszej dynastii (IV tysiąclecie p.n.e.) datuje się oddziaływanie Egiptu na Nubię, która stała się z czasem samoistnym źródłem kulturowego i politycznego wpływu na Egipt. W XI w. p.n.e. nubijskie królestwo Kusz odłączyło się od Egiptu, by w VIII w. p.n.e. na krótko rozciągnąć swoją władzę na całe jego terytorium. Kusz, zanim upadło w połowie IV w. n.e., wykształciło unikalną kulturę łączącą wpływy egipskie i afrykańskie, w tym zwyczaj budowy piramid. Jest możliwe, że organizacja Kusz oddziaływała na formę ustrojową królestwa Szylluków², funkcjonującego do dziś w Sudanie Południowym³. Za bezpośredniego poprzednika współczesnego Sudanu uznaje się sułtanat Fundż (Sennar) powstały w 1504 r. po połączeniu sił plemion Fundż, migrujących z południa, i Arabów⁴, co definitywnie zakończyło historię chrześcijańskich państw na obszarze północnej części Sudanu. Fundż został w 1821 r. podbity przez Egipt rządzony przez Muhammada Alego – wydarzenie to zapoczątkowało okres kolonialnej w swej naturze dominacji turko-egipskiej, tzw. turkiji. Z perspektywy Południa przyniosła ona upowszechnienie wypraw niewolniczych oraz powstawanie prywatnych imperiów handlarzy niewolników, np. Zubeira Paszy w dzisiejszym regionie Bahr el Ghazal. Zasadnicza część Sudanu Południowego, zwłaszcza przyszła Ekwatoria, pozostawała odizolowana od bezpośrednich wpływów z Północy dzięki trudnej do przebycia strefie rozlewisk As-Sudd.

Rosnące w latach 60. i 70. XIX w. wpływy europejskie w Sudanie, w tym mianowanie przez egipskiego wicekróla Ismaila Paszę Anglika Charlesa Gordona gubernatorem, odbierane jako zagrożenie dla islamu, wpłynęło na dojrzewanie buntu, który wybuchł w 1881 r. pod wodzą Muhammada Ahmada, który ogłosił się mahdim. Jego następca, kalif Abdullah, prowadził od 1885 r. ekspansję pod hasłem świętej wojny – dżihadu – i sprzeciwu wobec wpływów zagranicznych. Państwo mahdystów, w odróżnieniu od turkiji, faktycznie objęło władztwem dzisiejszy Sudan Południowy. Opór przed najazdami poszukiwaczy niewolników, który wzmógł się w latach 90. XIX w., stał się tam czynnikiem integrującym i budującym zręby szerszej wspólnoty⁵. W 1897 r. Brytyjczycy, zaniepokojeni francuskimi ambicjami przejęcia kontroli nad górnym biegiem Nilu (incydent w Faszodzie na terenie dzisiejszego Sudanu Południowego niemal doprowadził do wojny brytyjsko-francuskiej), zdecydowali się na podbój Sudanu. Pod wodzą generała Horatio Herberta Kitchenera pobili siły mahdystów i w połowie 1898 r. zdobyli ich stolicę, Omdurman. Po uregulowaniu stref wpływów z Francją Brytyjczycy w 1899 r. proklamowali w Sudanie kondominium anglo-egipskie, nad którym zwierzchność miały sprawować wspólnie Korona Brytyjska oraz skolonizowany przez nią Egipt. W praktyce Wielka Brytania w pełni przejęła władzę nad Sudanem (np. gubernatorami zawsze byli Brytyjczycy), a w 1924 r. wymusiła wycofanie oddziałów egipskich⁶. O ile władze na Północy po 1900 r. zaczęli przejmować cywile, o tyle przełamywanie oporu na Południu trwało przez kolejne dwie dekady. W 1917 r. gubernator R.C. Owen powołał Korpus Ekwatorski, czysto południowosudańską formację wojskową, co sprzyjało prowadzonej przez niego polityce tworzenia odrębnej tożsamości tego regionu. Począwszy od lat 20. XX w. władze brytyjskie ograniczały na Południu dostęp Arabów z Północy do administracji i handlu, co znalazło kulminację w ogłoszonej w 1930 r. tzw. Southern Policy⁷, w której potwierdzono odrębność Południa, a władzom kolonialnym na tym obszarze postawiono inne cele – opiekę i ochronę przed ewentualną dominacją arabską, a nie budowanie partnerstwa, jak miało to miejsce na Północy. Gubernatorzy południowych prowincji przestali uczestniczyć w spotkaniach w Chartumie, a do prowadzenia handlu w miejsce Arabów osiedlano Koptów, Greków, Syryjczyków i Ormian. W 1946 r. polityka brytyjska zmieniła się i zaczęła dominować koncepcja przyznania niepodległości Sudanowi jako jednemu państwu, co potwierdziła konsultacyjna konferencja, która odbyła się w Dżubie w 1947 r. Próba rozbrojenia przez władze arabskie żołnierzy Korpusu Ekwatorskiego skończyła się w 1955 r. buntem oddziałów, co uznaje się za początek współczesnych wojen między Północą a Południem.

Zjednoczony Sudan formalnie uzyskał niepodległość 1 stycznia 1956 r. Rządy parlamentarne przerwała w 1958 r. interwencja wojska, które pod przywództwem generała Ibrahima Abbouda przejęło władzę na fali rozczarowania personalnym stylem uprawiania polityki przez lokalne partie. Abboud zdelegalizował je i naciskał na arabizację i islamizację Południa, co doprowadziło w 1963 r. do wybuchu wojny na pełną skalę pod hasłami separatystycznymi. „Problem Południa” był stałym elementem debaty publicznej i życia politycznego zjednoczonego Sudanu. Po rewolucji z października 1964 r. do Chartumu powróciły rządy parlamentarne, a z tradycyjnymi partiami religijnymi zaczęły rywalizować nowe ugrupowania: komuniści oraz związani z Bractwem Muzułmańskim islamiści. Kolejne władze nie rozwiązały problemów ekonomicznych ani nie poprawiły jakości rządzenia, wobec czego w 1969 r. w atmosferze społecznego przyzwolenia po raz kolejny władzę przejęło wojsko, pod przywództwem Dżafara Muhammada an-Numajriego. Próba komunistycznego puczu z 1971 r. skłoniła go do prowadzenia koncyliacyjnej polityki wewnętrznej, m.in. do zakończenia wojny na Południu. Sprzyjało temu skupienie tam przez Josepha Lagu politycznego i wojskowego kierownictwa nad ruchem Anya Nya, który prowadził walkę partyzancką przeciw sudańskim siłom rządowym.

W lutym 1972 r. rząd i rebelianci podpisali w Addis Abebie porozumienie pokojowe, na mocy którego powstała autonomia Południa z własnym parlamentem i rządem, a rebelianci Anya Nya mieli zostać wcieleni do armii sudańskiej. Pierwsza autonomia dała Południu najdłuższy od zakończenia władzy kolonialnej, 11-letni okres pokoju. Brak własnego zaplecza politycznego i pogorszenie poziomu życia w wyniku źle prowadzonych inwestycji popchnął Numajriego do sojuszu z islamistami, których wpływy w administracji systematycznie rosły. Znalazło to kulminację w przyjęciu we wrześniu 1983 r. pakietu ustaw wprowadzających do prawodawstwa zasady szariatu. Szczególnie źle zostały one odebrane na Południu, gdzie już wcześniejszą reformę administracji uznano za odejście od porozumienia z Addis Abeby. Bunt żołnierzy-południowców w Bor, nad którym przywództwo objął John Garang, dał początek nowej organizacji, Ludowej Armii Wyzwolenia Sudanu (SPLA) i jej politycznemu skrzydłu Ludowemu Ruchowi Wyzwolenia Sudanu (SPLM), które przy poparciu komunistycznych władz Etiopii prowadziły partyzancką i ideową – pod hasłami świeckiej, wielokulturowej demokracji – wojnę przeciw rządowi w Chartumie. Mimo deklarowanego przez Garanga przywiązania do jedności Sudanu wśród partyzantów popularność zyskiwały hasła separatystyczne. Do katastrofy humanitarnej i brutalizacji życia na Południu przyczyniły się walki frakcyjne, które nasiliły się po – motywowanym politycznie i ambicjonalnie rozłamie w SPLM/A w 1991 r., kiedy przeciw dominacji Garanga i jego idei jedności Sudanu wystąpili komendanci Riek Machar, Lam Akol i Gordon Kong Chuol. Walki te przybrały wymiar etniczny, a ich kulminacją była masakra co najmniej 2 tys. Dinków z rąk Nuerów w Bor w 1991 r. Kolejna dekada naznaczona była walkami wewnętrznymi na Południu, co działało na korzyść władz w Chartumie. Mahmood Mamdani podkreśla, że rozłam w SPLM/A „jak żadne inne wydarzenie ukształtował zbiorową psyche Południowych Sudańczyków”⁸. Ta „narodowa trauma” nie była efektem walk z siłami z Chartumu, ale niezdolności do rozwiązania wewnętrznych różnic we własnym ruchu.

Wojskowy zamach stanu w Chartumie w 1985 r. zakończył rządy Numajriego, w 1986 r. kraj ponownie wrócił do ustroju parlamentarnego, a na czele rządu stanął premier Sadik al-Mahdi, przywódca partii Umma. Nie zakończyło to jednak wojny ani nie uspokoiło nastrojów. Za rządów Mahdiego ciężar prowadzenia wojny w imieniu Chartumu w dużym stopniu przeszedł na prorządowe etniczne bojówki murahilin, rekrutowane zwłaszcza z pogranicznej ludności Misserija, co zaostrzyło konflikty między sąsiadującymi społecznościami. Przewrót z 1989 r., formalnie pod wodzą generała Umara Hasana al-Baszira i Wojskowej Rady Dowództwa Rewolucji Ocalenia Narodowego umocował lidera islamistów Hasana al-Turabiego i jego Narodowy Front Islamski (NIF) na pozycji faktycznego centrum decyzyjnego kraju. Turabi przez dekadę lat 90. XX w. wprowadzał w życie sudańską wersję rewolucji islamskiej oraz kontynuował wojnę na Południu pod hasłami dżihadu. Pomimo tego centrum kraju stało się celem masowych migracji z Południa, którego mieszkańcy opuszczali domy w konsekwencji wojny. W okolicach Chartumu szukali nie tylko szansy na przeczekanie konfliktu, ale i na awans cywilizacyjny.

Choć od 1999 r., kiedy Turabi został odsunięty od władzy, w Sudanie przywrócono system wielopartyjny, Baszir zachował jednak pozycję niekwestionowanego autorytarnego przywódcy, którą wzmacniało oparcie jego władzy na masowej i dominującej w kraju Narodowej Partii Kongresowej (NCP) i jej licznych przybudówkach. Kolejna dekada przyniosła (na Północy) wzrost gospodarczy napędzany zyskami ze sprzedawanej od 1999 r. ropy naftowej, odejście od radykalnych programów ideologicznych i rozmowy pokojowe z SPLM/A. Przyjęty przez obie strony w 2002 r. protokół z Machakos (podobnie jak wcześniejszy tzw. pokój w Chartumie podpisany w 1997 r. przez rozłamową frakcję Południowców Rieka Machara) uwzględniał i de facto stanowił zgodę władz Sudanu na ewentualną secesję południowej części kraju. Negocjacje z SPLM/A zaowocowały podpisaniem w 2005 r., dzięki intensywnemu zaangażowaniu państw regionu, a także USA, Wielkiej Brytanii i Norwegii, Całościowego porozumienia pokojowego (CPA). Oficjalnie kończyło ono drugą sudańską wojnę Północy z Południem, która, licząc skutki towarzyszącego jej głodu, kosztowała życie łącznie ok. 2 mln ludzi⁹. Proporcjonalnie najwięcej ofiar politycznej przemocy było wśród Nuerów, którzy od 60 lat znajdowali się po wszystkich stronach rywalizacji frakcyjnych i rozłamów politycznych zarówno w Dżubie, jak i w Chartumie.

CPA, porozumienie zawarte między ugrupowaniami dominującymi, choć o wątpliwej legitymacji (SPLM i NCP), usankcjonowało dyktaturę SPLM na Południu na zasadach podobnych do pozycji NCP w skali całego Sudanu. Przyznało Południu szeroką autonomię oraz 50% zysków z wydobycia ropy naftowej, której większość złóż znalazła się na terenie autonomii. Lider SPLM/A John Garang został wiceprezydentem Sudanu, jednak wkrótce zginął w katastrofie lotniczej, a przywództwo na Południu przejął jego zastępca, Salva Kiir. Po upływie przewidzianego w CPA sześcioletniego okresu przejściowego, mającego „uczynić jedność atrakcyjną” dla obu części Sudanu, opcja separacji uzyskała na Południu przytłaczającą większość w referendum przeprowadzonym między 9 a 15 stycznia 2011 r. 7 lipca 2011 r. formalnie powstało nowe państwo, Republika Sudanu Południowego ze stolicą w Dżubie. Okres autonomii po 2005 r. oraz pierwsze lata niepodległego bytu Sudanu Południowego naznaczone były niewykorzystanymi szansami rozwojowymi, jakie dawały wpływy ze sprzedaży ropy oraz przychylność świata zewnętrznego. Wewnętrzne słabości i napięcia protopaństwa eksplodowały w grudniu 2013 r., gdy po nieudanej próbie zreformowania naczelnych instytucji SPLM siły rządowe przeprowadziły w Dżubie masakrę ludności Nuer, co zapoczątkowało nowy konflikt zbrojny. Choć formalnie zakończył się on w 2018 r., stan głębokiej dysfunkcyjności utrzymywał się bez perspektyw na realne pojednanie i skierowanie państwa na ścieżkę dobrych rządów i rozwoju. W 2017 r. Sudan Południowy znalazł się na ostatniej pozycji w globalnym rankingu państw kruchych (fragile)¹⁰, co w wymowny sposób podkreśliło niespełnione nadzieje, jakie pokładała w nim społeczność międzynarodowa i wielu Sudańczyków.

Ludność

Sudan Południowy, zamieszkały przez ok. 60 grup plemiennych, jest jednym z najbardziej zróżnicowanych etnicznie państw Afryki. W 1950 r. jego ludność liczyła 2,5 mln osób, w 1970 r. liczba ta wzrosła do 3,6 mln, by w 1990 r. wynieść ponad 5,7 mln, zmniejszyć się w latach 90. XX w. na skutek wojny, po czym ponownie intensywnie rosnąć w kolejnej dekadzie (także dzięki powrotom uchodźców), do ok. 12,9 mln w 2018 r.¹¹ Większość Południowych Sudańczyków zaliczana jest do Nilotów, pokrewnych grupom mieszkającym np. w Kenii (Luo, Kalendżin) i Tanzanii (Masajowie). Do największych i najważniejszych nilockich grup w Sudanie Południowym należą pasterskie ludy wędrowne – Dinkowie (ok. 35%), dominujący w centralnej i północno-zachodniej części kraju (zwłaszcza w historycznym regionie Bahr el Ghazal), i Nuerowie (ok 15%), mieszkający po obu brzegach Nilu Białego (region Nil Górny), a także prowadzący bardziej osiadły tryb życia Szyllukowie, posiadający w przeszłości królestwo na pograniczu z Sudanem, Anuak zamieszkujący też Etiopię, oraz Murle i Aczoli w pobliżu granicy z Ugandą. W południowej części kraju, historycznie najlepiej rozwiniętej Ekwatorii, ludność jest najczęściej osiadła, rolnicza. Do ważniejszych grup należą Bari, na których ziemiach znajduje się stolica Sudanu Południowego Dżuba, Azande – grupa zamieszkująca pogranicze z Demokratyczną Republiką Konga (DRK) i Republiką Środkowoafrykańską (RŚA), a także Lotuko, Madi, Toposa, Pojulu i inni. Region Bahr el Ghazal cechuje się największą skalą sezonowych ruchów transgranicznych z Sudanu, zwłaszcza ludności Misserija, których szlaki migracyjne przechodzą przez wrażliwy, sporny dziś region Abyei. Jest to fragment tzw. pasa Baggara rozciągającego się od jeziora Czad (Nigeria) przez Niger, Kamerun, Czad, RŚA po oba państwa sudańskie (w Sudanie zwłaszcza Darfur i Kordofan Południowy), gdzie ważną rolę odgrywają tradycyjnie wędrowne plemiona arabskie zajmujące się pasterstwem, mówiące czadyjską odmianą arabskiego. Pomimo arabizacji wyraźne są nadal związki ludności dzisiejszego Sudanu i Sudanu Południowego. Niektóre sudańskie grupy etniczne o „afrykańskim” charakterze, zwłaszcza z pogranicza między Północą a Południem, współtworzące w przeszłości ruch SPLM/A, nadal ciążą w stronę Południa, które zachowuje wśród nich wpływy. Należy do tego grona zróżnicowana wewnętrznie (plemiennie, językowo i religijnie) rdzenna ludność sudańskich gór Nuba¹², z perspektywy arabsko-sudańskiej, a wcześniej z egipskiej, postrzegana – tak jak i mieszkańcy dzisiejszego Sudanu Południowego – jako zasób niewolniczy, np. rekrutów do armii. Z powodu związków etniczno-historycznych ludność Gór Nuba, a także zamieszkującą południową część sudańskiego stanu Nil Błękitny (m.in. grupy etniczne Uduk i Ingassina, które pozostały tam po podziale kraju), określa się często mianem „Nowego Południa”.

W wyniku rywalizacji etnicznej na Południu do kluczowych problemów należą brak tożsamości ogólnonarodowej ewoluujący w stronę izolacjonizmu etnicznego, a także polityzacja i militaryzacja tożsamości etnicznych¹³. W składzie etnicznym Sudanu Południowego nie ma silnej, dominującej grupy, dzięki której możliwy byłby wyraźny podział na „większość” i „mniejszości”, choć w różnych kontekstach prymatu nad innymi społecznościami poszukiwali Dinkowie, Nuerowie lub Ekwatorczycy.

Rozwój społeczny i gospodarczy

Obszar Sudanu Południowego ominęły procesy modernizacyjne, jakie od XVIII w. miały miejsce na Północy: przekształcenia w handlu, które napędzały urbanizację, wytworzenie się klasy kupieckiej oraz upowszechnienie obrotu pieniężnego. Południe w dużej części pozostało obszarem gospodarki pasterskiej, przy czym zasięg wędrówek społeczności hodujących bydło zmieniał się w zależności od warunków klimatycznych, politycznych i demograficznych. Tradycyjnie bywało to zarzewiem konfliktów o sezonowy dostęp do pastwisk (np. wokół rzeki Kiir), z ludnością rolniczą (np. w Ekwatorii) czy pomiędzy odmiennymi społecznościami pasterskimi. Podczas gdy w północnej części Sudanu na stosunki społeczne wpływały wielkie, centralnie planowane projekty gospodarcze, warunki naturalne i kulturowe na Południu utrzymywały raczej rozdrobnioną i lokalną aktywność gospodarczą. Wyjątkiem od tej reguły mógłby stać się – nigdy jednak niezrealizowany – kanał Jonglei, który miał ograniczyć utratę wód Białego Nilu na rozlewiskach As-Sudd. Nowy rozdział w stosunkach społeczno-ekonomicznych wprowadziło odkrycie zasobów ropy naftowej w latach 70. XX w. Perspektywy ich eksploatacji, kwestia politycznej i ekonomicznej kontroli nad złożami, wydobyciem i trasami transportu surowca wpłynęły drastycznie na miejscowe stosunki społeczne – np. na planowe wyludnianie obszarów pod projektowane instalacje czy angażowanie lokalnych społeczności w charakterze milicji zapewniających dostęp do pól naftowych.

Południe, którego gospodarka jest szczątkowa, nie ma sferycznej struktury ekonomicznej o wyraźnym centrum. Ekwatoria, aspirująca i mająca uwarunkowane historycznie predyspozycje do pełnienia funkcji społeczno-ekonomicznego środka ciężkości kraju, położona jest peryferyjnie, a plany przeniesienia stolicy, układane bardziej z wykorzystaniem logiki etniczności niż rozwoju, nie zostały przeprowadzone. Współcześnie najważniejszą osią wymiany gospodarczej jest linia Dżuba–Nimule (na granicy z Ugandą), zaopatrująca rynki stolicy w kenijskie i ugandyjskie towary oraz wykwalifikowaną siłę roboczą. Nie można jednak nazwać jej ośrodkiem promieniującym na resztę kraju. Położenie Dżuby w pobliżu południowej granicy i słabe skomunikowanie z resztą państwa powstrzymują to miasto przed przekształceniem się w rzeczywiste centrum gospodarcze, takie jak Chartum. Jego siła przyciągania opiera się w dużym stopniu na rozbudowanej obecności agend rządowych, organizacji międzynarodowych i pozarządowych – praca w tym otoczeniu daje perspektywę lub namiastkę awansu społecznego¹⁴.

Otoczenie instytucjonalne

W okresie władzy Wielkiej Brytanii osobno administrowane Północ i Południe nie były przygotowywane do utworzenia wspólnego organizmu państwowego. Od 1930 r. realnie rozważaną opcją było włączenie Południa do brytyjskiej Afryki Wschodniej, co w przyszłości dałoby mu perspektywę niepodległości. Kiedy po II wojnie światowej stało się jasne, że wbrew wcześniejszym oczekiwaniom władze brytyjskie przyznają niepodległość Sudanowi jako jednemu państwu (zwłaszcza wobec żądań nacjonalistów sudańskich), podstawową kwestią stało się uzgodnienie wzajemnych relacji północnej i południowej części. Konsultacyjna konferencja w Dżubie w czerwcu 1947 r., która zgromadziła delegatów z Północy i Południa, zakończyła się ostrożną (później kontestowaną) zgodą Południa na jedność i zatwierdziła udział Południowców w Zgromadzeniu Legislacyjnym, zalążku ogólnosudańskiego parlamentu¹⁵. Dyskusja na temat formy udziału Południa w państwie sudańskim ewoluowała w kolejnych latach (m.in. w 1950 r. partia Umma wystosowała propozycję autonomii, z kolei parlamentarzyści z Południa preferowali w tym czasie utworzenie ministerstwa ds. Południa), by wyklarować się po 1953 r. w alternatywę: federalizm albo samostanowienie dla Południa¹⁶. Brakowało jednak zgody co do praktycznego znaczenia federalizmu. O ile na Południu rozumiany był jako gwarant dewolucji władzy w obrębie wspólnego państwa, o tyle na Północy najczęściej uważano go za krok w kierunku secesji. W 1957 r., po uzyskaniu formalnej niepodległości, parlament sudański odrzucił federalizm, wyznaczając cel w postaci państwa unitarnego, co utrwaliło przejęcie władzy przez wojsko w 1958 r. Po nieudanej próbie ułożenia stosunków Północ–Południe w ramach Okrągłego Stołu w 1965 r. dopiero porozumienie z Addis Abeby z 1972 r., kończące pierwszą wojnę, wprowadziło zmiany ustrojowe ustanawiające autonomię Południa z własnym rządem, Wysoką Radą Wykonawczą, której przewodniczący pełnił funkcje prezydenta, i parlamentem. Autonomia funkcjonowała do 1983 r., po czym została skasowana, a odnowiona wojna wprowadziła realia bezpośredniego zarządu wojskowego na terenach pod kontrolą Chartumu i tych, gdzie władzę sprawowali rebelianci z SPLM/A i innych ugrupowań. Ustanowienie przez SPLM cywilnej administracji w 1994 r. nie miało dużego znaczenia praktycznego, ponieważ nadal dominowały instytucje wojskowe (partyzanckie). Na otoczenie instytucjonalne Południa ogromny wpływ miało zaś uruchomienie w 1989 r. przez ONZ i ponad 30 międzynarodowych organizacji pomocowych operacji „Lifeline Sudan”, największej w historii skoordynowanej operacji humanitarnej, której zasadniczy etap trwał do 1996 r., a formalnie zakończyła się w 2005 r. Instytucje prowadzące tę operację podjęły faktyczną odpowiedzialność za dostarczanie usług ludności cywilnej, przejmując funkcje państwa i zapoczątkowując szeroką obecność agend ONZ, później podpartą misjami wojskowymi (UNMIS w latach 2005–2011 i UNMISS od 2011 r.). Ponowne ustanowienie autonomii Południa w 2005 r., po zakończeniu drugiej wojny sudańskiej, przybrało formę o wiele bardziej odpowiadającą pełnej państwowości, obejmując m.in. własną armię i misje zagraniczne. Druga autonomia powstała jako etap przejściowy przed ewentualnym wyborem niepodległości, który dokonał się w wyniku referendum w 2011 r.¹⁷

Po 1956 r., zarówno w okresie władzy Chartumu czy drugiej autonomii południowosudańskiej, jak i w niepodległym państwie Sudan Południowy, obowiązywał podział na prowincje (stany), w ramach którego rządom lokalnym przysługiwał pewien zakres władzy. Zwłaszcza na Południu po 2005 r. stany stały się wpływowymi ośrodkami decyzyjnymi, o których obsadę toczyła się intensywna rywalizacja. Kwestia rewizji granic stanowych była nierzadko osią zasadniczych sporów politycznych. Rozdrobnienie administracyjne Południa z 1983 r. (po okresie funkcjonowania jednego Regionu Południowego) spotkało się z przychylnością Ekwatorczyków, którzy upatrywali w niej szansę na ograniczenie dominacji Dinków w Ekwatorii. Ci ostatni uważali podział za zagrożenie separatyzmem i metodę osłabiania autonomii przez Chartum¹⁸. Podczas wojny rozpoczętej w Sudanie Południowym w 2013 r. kwestia liczby stanów oraz ich granic – w mylący sposób określana mianem kwestii federalizmu – stała się przedmiotem zażartego sporu między rządem prezydenta Kiira a jego przeciwnikami z tzw. SPLM – W Opozycji (SPLM-IO). Była też wyrazem narastających tendencji do słabnięcia więzi ogólnopaństwowych i wzrostu etnicznego separatyzmu¹⁹.

Państwo sudańskie, uzyskując w 1956 r. niepodległość, stało się członkiem Ligi Państw Arabskich, co w dużym stopniu określiło regionalne punkty odniesienia dla władz w Chartumie. Sudan Południowy w 2016 r. został przyjęty do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (obok Kenii, Tanzanii, Ugandy, Rwandy i Burundi)²⁰, a w 2018 r. rozpoczął zabiegi o przystąpienie do Ligi Państw Arabskich²¹. Międzyrządowa Władza ds. Rozwoju (IGAD), regionalna organizacja skupiająca Etiopię, Dżibuti, Erytreę, Sudan (i Sudan Południowy), Kenię, Somalię i Ugandę, odnowiona w 1996 r., odegrała kluczową rolę w negocjacjach pokojowych kończących drugą wojnę sudańską, a także w mediacjach w południowowsudańskiej wojnie domowej (2013–2018)²².

Geografia

Przez nowe państwo o powierzchni 619,7 tys. km², bez dostępu do morza, z południa na północ płynie Nil Biały, jeden z dwóch głównych dopływów Nilu. Sudan Południowy graniczy od północy z Sudanem, od zachodu z RŚA, od południa z DRK, Ugandą i Kenią oraz od wschodu z Etiopią. Niektóre odcinki jego granic zewnętrznych można uznać za naturalne: ten z DRK odpowiada linii rozgraniczającej dorzecza Nilu i rzeki Kongo, zaś większość granicy z Etiopią prowadzi u podnóży wzniesień, za którymi rozciąga się Wyżyna Abisyńska. Z kolei północna granica z Sudanem w przybliżeniu odpowiada granicy klimatycznej – z całoroczną zielenią, gęstym zalesieniem i występowaniem wysokich traw, odpowiednich dla bydła na Południu, oraz suchym, półpustynnym charakterem Północy. Nierozstrzygnięty charakter ma przynależność tzw. Trójkąta Ilemi na granicy z Kenią, podobnie jak pozostałej części granicy z Sudanem, w tym np. obszar Abyei na środkowej jej części czy enklawa Kafia Kingi na pograniczu z Sudanem i RŚA. Cały obszar Sudanu Południowego znajduje się w dorzeczu rzeki Nil Biały.

Postępujące zmiany klimatyczne, np. pustynnienie, odczuwalne zwłaszcza w sąsiednim Sudanie, wpływają nie tylko na środowisko naturalne, ale i na procesy społeczne²³, np. przesunięcia sezonowych szlaków migracyjnych na Południe²⁴ czy poszukiwanie nowych, bardziej korzystnych obszarów osiedlenia. Dlatego też w pierwszej dekadzie XXI w. rozwijały się np. migracje Ambororo z Darfuru do Zachodniej Ekwatorii w Południowym Sudanie²⁵. Obszar Sudanu Południowego jest zasobny w bogactwa naturalne, m.in. ropę naftową, złoża miedzi, żelaza, srebra, chromu, magnezu, wolframu, miki, aluminium, uranu, kobaltu, niklu i złota.

© Natalia Radulska na podstawie United Nations Geospatial

¹ A.S. Al-Shahi et al., hasło: Sudan w: Encyclopedia Britannica, www.britannica.com/place/Sudan [dostęp 20.10.2025]. W Polsce stosowana jest transkrypcja Bilad as-Sudan.

² Państwo istniejące w latach 1490–1861. Później funkcjowało w ramach większych struktur państwowych (ostatnio Sudanu Południowego), zachowując znaczenie jako spoiwo organizacji społecznej i ośrodek tradycyjnej władzy Szylluków.

³ M.O. Beshir, The Southern Sudan. Background to Conflict, C. Hurst & Co., London 1968, s. 9.

⁴ H.A. Macmichael, A History of the Arabs in the Sudan and Some Account of the People who Preceded Them and of the Tribes Inhabiting Darfur, Cambridge University Press, Cambridge 1922, s. 189.

⁵ D. Gazda, Powstanie Mahdiego 1881–1899, Bellona, Warszawa 2004, s. 155.

⁶ M. Crowder (red.), The Cambridge History of Africa, t. 8, Cambridge University Press, Cambridge 1984, s. 520.

⁷ D.N.N. Mayo, The British Southern Policy in Sudan: An Inquiry into the Closed District Ordinances (1914–1946), „Northeast African Studies” 1994, t. 1, nr 2–3, s. 167.

⁸ M. Mamdani, Who’s to Blame in South Sudan?, „Boston Review”, 28 czerwca 2016 r., www.bostonreview.net [dostęp 20.10.2025], por. M. Mamdani, A Separate Opinion, AUCISS, 20 października 2014 r., https://peaceau.org/uploads/auciss.separate.opinion.pdf, załącznik do raportu Misji Badawczej Unii Afrykańskiej w Sudanie Południowym (AUCISS): Final Report of the African Union Commission on Inquiry on South Sudan, AUCISS, 15 października 2014 r., https://peaceau.org/uploads/auciss.final.report.pdf [dostęp 20.10.2025].

⁹ A.S. Natsios, Lords of the Tribes: The Real Roots of the Conflict in South Sudan, „Foreign Affairs”, 9 lipca 2015 r., www.foreignaffairs.com [dostęp 20.10.2025].

¹⁰ Fragile State Index 2017, Fund for Peace, https://fundforpeace.org [dostęp 20.10.2025].

¹¹ South Sudan, World Population Review, https://worldpopulationreview.com [dostęp 10.07.2018].

¹² W polskiej literaturze funkcjonuje dla tego pasma górskiego w Kordofanie Południowym nazwa „Góry Nubijskie”. Jest ona jednak myląca, gdyż może kojarzyć się z Nubią, historyczną krainą obejmującą północne części dzisiejszego Sudanu i południe Egiptu. W tej publikacji stosowana będzie nazwa „góry Nuba”, odpowiadająca arabskiej nazwie „Dżibal an-Nuba” i angielskiej „Nuba Mountains”, a odnośnie do mieszkańców tego regionu – określenie „ludność Nuba”.

¹³ J. Madut Jok, Diversity, Unity, and Nation Building in South Sudan, United States Institute of Peace, Special Report 287, październik 2011, s. 3, 10.

¹⁴ M. Kurcz, Jak przeżyć w afrykańskim mieście? Człowiek wobec pograniczności oraz procesów urbanizacyjnych w południowosudańskiej Dżubie, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2012, s. 312.

¹⁵ D.H. Johnson, Federalism in the history of South Sudanese political thought, Rift Valley Institute Paper Nr 1, 2014, s. 6.

¹⁶ Ibidem, s. 9.

¹⁷ P.B. Ajak, State Formation, Humanitarianism, and Institutional Capabilities in South Sudan, „Issue Brief”, International Peace Institute, 14 maja 2015, s. 1–3.

¹⁸ R. Willems, D. Deng, The legacy of Kokora in South Sudan, „Briefing Paper”, Intersections of Truth, Justice and Reconciliation in South Sudan, listopad 2015, s. 11.

¹⁹ J. Czerep, Federalizm, nowe słowo-klucz w dyskursie politycznym Sudanu Południowego, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – napięcia i konflikty, Instytut Dialogu Kultury i Religii WT UKSW, Bernardinum, Pelplin 2014, s. 197–214.

²⁰ „Republic of South Sudan”, East African Community, www.eac.int [dostęp 10.07.2018].

²¹ South Sudan requests to join Arab League, „Al Jazeera”, 12 marca 2018 r., www.aljazeera.com [dostęp 20.10.2025].

²² I. Back, IGAD, Sudan, and South Sudan: Achievements and setbacks of regional mediation, „The Journal of the Middle East and Africa” 2016, t. 7, nr 2, s. 141–155.

²³ C.F. Schleussner et al., Armed-conflict risks enhanced by climate-related disasters in ethnically fractionalized countries, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America” 2016, t. 113, nr 33.

²⁴ N. Karamalla-Gaiballa, Sudan. Konflikt w Darfurze (2003–2011), Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa 2017, s. 24–27.

²⁵ J. Czerep, Ambororo na pograniczu Sudanu Południowego, Republiki Środkowoafrykańskiej i Demokratycznej Republiki Konga: między Bożą Armią oporu a stygmatyzacją, w: L. Buchalik, J. Różański (red.), „Ex Africa Semper Aliquid Novi” 2017, t. 4, s. 241–242.