© Copyright by Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 2020

Zdjęcia zamieszczone w książce pochodzą z archiwów prywatnych Andrzeja Ehrlicha oraz Adama Redzika.
Zdjęcia z konferencji we Lwowie i Sanoku: copyright by PISM

Redakcja tekstu

Maria Konopka-Wichrowska, Marta Przyłuska-Brzostek

Redakcja techniczna i projekt okładki

Dorota Dołęgowska

Wydawca

Polski Instytut Spraw Międzynarodowych
ul. Warecka 1a, 00-034 Warszawa
tel. +48 22 556 80 00,
e-mail: publikacje@pism.pl
www.pism.pl

ISBN

978-83-66091-46-7

Konwersja

eLitera s.c.

OD WYDAWCY

Książka, którą czytelnik właśnie otrzymuje, honoruje aż trzy jubileusze.

Pierwsze wydarzenie, które chcieliśmy uczcić, związane jest bezpośrednio z bohaterem tytułowym tomu. Sto lat temu, w 1920 r., Ludwik Ehrlich, po ukończonej habilitacji, uzyskał prawo do prowadzenia wykładów na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie jako docent w Katedrze Prawa Narodów. W ten sposób rozpoczęła się kariera naukowa prawnika, zaliczanego do najwybitniejszych przedstawicieli polskiej nauki prawa międzynarodowego w XX w.

Drugim wydarzeniem, które pragnęliśmy uhonorować, było przypadające na 2018 r. stulecie odzyskania niepodległości przez Polskę. W maju 2018 r. we Lwowie i Sanoku miała miejsce udana i interesująca konferencja ku czci wspomnianego Ludwika Ehrlicha, zasłużonego także dla odradzającej się Rzeczypospolitej. Zorganizowana przez PISM wraz z Wydziałem Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego oraz Wydziałem Stosunków Międzynarodowych Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego im. Iwana Franki, konferencja stała się katalizatorem powstania niniejszego tomu.

Trzecim wydarzeniem, które chcieliśmy przypomnieć, był przypadający w 2019 r. jubileusz 20-lecia powołania pierwszego dyrektora PISM, prof. Ryszarda Stemplowskiego, który położył podwaliny pod obecny sukces Instytutu. PISM jest jedną z najważniejszych instytucji eksperckich zajmujących się polską polityką zagraniczną, instrumentem, za pomocą którego Polska uczestniczy w międzynarodowej opiniotwórczej debacie o przyszłości Europy i świata. Działalności prowadzonej przez Instytut przyświeca przekonanie, że proces podejmowania decyzji na arenie międzynarodowej powinien się opierać w jak największym stopniu na wiedzy płynącej z rzetelnych i wiarygodnych badań. PISM dąży do stworzenia możliwości dialogu i otwartej wymiany myśli na temat współczesnego świata oraz historii, która go ukształtowała.

Konferencje i spotkania organizowane przez PISM cieszą się popularnością i przyczyniają do rozwoju publicznego wymiaru polityki zagranicznej. Publikacje, których wydawcą jest Instytut, służą upowszechnianiu wiedzy z dziedziny stosunków międzynarodowych, prawa międzynarodowego oraz polityki zagranicznej. Mam nadzieję, że także niniejsza książka zainteresuje Czytelnika i przybliży zasłużoną dla Polski postać znakomitego prawnika. Zapraszam do lektury.

Sławomir Dębski

WSTĘP

I. 

W stulecie niepodległości Polski, 17 maja 2019 r., prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Andrzej Duda wygłosił przemówienie na forum Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych, podczas debaty wysokiego szczebla poświęconej „Wzmacnianiu i promowaniu prawa międzynarodowego w kontekście utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa”. Wystąpienie rozpoczął od zacytowania Pawła Włodkowica, rektora Akademii Krakowskiej z XV w.: „Gdzie mocniej działa siła niż miłość, tam szuka się tego, co stanowi własny interes. Wszelkie prawo, w tym prawo naturalne, potępia tych, którzy napadają na pragnących żyć w pokoju zgodnie z zasadą czyń drugiemu to, czego sam pragniesz”[1].

Odkrycie wkładu Pawła Włodkowica oraz Stanisława ze Skarbimierza w rozwój prawa międzynarodowego, w szczególności prawa wojny, zawdzięczamy Ludwikowi Ehrlichowi, który w latach 40. i 50. XX w. wydał szereg publikacji poświęconych ich dorobkowi[2].

Tego samego dnia, gdy Polska jako wybieralny (niestały) członek Rady Bezpieczeństwa przypomniała o polskim wykładzie prawa wojennego, we Lwowie zaczynała się konferencja poświęcona Ludwikowi Ehrlichowi, w której uczestniczyli prawnicy oraz badacze stosunków międzynarodowych.

Pomysł zorganizowania konferencji o jednym z ojców polskiej nauki prawa międzynarodowego i polskiej nauki o stosunkach międzynarodowych wypłynął od prof. Romana Kuźniara – kierownika wówczas Zakładu a obecnie Katedry Studiów Strategicznych i Bezpieczeństwa Międzynarodowego Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. Prof. Kuźniar znalazł godnego partnera do zrealizowania tego przedsięwzięcia w osobie dra Sławomira Dębskiego – dyrektora Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych.

Konferencja, a przynajmniej jej część, musiała odbyć się we Lwowie, na Uniwersytecie im. Iwana Franki, bo przecież właśnie tam, gdy jeszcze uniwersytet ten nosił imię Jana Kazimierza, Ludwik Ehrlich spędził znaczącą część swojego życia naukowego. To tam pierwsze kroki w dziedzinie prawa międzynarodowego stawiali wybitni internacjonaliści, jak Rafał Lemkin, Hersch Lauterpacht czy Emil S. Rappaport, Ludwig (Louis) Sohn oraz Karol (Charles) Aleksandrowicz.

Druga część konferencji miała miejsce w Polsce, w Sanoku (w Muzeum Budownictwa Ludowego), blisko Falejówki – majątku L. Ehrlicha, w którym lubił spędzać czas wraz z rodziną. W konferencji wzięli udział specjaliści z zakresu prawa międzynarodowego i stosunków międzynarodowych, aby pokazać, jak te dwie dziedziny nauki splotły się w życiu badawczym Ludwika Ehrlicha, oraz aby spróbować poszukać odpowiedzi na pytanie o współczesną recepcję jego dorobku.

II.

Dyskusje podczas konferencji okazały się owocne, uprawdopodobniły hipotezę, że myśl Ehrlichowska nie przestała inspirować kolejnych pokoleń badaczy prawa międzynarodowego i stosunków międzynarodowych.

Ludwik Ehrlich jako profesor kształtował poglądy swoich następców, jako autor znanego podręcznika z zakresu prawa międzynarodowego systematyzował wiedzę studentów. Miało to miejsce w latach 30., 40. i 50. ubiegłego wieku, okresie przedzielonym cezurą wojenną i zmianą ustroju. Co z jego dorobku jest nadal aktualne? Jeśli coś aktualne pozostało – to dlaczego? Czy współcześnie powinniśmy traktować prace L. Ehrlicha tylko jako część doktryny, a jego samego – jako twórcę o znaczeniu historycznym? Jakie elementy jego dorobku mogą być potraktowane utylitarnie i przydać się dla opisu świata współczesnego (jakie spełniają kryterium aktualności)? Wyciągnięcie tego rodzaju wniosków pozostawiamy czytelnikom, którzy zechcą wyrobić sobie zdanie w toku lektury.

Niniejszy tom z pewnością nie stanowi kompletnej analizy twórczości L. Ehrlicha, ani nie przedstawia całościowej jego biografii. Wyczerpujące omówienie dorobku naukowego oraz życiorysu zdecydowanie wymaga dalszych badań, a książka, którą oddajemy w ręce czytelników, jest jedynie zamknięciem wstępnego etapu poszukiwań, pierwszym przybliżeniem, ale bynajmniej nie ostatnim słowem w dyskusji o spuściźnie uczonego ze Lwowa i Krakowa.

Zamysłem redaktorów było ukazanie dwóch pól badawczych, na których Ludwik Ehrlich był aktywny zawodowo – prawa międzynarodowego oraz nauki o stosunkach międzynarodowych.

W tak nakreślonym szkicu dominuje postać Ehrlicha-prawnika (co nie dziwi, biorąc pod uwagę bibliografię jego dzieł), lecz Ehrlich-badacz stosunków międzynarodowych jest także wyraźnie widoczny. Dlatego też czytelnik odnajdzie wspomniane dwie perspektywy badawcze w artykułach przygotowanych przez autorów niniejszej pozycji. Podział tematyczny tomu ma zatem charakter umowny, a do zaproponowanej przez redaktorów klasyfikacji tekstów można odnieść mutatis mutandis Ehrlichowską teorię sprzecznych prądów: artykuły zawierają bowiem komponenty kilku podejść badawczych.

Niejednoznaczność to cecha wielkich ludzi, złożonych charakterów. Redaktorom niniejszego tomu przyświecała idea zapoczątkowania badań nad dorobkiem Ludwika Ehrlicha i jednocześnie ukazania jego samego jako człowieka, prawnika i badacza stosunków międzynarodowych.

III.

Z powodów przedstawionych powyżej, niniejsza pozycja składa się z klasycznych tekstów poświęconych dorobkowi L. Ehrlicha, ale także z takich, dla których jego myśl była jedynie pretekstem do skonfrontowania idei ze współczesnymi wyzwaniami. Zgodnie z zainteresowaniami badawczymi L. Ehrlicha książka podzielona jest na część skupiającą się na zagadnieniach prawnych oraz na część poświęconą stosunkom międzynarodowym. Podział ten nie jest jednak rozłączny, gdyż obie dziedziny przeplatają się i wpływają na siebie.

W niniejszym tomie znajdą więc czytelnicy teksty poświęcone metodologii prawniczej stosowanej przez L. Ehrlicha (Roman Kwiecień), jego poglądom dotyczącym odpowiedzialności, wygłaszanym nie tylko w poświęconych temu monografiach (Władysław Czapliński), ale także przy okazji pełnienia roli sędziego Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej (Marcin Kałduński), czy eksperta przed Najwyższym Trybunałem Narodowym (Patrycja Grzebyk). Szereg badaczy podjęło trud skonfrontowania Ehrlichowskiej definicji suwerenności (Szymon Zaręba, Karolina Wierczyńska, Agnieszka Bieńczyk-Missala) oraz podmiotowości (Andrij Haczkewych, Rafał Tarnogórski) ze współczesnymi wyzwaniami. Nie zabrakło oczywiście rozdziałów poświęconych roli L. Ehrlicha w rozwoju nauki o stosunkach międzynarodowych (Tomasz Pugacewicz), kształceniu dyplomatów (Adam Redzik), znaczeniu etyki w stosunkach międzynarodowych (Roman Kuźniar), jak i samego prawa międzynarodowego (Andrzej Szeptycki). Podjęto również badania nad Ehrlichowską myślą na temat bezpieczeństwa i porządku światowego (Marek Kornat, Marek Cichocki) oraz nad zagadnieniami, które musiały być bliskie L. Ehrlichowi, jak problem wysiedleń (Dorota Heidrich) czy status Wolnego Miasta Gdańska (Agnieszka Bógdał-Brzezińska, Jan A. Wendt). Całość jest uzupełniona o eseje biograficzne (Adam Redzik, Michał Kowalski) oraz przeprowadzony przez redaktorów wywiad z Andrzejem Ehrlichem, synem Ludwika. Niezwykle cennym dodatkiem jest również bibliografia dzieł L. Ehrlicha przygotowana przez Tomasza Pugacewicza oraz zdjęcia rodziny Profesora i uczestników wspomnianej konferencji.

Mamy nadzieję, że niniejszy tom przyczyni się do przypomnienia dorobku Ludwika Ehrlicha i zwrócenia uwagi, jak ważny jest dialog pomiędzy prawnikami międzynarodowcami i badaczami stosunków międzynarodowych, gdyż tylko on gwarantuje odpowiednią perspektywę badawczą i wysoką jakość badań.

Patrycja Grzebyk oraz Rafał Tarnogórski

CZĘŚĆ I

RECEPCJA MYŚLI LUDWIKA EHRLICHA W NAUCE PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO

ROMAN KWIECIEŃ

LUDWIK EHRLICH A NAUKA PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO, CZYLI ZNACZENIE METODY W MYŚLENIU PRAWNICZYM

Wprowadzenie. Rola metody w myśli Ludwika Ehrlicha

Krótka, encyklopedyczna charakterystyka dorobku naukowego Ludwika Ehrlicha w obszarze prawa międzynarodowego mogłaby brzmieć – wszechstronność, konsekwencja i spójność metodologiczna. Prace naukowe Ehrlicha z różnych okresów dowodzą w szczególności zwracania przezeń bacznej uwagi na metodyczność myślenia, a jego dokonania naukowe przemawiają jednoznacznie za znaczeniem metody w dyskursie prawniczym. To właśnie metodologiczna konsekwencja zapewnia spójne, a przynajmniej aspirujące do spójności, wyjaśnianie badanej rzeczywistości. Wymienione okoliczności skłaniają do przypomnienia tego ważnego aspektu myśli prawniczej autora Interpretacji traktatów.

Słownikowe znaczenie terminu metoda to: „świadomie i konsekwentnie stosowany sposób postępowania dla osiągnięcia określonego celu; zespół celowych czynności i środków”[1], zatem – przeciwieństwo arbitralnego, niespójnego, czyli nieuporządkowanego postępowania w praktyce zawodowej i w działalności badawczej. Metoda bądź jej brak jest więc w istotnym stopniu odpowiedzialna zarówno za efekty podejmowanych czynności, jak i pracy naukowej. Nie-metodyczny sposób działania to najczęściej sposób nieskuteczny.

W pracach Ludwika Ehrlicha dotyczących prawa międzynarodowego celem było, jak w każdej działalności badawczej, wyjaśnianie różnych aspektów rzeczywistości, w tym przypadku rzeczywistości prawnej w społeczności międzynarodowej. Na świadomie przyjęty przez niego, konsekwentny i spójny sposób postępowania, czyli metodę badania relacji prawnych w społeczności międzynarodowej, składa się oparcie argumentacji na pięciu kluczowych twierdzeniach i konsekwentne ich stosowanie w twórczości naukowej. Pięć twierdzeń-kluczy to: 1) postrzeganie prawa międzynarodowego jako systemu, to znaczy porządku prawnego, który cechuje normatywna jedność, spójność i kompletność; 2) upatrywanie uzasadnienia mocy wiążącej prawa międzynarodowego w woli i zgodzie państw; 3) państwocentryczne rozumienie prawa międzynarodowego, będące konsekwencją twierdzenia 2., prowadzące do uznawania jedynie państw za podmioty tego prawa; 4) separacja norm prawnych i wartości etycznych; 5) upatrywanie kryterium istnienia reguł prawa międzynarodowego w ich obecności w praktyce, zwłaszcza sądowej.

Dokonania naukowe Ludwika Ehrlicha są wyraziste mimo upływu półwiecza od jego śmierci, ponieważ zostały oparte na spójnej argumentacyjnie metodologii. Jego dorobek pozostaje wręcz przepojony przekonaniem o znaczeniu metodologicznego spoiwa w myśleniu prawniczym. Uzasadnieniu tego twierdzenia poświęcony jest niniejszy tekst. Równocześnie zostanie w nim zwrócona uwaga na pewne pęknięcia w argumentacji autora Prawa narodów, które mogłyby przemawiać przeciwko efektywności obranej przezeń metody albo dowodzić niekonsekwencji w jej stosowaniu. Ocena konsekwencji, względnie niekonsekwencji, myślenia prawniczego Ehrlicha dokonana zostanie w świetle jego poglądów na kluczowe dogmatyczne problemy prawa międzynarodowego, zwłaszcza na interpretację traktatów oraz status terytorium, ze szczególnym uwzględnieniem prawa morza i zwierzchnictwa terytorialnego Polski po II wojnie światowej.

Podstawy metodologiczne, ontologiczne i poznawcze prawa międzynarodowego w dziele Ludwika Ehrlicha, czyli Ehrlicha filozofia prawa międzynarodowego

Myśl prawnicza Ludwika Ehrlicha kształtowała się w obrębie trzech tradycji, na które wyraźnie i konsekwentnie wskazywał w całej swej twórczości: pozytywizmu prawniczego, realizmu prawniczego oraz jurysprudencji anglosaskiej opartej na kulturze prawa common law.

Częstym testem służącym przyporządkowaniu danej myśli prawniczej do tradycji intelektualnych jest analiza jej stosunku do wyeksponowanej przez XIX-wieczny pozytywizm prawniczy „tezy o rozdziale” dotyczącej relacji wzajemnej norm prawnych i wartości etycznych. Ehrlich we wszystkich wydaniach swego podręcznika prawa międzynarodowego podkreślał wyraźnie i konsekwentnie: normy prawa międzynarodowego są czymś innym niż normy etyczne, w każdym razie nie mogą być utożsamiane[2]. Według Ehrlicha głównym kryterium – regułą uznania w terminologii Herberta Harta – tego, czy dana norma jest normą prawa międzynarodowego, jest jej obecność w praktyce, zwłaszcza sądowej. Opierał się w tym zakresie wprost na sprawdzianie, który w odniesieniu do prawa angielskiego sformułował A.V. Dicey[3]. Znaczenie sądowego stosowania prawa międzynarodowego Ehrlich nieprzypadkowo podkreślał i w pracach o historii prawa narodów, i w dotyczących terytorium[4]. Traktował prawo międzynarodowe jako prawo pozytywne właśnie dlatego, że składa się ono z norm, których istnienie można stwierdzić przy pomocy obiektywnego sprawdzianu obecności w praktyce. Z wymienionych względów – stosunku do „tezy o rozdziale” i praktyki sądowej – prawo międzynarodowe było dla Ehrlicha prawem pozytywnym. Pozytywność prawa rozumiana była przezeń w duchu XIX-wiecznego pozytywizmu filozoficznego, który za wiedzę uznawał to, co jest empirycznie weryfikowalne. Tak też prawo obecne w praktyce, zwłaszcza sądowego stosowania, to prawo pozytywne. Zbliża to wyraźnie myśl Ehrlicha do realizmu prawniczego, choć on sam nie używał tego określenia w odniesieniu do własnej twórczości.

Twierdzenie o bliskości myśli Ehrlicha-pozytywisty i doktryny realizmu prawniczego wymaga komentarza[5]. Przyporządkowanie każdego dorobku intelektualnego jakiejś szkole myślenia to zawsze forma redukcji, ponieważ nie jest możliwe wskazanie na jego specyfikę bez sprowadzenia całokształtu dorobku do najbardziej charakterystycznych elementów i pominięcia jego innych cech. Tak jest i z dorobkiem intelektualnym konkretnych uczonych, i z trendami myślowymi. Realizm prawniczy nie stanowi tu wyjątku. Realizm prawniczy to nurt, który zmierza do redukcji sfery prawa i metod jego badania do rzeczywistości empirycznej, naukowo mierzalnej, podatnej na weryfikację wyników. Jak określił to podejście jeden z jego czołowych przedstawicieli, J.N. Frank, „realizm jest sceptyczny wobec reguł”, a cecha ta łączy wszelkie odmiany realizmu prawniczego. Występują jednak między nimi poważne różnice i dlatego wyróżnia się realizm amerykański, europejski (kontynentalny), skandynawski czy realizm prawniczy obecny w państwach realnego socjalizmu. Ehrlichowi najbliżej było do realizmu amerykańskiego w wersji funkcjonalizmu, kładącego nacisk na analizę prawa jako zachowania organów je stosujących. To dlatego autor Interpretacji traktatów przywiązuje tak dużą wagę do orzecznictwa sądów międzynarodowych, opowiadając się wręcz za kształtowaniem się w prawie międzynarodowym zasady stare decisis. Przypisuje jednocześnie co najmniej równorzędną rolę jedynym, jego zdaniem, międzynarodowym prawodawcom – państwom. Dlatego myśl Ehrlicha wpisuje się w credo realizmu prawniczego, głoszące: prawo nie istnieje przed zastosowaniem. O tym, jak i czy w ogóle reguły prawa międzynarodowego znajdą zastosowanie, głosił Ehrlich, decydują państwa, ponieważ to one tworzą reguły, których sądowe użycie zależy od ich zgody. Jurysdykcja sądów międzynarodowych oparta jest przecież na zgodzie państw. Pamiętajmy również, o czym szerzej mowa będzie niżej, że to państwa uprawnione są według Ehrlicha do uchylenia wszelkich, bez wyjątku, reguł prawa międzynarodowego. Odchodząc od twierdzeń Ehrlicha, wskazane jest zwrócenie uwagi na brak ostrej granicy między pozytywizmem a realizmem prawniczym w drugiej połowie XX w. Obie szkoły przeszły poważne modyfikacje, a pomostem między nimi stała się akceptowana przez większość pozytywistów tak zwana teza społeczna realizmu prawniczego. Definiuje ona obowiązywanie prawa przez odwołanie się do kulturowo ukształtowanych konwencji. Przyznać jednak trzeba, że tego mocno socjologizującego wariantu realizmu prawniczego Ehrlich nie byłby raczej skłonny zaakceptować.

Wróćmy do relacji wartości i reguł prawa w myśli autora Prawa narodów. Stosunek norm prawnych do norm etycznych był przez Ehrlicha nieprzypadkowo i konsekwentnie poruszany w kontekście znaczenia etyki chrześcijańskiej dla regulacji stosunków międzynarodowych. Uwagi o tym zagadnieniu obecne są w trzech wydaniach podręcznika. Zabrakło ich jedynie w wydaniu ostatnim z powodu – można przypuszczać – ingerencji cenzury. W pierwszym wydaniu podręcznika znajdujemy twierdzenie o ewolucji prawa narodów na podstawie rozwoju doktryny chrześcijańskiej i budowanej na niej kultury zachodnioeuropejskiej[6]. Ehrlich uważał, że ze względu na cel prawa narodów, jakim jest ułatwianie współdziałania i zapobieganie konfliktom, a przynajmniej ich łagodzenie, prawo to służy tym celom, które są podstawą etyki chrześcijańskiej. Inne religie, twierdził, nie sięgają poza etykę jednostek, bądź nie zmierzają do organizacji powszechnego współdziałania w celu zapobiegania konfliktom, względnie ich łagodzenia[7]. Dlatego – konkludował – najważniejszym zagadnieniem polityki prawa narodów jest zaszczepienie w nim chrześcijańskiej etyki jednostkowej[8]. Reguły etyki chrześcijańskiej stanowią według Ehrlicha normatywny wzorzec dla podmiotów tworzących prawo międzynarodowe, czyli dla państw. Regułami prawa międzynarodowego stają się jednak dopiero wówczas, gdy ich dyspozycja znajdzie wyraz w aktach prawotwórczych powstałych na mocy woli i zgody państw. Był więc Ehrlich pozytywistą prawniczym, lecz – w kontekście „tezy o rozdziale” – pozytywistą umiarkowanym. Przyjmował bowiem, że między regułami prawa a wartościami etycznymi nie ma koniecznych związków ontycznych i logicznych, obecne są zaś liczne związki faktyczne. W wyniku tych współzależności reguły etyczne mogą stać się regułami prawa pozytywnego. Jest wręcz pożądane, aby określone reguły, tworzące kanon etyki chrześcijańskiej, uzyskały status reguł prawa. Bez woli i zgody państw nie jest to jednak możliwe, co konsekwentnie utrzymywał autor Interpretacji traktatów.

Zasada dobrej wiary a system prawa międzynarodowego

Wobec pozytywistycznego podejścia Ehrlicha do „tezy o rozdziale” ciekawym wydaje się rozumienie przez niego zasady dobrej wiary. Upatrywał w niej podstawy mocy wiążącej prawa międzynarodowego. Zasada ta bywa często wyjaśniana w paradygmacie tych nurtów jurysprudencji, które są opozycyjne wobec pozytywizmu prawniczego. W dwóch pierwszych wydaniach podręcznika znaczenie zasady dobrej wiary przedstawione zostało w sposób dość umiarkowany. W dwóch kolejnych wydaniach i w innych pracach opublikowanych po II wojnie światowej Ehrlich jednoznacznie wiązał tę zasadę z wolą państw. W trzecim wydaniu podręcznika czytamy, że treścią zasady dobrej wiary jako podstawowej zasady prawa międzynarodowego jest to, że „państwo jest związane w stosunkach z innymi państwami tylko swoją wolą, że jednak wolą tą jest wiązane w pełni”[9]. I dalej: z zasady dobrej wiary jako podstawy „mocy obowiązującej norm prawa narodów wynika, że każda norma prawa narodów obowiązuje państwo tylko z mocy wyraźnego lub domniemanego, ogólnego lub szczegółowego przyjęcia tej normy przez to państwo”[10]. W wydaniu czwartym Ehrlich niedwuznacznie wiąże z tą zasadą systemowość prawa międzynarodowego, czyli jego uporządkowaną całość, głosząc, że normy prawa międzynarodowego jako system opierają się na zasadzie dobrej wiary[11].

Wyeksponowanie związku dobrej wiary z wolą państw wskazuje na państwocentryczne rozumienie przez Ehrlicha prawa międzynarodowego. Podkreśla to jeszcze wyraźniej wiązanie przezeń woli państwa z suwerennością, w której upatruje kryterium podmiotowości prawnomiędzynarodowej. Toteż podmiotami prawa międzynarodowego są według Ehrlicha tylko państwa oraz Stolica Apostolska. To dlatego społeczność międzypaństwowa jest dlań tożsama ze społecznością międzynarodową. „Dzisiejsza społeczność międzypaństwowa – twierdzi Ehrlich – opiera się na zasadzie suwerenności państw, z której wynika, że państwo może być poddane zobowiązaniom tylko z mocy własnej woli, że jednak ważnie objawiona jego wola zobowiązuje je, bez względu na formalności w całej pełni”[12]. Możemy więc mówić o obecności w myśli prawniczej Ehrlicha swoistego kwartetu, do którego odwoływał się konsekwentnie w całej twórczości: wola państwa – suwerenność – podmiotowość prawa międzynarodowego – dobra wiara.

Dobra wiara w rozumieniu Ehrlicha chroni z jednej strony państwocentryczność prawa międzynarodowego i woluntarystyczne uzasadnienie mocy obowiązującej jego reguł, lecz z drugiej strony tłumaczy wiążący bezwarunkowo dla państw charakter tego, co państwa z woli własnej przyjęły i uznały za wiążące. Przy takiej interpretacji dobrej wiary nie powinna więc dziwić i w konsekwencji nie może zostać uznana za arbitralną teza: „Zasadę, że państwo w stosunkach z innymi państwami jest wiązane tylko swoją wola, że jednak wolą tą jest wiązane w pełni, można nazwać zasadą dobrej wiary”[13]. Sprzeczne z tą zasadą jest niewątpliwie jednostronne zwalnianie się z międzynarodowych zobowiązań prawnych. Dlatego nieprzypadkowo Ehrlich polemizuje z poglądami Georga Jellinka wyrażanymi w teorii tzw. samoograniczenia państwa. W szczególności krytykuje zezwalanie państwu na nieprzestrzeganie zobowiązań prawnych, jeśli ich wykonywanie zagraża jego istnieniu, ponieważ – zdaniem Jellinka – prawo międzynarodowe istnieje dla państw, a nie państwa dla prawa międzynarodowego[14].

To z zasady dobrej wiary wynikają, według Ehrlicha, podstawowe reguły prawa międzynarodowego. Są to: prawo państw do istnienia; obowiązek interpretacji zobowiązań w duchu dobrej wiary; zasada umożliwienia wypełnienia lub wykonania (obowiązek wypełniania zobowiązań dotyczy tych zobowiązań, których spełnienie jest możliwe); zasada proporcjonalności (obowiązek przyjęty przez państwo wobec innego państwa istnieje jedynie w rozmiarach koniecznych do jego spełnienia) oraz zasada równości utożsamiana z zasadą wzajemności. Zasada równości/wzajemności tworzy następujące domniemanie: żaden podmiot prawa narodów nie ma wobec innego podmiotu obowiązku spełnienia zobowiązania, jeśli ten drugi nie spełnia zobowiązania analogicznego w granicach zasady proporcjonalności[15]. Ta ostatnia zasada uprawnia każde państwo, zdaniem Ehrlicha, do uznania zobowiązania za wygasłe, jeśli druga strona nie dotrzymuje zobowiązania w całości bądź w zasadniczej części (non adimplenti non est adimplendum). Wspominam tu szerzej o tej zasadzie, ponieważ odegrała ona ważną rolę w interpretacji Ehrlicha tytułu prawnego do polskich „ziem odzyskanych”, o czym niżej.

Z państwocentrycznego postrzegania prawa międzynarodowego i woluntarystycznego uzasadniania jego mocy wiążącej wywodzą się dwie dalsze, nie mniej ważne, cechy tego systemu, które również podkreślał Ehrlich. Są to cechy istotne zarówno dla teorii prawa, czyli nauki, jak i dla praktyki obrotu prawnego. Po pierwsze, zdaniem Ehrlicha, w prawie międzynarodowym nie ma reguł o charakterze iuris cogentis[16]. Drugą cechą jest względny (w gruncie rzeczy) charakter zasady dobrej wiary, czego Ehrlich wprost nie przyznawał. Trzeba jednak rozważyć ten aspekt jego myśli, ponieważ wskazuje on na ograniczoną ważność woluntarystycznego wyjaśniania prawa międzynarodowego oraz na niekonsekwencje stosowania obranej metody. W trzecim wydaniu podręcznika znajdujemy twierdzenie następujące: każda norma prawa międzynarodowego, w którym – jak twierdził – nie ma reguł iuris cogentis, korzysta tylko z domniemania mocy wiążącej. Może je uchylić zgoda wszystkich zainteresowanych państw, zaś „naturalny wyjątek” stanowi w tym zakresie jedynie zasada dobrej wiary[17]. Czy wobec tego zasada dobrej wiary nie jest jednak regułą o charakterze iuris cogentis, skoro – jako wyjątek – pozostaje chroniona przed skutkami wolicjonalnej omnipotencji państw? Ehrlich nie wyjaśnia tego wprost. W czwartym wydaniu podręcznika stwierdza natomiast: „Wszystkie państwa w drodze zgody wzajemnej mogłyby uchylić zasadę dobrej wiary, lecz skutkiem tego prawo to w dzisiejszym znaczeniu tego słowa przestałoby istnieć”[18]. W ten sposób Ehrlich traktuje prawo międzynarodowe jako system autopojetyczny (samoregulujący się). Samoregulacja systemu może jednak prowadzić do jego autodestrukcji, jeśli taka będzie wola państw – głównych jego aktorów. Kwestia ta stanowi jedną stronę obrazu prawa międzynarodowego. Drugą stronę można ująć w formie następującego pytania: czy jakikolwiek porządek prawny może istnieć bez trwałego oparcia na zasadzie dobrej wiary? Ehrlich głosił, powtórzmy, że bez tej zasady prawo międzynarodowe przestanie istnieć „w dziesiejszym znaczeniu tego słowa”. W jakim innym znaczeniu może jednak istnieć? Trudno sobie wyobrazić efektywne funkcjonowanie reguł prawa, których tworzenie, stosowanie i egzekwowanie nie jest zakorzenione w dobrej wierze podmiotów regulujących wzajemne stosunki na ich podstawie. Bez zasady dobrej wiary możemy jedynie mówić o konfliktach indywidualnych interesów państw, ponieważ wówczas interesy wspólne państw, w tym interesy wspólnotowe, nie znajdą trwałego oparcia. Innymi słowy, bez zasady dobrej wiary i prawo krajowe, i prawo międzynarodowe tracą raison d’être.

Słabość zaprezentowanego przez Ehrlicha woluntarystycznego postrzegania prawa międzynarodowego polega, w moim przekonaniu, na kruchości jego fundamentu. Stanowi to między innymi konsekwencję odrzucenia istnienia reguł iuris cogentis, które w porządku prawnym pełniłyby rolę metazasad. Kruchość woluntarystycznych wyjaśnień wynika z tego, że to, co wolicjonalne, pozostaje zmienne i względne, również w odniesieniu do swych podstaw. Można bowiem opowiadać się za prawotwórczymi skutkami woli państw, trwałością wynikających z nich zobowiązań prawnych oraz za możliwością ich zmiany – pod warunkiem bezwzględnego charakteru zasady, która uzasadniałaby takie prawotwórcze skutki. W przeciwnym razie skutki takie nie znajdują pełnego umocowania, zaś porządek prawny okazuje się zbiorem arbitralnych reguł o nieprzewidywalnym działaniu, które nie są zdolne do zapewnienia bezpieczeństwa prawnego. Czy wobec tej względności, zgodna wola państw mogłaby uchylić zasadę dobrej wiary i wynikającą zeń, co Ehrlich również podkreśla, zasadę pacta sunt servanda? Co w rozumowaniu prawniczym, wyjaśniającym praktykę stosowania prawa, trwale uzasadniałoby w takim razie takie właśnie prawotwórcze i zarazem destrukcyjne dla prawa międzynarodowego skutki woli państw? Dlaczego państwa zobowiązane są do respektowania skutków woli innych państw? I jeszcze: czy konstytutywne i konstytucyjne znaczenie w porządku prawnym może mieć coś, co niszczy ten porządek? Wątpię. Uważam, że to, co relatywnie ważne i będące jedynie środkiem służącym osiąganiu celów stawianych przed prawem (tu – wola państw), nie może prowadzić do skutków bezwzględnych w postaci zniszczenia tego, co uzasadnia znaczenie prawotwórcze środka (woli państw), czyli nie może godzić w rdzeń systemu prawa. Innymi słowy, środek nie może stać ponad celem – to byłoby jaskrawym naruszeniem wymogu proporcjonalności. W konsekwencji, wola państw nie może prowadzić do derogacji zasady dobrej wiary. Ludwik Ehrlich zdawał się tego nie dostrzegać, albo też zauważał tę niekonsekwencję, lecz expressis verbis nie artykułował zagrożenia dla bezpieczeństwa prawnego w społeczności międzynarodowej, wynikającego z podkreślanej przez siebie wolicjonalnej wszechwładzy państw. Postawmy pytanie otwarte: była to świadoma czy nie do końca uświadamiana pochwała niekonsekwencji? W każdym razie, w tym ważnym elemencie myśli prawniczej Ehrlicha zbiegają się kluczowe problemy pozytywistycznej filozofii prawa międzynarodowego, na czele z problemem następującym: czy wola państw bezwarunkowo uzasadnia byt i nie-byt prawa? Czy wola państw jako taka może być postrzegana jako wyłączne źródło legalizmu w stosunkach międzynarodowych, czy również – jako źródło nihilizmu prawnego? Zważmy, że odpowiedź na te pytania daje również reakcja na wciąż kontrowersyjny, zwłaszcza w czasie nasilających się nastrojów populistycznych, problem suwerenności państwa. Czy suwerenność państwa, jak uważa większość znawców prawa międzynarodowego, to „wolność w obrębie prawa”, czy też, jak pisał Carl Schmitt, suwerennym jest ten, „kto decyduje o stanie wyjątkowym”[19]?

Metoda Ehrlicha w świetle dogmatycznych problemów prawnomiędzynarodowych

Zasada dobrej wiary oraz pozycja woli/zgody państw odgrywały kluczową rolę w podejściu Ehrlicha do dogmatycznych zagadnień prawa międzynarodowego. Przyjrzenie się jego interpretacji tych zagadnień pozwoli na udzielenie odpowiedzi na pytanie o to, czy pozytywistyczna metoda była przez niego stosowana konsekwentnie.

Rozpocznijmy od zagadnienia interpretacji traktatów, któremu Ehrlich poświęcił wykład w Haskiej Akademii Prawa Międzynarodowego niedługo po objęciu katedry prawa narodów we Lwowie[20]. Ehrlich znany jest jako rzecznik intencjonalnej/subiektywistycznej szkoły interpretacji umów międzynarodowych. Głosi ona – w dużym skrócie – że celem interpretacji jest wskazanie na intencję stron traktatu, czyli na to, jakie obowiązki i uprawnienia chciały w umowie przyjąć, i co znalazło wyraz w dyspozycji przepisów. Poglądy te nie dziwią w świetle znaczenia przywiązywanego przez Ehrlicha do kwestii woli państw. Taki cel interpretacji wywodził wprost z dyrektywy nakazującej interpretować umowę w duchu dobrej wiary[21]. Zasada dobrej wiary głosi zaś, że państwo w prawie międzynarodowym w pełni związane jest – Ehrlich przypomina tu swoje wcześniejsze ustalenia – tylko własną wolą. Obowiązywanie normy traktatowej może zatem zostać zakończone przez wolę stron, jeśli nie naruszają one przez to prawnie chronionych uprawnień podmiotów trzecich. Wola stron umowy jest więc kluczowa dla jej obowiązywania, interpretacji i stosowania[22]. W tym kontekście Ehrlich akcentuje znaczenie wywodzącej się z zasady dobrej wiary normy pacta servanda sunt. To ze względu na tę normę państwo, które przyjęło obowiązki traktatowe, nie może się od nich jednostronnie uwolnić. W szczególności, zasada pacta servanda sunt ustanawia obowiązek respektowania prawnie chronionej sfery każdego państwa[23]. Toteż – twierdzi Ehrlich – choć zasada dobrej wiary jest konieczną przesłanką interpretacji traktatów, to podstawę ich interpretacji stanowi norma pacta servanda sunt. Bez niej traktaty nie istniałyby jako źródło prawa, ponieważ niemożliwe byłoby uzasadnienie związania państw ich wolą[24]. Z obu zasad – dobrej wiary i pacta servanda sunt – wynika według Ehrlicha niedopuszczalność zarówno interpretacji rozszerzającej, jak i ścieśniającej, jeśli jej skutkiem miałoby być nadanie zobowiązaniom państw zakresu szerszego lub węższego niż wynikałoby to z ich woli[25]. Nasuwa się w tym miejscu pytanie następujące: jak Ehrlich odniósłby się do rozwijanej współcześnie, zwłaszcza w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, koncepcji tzw. obowiązków pozytywnych państw? W moim przekonaniu trudno byłoby znaleźć jej uzasadnienie w świetle jego poglądów.

Woluntarystyczne rozumienie dobrej wiary i państwocentryczne postrzeganie prawa międzynarodowego i społeczności, w jakiej ono działa, znajduje wyraźne odzwierciedlenie w pracach, w których tytule pojawia się termin „suwerenność”. Jego desygnat był dla Ehrlicha – przypomnijmy – kryterium podmiotowości prawa międzynarodowego. W pierwszym wydaniu Prawa narodów Ehrlich podkreśla, że rozszerzenie pojęcia podmiotu prawa narodów na grupy inne niż państwa byłoby zmianą zasadniczą i z „międzynarodowego” uczyniłoby je prawem „ponadpaństwowym” i „kosmopolitycznym”[26]. W wydaniach trzecim i czwartym podręcznika, czyli już po powstaniu Narodów Zjednoczonych i po wydaniu przez Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości ważnej dla podmiotowości prawnej organizacji międzynarodowych opinii doradczej w sprawie szkód poniesionych w służbie Narodów Zjednoczonych, Ehrlich wprost utożsamia suwerenność z podmiotowością prawnomiędzynarodową[27]. Czy państwa mają jakiekolwiek obowiązki prawnomiędzynarodowe wobec grup i aktorów niepaństowowych? Zdaniem Ehrlicha – nie. Wiąże je wobec nich jedynie szersze od prawa międzynarodowego „tak zwane prawo ludzkości [etyka] oraz względy dyktowane własnym interesem (np. reputacja uczciwości)”[28].

Znaczenie suwerenności znajduje nieprzypadkowo wyeksponowanie w pracach Ehrlicha dotyczących terytorium i zwierzchnictwa terytorialnego. Jego poglądy o suwerenności ufundowane zostały na kluczowej w jego dorobku tezie o związaniu państwa tylko takimi regułami prawa międzynarodowego, wobec których wyraziło ono swoją wolę i zgodę. Wolą tą jednak państwo związane jest w pełni, o czym mówi zasada dobrej wiary, i co Ehrlich konsekwentnie podkreśla[29]. W rezultacie w świetle prawa międzynarodowego państwo ma obowiązki tylko wobec innych państw wzajemnie się uznających, a nie wobec społeczności międzynarodowej[30], której Ehrlich odmawiał podmiotowości prawnej. Z zasady dobrej wiary wynikają inne fundamentalne reguły prawa międzynarodowego, o czym była już mowa. Ehrlich podkreślał je również w swych późnych pracach. Przypomnijmy – mowa o zasadzie umożliwienia wykonania, zasadzie proporcjonalności, zasadzie interpretacji zobowiązań w dobrej wierze związanej z pacta servanda sunt, zasadzie równości, czyli wzajemności, oraz prawie do istnienia i samoobrony[31]. W świetle tych zasad należy, zdaniem Ehrlicha, rozumieć uprawnienia państw odnośnie do terytorium i ich prawa w ramach zwierzchnictwa terytorialnego. Szczególne znaczenie ma to wobec terytoriów, których status prawny nie został wprost określony w przepisach traktatowych.

To z prawa do istnienia każdego państwa wywodzi się, zdaniem Ehrlicha, prawo do zachowania terytorium, zaś z niego – prawo państwa nadbrzeżnego do suwerenności nad obszarem morskim przylegającym do terytorium lądowego, w tym do wyznaczenia granic morza terytorialnego[32]. Obserwować możemy tu jednak pewne zachwianie spójności wywodu. Z jednej strony autor wyraża bowiem zaskakującą tezę: „prawo międzynarodowe nie normuje stosunku państwa do terytorium”, ponieważ jego przedmiotem są „wzajemne stosunki państw”[33]. Z drugiej jednak strony twierdzi, że to z prawa międzynarodowego „wynika domniemanie wyłączności praw na terytorium państwowym” oraz odpowiedzialność państwa wobec innych państw za działania w obszarze jego kompetencji wyłącznych, czyli terytorium[34]. Jest to, w moim przekonaniu, sprzeczność. To drugie twierdzenie jednoznacznie głosi bowiem, że to właśnie prawo międzynarodowe normuje stosunek państw do terytorium. Na marginesie – według innego kontrowersyjnego poglądu Ehrlicha dotyczącego terytorium, morze otwarte nie jest ani res omnium communis, ani res nullius[35]. Tym drugim nie jest z pewnością, lecz czy po genewskiej kodyfikacji prawa morza z 1958 r. pogląd odmawiający morzu otwartemu statusu res omnium communis mógł znaleźć uzasadnienie? Nie znajduje go tym bardziej współcześnie, czyli w czasie, w którym główne źródło prawa morza expressis verbis używa kategorii „wspólnego dziedzictwa ludzkości” (w odniesieniu do „obszaru”, czyli dna i podziemia morskiego pozostającego poza granicami jurysdykcji państwowej).

Nie mniej kontrowersyjne poglądy spotykamy w pracy Ehrlicha o statusie prawnym polskich „ziem odzyskanych”. Polska – głosił – rozciągając po II wojnie światowej suwerenność terytorialną na byłe terytorium niemieckie, nie naruszyła zobowiązań prawnych wobec jakiegokolwiek państwa, w szczególności wobec Niemiec. W myśl zasady wzajemności – uzasadniał – Polska przestała być bowiem związana prawem międzynarodowym wobec Rzeszy Niemieckiej, która nie uznawała państwa polskiego od 1939 r. i naruszała podstawowe zobowiązania wobec niego. Na mocy tak rozumianej zasady wzajemności (non adimplenti non est adimplendum), będącej dla Ehrlicha wyrazem równości państw, Polskę przestały wiązać zobowiązania prawnomiędzynarodowe wobec Niemiec[36].

Z tą częścią argumentacji Ehrlicha można się zgodzić. Część dalsza budzi jednak pewne zastrzeżenia. Nie przekonuje jego teza uznająca umowę międzynarodową między Polską a państwami-uczestnikami konferencji w Jałcie za tytuł prawny do „ziem odzyskanych”. Ehrlich uznaje, że zawarcie tej umowy nastąpiło w drodze przyjęcia przez Polskę „oferty” uczestników konferencji. Wyrazem przyjęcia oferty stało się – zdaniem Ehrlicha – „utworzenie rządu, który te trzy mocarstwa uznały”[37]. W konsekwencji, układ poczdamski z 2 sierpnia 1945 r. należy, jego zdaniem, interpretować w świetle uchwał konferencji krymskiej. W szczególności prawa Polski, na skutek przyjęcia „oferty” jałtańskiej – czyli zawarcia umowy, nie mogły ulec zmianie w drodze jednostronnej uchwały mocarstw w Poczdamie[38]. Oznaczałoby to, że państwo polskie niebędące uczestnikiem konferencji w Jałcie i Poczdamie ma tylko uprawnienia, obowiązki zaś spoczywają na Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Związku Radzieckim. Ehrlich nie ustosunkował się do „oferty” jałtańskiej dotyczącej dawnych wschodnich terytoriów Polski. Trudno jednak oczekiwać, że w tej sprawie wyraziłby pogląd o zawarciu przez Rzeczpospolitą umowy w sposób dorozumiany z uczestnikami konferencji w Jałcie. Jego stanowisko co do terytoriów zachodnich było bez wątpienia wyrazem polityki prawnej służącej ochronie interesów państwa, o czym niżej. Poglądy zaś na temat utraconych kresów nie mogły z oczywistych względów politycznych znaleźć uzewnętrznienia w oficjalnym obiegu wydawniczym.

Mając na uwadze komentarz do Ehrlichowskiej wykładni statusu prawnomiedzynarodowego terytorium, twierdzę, że Ehrlich zbyt rygorystycznie trzymał się swego metodologicznego credo i „poznawczego drogowskazu” mówiącego o związaniu państwa w świetle prawa międzynarodowego tylko tym, co wynika z jego woli. Dlatego dopatrywał się tytułu prawnego do „ziem odzyskanych” w umowie zawartej w sposób dorozumiany. Tymczasem lepiej wyjaśnia to – w moim przekonaniu – utrwalona w prawie traktatów koncepcja pacta in favorem tertii. Zbytni rygoryzm prowadzi czasami do „mnożenia bytów ponad potrzebę” i, zawężając perspektywę poznawczą, oferuje gorsze tłumaczenie niż podejście elastyczne.

Jest jeszcze inne wytłumaczenie takiej argumentacji Ehrlicha w tej spornej i ważnej wówczas kwestii. Jest nią budowanie tego, co nazywał „doktryną prawa narodów”. Już w pierwszym wydaniu podręcznika podkreślał potrzebę posiadania doktryny prawa odpowiadającej interesom państw[39]. W wydaniach trzecim i czwartym sformułował to jeszcze wyraziściej. W wydaniu trzecim czytamy: „Każdy wielki naród wytwarza własne «doktryny» prawne odpowiadające jego interesom. Każdy też musi bronić się na arenie międzynarodowej przed doktrynami innych narodów”[40]. To, moim zdaniem, lepiej tłumaczy zapatrywanie Ehrlicha na status prawny polskich „ziem odzyskanych”. Dotyczy to również jego rozumienia terminu administration, użytego w układzie poczdamskim w odniesieniu do tych terytoriów, oraz obecnego tam postanowienia o ostatecznym wytyczeniu zachodniej granicy Polski w układzie pokojowym (peace settlement). Administration Ehrlich interpretował jako „suwerenność”, zaś postanowienie o ostatecznym wyznaczeniu granicy w układzie pokojowym jako „opinię”, a nie „warunek”[41]. W ten sposób Ehrlich budował doktrynę prawa międzynarodowego odpowiadającą polskiej raison d’État.

Podkreślana przez autora Interpretacji traktatów potrzeba posiadania przez państwo „doktryny prawa międzynarodowego” nie stanowiła sztucznej narośli na jego koncepcji prawa międzynarodowego. Była natomiast niewątpliwie efektem metodologicznej konsekwencji prowadzącej do postrzegania prawa międzynarodowego jako państwocentrycznego systemu, który funkcjonuje w określonych i tworzonych przede wszystkim przez państwa (dla Ehrlicha: wyłącznie przez państwa) realiach międzynarodowych. Działające w nim państwa kierują się przede wszystkim interesem własnym, czego Ehrlich – polski prekursor nauki o stosunkach międzynarodowych – był świadomy. „Trzeba dyplomacji – głosił w ostatnim wydaniu podręcznika – dobrze znającej prawo i stosunki międzynarodowe, a dyplomacja musi opierać się na rozumieniu stosunków międzynarodowych i prawa normującego je przez tych, którzy kierują życiem społecznym, politycznym i kulturalnym narodu...”[42]. Toteż jego myśl prawna jest silnie nacechowana realizmem prawniczym, o czym była już mowa. Wynika on, przypomnijmy, z dwóch przekonań o randze niemal aksjomatów: 1) dyspozycja przepisów prawa międzynarodowego kształtowana jest przez interesy państw; 2) prawo nie istnieje przed zastosowaniem – dowodem istnienia reguł prawa jest ich obecność w praktyce. Pamiętajmy równocześnie o mocno podkreślanej potrzebie przestrzegania zobowiązań prawnych przyjętych w wyniku zgodnej woli państw – wszak fundament teorii prawa międzynarodowego Ehrlicha tworzy zasada dobrej wiary. Pozaprawnym uzasadnieniem potrzeby ich przestrzegania są zaś nie nakazy etyczne, lecz względy realistyczno-utylitarne, a przede wszystkim to, że przestrzeganie zobowiązań prawnych w relacjach z państwami, które postępują w ten sam sposób, służy ochronie interesów wszystkich państw kierujących się dobrą wiarą. Kształtuje więc i wzmacnia to, co określa się mianem społeczności międzynarodowej rozumianej jako wspólnota prawa. To przekonanie Ludwika Ehrlicha to tylko jeden z powodów uzasadniających pożytki wynikające ze współczesnego studiowania jego prac.

MARCIN KAŁDUŃSKI

DOŚWIADCZENIA LUDWIKA EHRLICHA JAKO SĘDZIEGO MIĘDZYNARODOWEGO

Wprowadzenie

Przedmiotem niniejszego opracowania jest praca profesora Ludwika Ehrlicha jako sędziego międzynarodowego. Profesor nie został niestety stałym sędzią Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej ani Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości. Był jednak sędzią ad hoc – w sprawach fabryki w Chorzowie oraz jurysdykcji sądów gdańskich, które rozstrzygał STSM. Żywo interesował się także innymi postępowaniami Trybunału w kwestiach polskich. Polemizował ze stanowiskiem niemieckim oraz krytykował niektóre decyzje STSM i sposób ich uzasadnienia, przedstawiając silne argumenty kontestujące i ukazujące ich słabe punkty.

Profesor Ludwik Ehrlich był prawnikiem międzynarodowym, na którym wyraźne piętno odcisnął pozytywizm angielski, mimo że poglądy miał przynajmniej po części zbliżone do realizmu prawniczego. Uważał bowiem, że normami prawa międzynarodowego były tylko te, które przechodziły „Ehrlichowski sprawdzian praktyczny”. Profesor utyskiwał przy tym, że wiele definicji prawa nie stanowi odpowiedniego narzędzia weryfikacji prawnego charakteru norm prawnych. Będąc naukowcem wykształconym w obrębie common law, przyjmował definicję i sprawdzian proponowany przez konstytucjonalistę angielskiego, Alberta Diceya (notabene przeciwnika nadania miana „prawa” prawu międzynarodowemu), dla którego:

„[p]rawe są te normy, które (pisane czy niepisane, czy zaprowadzone w drodze ustawy, czy też wyprowadzone z owej masy zwyczajów, tradycji lub zasad wytworzonych przez sędziów, nazywanej prawem pospolitym) są stosowane przez sądy”.

Do tej definicji Ehrlich dodawał zwrot: „w przekonaniu, że są prawem” (co brzmi jak opinio iuris – to sądy ostatecznie miały decydować o normatywnym charakterze normy, wyrażając akceptację dla jej stosowania na płaszczyźnie międzynarodowej). Pozytywną normą prawa międzynarodowego była zatem reguła, którą stosowały trybunały międzynarodowe (np. STSM) w przekonaniu, że stanowiła normę prawa międzynarodowego. Podstawowym i jedynym kryterium obowiązywania reguły prawa międzynarodowego miało być jej stosowanie w praktyce sądowej. Stąd normy prawa międzynarodowego wywodziły się wyłącznie z woli państw, a ich identyfikacja i zastosowanie pozostawione było (też) sądom i trybunałom międzynarodowym. W powyższym „teście Ehrlichowskim” należy upatrywać bardziej empirycznego – a nie ściśle normatywnego – podejścia do prawa międzynarodowego. Można twierdzić, że stanowił on próbę odrzucenia poglądów Albrechta Diceya i jemu podobnych o braku prawnego charakteru prawa międzynarodowego z uwagi na stosowanie i konsekwentne egzekwowanie woli państw przez organy sądowe prawa. W tym aspekcie i  w tym kontekście można upatrywać realistycznego podejścia do prawa Ludwika Ehrlicha.

Jak już wspomniano, Ehrlich występował głównie jako sędzia ad hoc w sprawach: fabryki w Chorzowie (jurysdykcja), wyrok nr 8  z 26 lipca 1927 r., interpretacji wyroków nr 7  i 8 (fabryka w Chorzowie), wyrok nr 11 z 16 grudnia 1927 r. oraz fabryki w Chorzowie (meritum), wyrok nr 13 z 13 września 1928 r. W pierwszym i trzecim wypadku nie zgodził się ze zdaniem większości i złożył do orzeczeń opinie odrębne.

Po Ludwiku Ehrlichu nie zostały niestety żadne notatki, pamiętniki czy szeroko rozumiane źródła opisujące jego pracę i doświadczenia jako sędziego międzynarodowego. Dlatego główna treść niniejszego opracowania zostanie poświęcona jego zaangażowaniu w sprawach dotyczących fabryki w Chorzowie, a zwłaszcza analizie dwóch opinii odrębnych. Sędzia Ehrlich zajmował się w nich między innymi takimi kwestiami jak: zasady jurysdykcji STSM, zakaz udaremniania celu i przedmiotu traktatu, wykonanie wyroku sądu międzynarodowego, potrącenie wierzytelności w prawie międzynarodowym oraz interpretacja prawa międzynarodowego. Co ważniejsze, odniósł się także merytorycznie do kwestii własności fabryki w Chorzowie i fikcyjności serii umów z 24 grudnia 1919 r. (o czym niżej). Trybunał haski rozstrzygnął merytorycznie sprawę niekorzystnie dla Polski w wyroku nr 7 z 25 maja 1926 r. Polskim sędzią zasiadającym w składzie STSM był wówczas hrabia Michał Rostworowski.

Sprawy pewnych interesów niemieckich na Górnym Śląsku i fabryki Chorzów

Stan faktyczny sprawy. Wyrok nr 7  z 25 maja 1926 r.[1]

Dla omówienia stanowiska Ehrlicha w sprawie niemiecko-polskiej warto pokrótce przedstawić stan faktyczny i wyrok merytoryczny STSM. 5 marca 1915 r. Rzesza Niemiecka zawarła umowę z Bayerische Stickstoffwerke A.-G. Na jej podstawie firma zobowiązała się do założenia fabryki azotanu w Chorzowie. Ziemia została nabyta w imieniu Rzeszy i wpisana do ksiąg wieczystych na własność państwa niemieckiego. Kontrakt miał wiązać strony do 31 marca 1941 r.

24 grudnia 1919 r. powołano do życia: Oberschelsische Stickstoffwerke A.-G. z kapitałem 250 tys. marek, który został jeszcze tego samego dnia powiększony do 110 mln marek, oraz Stickstoff Treuhand GmbH z kapitałem 300 tys. marek, który tego samego dnia został powiększony do miliona marek.

14 lipca 1920 r. Polska przyjęła ustawę likwidacyjną, na podstawie której własność Rzeszy Niemieckiej na terytoriach scedowanych Polsce przechodziła automatycznie na rzecz państwa polskiego. Ustawa uznawała za nieważne wszystkie transakcje zawarte po 11 listopada 1918 r. odnoszące się do niemieckiej własności na scedowanym Polsce terytorium. 1 lipca 1922 r. sąd w Hucie Królewskiej wpisał w księdze wieczystej Polskę jako właściciela fabryki.

W wyroku z 25 maja 1926 r. Trybunał stwierdził, że Rzesza Niemiecka miała prawo do dysponowania swoją własnością do czasu przekazania Polsce suwerenności nad terytorium. Tylko nadużycie prawa oraz naruszenie zasady dobrej wiary mogłoby, zdaniem Trybunału, uzasadniać przejęcie fabryki. Ponieważ jednak nie można było domniemywać, że taka sytuacja miała miejsce, a Polska – na której leżał onus probandi – nie wykazała, że nastąpiło naruszenie jednej z tych zasad, Trybunał stwierdził, że prawo likwidacyjne było niezgodne z Konwencją niemiecko-polską dotyczącą Górnego Śląska, podpisaną w Genewie 15 maja 1922 r. (dalej: konwencja genewska)[2], a przekazanie własności fabryki na rzecz Oberischlesische Stickstoffwerke A.-G było ważne. Problem ważności umowy z 1919 r. regulowało prawo niemieckie, a sądy niemieckie, w myśl niemieckiego prawa cywilnego, były organami właściwymi do zbadania tej kwestii.

Stanowisko polskie opierało się na założeniu, że polska ustawa likwidacyjna wynikała z umów międzynarodowych, to jest traktatu wersalskiego (art. 256[3]), zawieszenia broni z 11 listopada 1918 r. (klauzula 19[4]) oraz protokołu ze Spa (klauzula 1[5]) z 1 grudnia 1918 r. Stąd, zdaniem przedstawicieli Polski, przekazanie własności na rzecz spółki niemieckiej odbyło się z naruszeniem prawa międzynarodowego.

Trybunał haski stwierdził, że Polska nie była stroną zawieszenia broni oraz protokołu ze Spa. W tamtym czasie Niemcy nie uznawały jej jako strony walczącej, wobec czego nie mogły zawierać z nią takich umów. Mocarstwa Ententy uznały co prawda polskie siły zbrojne za armię autonomiczną, sprzymierzoną i współwalczącą, ale Niemcy nie brały udziału w podejmowaniu takiej decyzji. Z drugiej strony Polska nie była w stanie wojny z Niemcami w trakcie powstawania państwa polskiego na terytorium rosyjskim okupowanym przez państwa centralne. Oznaczało to brak stanu wojny między Polską a Niemcami, co tłumaczy fakt, że Polska, która występuje w traktacie wersalskim jako mocarstwo sprzymierzone, nie jest uprawniona do korzyści z art. 232, który przyznaje tym mocarstwom prawo do reparacji. Potwierdza to porozumienie ze Spa z 26 lipca 1920 r., w którym sumy wynikłe z reparacji rozdzielono, pomijając Polskę. Z kolei art. 256 traktatu wersalskiego, który wszedł w życie 10 stycznia 1920 r., stanowił ogólną regułę i nie przewidywał zakazu dysponowania mieniem publicznym przez rząd niemiecki, przez co zawarte przez niego transakcje mogły być uważane za nieważne przed przekazaniem suwerenności. Niemcy bez wątpienia zachowały prawo dysponowania mieniem do czasu transferu suwerenności i tylko nadużycie (abus) prawa mogłoby stanowić podstawę naruszenia traktatu. Takiej sytuacji nie można jednak domniemywać – strona zarzucająca takie nadużycie musi to udowodnić.

STSM nie podzielił również stanowiska Polski, że strona niemiecka nadużyła swego prawa dysponowania mieniem oraz działała w złej wierze. Działania rządu niemieckiego nie przekraczały granic normalnej administracji własnością publiczną oraz nie miały na celu stworzenia nielegalnej korzyści dla jednej strony i pozbawienia drugiej korzyści, do której była uprawniona. Postępowanie Niemiec (anulowanie kontraktu z 1915 r. oraz jego zastąpienie umową z 24 grudnia 1919 r.) wydawało się wypełniać legitymizowane cele administracji, to jest porzucenie przedsiębiorstwa, które nie przynosiło dochodów i pozostawało deficytowe, poprzez sprzedaż gwarantującą warunki ostatecznego zwrotu zainwestowanego kapitału.

Trybunał odnotował, że transakcja została zawarta po podpisaniu traktatu wersalskiego, a wpis do księgi wieczystej – po jego wejściu w życie. Powodowało to konieczność rozważenia istnienia dobrej wiary po stronie niemieckiej. Na podstawie traktatu państwo polskie mogło potraktować fabrykę jako własność publiczną (art. 256) lub mienie należące do spółki niemieckiej (art. 297). Traktat wersalski stwierdzał w art. 256, że Polska mogła albo nabyć własność bezpośrednio po cenie ustalonej przez Komisję Reparacyjną, albo wszcząć procedurę likwidacyjną przewidzianą w art. 297. Żaden jednak z tych przepisów nie zakazywał sprzedaży ani nie uzasadniał założenia złej wiary strony niemieckiej przy sprzedaży fabryki. Z tych powodów STSM uznał za nieuzasadniony zarzut Polski, że umowa z 24 grudnia 1919 r. została zawarta in fraudem creditorum.

Zakaz udaremnienia celu i przedmiotu traktatu

Udział profesora Ehrlicha w sprawie niemiecko-polskiej polegał głównie na polemice ze stanowiskiem STSM i prezentowaniu argumentów kontestujących decyzję większości sędziowskiej. Jak już wskazano, jedną z osi sporu było uznanie państwa polskiego i uczestnictwa Polski w rozejmie z 11 listopada 1918 r. i protokole ze Spa z 1 grudnia 1918 r. Trybunał haski podjął w tym względzie decyzję przeciwną stanowisku Polski i uznał w wyroku merytorycznym, że Polska nie była stroną powyższych umów. Sędzia Finlay w kontrze do Trybunału zasadnie zauważył, że:

„było rzeczą powszechnie wiadomą, iż gdyby aliantom się powiodło, niezawisłość Polski będzie jednym z warunków pokoju. Wszystkie strony rozejmu musiały chyba kontrahować ze świadomością tego i musiało być zamierzone, żeby Polska, której armia walczyła po stronie aliantów jako armia autonomiczna, była wiązana warunkami rozejmu, a po wejściu w życie, jako uznane państwo, mogła z nich korzystać. Miało to być ius quaesitum, prawo nabyte dla nowego państwa, skoro tylko ono wejdzie w życie. W życiu interesów jest rzeczą codziennej praktyki, przy pomocy powiernictw lub w inny sposób, zawieranie umów w imieniu spółek jeszcze nie będących osobami prawnymi, to też moim zdaniem państwa sprzymierzone zawarły rozejm w imieniu Polski, która właśnie małą zostać państwem, równie jak we własnym imieniu”[6].

Ponadto warto odnotować, że zawiadomienie (15 stycznia 1919 r.) przedstawiciela Komitetu Narodowego Polskiego przez rząd francuski, iż Polska będzie mogła być reprezentowana przez dwóch delegatów na posiedzeniu konferencji sprzymierzeńców w sprawie preliminariów pokojowych (18 stycznia), było aktem uznania ze strony tych państw, w których imieniu zawiadomienie wystosowano. Stąd sędzia Ehrlich był zdania, że Polska była jednak stroną porozumień i powinna czerpać korzyści z ich decyzji. Nadto twierdził, że zasada dobrej wiary zabrania dokonywania w okresie między podpisaniem a ratyfikacją umowy aktów, których celem lub koniecznym skutkiem jest uniemożliwienie lub znaczne utrudnienie wykonywania postanowień umowy, albo też wprowadzenie wyraźnych zmian w jej przedmiocie[7].

Poglądom tym wtórował polski Sąd Najwyższy, według którego transfer własności między podpisaniem a ratyfikacją traktatu wersalskiego był sprzeczny z przepisami i duchem traktatu, w związku z czym akt ten był nieważny[8]. Podobnie wypowiedziały się sądy duńskie[9]. Ehrlich przytaczał również wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach, który orzekł, że stosowanie przepisu rozporządzenia waloryzacyjnego z 1924 r., mającego na celu retorsję wobec państw nietraktujących obywateli polskich w zakresie waloryzacji na równi z własnymi, wymaga uwzględnienia zmian spowodowanych podpisaniem umowy polsko-czechosłowackiej z 23 kwietnia 1925 r. oraz ogłoszeniem ustawy z 30 lipca 1925 r., upoważniającej prezydenta do ratyfikowania tej umowy oraz do dyskusji w sejmie czechosłowackim. W związku z tym, zdaniem Sądu Najwyższego:

„[s]ąd odwoławczy trafnie uzasadnił, że wobec ustawy z dnia 30 lipca 1925 r. [...] upoważniającej Rząd do zatwierdzenia powyższej umowy międzynarodowej, a więc w okresie, w którym oczekuje się jedynie na wymianę dokumentów ratyfikacyjnych, nie odpowiadałoby zasadom słuszności, aby obywatelowi czesko-słowackiemu odmówić prawa korzystania z postanowień (waloryzacyjnych i zastosować do niego przepisy retorsyjne)”[10].

Stanowisko sądów duńskich i polskich było potwierdzane przez organy międzynarodowe. W sprawie Ignacio Torres arbiter Loder uznał, że podpisanie traktatu pokojowego przy moralnej pewności jego ratyfikacji oznacza, że jeżeli jedna ze stron walczących sprzedaje – przed ratyfikacją traktatu – działki na terytorium podlegającym cesji, to każdy z uczciwych prawników uważałby takie transakcje za oszukańcze i nieważne[11]. A zatem określone skutki prawne wynikające z traktatu (jednym z nich jest zakaz udaremniania jego przedmiotu i celu) rodzą się w momencie jego podpisania a nie ratyfikacji. Tak też uznał Grecko-Turecki Mieszany Trybunał Arbitrażowy w sprawie Megalidisa, wiążąc dodatkowo omawiane zobowiązanie z zasadą dobrej wiary. W jego ocenie:

„jest zasadą, że już z podpisaniem traktatu i przed jego wejściem w życie istnieje dla umawiających się stron zobowiązanie do nieczynienia niczego co mogłoby wyrządzić szkodę traktatowi zmniejszając zakres jego klauzul. To zasada – która stanowi wyłącznie emanację (manifestation) zasady dobrej wiary, która jest podstawą jakiegokolwiek prawa i jakiejkolwiek konwencji – była stosowana pewną liczbę razy w różnych traktatach”[12].

Jak wspomniano, kwestia nieudaremniania przedmiotu i celu traktatu była analizowana w sprawie pewnych interesów niemieckich na polskim Górnym Śląsku. Opisując ten spór, Ehrlich wskazał, że, zdaniem Polski, zasada dobrej wiary nie pozwalała Niemcom na pozbywanie się – po podpisaniu traktatu wersalskiego, ale przed jego ratyfikacją i przed objęciem obszaru plebiscytowego przez Polskę – własności skarbu państwa niemieckiego, położonej na terytorium objętym warunkową cesją, i na umieszczenie korzyści (zysku) z pozbycia tej własności poza tym obszarem, ponieważ z art. 256 traktatu wynikało przejście własności Rzeszy na rzecz skarbu polskiego[13] (podobnie jak w sprawie Megalidisa). Polska wyraźnie nie wskazywała na zakaz udaremniania celu i przedmiotu traktatu, lecz na zasadę dobrej wiary. Trybunał uznał jednak, że z art. 256 nie wynikał zakaz pozbywania, lecz tylko przeniesienie na Polskę praw nabytych Rzeszy i państw niemieckich istniejących w dniu przeniesienia. Niemcy zachowały aż do czasu rzeczywistego transferu suwerenności prawo rozporządzania swoją własnością i tylko nadużycie prawa lub naruszenie dobrej wiary mogło nadać aktowi pozbycia się charakter złamania traktatu[14]. Odnosząc się natomiast do wskazywanego przez Polskę zakazu zbywania mienia po podpisaniu traktatu, STSM uznał, że nawet po ratyfikacji nie nakładał on na Niemcy „zobowiązania do wstrzymywania się od pozbywania, a fortiori nie można uważać za złamanie zasady dobrej wiary postępowania Niemiec polegającego na pozbyciu się własności, zanim traktat już podpisany wszedł w życie”[15].

W ocenie STSM zatem omawiany zakaz nie stanowił wówczas normy pozytywnego prawa międzynarodowego, lub też – pozbywanie się mienia na terytorium podlegającym cesji nie stanowiło naruszenia tego zakazu. Analiza wyroku Trybunału wskazuje, że właściwsze jest pierwsze tłumaczenie, ponieważ STSM w żadnym miejscu nie zajął się wyraźnie kwestią nieudaremniania celu i przedmiotu umowy, mimo że Polska pośrednio powołała się na tę regułę w swoim stanowisku procesowym, wskazując na zasadę dobrej wiary oraz wynikający z niej zakaz zbywania majątku po podpisaniu traktatu a przed jego ratyfikacją. To rozumienie wyroku wydaje się zasadne, ponieważ – jak stwierdził STSM – art. 256 nie zawierał zakazu zbywania mienia, a więc a fortiori nie można uważać za złamanie zasady dobrej wiary postępowania Niemiec polegającego na pozbyciu się własności. Innymi słowy, tylko wyraźny przepis traktatowy mógł być właściwą i wystarczającą podstawą polskiego roszczenia.

Uzasadnienie Trybunału nie jest przekonujące i należy przyznać, że profesor Ehrlich prawidłowo ustalił treść prawa międzynarodowego, wychodząc poza stosowane przez Trybunał wąskie rozumienie badanej normy. Nic nie wnosi bowiem uznanie, że zakaz zbywania mienia obowiązuje dopiero od momentu wejścia w życie traktatu, ponieważ wówczas – o ile traktat nie stanowi inaczej – następuje cesja terytorium i państwo cedujące traci na rzecz cesjonariusza prawo własności nad mieniem (nemo plus iuris ad alium transferre potest quam ipse habet). Nawet wyrażony w ratyfikowanym traktacie obowiązek przeprowadzenia plebiscytu nie uzasadnia przyjęcia proponowanej przez Trybunał tak skrajnej tezy. Z tego powodu stanowisko STSM jest bardzo wstrzemięźliwe i  w zasadzie nakazuje przyjąć, że zakaz udaremniania celu i przedmiotu traktatu nie jest normą powszechną i spoczywa na stronach wyłącznie wówczas, gdy stanowi tak wyraźnie sam traktat. Tymczasem wydaje się, że na uwzględnienie zasługują inne decyzje krajowe i międzynarodowe, w tym decyzja w sprawie Megalidisa. Trudno jest bowiem zaakceptować zasadę, by od podpisania traktatu do jego wejścia w życie strony miały możliwość takiego postępowania, które wyrządzałoby uszczerbek traktatowi, zmniejszając zakres jego klauzul. Słusznie postąpiła więc KPM, przygotowując daleko idący (w stosunku do orzeczenia STSM) przepis – dzisiaj art. 18 KWPT[16]. Nawet przyjmując, że norma wyrażona w tym artykule nie wchodziła w skład prawa zwyczajowego po I wojnie światowej, to – ze względu na jej charakter normotwórczy (norm-creating character) i możliwość stanowienia ogólnej zasady prawa międzynarodowego[17] – zakaz stanowi obecnie odzwierciedlenie normy zwyczajowej. Tak też część doktryny rozważa zwyczajowy charakter tego przepisu[18]. Potwierdzenie tego stanowi orzecznictwo sądów po II wojnie światowej. W 1956 r. Sąd Najwyższy Austrii zajmował się sprawą dyrektywy zakazującej zwalniania pracowników bez zgody rady zakładowej, wydawanej przez radzieckiego zarządcę austriackiego przedsiębiorstwa pomiędzy podpisaniem i ratyfikacją austriacko-radzieckiego traktatu pokoju. Dyrektywa została wydana po podpisaniu traktatu pokoju z Austrią 15 maja 1955 r. i na krótko przed odejściem radzieckiego zarządcy – zgodnie z traktatem przedsiębiorstwo odzyskiwało swobodę działania i przestawało podlegać kontroli dwa miesiące od wejścia umowy w życie. Mając to na uwadze, sąd doszedł do wniosku, że nastąpiło naruszenie dobrej wiary i dyrektywa była nieważna. Przedmiotem traktatu było przywrócenie niezależnej i demokratycznej Austrii. Uznanie legalności dyrektywy w czasie między podpisaniem i ratyfikacją traktatu byłoby sprzeczne z jego przedmiotem[19].

Jurysdykcja Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej. Wyrok nr 8[20]

Artykuł 23 ust. 1 konwencji genewskiej stanowił, że jeżeli pomiędzy rządem polskim a rządem niemieckim powstanie różnica opinii (divergences d’opinion) co do interpretacji i co do stosowania artykułów 6 do 22 konwencji, to zostanie ona przedłożona STSM. Polska podnosiła m.in., że przepis ten należy interpretować zawężająco, i że nie obejmuje on różnicy opinii w stosunku do reparacji za naruszenie artykułów 6–22[21].

Trybunał znów nie podzielił polskiego poglądu. Przypomniał za to, że zasadą prawa międzynarodowego jest, że każde naruszenie zobowiązania pociąga za sobą obowiązek reparacji w odpowiedniej formie. Reparacje są nieodzownym uzupełnieniem niezastosowania konwencji i nie ma potrzeby, by było to w niej wyraźnie stwierdzone. Różnice w kwestii reparacji wpływają konsekwentnie na różnice w zakresie stosowania konwencji[22].

Polska uwzględniała ponadto wykładnię historyczną, twierdząc, że klauzule (takie jak zawarta w art. 23 Konwencji genewskiej) należy interpretować w sposób wyłączający roszczenia reparacyjne. Taka interpretacja była jednak, zdaniem Trybunału haskiego, niedopuszczalna, zaprzeczała bowiem podstawowym koncepcjom leżącym u podstaw ruchu na rzecz arbitrażu międzynarodowego. Nadto Trybunał zbadał klasyfikację sporu międzynarodowego z art. 13 Paktu Ligi Narodów oraz art. 36 swojego Statutu, aby stwierdzić, że decyzja w zakresie naruszenia zobowiązania stanowiła znacznie istotniejszą kompetencję niż decyzja w sprawie charakteru i zakresu reparacji. W związku z tym trudno było Trybunałowi zrozumieć, dlaczego art. 23 ust. 1 miałby nie uwzględniać także mniej istotnych sporów, dotyczących charakteru i zakresu reparacji[23]. Stąd wynikało twierdzenie, że art. 23 konwencji obejmuje wszystkie różnice opinii. Przeciwna interpretacja musiałaby wynikać wyraźnie z zapisanych w konwencji intencji stron[24].

Trybunał odrzucił jeszcze, po raz kolejny, polski zarzut dotyczący przysługiwania jurysdykcji polsko-niemieckim trybunałom arbitrażowym (Trybunałowi Arbitrażowemu do spraw Górnego Śląska, Niemiecko-Polskiemu Mieszanemu Trybunałowi Rozjemczemu), ponieważ nie zachodziła tożsamość stron (a więc konsekwentnie nie można było zastosować litis pendentio lub res iudicata). Trybunał nie zaakceptował polskiego argumentu, że poszkodowane firmy niemieckie mogły dochodzić sprawiedliwości, a więc rząd Niemiec nie mógł ich substytuować, gdyż mogłoby to zaburzać system jurysdykcyjny (l’ordre des juridictions) utworzony Konwencją genewską. Dodatkowo STSM przypomniał, że Polska naruszyła zobowiązania zawarte w tytule III Konwencji genewskiej, dotyczące wywłaszczenia (co miało także wpływ na zobowiązania związane z ochroną praw nabytych, wynikające z norm zawartych w tytule II, w tym art. 5 – podlegającego jurysdykcji Trybunału Arbitrażowego do spraw Górnego Śląska). Naruszenia te podlegały jurysdykcji trybunałów mających kompetencję do orzekania na podstawie tytułu III (to jest STSM)[25]. Z kolei jurysdykcja Polsko-Niemieckiego Mieszanego Trybunału Arbitrażowego wywodziła się z traktatu wersalskiego i była zastrzeżona dodatkowo w art. 23 ust. 2 konwencji.

Trybunał zauważył również, że wywłaszczenie przez Polskę niemieckiego właściciela bez uprzedniej notyfikacji było zgodne z konwencją. Natomiast zdaniem Polski, likwidacja własności niemieckiej miała miejsce poza konwencją genewską, a  w związku z tym nie można było od strony pokrzywdzonej wymagać kierowania sprawy do trybunałów powstałych na jej podstawie. Dlatego Trybunał uznał, że Polska nie mogła wymagać od podmiotów niemieckich, aby kierowały sprawy do trybunałów śląskich, z których mogłyby korzystać, gdyby zastosowano konwencję. W tym względzie Trybunał haski odwołał się do nullus commodum capere potest de iniuria sua propria, a ujął ją w następujących słowach:

„[j]est [...] zasadą ogólną przyjętą w jurysprudencji arbitrażu międzynarodowego, jak i przez sądy krajowe, że jedna Strona nie może przeciwstawić (opposer) drugiej faktu, że ta nie wykonała pewnego zobowiązania lub nie wykorzystała pewnych środków (moyen de recours), jeśli pierwsza Strona, przez czyn sprzeczny z prawem, zapobiegła (a empêché) wykonaniu przez drugą stronę tego zobowiązania lub odwołaniu się do trybunału, który był dla niej dostępny”[26].

Co do zarzutu, że w razie wątpliwości należy orzec brak jurysdykcji, Trybunał potwierdził podstawową zasadę głoszącą, że zakres jego jurysdykcji wyznacza zakres zgody stron. Niemniej sam fakt podniesienia silnych argumentów na rzecz braku jurysdykcji nie tworzy sam w sobie wątpliwości powodującej jej zanegowanie. Przy badaniu posiadania jurysdykcji, cel Trybunału jest zawsze taki sam: stwierdzenie, czy intencją stron było przyznanie jej Trybunałowi. Kwestia wątpliwości negującej jurysdykcję może nie stanowić przedmiotu rozważań Trybunału, jeżeli intencja może być wykazana w sposób przekonujący[27].

Profesor Ehrlich zdystansował się od stanowiska STSM, podnosząc szereg istotnych i zmuszających do zastanowienia argumentów. By udowodnić brak właściwości STSM, zaprezentował szczegółowy wywód dotyczący takiego odczytania art. 23 konwencji, aby wyłączyć spod jego zakresu różnicę opinii w stosunku do reparacji za naruszenie artykułów od 6 do 22 (tytuł III).

Zdaniem sędziego, w prawie międzynarodowym jurysdykcja do stwierdzenia naruszenia zobowiązania międzynarodowego (oraz w konsekwencji reparacji) jest różna od jurysdykcji do stwierdzenia charakteru i zakresu reparacji w ogóle i wielkości odszkodowania finansowego w szczególe. Ehrlich przywoływał w tym miejscu art. 36 Statutu i fakt, że państwo może zaakceptować jurysdykcję STSM tylko w stosunku do jednego rodzaju sporu prawnego (spośród czterech) z wyłączeniem pozostałych. Twierdził, że jeden rodzaj sporu nie może implikować akceptacji dla pozostałych, za czym opowiadał się właśnie Trybunał haski[28].

Autor Interpretacji traktatów był również zwolennikiem zawężającej interpretacji klauzul kompromisowych (in dubio mitius). Istotne znacznie miały przy tym – tak samo jak dla Trybunału – intencje stron. Odczytywał je jednak inaczej i słusznie wiązał z tekstem interpretowanego postanowienia. To z intencji stron miała bowiem wynikać jurysdykcja Trybunału, a identyfikacji tych intencji miał służyć tekst klauzuli kompromisowej lub przynajmniej okoliczności, w których została ona sformułowana. Dodatkowo, w ocenie Ehrlicha należało wykazać to w taki sposób, aby nie pozostawiać żadnych wątpliwości na rzecz innej interpretacji. Argumenty przemawiające za jurysdykcją Trybunału haskiego musiały być rozstrzygające (przeważające)[29].

Co do art. 23 Konwencji genewskiej, sędzia Ehrlich uznał za stosowne stwierdzić, że pozytywna odpowiedź Trybunału nie mogła być wywiedziona z treści art. 23. Zwrot „interpretacja i stosowanie” nie implikuje sam w sobie pozytywnej odpowiedzi. Interpretacja odnosi się do ustalenia znaczenia reguły prawnej, a  w innym rozumieniu – do ustalenia konsekwencji, które reguła przywiązuje do wystąpienia danego faktu. Stosowanie reguły prawnej oznacza więc działanie mające na celu wywołanie konsekwencji, które zgodnie z regułą powinny nastąpić w odniesieniu do danego faktu. Stąd kwestie ustalenia charakteru i zakresu reparacji nie wchodziły w skład sporu dotyczącego interpretacji i stosowania art. 6–22 konwencji.

Oparcie takiej jurysdykcji Trybunału na art. 23 wymagałoby interpretacji ekstensywnej. Tymczasem należy przyjąć domniemanie przeciwne tak szerokiej wykładni. Niemcy nie wykazały w żadnym miejscu, w przeciągu całego postępowania, dlaczego w praktyce w ostatnim czasie jurysdykcja co do charakteru i zakresu reparacji miałaby wchodzić w skład jurysdykcji co do interpretacji i stosowania. Praktyka XIX i początku XX w. nie zezwalały na przyjęcie takiej konkluzji.

Pomimo krytyki orzeczenia Trybunału, profesor Ehrlich potrafił przyznać, że w zakresie jurysdykcji STSM i trybunałów arbitrażowych, orzeczenie Trybunału haskiego powinno być wiążące, a klauzule kompromisowe podobne do tej z art. 23 konwencji genewskiej – wykładane zgodnie z jego stanowiskiem[30]. Przyznawał zatem, że państwa muszą stosować wyroki Trybunału haskiego w dobrej wierze. Świadczy to o wysokiej klasie Ludwika Ehrlicha jako sędziego, który uznawał orzeczenia STSM i konsekwencje prawne z nimi związane, niezależnie od krytycznej oceny kierunku i treści rozstrzygnięcia.

Wykonanie wyroku sądu międzynarodowego i kwestia potrącenia. Wyrok nr 13  z 13 września 1928 r. (sprawa nr 17)[31]

W orzeczeniu nr 13 STSM zajął się w pierwszym miejscu zasadami, zakresem i sposobem (metodą) uiszczenia reparacji. Zdaniem Trybunału, zasadą prawa międzynarodowego było, że reparacje za delikt mogły polegać na odszkodowaniu odpowiadającemu szkodzie poniesionej przez obywatela państwa poszkodowanego. Uwagi Trybunału dotyczyły także: (1) obowiązywania zobowiązania do reparacji; (2) istnienia szkody, która musi stanowić podstawę obliczenia wysokości odszkodowania; oraz (3) zakresu tej szkody[32]. Mniej znanymi lecz równie interesującymi kwestiami były: wykonanie wyroku sądu międzynarodowego oraz instytucja potrącenia.

W sprawie fabryki chorzowskiej Niemcy m.in. zażądały zapłacenia przez Polskę pewnego odszkodowania, a zarazem uznania, że nie ma ona prawa do potrącenia – w stosunku do tej wierzytelności – ani swoich roszczeń wynikających z ubezpieczeń społecznych na Górnym Śląsku, ani żadnych innych. Przyznano, że potrącenie byłoby ewentualnie dopuszczalne, gdyby rząd polski powołał się w tym celu na wierzytelność uznaną przez rząd niemiecki lub skonstatowaną wyrokiem wydanym wobec obu państw[33].

W rzeczywistości rząd niemiecki wnosił do Trybunału o wydanie decyzji w sprawie zasady, której skutkiem byłoby zapobieżenie kompensacji jakiegokolwiek wzajemnego roszczenia o odszkodowanie lub zezwolenie na kompensację jedynie w ściśle określonych okolicznościach. Taki zakres dopuszczalnej kompensacji musiał być bardzo wąski. Uzasadnienie miało stanowić, zdaniem rządu niemieckiego, zapewnienie efektywności reparacji za naruszenie zobowiązania[34]. Trybunał przyznał po części rację skarżącemu, stwierdzając, że:

„takim byłby w szczególności wypadek, gdyby wierzytelność przeciwstawiona wierzytelności z tytułu odszkodowania była sporna i musiała wywołać proces, któryby na wszelki wypadek musiał opóźnić otrzymanie przez zainteresowanego przyznanego mu odszkodowania. Natomiast gdyby wierzytelności z tytułu odszkodowania przeciwstawiono wierzytelność pieniężną i niesporną, nie wiadomo dlaczego by zarzut potrącenia oparty na tym żądaniu musiał wpłynąć na skuteczność odszkodowania”[35].

Trybunał powiązał kwestie kompensacji ze swoją jurysdykcją, którą opierał wyłącznie na art. 23 konwencji genewskiej. Dlatego też państwo polskie mogło skutecznie dochodzić kompensacji w przypadku niespornej wierzytelności pieniężnej. Polska jednak nie podnosiła żadnego zarzutu co do kompensacji w stosunku do jakiegokolwiek swego roszczenia wobec Niemiec. Podczas negocjacji poruszyła jednak kwestię wierzytelności z tytułu ubezpieczenia społecznego na Górnym Śląsku, odnosząc się do odszkodowania w związku z bezprawnym wywłaszczeniem fabryki w Chorzowie, w ramach zarzutu kompensacji. Trybunał jednak przypomniał, że nie może brać pod uwagę żadnych deklaracji, przyznań lub propozycji poczynionych w czasie negocjacji. Ponieważ rząd polski nie podniósł zarzutu kompensacji i nie przedstawił własnych roszczeń względem Niemiec, Trybunał orzekł, że nie ma powodu wypowiadania się co do tych żądań[36].

Trybunał przyjął zatem dosyć ograniczoną możliwość kompensacji reparacji przyznanych na podstawie wyroku sądowego. Komentując ten fragment orzeczenia, Profesor Ehrlich pytał, czy państwo zobowiązane do zapłacenia drugiemu pewnej sumy z mocy orzeczenia sądowego może uważać to świadczenie za wypełnione w całości lub części, gdy analogiczne zobowiązanie drugiego państwa zostanie uznane za wygasłe. Odpowiedź na to pytanie wynika z zasady dobrej wiary, na której opiera się zobowiązanie do wykonania wyroku sądu międzynarodowego: jeżeli potrącenie może nastąpić bez narażenia na zwłokę wykonania umowy (np. wskutek konieczności przeprowadzenia skomplikowanego procesu), to nie ma powodu do niedopuszczania potrącenia[37]. Tym samym profesor Ehrlich w dużej mierze podzielił stanowisko STSM i zgodę na rozsądny zakres kompensacji roszczeń stwierdzonych orzeczeniem sądowym. W tym zakresie uwidaczniają się istotne cechy Ludwika Ehrlicha jako sędziego ad hoc uprawiającego prawo międzynarodowe w praktyce: obiektywność i integralność. Ehrlich postrzegał i wykładał prawo w sposób, który uznawał za właściwy, mimo że było to sprzeczne z polskimi interesami.

Fikcyjny charakter umów z 24 grudnia 1919 r. i dobra wiara. Orzeczenie nr 11  z 16 grudnia 1927 r. a orzeczenie sądu polskiego w Hucie Królewskiej z 12 listopada 1927  r. 

W opinii odrębnej do wyroku nr 13 STSM Ehrlich miał wreszcie okazję odnieść się do umów z 24 grudnia 1919 r. Stan faktyczny i prawny był następujący: Niemcy wnosiły do Trybunału o stwierdzenie sprzeczności następujących polskich twierdzeń z właściwą wykładnią orzeczeń nr 7  i 8:

„że Trybunał w orzeczeniu nr 7 zastrzegł dla polskiego rządu prawo do unieważnienia w postępowaniu sądowym umowy z 24 grudnia 1919 r., nawet po wydaniu tego orzeczenia, i do uchylenia wpisu Oberschlesische do księgi wieczystej jako właściciela fabryki, dokonanego na podstawie tej umowy;

że pozew przeciwko Oberschlesische złożony przez Polskę w sądzie cywilnym w Katowicach ma w powyższych celach znaczenie międzynarodowe w kontekście toczącego się przed Trybunałem postępowania w sprawie fabryki Chorzów”[38].

Trybunał haski w wyroku nr 7 rozstrzygnął spór na podstawie reguł prawa międzynarodowego. W swojej decyzji nie wyraził jakiejkolwiek opinii co do tego, czy transfer własności i wpis do księgi wieczystej były ważne w krajowym systemie prawnym. Argument polski, że transakcja z 19 grudnia 1919 r. nie była ważna w prawie krajowym i dlatego wpis do księgi wieczystej (19 stycznia 1920 r.) był również nieważny, nie został rozważony przez STSM, który wziął pod uwagę sam fakt wpisu. Jednocześnie Trybunał stwierdził, że jeśli Polska chce kontestować ważność tego wpisu, to jedynie kompetentny sąd może go anulować[39]. Zdaniem Polski, fragment ten powinien być scharakteryzowany jako zastrzeżenie. Stwierdzenie STSM nie nadało Polsce prawa, lecz tylko je potwierdzało niezależnie od jakiegokolwiek zastrzeżenia[40].

Trybunał stwierdził, że wrażenie może być takie, że przyznał Polsce zastrzeżenie stanowiące o prawie do uzyskania od polskiego sądu decyzji, zgodnie z którą Oberschlesische nie była z punktu widzenia prawa krajowego ważnie wpisana jako właściciel fabryki. Wypowiedź STSM została jednak poczyniona w kontekście argumentu polskiego co do oszukańczego lub fikcyjnego charakteru kontraktu z 24 grudnia 1919 r., a STSM stwierdził, że Oberschlesische została prawidłowo wpisana do księgi wieczystej jako właściciel[41].

Choć z użycia przez Trybunał czasu teraźniejszego można było wywnioskować, że Trybunał miał na względzie wszczęcie przez Polskę – nawet po wyroku nr 7 – postępowania w celu usunięcia wpisu za pomocą decyzji kompetentnego sądu krajowego, to sprzeczne z całym rozumowaniem STSM byłoby twierdzenie, że zastrzeżenie to stanowiło, iż wiążąca moc wyroku nr 7 miałaby zależeć od wyniku takiego postępowania wszczętego po jego wydaniu. Zdaniem Trybunału, takie zastrzeżenie faktycznie miałoby skutek pozbawiający konkluzję 2(a) wyroku nr 7 jej koniecznych i logicznych podstaw, a zatem oznaczałoby, że wyrok miałby charakter tymczasowy. Tak też stwierdził Trybunał w wyroku nr 8 (s. 15), gdy uznał, że: „prawo własności Oberschlesische należy uznać za stwierdzone, a mogło być one rozstrzygane jedynie przed kompetentnym sądem (le droit de propriété de l‘Oberschlesische devait être considéré comme établi et n’aurait pu être contesté que devant un tribunal compétent)”[42]. Postępowanie Polski względem spółki niemieckiej było sprzeczne z konwencją genewską. Decyzja STSM była oparta na stwierdzeniu, że z perspektywy prawa międzynarodowego rząd niemiecki miał pełne uprawnienie do wyzbycia się fabryki w Chorzowie, oraz że z perspektywy prawa krajowego spółka nabyła skutecznie prawo jej własności. To ostatnie zawarte jest w sentencji wyroku i posiada moc wiążącą zgodnie z art. 59 Statutu (res iudicata)[43].

W wyroku nr 13 Trybunał dodał, że jeśli miałby nie ustalić szkody na podstawie tego, że fabryka nie należała do Oberschlesische, to zaprzeczyłby jednemu z powodów ogłoszenia wyroku nr 7  i pośrednio przypisałby wyrokowi sądu krajowego uprawnienie do unieważnienia wyroku sądu międzynarodowego, co jest niemożliwe (ce qui est impossible)[44].

Sędzia Ehrlich ustosunkował się do tych wszystkich kwestii, komentując wyrok nr 13, zaś do wyroku nr 11 nie złożył opinii odrębnej[45]. Zapewne wynikało to z faktu, że w tym ostatnim przypadku Trybunał musiał odnieść się, poprzez konieczność ustalenia szkody, do kwestii własności fabryki w momencie wywłaszczenia. W jego ocenie sprawy incydentalne i wstępne (a za taką traktował kwestię własności) nie były objęte res iudicata i litis pendentio[46]. Ludwik Ehrlich wyszedł z założenia, że czasami trzeba różnie oceniać w kolejnych postępowaniach tę samą sytuację faktyczną. Jest to zasadne, gdy przedmiot sprawy jest inny, a  w związku z tym mają zastosowanie inne zasady. W tym wypadku inną sprawą była: (1) kwestia pewnych interesów na Górnym Śląsku, złej wiary i nadużycia prawa, a inną (2) wysokość i sposób reparacji. W tym drugim punkcie, w ocenie sędziego Ehrlicha, Oberschlesische nie poniosła żadnej szkody, ponieważ nie była właścicielem fabryki. I w tej kwestii właśnie nie obowiązywała res iudicata. Polski uczony twierdził, że rzeczywistym właścicielem fabryki w Chorzowie były Niemcy. Dodatkowo państwo niemieckie wskazywało w trakcie postępowania w 1925 r., że Oberschlesische została wpisana do księgi wieczystej zgodnie z niemieckim kodeksem cywilnym, a zainteresowana strona mogła wnieść o ustalenie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Stąd Niemcy retorycznie pytały przed Trybunałem, dlaczego polski rząd – skoro uważał, że kontrakt z 1919 r. był fikcyjny – nie złożył stosownego pozwu do sądu na podstawie będącego wówczas w mocy prawa cywilnego[47]. Tak samo stwierdził również STSM w cytowanym wyżej fragmencie wyroku nr 7[48].

Z powyższą kwestią łączy się art. 256 traktatu wersalskiego, zgodnie z którym:

„Mocarstwa, którym zostały odstąpione terytoria niemieckie, otrzymają wszystkie dobra i wszelką własność Rzeszy i państw niemieckich, położone w obrębie tych terytoriów. Wartość tych nabytków ustali Komisja Odszkodowań, wypłaci ją Komisji państwo – cesjonariusz, co będzie zapisane na dobro Rządu niemieckiego i potrącone tym samym z sum należnych z tytułu odszkodowań [podkreślenie dodane przez autora]”.

Polska wpisała fabrykę na listę Komisji Odszkodowań. Trybunał mimo to przyjął, że art. 256 nie mógł być zastosowany, ponieważ przedsiębiorstwo nie było własnością Rzeszy i nie miało siedziby na terytorium objętym cesją[49].

Profesor Ehrlich bronił polskiego stanowiska odnoszącego się do kwestii własności fabryki chorzowskiej, siedziby niemieckich spółek oraz zastosowania art. 256  w przedmiotowej sprawie. W jego ocenie zarzut polski zasługiwał na uwzględnienie, ponieważ Rzesza była nadal właścicielem Oberschlesische. Podobnie jak wcześniej sędzia Rostworowski, Ehrlich uważał, że Polska wykonywała art. 256 ust. 1 traktatu wersalskiego. Tym samym musiał pośrednio wykazywać, że kontrakty z 1919 r. miały charakter fikcyjny.

Stan faktyczny w sprawie został pokrótce omówiony wcześniej. Można w tym miejscu przypomnieć, że 24 grudnia 1919 r. powołano do życia: (1) Oberschelsische Stickstoffwerke A.-G. z kapitałem 250 tys. marek, który został jeszcze tego samego dnia powiększony do 110 mln marek, oraz (2) Stickstoff Treuhand GmbH z kapitałem 300 tys. marek, który został powiększony do 1 mln marek. Tego samego dnia zawarto również umowę między Rzeszą, Oberschlesische i Treuhand, na podstawie której Rzesza przekazała Oberschlesische fabrykę w Chorzowie. Umowa przewidywała zasady, według których miano ustalić cenę (110 mln marek), od której naliczano odsetki w wysokości 5%. Cena miała zostać uiszczona za pomocą zysków osiąganych przez spółkę. Nadto Rzesza była w posiadaniu akcji Oberschlesische i mogła korzystać z praw z nich wynikających. Zarządzanie i działalność miały pozostać pod kontrolą spółki Bayerische, która miała w tym celu używać patentów, licencji i własnego doświadczenia. Rzesza miała prawo zastawu na akcjach a zbycie akcji mogło się odbyć jedynie za jej zgodą.

Druga firma, Treuhand, została utworzona przez Rzeszę i Oberschlesische. Przejęła ona, jako jedyny i niezależny dłużnik, wszystkie zobowiązania nałożone przez kontrakt w stosunku do Rzeszy, za co otrzymała bez zapłaty akcje Oberschlesische w ich nominalnej wartości (109 mln 750 tys. marek). Później Treuhand nabył pozostałe akcje Oberschlesische i stał się jej jedynym właścicielem. W zamian Treuhand zobowiązała się do ustanowienia zastawu na wszystkich jego akcjach w Oberschlesische, jako gwarancji należnych sum Rzeszy na podstawie kontraktu z 1919 r. W szczególności Treuhand miała uiścić cenę poprzez wypłacanie Rzeszy dywidendy (zysków) z akcji. Spowodowałoby to zdjęcie zastawu, lecz Rzesza nadal zachowałaby swoje prawa. Rzesza była uprawniona do nieograniczonego w czasie korzystania z praw wynikających z posiadania akcji, w szczególności do głosowania na zgromadzeniu akcjonariuszy. Zgodziła się tylko na to, aby zarząd pozostał w rękach Bayerische. Sprzedaż akcji mogła się odbyć jedynie za zgodą Rzeszy[50].

Według autora Prawa narodów Treuhand nie mogła zagwarantować Rzeszy spłaty długu, który przekraczał 110 razy jej kapitał. Kapitał ten wynosił mniej niż 1% wartości fabryki. Oberschelesische było kontrolowane przez Rzeszę i  w rzeczywistości stanowiło jej własność. Jedynym ograniczeniem był zarząd, który pozostawał w innych rękach, co, zdaniem Ludwika Ehrlicha, nie mogło być traktowane jako rzeczywiste zobowiązanie, lecz jako zobowiązanie personalne, które nie wpływało na pozycję rzeczywistego akcjonariusza – Rzeszy [51].

Wyrok nr 7 pozostawiał otwartą kwestię rzekomej kontroli Rzeszy nad spółką Oberschlesische[52]. Polska nie podnosiła przed Trybunałem argumentu dotyczącego fikcyjnego charakteru transakcji. Nawet jeśli STSM zajmowałby się tą kwestią, to miałaby ona charakter incydentalny lub wstępny, a  w związku z tym, nawet gdyby Trybunał podjął decyzję jej dotyczącą, nie miałaby ona mocy res iudicata[53].

A zatem, konkludował sędzia Ehrlich, nawet jeśli Rzesza nie była właścicielem udziałów w Oberschlesische, to ją całkowicie kontrolowała. Stąd prawa Rzeszy wchodziły w zakres art. 256 traktatu wersalskiego[54]. Twierdzenia Ehrlicha mimowolnie nasuwają skojarzenia z rozstrzyganymi później przez MTS sprawami dotyczącymi spółek[55] oraz międzynarodowym arbitrażem inwestycyjnym (test formalny i test kontroli)[56].

Z twierdzeń Ludwika Erhlicha wynikało zatem, że transakcje dokonane 24 grudnia 1919 r. tworzyły pewien mechanizm prawny, a mianowicie spółkę fikcyjną – obecnie nazywaną shell company – aby przejęła formalnie własność fabryki poprzez zebranie wszystkich akcji Oberschlesische. Niemcy jednak miały prawo zastawu na akcjach Treuhand wobec Oberschlesiche i mogły sprzeciwić się ich sprzedaży. Do czasu wykupu akcji miały prawo do korzystania z nich w postaci głosowania na zgromadzeniu wspólników i prawa do dywidendy. Sam skarżący przyznał zresztą, że Treuhand było „zwyczajną formą prawną (la forme juridique) dla wykonywania praw udziałowca; forma nie była istotna. Spółka została utworzona w celu utworzenia specjalnego mechanizmu sprzedaży udziałów oraz w celu nieobciążania zestawienia bilansowego innych spółek długiem powstałem w wyniku umowy kupna-sprzedaży”[57].

Sędzia Ehrlich nie mógł się również zgodzić ze stanowiskiem STSM, że prawa Rzeszy nie były zlokalizowane na Górnym Śląsku, ponieważ dotyczyły Treuhand z siedzibą w Berlinie. Wynikałoby z tego, sprzecznie z orzeczeniem nr 7, że Polska nie wywłaszczyła praw kontraktowych Bayerische, ponieważ wynikały one z kontraktów między spółką i Rzeszą oraz Oberschlesische – które zgodnie z orzeczeniem mają siedzibę w Niemczech. Trybunał wyprowadził konkluzję, że prawa te nie powinny być wywłaszczone, mając na względzie ostatnie zdanie art. 6 konwencji genewskiej, stanowiące o „własności, prawach i interesach obywateli i firm niemieckich kontrolowanych przez obywateli niemieckich, które nie mogą być zlikwidowane na polskim Górnym Śląsku”. Ludwik Ehrlich twierdził przeciwnie: że Trybunał powinien był przyjąć, iż, jeśli spółka była właścicielem fabryki, dla celów art. 256 domicyl komercyjny Oberschlesische był w Chorzowie[58]. Tym samym polski sędzia wskazywał na niekonsekwencję w rozumowaniu Trybunału i stosowaniu zasad wykładni traktatów. Artykuł 256 powinien być bowiem wykładany w dobrej wierze i konsekwentnie z zasadą, że należy ustalić prawdziwy stan rzeczy i nie przykładać wagi do czystej formy prawnej. Formy prawne, takie jak spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, muszą służyć życiu gospodarczemu i nie mogą fałszować faktów gospodarczych. Każda spółka jest związana ze swoją własnością, dlatego zgodnie z prawem niemieckim całkowite wyzbycie się własności przez spółkę oznacza jej likwidację. Stąd Oberschlesische było spółką fikcyjna, jej siedzibą był Chorzów, a jej jedyną własnością – fabryka[59].

Zakończenie

Profesor Ehrlich i STSM musieli zmierzyć się w każdej fazie postępowania z niejasnymi postanowieniami traktatowymi i złożoną sytuacją faktyczną. Znaczna większość decyzji podjętych przez Trybunał była korzystna dla Niemiec i także z tego powodu trudno oprzeć się wrażeniu, że STSM mógł Niemcy faworyzować. Wrażenie to potęguje fakt, że jeżeli weźmie się pod uwagę całość wypowiedzi Ludwika Ehrlicha, łącznie z jego opiniami sędziowskimi oraz publikacjami naukowymi, można dojść do wniosku, że stanowisko STSM, negujące prawa Polski, należy poddać silnej i uzasadnionej krytyce. Argumenty prezentowane przez sędziego Ehrlicha wspierały i uzupełniały ogólną linię procesową Polski przed trybunałem haskim. Ludwik Ehrlich nie był jednak ślepym patriotą, który bronił stanowiska polskiego za każdą cenę, przywołując argumenty nieracjonalne lub nieznajdujące oparcia w obowiązującym prawie. Analiza jego wypowiedzi pozwala twierdzić, że jego tezy były budowane rzetelnie, metodycznie i na podstawie prawa międzynarodowego. Zachował przy tym wymaganą od sędziego międzynarodowego obiektywność i integralność. Uznawał i szanował wyroki STSM i zaznaczał, że należy im się podporządkować.

Z argumentami Ehrlicha można się nie zgadzać i podzielać stanowisko większości sędziowskiej. Pomimo to jego poglądy muszą prowokować do głębszej refleksji oraz weryfikacji wszystkich decyzji STSM. Co jednak ważniejsze, z analizy całokształtu pracy Ludwika Ehrlicha wyłania się obraz rzetelnego uczonego prawnika i zaangażowanego sędziego, który nie przekonał kolegów z ławy sędziowskiej do swoich racji. Pozostali oni, w kwestii sporu niemiecko-polskiego, przy koncepcji utrzymania ciągłości i jednolitości wypowiedzi STSM na przestrzeni kilku orzeczeń. Można tylko w kategoriach akademickich zastanawiać się, co by było, gdyby sędzia Ehrlich orzekał w sprawie od momentu wniesienia skargi do trybunału haskiego.

WŁADYSŁAW CZAPLIŃSKI

ZAGADNIENIA OGÓLNE ODPOWIEDZIALNOŚCI MIĘDZYNARODOWEJ W SYSTEMIE PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO
(W NAWIĄZANIU DO POGLĄDÓW LUDWIKA EHRLICHA)

Prawo o odpowiedzialności międzynarodowej przeszło w ostatnich dziesięcioleciach poważną ewolucję. W 2001 r. Komisja Prawa Międzynarodowego ONZ przyjęła wiodący w tym zakresie projekt artykułów o odpowiedzialności międzynarodowej państw za czyny sprzeczne z prawem międzynarodowym (Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts, ARSIWA), potwierdzony przez rezolucję ZO ONZ 56/83 z 12 grudnia 2001 r. W połączeniu z innymi pracami Komisji, w tym z artykułami o odpowiedzialności organizacji międzynarodowych oraz przepisami o odpowiedzialności za działania niezabronione przez prawo międzynarodowe (state liability), możemy mówić o systemie prawa o odpowiedzialności międzynarodowej. Status artykułów dotyczących odpowiedzialności nie jest do końca wyjaśniony. Są one często powoływane w orzeczeniach sądów międzynarodowych i krajowych jako kodyfikacja prawa zwyczajowego. Wydaje się, że takie stanowisko jest przyjmowane niejako na wyrost, gdyż nie wszystkie regulacje projektu KPM znajdują potwierdzenie w praktyce (dotyczy to np. odpowiedzialności za naruszenia norm bezwzględnie obowiązujących).

Zgodnie z powszechnie przyjętym w doktrynie poglądem, normy prawa o odpowiedzialności międzynarodowej mają inny charakter niż pozostałe normy prawa międzynarodowego. Zaczynają bowiem funkcjonować dopiero wówczas, gdy dochodzi do naruszenia norm pierwotnych, określających prawa i obowiązki państw i innych podmiotów prawa międzynarodowego. Tym samym normy regulujące odpowiedzialność mają charakter wtórny, niejako akcesoryjny. Celem ich stosowania jest przywrócenie stanu zgodnego z prawem międzynarodowym, czyli – w pierwszym rzędzie – restytucji. W dalszej kolejności można dochodzić odszkodowania pieniężnego (reparacji sensu stricto), a w przypadku szkody niematerialnej – satysfakcji. Konsekwencje naruszenia prawa w stosunku do sprawcy są trojakie: po pierwsze, państwo naruszające prawo ma obowiązek niezwłocznego zaprzestania naruszeń, po wtóre, musi zobowiązać się do tego, że nie będzie naruszało prawa międzynarodowego w przyszłości, po trzecie, musi naprawić skutki naruszenia.

Odpowiedzialność w ujęciu wczesnych wydań podręcznika Ludwika Ehrlicha

Współczesne prace ustawodawcze nie oznaczają oczywiście, że dopiero teraz wykształciły się normy składające się na ów system. Odpowiedzialność międzynarodowa była dobrze zakorzeniona w dziejach prawa międzynarodowego, co pozwoliło Ludwikowi Ehrlichowi na zamieszczenie już w pierwszym wydaniu Prawa Narodów (1927 r.) rozdziału (XXXII) zatytułowanego „Odpowiedzialność podmiotów prawa narodów”. Inna sprawa, że rozdział ów liczył zaledwie dziewięć spośród 596 stron podręcznika, co stanowi 1,5% całości[1]. Świadczy to o niedocenieniu przez Ehrlicha roli odpowiedzialności w systemie prawa międzynarodowego.

Ze względu na brak praktyki międzynarodowej, która mogłaby stanowić ilustrację dla systematycznego wykładu, tekst ma charakter kazuistyczny. Wiele poglądów Ehrlicha wymaga dzisiaj nowego spojrzenia i podejścia systemowego.

Struktura wywodów Ehrlicha na temat odpowiedzialności międzynarodowej została zachowana również w kolejnych wydaniach podręcznika prawa międzynarodowego. Interesujące jest natomiast, że problematyce odpowiedzialności poświęcono bardzo niewiele miejsca w innych publikacjach, gdzie znajdujemy pojedyncze wzmianki, pozbawione głębszej analizy doktrynalnej. Począwszy od pierwszego wydania, Ehrlich definiował odpowiedzialność międzynarodową jako konsekwencję naruszenia prawa międzynarodowego, w tym w szczególności praw podmiotowych innych państw. Następnie analizował różnice pomiędzy odpowiedzialnością międzynarodowoprawną a odpowiedzialnością cywilną, omawiał też zakres odpowiedzialności w prawie narodów (ten element jest bardzo istotny, ponieważ Ehrlich na równi z odpowiedzialnością państw potraktował odpowiedzialność karną jednostek).

Odpowiedzialność jest tym poważniejsza, im bardziej możemy wykazać, że organ państwa działa w granicach swych kompetencji. Wydaje się to sugerować ograniczenie odpowiedzialności w przypadkach działania państwa i jego organów ultra vires. Nawiasem mówiąc, można dyskutować, czy w ogóle możliwe są akty państwa ultra vires, skoro jego kompetencje są w gruncie rzeczy nieograniczone, suwerenność państwowa oznacza podległość tylko prawu międzynarodowemu, a nie woli innych państw. Państwo nie ma więc wyznaczonych granic działania, może co najwyżej naruszyć wiążącą je normę prawa międzynarodowego, z czym będzie się wiązała odpowiedzialność międzynarodowa. Odpowiedzialność państwa jest tym bardziej prawdopodobna, im bardziej działalność danego organu jest powiązana ze stosunkami zagranicznymi danego państwa (w ten sposób Ehrlich wydaje się zwracać uwagę, że w każdym państwie funkcjonują organy utrzymujące stosunki z zagranicą, i że prawdopodobieństwo odpowiedzialności państwa za naruszenie przez nie prawa jest większe niż w przypadku innych organów).

Należy zwrócić uwagę na rozróżnienie pomiędzy odpowiedzialnością cywilną (i karną) na gruncie prawa krajowego a odpowiedzialnością międzynarodową. Ehrlich odwołał się w tym kontekście do specyficznej natury podmiotów prawa międzynarodowego jako korporacji (osób prawnych). Jest to zrozumiałe, skoro odpowiedzialność karna osób prawnych uzyskała w ostatnich latach trwałe miejsce w doktrynie prawa karnego. Ehrlich unikał natomiast odniesienia do suwerenności państwowej jako przeszkody dla nakładania sankcji karnych na państwa.

Problem wydaje się jednak bardziej skomplikowany. Niektórzy autorzy (włączając Hansa Kelsena[2]) wskazywali, że sankcje na gruncie prawa międzynarodowego zawierają jednak pewne elementy karne. Wysunięto również argument, że przeszkodą dla nakładania sankcji karnej jest brak międzynarodowej instytucji sądowej, która byłaby wyposażona w odpowiednie kompetencje orzekające[3]. To stanowisko idzie jednak zbyt daleko. Element kary możemy znaleźć tylko w przypadku tzw. punitive damages, które jednak mają charakter wyjątkowy. W historii prawa międzynarodowego orzeczenie ich miało miejsce tylko raz, w sprawie I’m Alone (1935 r.). Rozważano je w sprawie zatopienia przez niemiecki okręt podwodny statku Lusitania (w maju 1915 r.), ale ostatecznie mieszany trybunał arbitrażowy odstąpił od ich nałożenia. W doktrynie wskazuje się w tym kontekście na szczególnie ostre sankcje przeciwko Niemcom po II wojnie światowej oraz przeciwko Irakowi po inwazji na Kuwejt (1990 r.). Kodyfikacja prawa o odpowiedzialności międzynarodowej (2001 r.) podkreśla wszelako, że nawet odpowiedzialność za naruszenie norm bezwzględnie obowiązujących nie pociąga za sobą sankcji karnych. Pomijamy przy tym problematykę międzynarodowych zbrodni państw, konstrukcji zaproponowanej przez Roberta Ago w ramach prac KPM w 1976 r., która jednak spotkała się ze sprzeciwem m.in. ze względu na użytą terminologię[4].

Ehrlich pominął całkowicie (mowa o wydaniach Prawa międzynarodowego z lat 1948 i 1958) problem winy jako elementu konstytutywnego odpowiedzialności międzynarodowej. Na tle tej kwestii powstał spór doktrynalny pomiędzy Ago a Dionisiem Anzilottim[5]. Pierwszy (głównie w wykładzie haskim w 1939 r.) wskazywał na winę (w kontekście psychologicznym) jako podstawę odpowiedzialności państwa. Rozwinięciem takiego stanowiska była koncepcja Paula Fauchille’a i Gabriele Salvioliego (również z lat trzydziestych), według których wina miała charakter normatywny, czyli samo naruszenie prawa było równoznaczne z zawinieniem działania. W literaturze polskiej za konstrukcją winy jako elementu konstytutywnego odpowiedzialności międzynarodowej wypowiedział się Krzysztof Skubiszewski (w opracowaniu pod red. Mariana Muszkata, 1956 r.). Z kolei Anzilotti w książce o podstawach odpowiedzialności (z 1902 r.) opowiedział się za koncepcją obiektywną, wskazując na konieczność uniezależnienia odpowiedzialności państwa od czynnika psychologicznego, którego wykazanie w odniesieniu do osób prawnych byłoby właściwie niemożliwe. Praktyka międzynarodowa wydawała się również akceptować koncepcję winy, rozumianą jako niedochowanie należytej staranności (due dilligence – tak np. w sentencji w sprawie statku Alabama oraz w kilku wyrokach arbitrażowych z lat dwudziestych).

Co interesujące, Ehrlich nie zajmował się również szkodą jako ewentualnym elementem konstytutywnym odpowiedzialności międzynarodowej. Rozważając analogie pomiędzy odpowiedzialnością cywilną i odpowiedzialnością międzynarodowoprawną, powinniśmy więc przynajmniej rozważyć potraktowanie szkody (i związku przyczynowego) jako warunku odpowiedzialności. Szkoda w prawie międzynarodowym może mieć zarówno charakter materialny, jak i niematerialny. ARSIWA nie traktuje szkody jako odrębnego warunku odpowiedzialności, w doktrynie zwrócono zaś uwagę, że szkoda w istocie jest zawsze rzeczywistym lub dorozumianym elementem wynikającym z każdego naruszenia prawa.

Spośród zagadnień ogólnych dotyczących odpowiedzialności współczesna nam doktryna prawa międzynarodowego zalicza do prawa o odpowiedzialności międzynarodowej jeszcze dwa istotne elementy, które Ehrlich łączył z innymi dziedzinami prawa. Po pierwsze jest to ochrona dyplomatyczna, którą powiązał z sytuacją prawną jednostek, po wtóre – problematyka środków odwetowych, włączona do rozdziału poświęconego konfliktom międzynarodowym. Przypomnijmy, że ochrona dyplomatyczna została skodyfikowana przez KPM jako osobne zagadnienie, natomiast środki odwetowe (countermeasures) włączono do kodyfikacji o odpowiedzialności międzynarodowej państw.

Odpowiedzialność w ujęciu podręcznika z 1958 r.

W podręczniku z 1958 r. odpowiedzialności międzynarodowej poświęcono rozdział XXXV zatytułowany „Odpowiedzialność podmiotów prawa międzynarodowego” – dział III w części IV („Normy dotyczące treści stosunków między podmiotami prawa międzynarodowego”). W tej samej części autor omówił zagadnienia związane z terytorium, ludnością, ale również z prawem gospodarczym, wystawami i ochroną zdrowia. Systematyka ta umieszcza więc odpowiedzialność jako jeden z elementów prawa materialnego. Podejście do tej kwestii pozostaje zatem niezmienione w porównaniu do poprzednich wydań podręcznika. We współczesnej, dominującej koncepcji doktrynalnej wskazuje się, że odpowiedzialność międzynarodowa ma charakter wtórny w stosunku do innych norm prawa międzynarodowego, co znaczy, że regulacje jej mają zastosowanie w sytuacji naruszenia norm pierwotnych, związanych z prawami i obowiązkami podmiotów. Zwraca natomiast uwagę, że Ehrlich zauważa konieczność uregulowania również odpowiedzialności innych niż państwa podmiotów prawa międzynarodowego. W dalszych pracach Komisji Prawa Międzynarodowego (po przyjęciu artykułów o odpowiedzialności międzynarodowej państw, co nastąpiło w roku 2001) skodyfikowane zostały zasady odpowiedzialności organizacji międzynarodowych (2011 r.), które były nieobecne w publikacjach Ehrlicha. Przyczyna tego jest oczywista: prawo organizacji międzynarodowych oraz pozycja tych organizacji w systemie prawa międzynarodowego były bardzo słabo rozwinięte w okresie powstawania podręcznika. Natomiast nie jest jasne, jakie inne podmioty autor miał na myśli – w rzeczy samej analizował tylko odpowiedzialność karną jednostek, jakościowo różną od odpowiedzialności państw. Trudno zresztą jednostki uznać za podmioty prawa międzynarodowego, przede wszystkim dlatego, że nie są one w stanie tworzyć norm prawa międzynarodowego wiążących dla podmiotów międzynarodowoprawnych. Gdyby przyjąć pogląd przeciwny, bezprzedmiotowy byłby przepis art. 38(1) (d) Statutu MTS, który wskazuje, że opinie wysoko kwalifikowanych prawników różnych narodowości stanowią jedynie pomocniczy środek określenia norm prawa międzynarodowego. Co więcej, locus standi jednostek przed sądami międzynarodowymi zależy wyłącznie od woli państw, które muszą się na takie procedury zgodzić.

Podejście Ehrlicha do odpowiedzialności międzynarodowej usprawiedliwia jeszcze jeden istotny element. Otóż w połowie lat 50. XX w. podjęte zostały przez Komisję Prawa Międzynarodowego ONZ – jako całkowicie nowy temat – prace nad kodyfikacją odpowiedzialności międzynarodowej państw. Sprawozdawcą został kubański prawnik Francisco Garcia Amador, a przedmiotem – odpowiedzialność za szkody wyrządzone cudzoziemcom. Był to problem niezwykle wówczas aktualny w świetle nacjonalizacji majątku obcokrajowców dokonywanej przez państwa komunistyczne i nowe państwa niepodległe, powstałe w wyniku dekolonizacji (który to proces nabrał dynamiki akurat w czasie powstawania kolejnego wydania podręcznika). Nie było jasne, w jakim kierunku potoczą się prace KPM i jaki będzie ich ostateczny rezultat.

Jeśli chodzi o meritum problemu: Ehrlich podchodził do problematyki odpowiedzialności dość kazuistycznie. Jak się wydaje, nie uwzględniał w swoich badaniach licznych już monografii poświęconych odpowiedzialności międzynarodowej[6], aczkolwiek wspominał o nich, wykazując literaturę przedmiotu (w wydaniu z 1958 r.). Na gruncie doktryny polskiej nie był jednak wyjątkiem. Prace nad odpowiedzialnością międzynarodową zostały zapoczątkowane w sposób mniej lub bardziej systematyczny na uniwersytecie im. Stefana Batorego w Wilnie, gdzie w roku 1929 ogłoszono w „Roczniku Prawniczym Wileńskim” doktorat Michała Króla Odpowiedzialność państw w prawie międzynarodowem, a następnie Próby kodyfikacji zasad międzynarodowej odpowiedzialności państw[7]. Inna sprawa, że opracowania te zostały pominięte w pracy Ehrlicha. Po długiej przerwie, w okresie powojennym, poważne badania nad odpowiedzialnością międzynarodową zapoczątkowała dopiero Renata Sonnenfeld[8]. Tak więc rozważania Ehrlicha dotyczyły poszczególnych kwestii szczegółowych, odwołując się dla ilustracji do orzeczeń sądowych współcześnie rzadziej przywoływanych, a niejednokrotnie zapomnianych.

Autor sprowadził definicję odpowiedzialności do opisu sytuacji, w której do odpowiedzialności dochodzi, gdy prawo jednego podmiotu zostaje naruszone przez inny podmiot. Dla zilustrowania problemu odwołał się do opinii doradczej w sprawie wykładni traktatów pokoju z Węgrami, Bułgarią i Rumunią[9], w której MTS stwierdził, że odmowa wywiązania się ze zobowiązania z istoty swej pociąga za sobą odpowiedzialność międzynarodową. W tym kontekście aż prosiłoby się o sięgnięcie do orzeczenia w sprawie fabryki chorzowskiej[10]. Trybunał stwierdził wówczas, że

„Podstawową zasadą zawartą w pojęciu aktu bezprawnego – zasadą, która wydaje się być ustalona w praktyce międzynarodowej, a zwłaszcza w decyzjach trybunałów arbitrażowych – jest, że reparacje muszą w możliwie największym stopniu eliminować wszystkie konsekwencje nielegalnego aktu”, traktując odpowiedzialność za naruszenia prawa jako zasadę prawa międzynarodowego, powodującą powstanie obowiązku zadośćuczynienia w odpowiedniej formie. Ludwik Ehrlich był sędzią ad hoc powołanym przez Polskę w tym postępowaniu, znał je zatem szczegółowo. Przypomniał je jednak wyłącznie w kontekście wymiaru odszkodowania”.

Wskazując przykłady odpowiedzialności państwa za działania organów w ramach przysługujących im kompetencji, Ehrlich odwoływał się do paryskich traktatów pokojowych zawartych po I wojnie światowej. W sposób odzwierciedlający współczesne ukształtowanie norm prawa międzynarodowego sformułował rozważania na temat tych organów, za których działania państwo ponosi odpowiedzialność. Wskazywał w tym miejscu zwłaszcza na administrację rządową, sądy i organy samorządowe. Podkreślał również kwestię odpowiedzialności za działania i zaniechania państwa, w stosunku do którego drugie państwo sprawuje pewne kompetencje wynikające z prawa międzynarodowego. Należy podkreślić jeszcze brak rozróżnienia reżimów odpowiedzialności kontraktowej i deliktowej – Ehrlich wskazywał, że naruszenie umowy międzynarodowej stanowi delikt międzynarodowy w postaci pogwałcenia zasady pacta sunt servanda. Warto jednak pamiętać, że w drodze pewnej analogii do systemów prawa wewnętrznego (cywilnego) na gruncie prawa międzynarodowego rozróżnienie obu reżimów odpowiedzialności ex contracto (za naruszenie umowy międzynarodowej) i ex delicto (za czyn bezprawny: internationally wrongful act) było w prawie międzynarodowym sporne. Dopiero wyrok MTS w sprawie zapory na Dunaju Gabčikovo-Nagymaros[11]oraz sentencja arbitrażowa w sprawie Rainbow Warrior[12] wskazały rozwiązanie tych problemów, rozgraniczając zasady odpowiedzialności.

Omawiając skutki naruszenia prawa, Ehrlich wskazywał na konieczność uregulowania takich skutków w umowie („układzie zawartym z państwem pokrzywdzonym”), które może obejmować restytucję, reparacje pieniężne (lub inne świadczenia o charakterze gospodarczym) oraz satysfakcję (obowiązek pewnych działań o charakterze niemajątkowym, jak przeprosiny, oddanie honorów). Był zwolennikiem rozpatrywania spraw spornych przez organy rozjemcze. Pamiętamy przy tym jednak, że w stosunkach międzynarodowych brak jest organów egzekwujących prawo (w tym również brak sądów międzynarodowych, których jurysdykcja jest obowiązkowa), a więc z konieczności występuje decentralizacja odpowiedzialności międzynarodowej. Ehrlich pomijał przy tym kwestie samopomocy (indywidualnych środków odwetowych) jako elementu odpowiedzialności, rozważając represalia w kontekście rozstrzygania sporów. Nie przesądzał również kwestii dopuszczalności represaliów zbrojnych (które zresztą nawet dzisiaj wzbudzają wątpliwości i spory doktrynalne, co do zasady są bowiem zabronione przez artykuły o odpowiedzialności międzynarodowej państw, jednakże przynajmniej niektóre państwa dopuszczają ich stosowanie, a co więcej – uciekają się do nich w praktyce).

Interesujące jest, że Ehrlich przytaczał orzecznictwo sądowe dotyczące przedawnienia roszczeń (wygaśnięcia odpowiedzialności wskutek upływu czasu), wypowiadając się za funkcjonowaniem tej instytucji w prawie międzynarodowym; podobne stanowisko prezentował w odniesieniu do zasiedzenia. Przywoływane orzeczenia nie są jednak reprezentatywne, przeciwnie – z dzisiejszej perspektywy są dość nietypowe i przestarzałe.

Podsumowanie

Ludwik Ehrlich uwzględnił problematykę odpowiedzialności międzynarodowej we wszystkich wydaniach swojego podręcznika. Analiza przezeń dokonana jest jednak dość kazuistyczna, opierająca się na pewnych hasłach, niepopartych szczegółowymi rozważaniami. Autor nie uwzględnił rezultatów badań prowadzonych przez wybitnych uczonych w pierwszej połowie XX w., pomimo że wymieniał ich opracowania w bibliografii. Powoływane orzecznictwo nie jest reprezentatywne a dość wyrywkowe, nie podlegało też ewolucji w kolejnych wydaniach. Odpowiedzialność była przez Ehrlicha traktowana na równi z innymi dziedzinami prawa materialnego, co w dzisiejszych czasach wydaje się mocno archaiczne. Wreszcie można skonstatować, że Ehrlich nie czuł tej problematyki, pomimo sprawowania funkcji sędziowskiej w Stałym Trybunale Sprawiedliwości Międzynarodowej w bodaj najważniejszych sprawach przesądzających o zasadach odpowiedzialności międzynarodowej i sformułowania w tych sprawach opinii odrębnych. Oczywiście należy pamiętać, że niniejsza analiza dotyczy podręczników akademickich, które siłą rzeczy nie uwzględniają wszystkich aspektów prawa międzynarodowego.

PATRYCJA GRZEBYK

INDYWIDUALNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA WOJNĘ AGRESYWNĄ ORAZ ZBRODNIE WOJENNE W ŚWIETLE EKSPERTYZ LUDWIKA EHRLICHA PRZED NAJWYŻSZYM TRYBUNAŁEM NARODOWYM

Wprowadzenie

Ludwik Ehrlich w swoich sztandarowych dziełach z zakresu prawa międzynarodowego (Prawo narodów z 1927 r. i wydania późniejsze) czy stosunków międzynarodowych (Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, 1947) nie poświęcił w ogóle – lub niezwykle mało – uwagi zagadnieniu odpowiedzialności za zbrodnie międzynarodowe, w szczególności odpowiedzialności indywidualnej. Jednak II wojna światowa wymusiła na nim odpowiedzi na pytania o rolę prawa międzynarodowego w definiowaniu zbrodni międzynarodowych i zasad odpowiedzialności za nie, zarówno w odniesieniu do państw, jak i osób fizycznych[1].

Autorytet Ehrlicha jako specjalisty z zakresu prawa międzynarodowego, mającego niewątpliwą wiedzę na temat prawnych aspektów wojny[2], został wykorzystany do przygotowania ekspertyz[3] na potrzeby Najwyższego Trybunału Narodowego (NTN), powołanego w celu osądzenia głównych zbrodniarzy niemieckich. Ehrlich jako biegły wziął udział w postępowaniach przeciwko Arthurowi Greiserowi, Albertowi Forsterowi, Ludwigowi Fischerowi i innym, oraz Amonowi Göthowi[4].

Ekspertyzy Ehrlicha[5] są nie tylko źródłem wartościowej wiedzy na temat stanu prawa międzynarodowego w okresie II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu, ale także dowodem niezależności myślenia.

W niniejszym tekście przedstawiono najpierw podstawowe dane na temat jurysdykcji Najwyższego Trybunału Narodowego, a następnie, na podstawie analiz przygotowanych dla tego sądu, omówiono poglądy Ludwika Ehrlicha na temat zbrodniczego charakteru wojny agresywnej i wywód zakazu jej prowadzenia m.in. z paktu Brianda-Kellogga z 1928 r.[6] Kolejno zaprezentowano ocenę zakresu zakazu dokonywania zbrodni wojennych i kwalifikację działań niemieckich w świetle IV konwencji haskiej z 1907 r. dotyczącej praw i zwyczajów wojny lądowej i załączonego (IV KH) do niej Regulaminu[7]. W następnej części wskazano na wnioski Ehrlicha dotyczące możliwości prawnych sądzenia zbrodniarzy niemieckich przez sądy polskie i możliwości powołania się przez sprawców zbrodni na immunitet i doktrynę aktów państwa.

Najwyższy Trybunał Narodowy

Najwyższy Trybunał Narodowy został ustanowiony dekretem Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 22 stycznia 1946 r.[8] w celu osądzenia „spraw o przestępstwa osób, które zgodnie z deklaracją moskiewską trzech mocarstw sprzymierzonych: Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, Związku Socjalistycznych Republik Rad i Wielkiej Brytanii o odpowiedzialności hitlerowców za popełnione bestialstwa oddane będą do dyspozycji organom prokuratury Rzeczypospolitej Polskiej za zbrodnie dokonane na obszarze Państwa Polskiego w czasie okupacji” (art. 13).

Jurysdykcję materialną trybunału oparto zarówno na polskim kodeksie karnym z 11 lipca 1932 r. (wprowadzonym rozporządzeniem prezydenta Rzeczypospolitej)[9], w którym oprócz kwestii przestępstw pospolitych znajdowały się m.in. przepisy zakazujące wywoływania działań wojennych przeciwko Polsce[10] oraz nawoływania do wojny agresywnej[11]; a także na dekrecie PKWN z 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców narodu polskiego[12].

Dekret sierpniowy określał zbrodnie w sposób bardzo ogólny, stwierdzając, że karze śmierci podlega każdy, „kto działając na rękę władzy okupacyjnej niemieckiej: a) brał lub bierze udział w dokonywaniu zabójstw osób spośród ludności cywilnej lub jeńców wojennych, w znęcaniu się nad nimi albo ich prześladowaniu; b) działał lub działa na szkodę osób przebywających na obszarze Państwa Polskiego w szczególności przez ujęcie lub wywożenie osób poszukiwanych albo prześladowanych przez władzę okupacyjną z jakichkolwiek przyczyn (z wyłączeniem ścigania za dokonanie przestępstw pospolitych)”.

Tak ogólne określenie zbrodni nie odbiegało od standardów przyjętych choćby przy opracowaniu Karty Międzynarodowego Trybunału Wojskowego, która w art. VI zawierała również bardzo ogólnie opisane zbrodnie[13]. Na podstawie wyroku norymberskiego, w którym uznano za organizacje zbrodnicze Niemiecką Narodowosocjalistyczną Partię Robotniczą (NSDAP), Sztafety Obronne (SS), Służbę Bezpieczeństwa (SD) oraz Tajną Policję (Gestapo), jurysdykcją NTN objęto także zbrodnię uczestnictwa w powyższych organizacjach przestępczych[14]. Ponadto objęto jurysdykcją trybunału także zabójstwa osób wojskowych, działania „na szkodę osób ze względów politycznych, narodowościowych, wyznaniowych lub rasowych poszukiwanych lub prześladowanych przez władze” i wszelkie działania „na szkodę Państwa Polskiego, polskiej osoby prawnej, osób spośród ludności cywilnej lub osób wojskowych albo jeńców wojennych”, które przynosiły korzyści władzy państwa niemieckiego lub z nim sprzymierzonego. NTN miał również sądzić winnych wykorzystania warunków wytworzonych przez wojnę w celu wymuszenia „świadczenia pod groźbą wywołania prześladowań przez władze państwa niemieckiego lub z nim sprzymierzonego” albo inne działania „na szkodę osób poszukiwanych lub prześladowanych przez te władze”.

Najwyższy Trybunał Narodowy miał być narzędziem do wymierzenia sprawiedliwości zbrodniarzom niemieckim, ale także miał wpłynąć na linię orzeczniczą obradującego trybunału norymberskiego i innych planowanych wówczas postępowań przed międzynarodowymi trybunałami wojskowymi. Procesy miały ponadto pokazać skalę zbrodni popełnionych na terytorium Polski i tym samym uzasadnić żądania reparacji i rekompensat terytorialnych na zachodzie[15].

Procesy przed NTN były tłumaczone symultanicznie na języki obce (niemiecki, angielski, francuski, rosyjski). Zaproszono szereg osób, aby obserwowały postępowania, m.in. prokuratora Roberta Jacksona, który jednak, ze względu na obowiązki w Norymberdze, nie przybył. Świadkiem obrad był zaś Telford Taylor, w późniejszym okresie główny oskarżyciel w tzw. dalszych procesach norymberskich, czyli procesach przed amerykańskimi sądami wojskowymi zbrodniarzy znajdujących się w rękach amerykańskich władz okupacyjnych.

Aby wskazane wyżej cele osiągnąć, Polska musiała wykazać, że NTN był kompetentnym, w pełni legitymizowanym trybunałem. Zdecydowano się więc na zaangażowanie najwybitniejszych prawników, takich jak np. Emil Stanisław Rappaport czy Ludwik Ehrlich. Jeśli zbrodnie, których dopuścili się Niemcy, miały charakter międzynarodowy, konieczna była analiza legalności działań wojennych przez prawnika międzynarodowego o niekwestionowanym autorytecie. Należy pamiętać, że obrońcy w procesie norymberskim podważali nielegalność wojny agresywnej i niektórych metod prowadzenia działań wojennych. Pozycja Ehrlicha w nauce prawa międzynarodowego czyniła go doskonałym kandydatem do przeprowadzenia analizy prawa wojny, z której potencjalnie mogły następnie czerpać trybunał norymberski czy sądy krajowe (w tym okupacyjne). Warto wziąć pod uwagę, że pierwsze wyroki NTN (w sprawie Greisera oraz Götha) zapadły przed wydaniem wyroku norymberskiego, i to w nich ustalono zasady odpowiedzialności za wojnę agresywną i zbrodnie przeciwko ludzkości, w tym ludobójstwo, oraz obowiązek ponoszenia odpowiedzialności z powodu uczestnictwa w związku przestępczym bez względu na fakt otrzymania od przełożonych zbrodniczych rozkazów. Ehrlich pomógł te zasady wypracować i uzasadnić, a wyroki w tych sprawach są do dzisiaj cytowane w orzecznictwie międzynarodowych trybunałów karnych[16].

Ehrlich idealnie nadawał się do deprecjonowania różnych teorii propagowanych głównie przez niemieckich prawników, dzięki którym zbrodniarze mieli uniknąć odpowiedzialności. Nie wahał się w mocnych słowach stwierdzić, co sądzi o wysypie nowych znawców prawa międzynarodowego (wówczas określanego przez niego „prawem narodów”), podkreślając, że „Ponieważ nauka prawa narodów jest dziś nauką modną, więc przyciąga także wielu dyletantów, a zarazem są i pisarze, którzy dla celów autoreklamy lub politycznych ubierają swe życzenia w formy pseudonaukowe”[17]. Ehrlich zdawał sobie sprawę z wagi wyroków NTN, gdyż, jak wielokrotnie wskazywał: „normy prawa narodów ustalane są bądź przez naukę, bądź [...] przez sądy – względnie przez inne organa, których praktyka służy do ustalania norm prawnych”[18].

Wojna agresywna

Aby móc skazać kogokolwiek za zbrodnię przeciwko pokojowi – za rozpoczęcie wojny agresywnej – konieczne było wykazanie, że agresja jako taka była zakazana w prawie międzynarodowym obowiązującym przed wojną. Stąd też Ludwik Ehrlich musiał zmierzyć się z pytaniem, czy ów zakaz można wywieść z przyjęcia paktu Brianda-Kellogga z 1928 r. oraz deklaracji polsko-niemieckiej z 1934 r.

Ehrlich podkreślał, że prawo międzynarodowe nie jest grupą norm „dowolnie wydedukowaną. W zasadzie każda norma prawa narodów obowiązuje poszczególne państwo tylko wtedy i o tyle, jeżeli i o ile państwo normie tej się poddało”[19]. Zaznaczał również, że „Między każdymi dwoma państwami obowiązują jednak tylko te normy, które państwa te dla swych wzajemnych stosunków przyjęły”[20]. Zdaniem Ehrlicha wszystkie normy prawa międzynarodowego mają charakter iuris dispositivi[21], co oznacza, że mogą być zmienione lub uchylone za zgodą stron nimi związanych. Jedynym wyjątkiem jest zasada dobrej wiary i to właśnie ona okazała się kluczowa dla oceny obowiązków prawnomiędzynarodowych Niemiec względem Polski.

Ehrlich potwierdził, że do początków XX w. wojna w prawie narodów była uznawana za legalną[22]. W okresie międzywojennym zaczęto jednak wprowadzać warunkowe, ograniczone zobowiązania do nieuciekania się do wojny, o czym świadczyły normy paktu Ligi Narodów, w szczególności art. 10[23], czy przyjęta z inicjatywy Polski rezolucja Zgromadzenia Ligi Narodów z 24 września 1927 r. zakazująca wojny zaczepnej. Ehrlich przypominał, że wspomniana rezolucja nie miała bezpośredniej mocy obowiązującej dla poszczególnych państw. Nie można było także ignorować faktu, że Niemcy wypowiedziały pakt Ligi Narodów w 1933 r. Kluczowe znaczenie miało więc przystąpienie Niemiec do paktu Brianda-Kellogga z 1928 r., na mocy którego, zdaniem Ehrlicha: „Wszelka wojna, więc i wojna obronna we właściwym znaczeniu t.j. wojna rozpoczęta w obronie własnej, ale prowadzona nie jako samoobrona, ale jako wojna we właściwym znaczeniu, w każdym więc razie wojna, prowadzona poza granicami obrony, np. na terytorium drugiego państwa, jest zakazana”[24]. Ta teza mogła być podważana, biorąc pod uwagę nieprecyzyjne sformułowanie paktu[25] oraz krytyczną opinię polskich przedwojennych władz o zakresie zobowiązań wynikających z paktu[26]. Dlatego też Ehrlich musiał odwołać się w swojej interpretacji do zasady dobrej wiary, którą wyróżniał wśród wszystkich norm prawa międzynarodowego.

Ehrlich, odwołując się m.in. do Emericha de Vattela, podkreślał, że „trzeba interpretować umowę w sposób umożliwiający jej spełnienie [...] odrzucając interpretację, z której wynikałoby, że umowa, lub poszczególne jej postanowienia, nie miało nic znaczyć”[27]. Dlatego też, jego zdaniem, „na mocy paktu Kellogga rozpoczęcie wojny przez którąkolwiek jego stronę było niedopuszczalne, jako sprzeczne z definitywnym zobowiązaniem tej strony tak, że rozpocząwszy akcję sprzeczną z tym paktem strona ta nie mogła nigdy uważać, że prowadzi wojnę, dozwoloną przez prawo narodów, jak była dozwolona np. w XIX w.”[28]. Zdaniem Ehrlicha, obowiązek dobrej wiary, nakazujący nieprowadzenie wojny agresywnej, godzącej w zobowiązania wynikające z paktu Brianda-Kellogga, nie mógł być podważony przez odwołanie się do konieczności państwowej[29].

Co charakterystyczne, twierdził także, że „uważać można nie tylko akcję zbrojną, ale w ogóle rozpoczęcie walki, przy czym przez walkę rozumie się bezprawne, tj. sprzeczne z prawem narodów szkodzenie: polityczne, ekonomiczne (m.in. militarne) drugiej stronie, w celu zmuszenia jej do przyjęcia odrzucanych przez nią warunków”[30]. Tym samym dał podstawy do przyjęcia, że również działania podjęte wobec Austrii czy Czechosłowacji można było określać mianem agresji. Kwestię tę rozważał także trybunał norymberski, który przyjął jednak ostrożniejsze konkluzje[31].

Gdy Ehrlich miał ocenić działania Niemiec wobec Wolnego Miasta Gdańska (WMG), skupił się na prawach Polski do tego obszaru wynikających z traktatu wersalskiego. Nie omieszkał jednocześnie skrytykować niektórych poczynań władz polskich (jak np. przystąpienia w imieniu WMG do paktu Brianda-Kellogga)[32].

Ehrlich podkreślał, że „działania mające na celu wyłączenie Gdańska z obrębu polskich granic celnych, pozbawienie Polski władztwa i zarządu Wisłą i siecią kolejową w obrębie Gdańska, pozbawienie Polski prawa prowadzenia stosunków zagranicznych Gdańska” – gdy prawa te wynikały z traktatu wersalskiego[33] – stanowiło „naruszenie zobowiązań Niemiec wobec Polski, wynikających z istoty stosunków międzynarodowych, czyli pogwałcenie prawa narodów”[34]. Ehrlich przywoływał również opinie doradcze Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej, w których podkreślano, że traktat wersalski był źródłem praw przyznanych Polsce, a Gdańsk nie posiadał państwowości[35]. Ehrlich pisał więc: „O ileż więc bardziej sprzeczne z normami prawa narodów było np. zmuszenie Wysokiego Komisarza do wyjazdu, odrzucenie kontroli Ligi, ogłoszenie rzekomej zmiany konstytucji itd. Tym bardziej jakże niedopuszczalne było uznanie Gdańska za wcielony do Rzeszy”.

Gdy Ehrlichowi udało się wykazać, że wojna rozpoczęta przez III Rzeszę była wojną niezgodną z prawem międzynarodowym i tym samym – wojną agresywną, konieczne stało się stwierdzenie, że takie naruszenie prawa międzynarodowego wiązało się z indywidualną odpowiedzialnością karną jednostek.

Jako zwolennik klasycznej definicji prawa międzynarodowego, które określał jako „ogół norm prawnych obowiązujących między państwami należącymi do społeczności międzynarodowej”[36], Ehrlich przyjął, iż „Pospolite prawo narodów nie ma bezpośrednich sankcji karnych na tego rodzaju akcję jednostek”[37]. Stwierdził też, że inną kwestią była jednak kwestia dopuszczenia – wedle prawa międzynarodowego – karania za te działania przez sądy polskie na podstawie prawa polskiego, czyli wewnętrznego[38]. Na to pytanie Ehrlich odpowiadał twierdząco, choć w przypadku odpowiedzialności za wojnę agresywną – z pewnymi wątpliwościami. Podkreślał bowiem, że w przeciwieństwie do naruszeń IV KH z 1907 r., których sądzenie było „dawną praktyką międzynarodową”, to sądzenie jednostek za planowanie, przygotowanie, inicjowanie lub prowadzenie wojny napastniczej było pewnym novum[39].

Zbrodnie wojenne

Z faktu, że „akcja Niemiec przeciw Polsce, rozpoczęta 1 września 1939 r. nie była wojną w zwykłym, tradycyjnym znaczeniu prawa narodów”, lecz należałoby ją raczej zakwalifikować jako „przestępczy najazd na obszar sąsiedniego państwa i złamaniem zawartego układu o nieagresji”[40], Ehrlich wywodził, że Niemcy nie mogły powoływać się na jakiekolwiek prawa wynikające z IV KH z 1907 r.[41] Nie było bowiem, jego zdaniem, stanu wojny, a więc wszelkie działania sprzeczne z polskim kodeksem karnym wiązały się z odpowiedzialnością karną[42].

Ehrlich, nawiązując do Chrystiana Wolffa, przypominał, że „Kto prowadzi wojnę niesprawiedliwą ten na wojnie nie ma żadnych praw”[43]. Tym samym – działania III Rzeszy to „najazd łupiesko-morderczy”, a działający w jej imieniu „Po prostu jest zabójcą, bandytą i rabusiem”[44]. Zdaniem Ehrlicha, żadna władza okupacyjna (bo o okupacji nie może być mowy, gdyż mieliśmy do czynienia z „bezprawnym zawładnięciem”) nie usprawiedliwia działań podejmowanych na terytorium Rzeczypospolitej[45]. Wskazywał, że ewentualne rozważania co do kwalifikacji pewnego postępowania jako dopuszczalnego w świetle IV KH dotyczyły jedynie działalności wojskowej a nie zarządu cywilnego[46]. Co ważne, Ehrlich, przywołując orzecznictwo amerykańskiego Sądu Najwyższego (United States v. Rice) wskazywał, że niemożliwa jest aneksja terytorium obcego państwa, które może być w danym okresie zdobyte, ale nigdy wcielone[47].

Analizując metody prowadzenia działań wojennych przez wojska niemieckie, Ehrlich podkreślał, że całkowicie błędne było przyjęcie, że aby wojna była jak najkrótsza, powinna być jak najokrutniejsza[48]. Tym samym odniósł się do teorii Blietzkriegu (m.in. Heinza Guderiana), którą wdrażał niemiecki sztab generalny, i którą modelowo zrealizowano w przypadku napaści na Polskę. Ehrlich podnosił słusznie, że „To coraz bardziej bezprawne postępowanie Niemiec nie staje się mniej bezprawnym przez sam fakt, że Niemcy tak postępują, ani przez to, że mówią ciągle o kulturze”[49]. Wskazał również, że absurdalne było początkowe zaostrzenie metod prowadzenia działań wojennych wbrew IV KH, aby następnie na tę konwencję się powoływać w celu uniknięcia odpowiedzialności[50].

Ehrlich przypomniał, że prowadzący działania zbrojne powinni uwzględniać fakt, że celem wojny jest zmuszenie przeciwnika do zawarcia porozumienia pokojowego a nie jego zniszczenie[51]. Powinni więc kierować się zasadami humanitarnymi zarówno wobec ludności cywilnej, jak i jeńców, którzy mają być tylko powstrzymani od walki, a nie karani za udział w niej[52]. Przypomniał też o zasadzie proporcjonalności: „Przy ocenie, czy pewien czyn był nakazany koniecznością wojenną, stosuję zasadę, którą nazywam zasadą proporcjonalności. Z zasady tej wynika, że musi zachodzić słuszna proporcja między tym dobrem, które się niszczy, a tym dobrem, które się chce w ten sposób osiągnąć. Nie każdy cel jest godziwy z punktu widzenia prawa wojny”[53]. Wskazał również na zakaz stosowania represaliów wobec ludności cywilnej, przypominając, że przecież wojna nie toczy się przeciwko niej (ewentualne represalia dopuszczał wobec jeńców). Zbrodnie popełnione przez ludność cywilną powinny być sądzone przed sądami, które okupant jest obowiązany zachować, pamiętając o przestrzeganiu zakazu dyskryminacji ze względu na rasę i religię[54].

Jako szczególnie godną potępienia Ehrlich określił praktykę kar zbiorowych i brania zakładników. Przypomniał, że już Napoleon został potępiony za pomysł takich działań[55], a sama praktyka wyszła z użycia w XIX w.[56] „Polowania” na ludzi, aby móc ich wykorzystać jako zakładników, Ehrlich określał mianem zwykłych morderstw czy też zabójstw[57]. Wskazał również, że skoro III Rzesza prowadziła wojnę totalną, powinna liczyć się z prawem ludności do obrony i do statusu jeńca wojennego[58]. Komentując politykę III Rzeszy zwalczania polskich patriotów, Ehrlich przypomniał, że ludność Rzeczpospolitej była objęta ochroną wynikającą z klauzuli Martensa[59] i wskazał, że nawet szpieg nie może być karany bez wyroku sądowego, a barbarzyństwa nie można uzasadniać interesem państwa[60].

Ehrlich odrzucił doktrynę Kriegsraison i podkreślił, że konieczność wojskowa nie była wystarczającą podstawą do jakichkolwiek odstępstw od zasad konwencji haskiej[61]. Musi istnieć wyraźny przepis wskazujący na konieczność wojskową, aby móc do niej się odwołać. Nie każdy bowiem cel jest godziwy z punktu widzenia prawa wojny. Ehrlich wyraźnie wskazał ponadto, że obozy koncentracyjne (takie jak obóz Auschwitz-Birkenau), nie miały nic wspólnego z wojną, gdyż „wojna była tylko okazją do ich tworzenia”[62], a nawet jeśli istniał odpowiedni rozkaz – był to przykład zbrodni przeciwko ludzkości[63].

Prawo polskich sądów do sądzenia niemieckich zbrodniarzy

Ehrlich, przywołując słowa Francisca de Vitorii i Plutarcha, podkreślał, że słuszna kara nie może zamienić się w niesłuszną zemstę, a zwycięzca ma pewne obowiązki wobec zwyciężonego[64]. Dostrzegał więc wagę uzasadnienia prawa Polski do sądzenia niemieckich zbrodniarzy. Wywodził je z suwerenności RP, dającej uprawnienie do sądzenia cudzoziemców[65] także za zbrodnie dokonane poza terytorium państwa, co potwierdził m.in. wyrok Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej w sprawie statku Lotus[66]. Zdaniem Ehrlicha „Dlatego za każdy czyn, sprzeczny z prawem polskim, a popełniony w szczególności na obszarze polskim lub naruszający interesy Polski, jednostka odpowiedzialna jest przed sądami polskimi według ogólnych zasad, i to bez względu na tłumaczenie, że była organem Rzeszy, że była to wojna, okupacja lub t.p.”[67].

Natomiast jeśli chodzi o zbrodnie międzynarodowe, których dopuścili się przedstawiciele III Rzeszy, Ehrlich wskazywał dodatkowo na deklarację moskiewską z 1943 r., w której była zapowiedź odsyłania zbrodniarzy do krajów, gdzie popełnili przestępstwa, w celu osądzenia i ukarania stosownie do lokalnych praw[68]. Zdaniem Ehrlicha, ponieważ powyższe oświadczenie zostało uznane przez Zgromadzenie Ogólne NZ w rezolucji z 13 lutego 1946 r., państwa zgodziły się co do wyrażonych w nim zasad[69]. Ehrlich podkreślał również, że nie ma prawnego zakazu karania[70], a od Polski nie można było żądać nieprzestrzegania wiążącego ją prawa międzynarodowego, które wręcz obligowało ją do osądzenia niektórych zbrodni międzynarodowych.

Ehrlich z zasady humanitaryzmu wywodził wymóg osądzenia winnych naruszeń prawa wojennego w odniesieniu do zbrodni wojennych[71]. Rzesza nie mogła oczekiwać, że Polska nie będzie karać za naruszenia IV KH, skoro zgodnie z art. 1 tejże konwencji była zobowiązana „wydać swym siłom zbrojnym lądowym instrukcję, zgodnie z regulaminem, dotyczącym praw i zwyczajów wojny lądowej, dołączonym do tej konwencji”[72].

Obowiązek osądzenia zbrodniarzy, wynikający z IV KH, Ehrlich wywodził jedynie w stosunku do członków sił zbrojnych, ale już nie wobec funkcjonariuszy administracyjnych[73]. Ograniczenie to ominął jednak, twierdząc, że skoro zgodnie z dawną zasadą prawa narodów możliwe jest sądzenie jeńców wojennych za zbrodnie popełnione przeciw państwu biorącemu do niewoli, tym bardziej można sądzić tych, którzy nie mają statusu jeńca[74].

W przypadku innych niż zbrodnie wojenne przestępstw prawa międzynarodowego, Ehrlich zauważył, że „prawo międzynarodowe nie jest tworem ustawodawcy międzynarodowego i że układy takie, jak pakt paryski, formułują ogólne zasady prawa a nie administracyjne szczegóły procedury”[75], choć dostrzegał odmienność praktyki, jeśli chodzi o sądzenie jednostek. Konsekwentnie więc – to w gestii prawa wewnętrznego i sądów krajowych jest sądzenie za wszelkie zbrodnie prawa międzynarodowego.

Ehrlich rozważał problem immunitetu, który mógłby przysługiwać przedstawicielom III Rzeszy. Wychodząc z założenia, że należy oddzielić odpowiedzialność jednostki od odpowiedzialności państwa, a fakt tej drugiej nie może wpływać na zakres pierwszej, nie powinna mieć zastosowania doktryna aktów stanu[76]. Ehrlich podkreślał również, że odpowiedzialność państwa nie może zmniejszać odpowiedzialności jednostki, gdyż wprowadzenie pierwszej na podstawie choćby art. 3 IV KH miało na celu większą gwarancję dla poszkodowanych, a nie uwolnienie winnych od odpowiedzialności[77].

Mimo pewnych wątpliwości wynikających z wpływu systemu społeczno-prawnego na zachowania jednostek, Ehrlich przychylił się do opinii, że skoro Niemcy wyrzekły się wobec Polski wojny, nie mogły usprawiedliwiać czynów popełnionych w jej trakcie[78]. Nikt nie może bowiem wyciągać prawnej korzyści z bezprawia[79].

Konkluzje

Charakterystyczne, że mimo wielkich emocji, które musiała budzić ocena zbrodni III Rzeszy, Ludwik Ehrlich był w stanie oddzielić kwestie prawne od politycznych. Umiał przyznać się do wątpliwości co do istnienia zakazu pewnych działań w prawie międzynarodowym (rozpoczęcie wojny agresywnej). Nie poddał się presji i odmówił wydania opinii na temat układu monachijskiego, nie mając dostępu do odpowiednich dokumentów. Wyrażał wątpliwości co do zakresu immunitetu państwowego i doktryny aktów państwa.

Jego opinie dotyczące wagi paktu Brianda-Kellogga przy ocenie zakazu dokonywania zbrodni agresji lub zbrodni przeciwko pokojowi, wpłynęły niewątpliwie na kształt orzeczenia Najwyższego Trybunału Narodowego. Najprawdopodobniej były również brane pod uwagę przez sędziów trybunału norymberskiego (oraz innych trybunałów), gdyż wyroki NTN w sprawie Greisera czy Götha zostały wydane przed wyrokiem norymberskim, a ich treść była rozpowszechniana m.in. w językach angielskim, francuskim oraz rosyjskim. Nie bez powodu są to najczęściej przytaczane przez sądy międzynarodowe orzeczenia polskiej judykatury. Trybunał norymberski nie miał już żadnych wątpliwości, że nielegalność wojny agresywnej wynika właśnie z paktu Brianda-Kellogga.

Nie wszystkie konkluzje Ehrlicha znalazły jednak odzwierciedlenie w normach prawa przyjmowanych po II wojnie światowej. Odrzucono jego propozycję, aby zakresem definicji wojny agresywnej objąć nie tylko działania zbrojne, ale także ekonomiczne, polityczne, propagandowe itp. Nie znalazła ona poparcia zarówno na etapie wydawania wyroku norymberskiego, jak i przyjmowania rezolucji nr 3314 przez Zgromadzenie Ogólne w 1974 r., w której definiowano agresję na potrzeby Rady Bezpieczeństwa, a także postanowień Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego w 1998 r. (w tym tzw. poprawek z Kampali z 2010 r.)[80].

Sugestie Ehrlicha dotyczące uznania wszelkiej działalności III Rzeszy za bezprawną w związku z nielegalnością rozpoczęcia wojny we wrześniu 1939 r., choć początkowo znalazły odzwierciedlenie w orzecznictwie polskich sądów, ostatecznie zostały przez nie odrzucone, w myśl zasady rozdzielności prawa wojennego od prawa użycia siły. Dziwić może, że Ehrlich nie dostrzegł konieczności przestrzegania zakazu represaliów nie tylko wobec osób cywilnych, ale także jeńców wojennych jako osób chronionych, mimo że tego statusu domagał się dla całej polskiej ludności cywilnej biorącej udział w działaniach zbrojnych. Warto jednak docenić, że Ehrlich na podstawie Kodeksu Liebera z 1863 r. oraz IV KH potrafił w sposób zwięzły i prawidłowy przedstawić zręby zasady proporcjonalności, konieczności wojskowej czy humanitaryzmu, które zostały doprecyzowane dopiero w konwencjach genewskich o ochronie ofiar wojny z 1949 r. oraz w protokołach dodatkowych z 1977 r. 

KAROLINA WIERCZYŃSKA

SUWERENNOŚĆ PAŃSTWA W KONTEKŚCIE INDYWIDUALNEJ ODPOWIEDZIALNOŚCI KARNEJ W PRAWIE MIĘDZYNARODOWYM A KONCEPCJA LUDWIKA EHRLICHA

Zarys problemu

Trudno w kilku zdaniach streścić dorobek profesora Ludwika Ehrlicha, choćby tylko ograniczony do prawa międzynarodowego publicznego. Wynika to z jego rozległej aktywności i długiej kariery naukowej, trwającej ponad 40 lat[1]. Ehrlich urodził się, kiedy Polski nie było jeszcze na mapie, doświadczył dwóch wojen światowych, prześladowano go w okresie stalinizmu. Był prekursorem w dziedzinie stosunków międzynarodowych, autorem jednego z pierwszych podręczników prawa międzynarodowego (Prawo narodów, 1927), miał uznany dorobek z zakresu prawa konstytucyjnego, a w 1961 r. wygłosił wykład haski na temat rozwoju prawa międzynarodowego jako nauki, co sytuuje go w gronie najwybitniejszych światowych internacjonalistów.

Dziś odkrywamy Ludwika Ehrlicha na nowo, znajdując w jego dorobku punkty odniesienia dla wielu debat toczących się w prawie międzynarodowym. Należy jednak od razu zaznaczyć, że nie odnajdziemy w spuściźnie Ludwika Ehrlicha głębokiego zainteresowania kwestią praw człowieka czy powstawaniem dyscypliny międzynarodowego prawa karnego. Nie wiadomo, w jakim zakresie zdołałby poprzeć program emancypacji jednostki w prawie międzynarodowym. Jego poglądów nie można jednak uznać za sprzeczne z istniejącymi obecnie koncepcjami. Dorobek Ehrlicha wpisuje się w proces ich rozwoju, wydaje się dawać im podstawy, choć niektórym z jego poglądów trudno nadać walor progresywności.

W niniejszym artykule chciałabym odnieść się do Ehrlichowskiej koncepcji suwerenności państwa i zweryfikować, czy przystaje ona do dzisiejszych praw i obowiązków międzynarodowych państw. Skupię się przede wszystkim na ich zobowiązaniu do karania sprawców zbrodni międzynarodowych i na jurysdykcji Międzynarodowego Trybunału Karnego, w stosunku do którego formułowane są opinie, że zagraża suwerenności państw.

Międzynarodowy Trybunał Karny (dalej: MTK lub Trybunał) jest pierwszym stałym sądem osądzającym osoby, które popełniły najcięższe zbrodnie międzynarodowe. W myśl art. 5 jego Statutu chodzi o zbrodnię ludobójstwa, zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie wojenne oraz zbrodnię agresji[2]. Prace nad Statutem trwały przez kilkadziesiąt lat, jeśli brać pod uwagę jedynie powojenne próby ukonstytuowania Trybunału[3]. Statut MTK został otwarty do podpisu w 1998 r. i uzyskał niezbędną liczbę ratyfikacji cztery lata później. Trybunał rozpoczął aktywność w 2002 r. Dziś stronami Statutu MTK są 122 państwa. Największą przeszkodą w utworzeniu Trybunału, a obecnie w jego funkcjonowaniu, jest powoływana przez państwa kwestia suwerenności[4]. Suwerenność państw, a raczej jej zagrożenie, przywoływane jest także jako główna przeszkoda jeśli chodzi o wolę państw do związania się Statutem Trybunału[5]. Nie dotyczy to zresztą tylko instytucji, jaką jest MTK, państwa mają podobne obiekcje także wobec członkostwa w Unii Europejskiej czy Światowej Organizacji Handlu (WTO)[6].

Ludwik Ehrlich był zwolennikiem tradycyjnego ujmowania suwerenności państwa. Uważał, że oznacza ona najwyższą władzę państwa, jego samowładność i całowładność, które wiążą się z nieograniczoną kompetencją do regulowania wszystkich stosunków wewnętrznych, a także niezależność państwa od czynników zewnętrznych, niepodleganie wpływom innych[7]. Ehrlich przewidywał możliwość ograniczenia suwerenności, a więc ograniczenia samowładności i całowładności, podkreślał jednak, że nie zmienia to charakteru państwa jako pełnoprawnego podmiotu prawa narodów[8].

Warto zastanowić się, czy – w kontekście przyjmowania coraz to nowych zobowiązań w prawie międzynarodowym – suwerenność może być zagrożona? Czy państwa mają rację, formułując zarzuty o ograniczaniu ich suwerenności, kiedy mają podjąć zobowiązania międzynarodowe? Czy karanie sprawców najcięższych zbrodni przez Międzynarodowy Trybunał Karny może mieć wpływ na suwerenność państw, czy może ją ograniczyć?

Te pytania zostaną rozważone w kontekście definicji suwerenności formułowanej w pismach Ludwika Ehrlicha, dla którego suwerenność państwa była punktem odniesienia w wielu rozważaniach o istocie państwowości czy obowiązkach państwa na arenie międzynarodowej. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie tej koncepcji w kontekście indywidualnej odpowiedzialności karnej w prawie międzynarodowym i odpowiedź na pytanie, czy indywidualna odpowiedzialność karna realizowana przed MTK stanowi zagrożenie dla suwerenności państwa.

Koncepcja suwerenności u Ehrlicha

System prawa międzynarodowego oparty jest na istnieniu państw, to one są pierwotnymi podmiotami prawa międzynarodowego, jest ono tworzone z ich woli i inicjatywy[9]. Jak zauważył Ludwik Ehrlich „państwo staje się w stosunku do drugiego państwa podmiotem prawa międzynarodowego z własnej woli przez wzajemne uznanie się za podmioty prawa międzynarodowego”[10]. Ogół norm prawnych, które obowiązują w odniesieniu do państw należących do społeczności międzynarodowej, nazywał Ehrlich prawem narodów (w późniejszych pismach – prawem międzynarodowym), wskazując, że stanowi ono dla państw źródło praw i obowiązków[11]. W myśl jego koncepcji podmiotami prawa narodów były jedynie te państwa, które należały do społeczności międzynarodowej. Podmiotami prawa narodów nie były zaś według Ehrlicha jednostki, grupy narodowościowe czy nawet organizacje międzynarodowe[12].

Ehrlich definiował państwo jako „korporację terytorialną tj. podmiot praw i obowiązków, nie będący osobą fizyczną, oparty o własne terytorium i wyposażony we władzę, uznaną w niektórych przynajmniej, istotnych dla prawa narodów, kierunkach za niezawisłą”[13]. Wśród elementów państwowości wymieniał zatem ludność, władzę oraz terytorium, wiążąc jednocześnie suwerenność państwa z jego niezawisłą władzą, wyłączną kompetencją do normowania stosunków wewnętrznych, połączoną z niezależnością od czynników zewnętrznych[14].

Nie była to koncepcja oryginalna. W 1927 r. w książce Prawo Narodów Ehrlich odwołał się do istniejących już ustaleń, wskazując: „przez suwerenność rozumie nauka...”[15]. Nawiązał w ten sposób niewątpliwie do istniejących wcześniej koncepcji Jeana Bodina, który pisał o niezawisłości i niepodzielności władzy najwyższej, oraz Georga Jellinka, odwołującego się również do pojęć całowładności i samowładności państwa[16]. Ehrlich co prawda nie wskazywał bezpośrednio na dorobek Jellinka czy Bodina, ale przywoływał prace Zygmunta Cybichowskiego, dla którego źródłem inspiracji byli między innymi ci właśnie prawnicy. W książce o polskim prawie państwowym Cybichowski pisał: „Dzięki pracom wielu uczonych, śród nich Duguit’a, Rehma i Jellinka, znamy dokładnie ewolucję pojęcia suwerenności”[17], natomiast, cytując Bodina, wspominał: „Monarcha, jako właściciel suwerenności, jest niezawisły od władzy zagranicznej, podlega tylko – mówi Bodin – Bogu Nieśmiertelnemu. Autor francuski odrzuca możność ograniczenia władzy najwyższej, popiera więc, jako jedynie możliwą, monarchię absolutną, a zdarzającemu się w praktyce współudziałowi stanów we władzy ustawodawczej odmawia charakteru prawnego”[18].

Kiedy Ehrlich pisał „przez suwerenność rozumie nauka...” zapewne chodziło mu więc o prace uczonych, którzy przed nim rozwijali koncepcję suwerenności, w tym między innymi Georga Jellinka i Jeana Bodina, jako najwybitniejszych przedstawicieli nauki tego okresu. Tezy ich prac są w wielu punktach zbieżne z koncepcją prezentowaną przez Ehrlicha.

Wspomniany Georg Jellinek, analizując historyczny rozwój suwerenności, zauważał, że choć jest ona „negacją wszelkiego podporządkowania lub ograniczenia państwa przez inną władzę”, istnieją zarówno zewnętrzne jak i wewnętrzne czynniki ograniczające całowładność i samowładność państwa. Dostrzegał ograniczenia zewnętrzne (związane z istnieniem prawa narodów i wspólnoty państw) i wewnętrzne (państwo jako związane swą wolą, swobodnie kształtuje swój porządek prawny). Powstanie tych ograniczeń wiązał jednak jedynie z wolą państwa[19], które pozostawało niezależne, gdyż podlegało tylko swej woli.

Bodin zaś wskazywał w pracy Sześć Ksiąg o Rzeczypospolitej, że suwerenność jest absolutną i nieustającą władzą rzeczpospolitej, zatem władzą najwyższą, niezwiązaną prawami. Bodin, jak widać, definiował suwerenność państwa jako wolność absolutną, nieuzależnioną od niczego, świadomie łącząc pojęcie suwerenności z państwem[20].

Bodina[21] uważa się za przedstawiciela absolutystycznej wizji suwerenności, ale nawet on wskazywał, że władza w państwie, niepodlegająca wpływom zewnętrznym, nie jest nieograniczona. Jego zdaniem, granicę działań suwerena wyznaczało prawo naturalne i prawo boskie: „wszyscy książęta na ziemi są im poddani i nie jest w ich władzy im się sprzeciwiać”[22]. Powtarzał także, że suweren wydaje prawa, które obowiązują jego poddanych i nie przyjmuje praw od „nikogo innego poza Bogiem”[23].

Kwestia ograniczeń suwerenności była także podejmowana przez Ludwika Ehrlicha. Choć odwoływał się do koncepcji całowładności i samowładności, wskazywał, że państwo podlegać może ograniczeniom jedynie takim, które samo wyraźnie lub w sposób dorozumiany zaakceptuje[24]. Państwo, jego zdaniem, podlega ograniczeniom wynikającym ze współistnienia społeczności międzynarodowej.

Ehrlich dostrzegał także możliwość istnienia suwerenności częściowej, wskazując, że „Podmiotami prawa narodów są jednak państwa tylko o tyle, o ile mogą w stosunkach międzynarodowych występować niezawiśle od jakichkolwiek innych podmiotów prawa narodów”[25]. Z tego względu rozróżniał państwa udzielne jednolite, państwa udzielne, których suwerenność jest podzielona pomiędzy inne państwa w zasadzie równoprawne (jak w federacji) oraz państwa zależne (półsuwerenne), które częściowo same reprezentują się we wspólnocie narodów, a częściowo są reprezentowane przez inne podmioty[26]. Tym samym wyróżniał państwa, które w jakiejś mierze są od innych zależne, i do nich odnosił pojęcie suwerenności częściowej. Ehrlich wskazywał, że prawo międzynarodowe jest zainteresowane państwem jako suwerennym podmiotem, dopóki może ono zawierać autonomiczne traktaty, natomiast „wszystkie inne stosunki prawne państwa o ograniczonej suwerenności są tak samo poza obrębem prawa narodów, jak wewnętrzny ustrój któregokolwiek podmiotu społeczności międzynarodowej”[27]. Ehrlich był zatem zdania, że poddanie się ograniczeniom w wykonywaniu władzy (kiedy np. państwo godzi się na częściowe prowadzenie jego stosunków prawnych) nie pozbawia tego państwa jego podmiotowości międzynarodowej. Przyznawał jednak, że może to w konsekwencji doprowadzić do zmiany charakteru podmiotu prawa narodów, a nawet do zniesienia suwerenności, gdy państwo godzi się nie na ograniczenie, ale całościowe oddanie swej władzy innym podmiotom prawa międzynarodowego tak, aby inne państwo odpowiadało za jego stosunki zewnętrzne.

Odpowiedzialność państwa i odpowiedzialność jednostki w koncepcji Ehrlicha

Ehrlich podnosił kwestię odpowiedzialności państwa za naruszenia jego międzynarodowych zobowiązań. Pisał między innymi: „Jeśli państwo ma jakiś obowiązek międzynarodowy to w myśl zasady dobrej wiary nie może uchylać się od spełnienia tego obowiązku, ani tłumaczyć niespełnienia tego obowiązku przez powołanie na nieistnienie jakiejś normy w prawie wewnętrznym, ponieważ właśnie jego rzeczą było dostosować swe prawo do zobowiązań międzynarodowych”[28]. Uważał już w latach 20. ubiegłego wieku, że należy łączyć suwerenność z odpowiedzialnością za naruszenia prawa międzynarodowego. Z praktyki prawa międzynarodowego wywodził istnienie praw podmiotowych państw i w ich naruszeniu widział przyczynę powstania odpowiedzialności po stronie podmiotu, który te prawa narusza[29]. Zgodnie z ówczesnymi poglądami Ehrlicha państwo odpowiada za działania i zaniechania swoich organów i jednostek samorządowych, w szczególności za brak zapobiegania naruszeniom prawa międzynarodowego. Odpowiada także za działania organizacji, które nie są jego organami, ale „w których imieniu występuje” w stosunkach międzynarodowych[30]. Ta koncepcja została przez Ehrlicha rozwinięta i w czwartym wydaniu książki Prawo międzynarodowe (z 1958 r.) pisał, że jeśli chodzi o działania jednostki, państwo jest odpowiedzialne za naruszenie, jeśli ta jednostka działa jako organ tego państwa[31].

W monografii Suwerenność Polski na ziemiach zachodnich i północnych. Zagadnienia prawa międzynarodowego pisał z kolei: „suwerenność państwa nad terytorium jest to wykonywanie władzy państwowej z domniemaniem wyłączności tej władzy i odpowiedzialności państwa w płaszczyźnie prawa międzynarodowego wobec innych państw za ewentualne naruszenia ich praw na tym obszarze”[32].

Jeśli chodzi o formy odpowiedzialności państwa, Ehrlich wymieniał przywrócenie stanu pierwotnego, zapłatę odszkodowania i inne formy pozamajątkowe (np. obowiązek przeproszenia czy oddania honoru)[33]. Pamiętać jednak należy, że kwestie odpowiedzialności państwa znajdowały się wówczas na dość wczesnym etapie rozwoju, i choć poglądów Ehrlicha nie uznamy w tym zakresie za zachowawcze, nie mógł przewidzieć, że krystalizacja norm międzynarodowoprawnych nastąpi dopiero kilka dekad później[34].

Za zachowawcze uznać należy jednak jego poglądy dotyczące zakresu podmiotowości międzynarodowej[35]. Ehrlich, jak wskazano wyżej, nie uznawał jednostki za podmiot prawa międzynarodowego. Uważał, że może być uznana za winną naruszeń prawa międzynarodowego, ale, nie mogąc odpowiadać za to według zasad tego prawa, powinna odpowiadać w myśl postanowień prawa wewnętrznego[36]. Później uściślił tę kwestię, dodając, że jednostka „odpowiada na podstawie prawa wewnętrznego, w skład którego w drodze „transformacji” mogą wejść odnośne normy prawa międzynarodowego”[37].

Na poglądy Ehrlicha prezentowane w książce Prawo Narodów częściowo miał wpływ koniec I wojny światowej i próba postawienia przed sądem międzynarodowym cesarza Niemiec Wilhelma II Hohenzollerna[38]. Pod wpływem postanowień traktatu wersalskiego Ehrlich uznał, że jednostka może odpowiadać za naruszenia prawa narodów zarówno przed sądem swojego państwa, jak i innego[39]. Nie czyni to jednak jednostki podmiotem prawa międzynarodowego, ale nakłada na państwo, którego obywatelem jest taka osoba, obowiązek jej wydania i zrzeczenia się ochrony sprawowanej nad obywatelami, jeśli dopuszczają się naruszeń prawa międzynarodowego[40]. Ehrlich nie poświęcił jednak wiele uwagi ewentualnemu utworzeniu specjalnego sądu dla osądzenia cesarza, skomentował jedynie, że było to „wyrażenie zgody stron kontraktujących na postąpienie w określony sposób z osobą, będącą obywatelem jednej ze stron”[41]. Skonkludował też, że plany te się nie powiodły.

W Prawie Narodów Ehrlich nie odnosił się szerzej do kwestii osądzenia sprawcy zbrodni przed sądem międzynarodowym, prawdopodobnie dlatego, że nie uważał specjalnego sądu, który miał być utworzony dla osądzenia cesarza, za stricte sąd międzynarodowy.

Później także nie podejmował tej kwestii. Pisał wprawdzie w Prawie międzynarodowym, wydanym już po wojnie i procesie norymberskim: „Osoby sądzone przez trybunał norymberski czy sądy krajowe nie stawały się podmiotami prawa międzynarodowego; prawo międzynarodowe normowało tylko postępowanie państw, tj. postanawiało, jakie postępowanie państw było niedozwolone, a więc jakie czyny jednostek nie mogły być chronione jako dozwolone działania państw w stosunku do innych państw”[42]. Nie rozwinął jednak kwestii charakteru Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze jako sądu międzynarodowego. Powstanie tego sądu z woli państw mieściło się w koncepcji Ehrlicha, odwołującej się do możliwości ukarania jednostki przez państwo, którego jest obywatelem, lub przez inne państwo na mocy jego prawa. O osobach osądzonych przez powojenne trybunały wojskowe pisał, „że zostały osądzone na podstawie umowy międzynarodowej przez wspólny organ stron tej umowy”, oraz że każde państwo może osądzić sprawców przed swoimi sądami wedle prawa krajowego[43]. Ehrlich nie poświęcił więcej uwagi osądzeniu jednostki przed sądem międzynarodowym, nie wypowiadał się o przyszłości stosowania takich rozwiązań oraz ich roli w społeczności międzynarodowej. Choć jego poglądy koncentrowały się wokół praw i zobowiązań państw, zdawał sobie doskonale sprawę z tego, że prawo międzynarodowe musi podążać za zmianami[44]. W kolejnych wydaniach Prawa Narodów i następnie w Prawie międzynarodowym dokumentował rozwój tego prawa, co pozwala przypuszczać, że uznanie przez niego odpowiedzialności jednostek w myśl prawa międzynarodowego było tylko kwestią czasu. Trudno przewidzieć, czy uznałby tym samym podmiotowość jednostki – do dziś jest to kwestia dyskusyjna[45].

Zagrożenia dla suwerenności a indywidualna odpowiedzialność karna

Rozwój stosunków międzynarodowych wymusił powiązanie suwerenności z odpowiedzialnością państwa za naruszenia, co znalazło odzwierciedlenie w pismach Ehrlicha. Wymagało to niejako porzucenia absolutystycznej koncepcji, która pozwalała państwu na wielką swobodę względem obywateli czy innych, słabszych państw. Oczywiście koncepcja Bodina bywa nadal punktem odniesienia dla niektórych państw, w szczególności autorytarnych, bądź tych, które nie chcą podejmować nowych międzynarodowych zobowiązań, „nie chcą być rządzone”. Suwerenność powiązana z odpowiedzialnością nie jest jednak koncepcją nową, pisał o tym Ehrlich już w latach 20. ubiegłego wieku, a w kolejnych wydaniach swoich pism rozwijał kwestię odpowiedzialności państwa za naruszenia.

Współcześnie zarówno koncepcje suwerenności jak i odpowiedzialności państwa powinny zostać przeanalizowane w kontekście utworzenia stałego sądu międzynarodowego, służącego do osądzania jednostek, co pozwoli odzwierciedlić rozwój prawa międzynarodowego w tym zakresie.

Od momentu utworzenia MTK nie wątpi się już w kompetencję społeczności międzynarodowej do osądzania sprawców najcięższych zbrodni międzynarodowych, jednak pomimo ponad dwóch dekad istnienia Trybunału, państwa ciągle formułują wobec niego zarzuty zagrażania ich suwerenności[46].

Jurysdykcja karna państwa pozostaje najważniejszym uprawnieniem spośród podstawowych atrybutów suwerenności[47], a jej uszczuplenie wywołuje wiele kontrowersji na forum międzynarodowym i oporów ze strony państw[48].

Państwa obawiają się szczególnie wykonania jurysdykcji karnej wbrew nim, na przykład w odniesieniu do obecnego lub byłego prezydenta czy naczelnika sił zbrojnych. MTK może prowadzić postępowanie wobec urzędujących głów państw, na co pozwala art. 27, ust. 2 Statutu, stanowiący, że immunitety nie stanowią przeszkody jeśli chodzi o osądzanie jednostek za najcięższe zbrodnie[49]. To sprawia, że jurysdykcja karna trybunału w jej aspekcie personalnym może być oceniana jako zbyt szeroka[50].

Postępowanie Trybunału dotyczy jedynie obywateli państw stron Statutu lub państw, które zgodziły się na jurysdykcję Trybunału, składając deklarację o przyjęciu jurysdykcji, lub tych, których sytuacja został przedstawiona Trybunałowi w trybie rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ.

Zasada komplementarności, stanowiąca podstawę działania MTK, miała chronić państwa przed interwencją Trybunału. W myśl postanowień Statutu to państwo jest podmiotem, który w pierwszej kolejności ma wykonać jurysdykcję karną wobec sprawcy zbrodni. Trybunał miał w zamierzeniu jego twórców działać jako sąd o charakterze last resort, a więc w sytuacji, gdyby nie było innego forum do osądzenia sprawcy. W myśl postanowień art. 17 Statutu MTK, miał on działać dopiero, gdyby państwo nie podjęło się żadnej czynności w sprawie, lub gdyby jego działania byłyby nierzeczywiste (zgodnie z postanowieniami art. 17: not genuine), pozorne, wskazujące raczej na brak woli lub niezdolność do rzeczywistego osądzenia.

Przystąpienie państwa do Statutu Rzymskiego ogranicza zatem jego swobodę, ale może mieć to miejsce w przypadku braku jakichkolwiek działań państwa w celu osądzenia sprawcy zbrodni, lub gdy działania prowadzone są w sposób skutkujący ochroną sprawcy przed krajowym wymiarem sprawiedliwości, bez rzeczywistego osądzenia. Przykładowo, stałoby się tak, gdyby państwo przedłużało postępowanie karne lub stosowało środki modyfikujące odpowiedzialność karną lub sam wymiar kary. Międzynarodowy Trybunał Karny może w niektórych sytuacjach (określonych postanowieniami art. 17 Statutu) ograniczyć wykonywanie jurysdykcji karnej przez państwo, a właściwie jego swobodę w kontekście przeprowadzenia postępowania karnego, wymierzenia kary i jej realizacji. Każda amnestia, ułaskawienie, zastosowanie środków administracyjnych zamiast sankcji karnej wobec osoby, która popełniła zbrodnie międzynarodowe, może spowodować, że MTK podejmie się osądzenia sprawcy, o ile uzna przestępstwo za dostatecznie poważne.

W tym sensie istnienie MTK, mogącego przejąć krajowe postępowania, rzeczywiście stanowi ograniczenie swobody państwa. Ograniczenie takie może nastąpić także, kiedy Rada Bezpieczeństwa przekazuje Trybunałowi sytuację państwa do rozpatrzenia. Należy jednak pamiętać, że MTK przejmuje wykonanie jurysdykcji karnej tylko w sytuacjach, gdy państwo nie wykonuje jej samodzielnie lub wykonuje ją pozornie. Trybunał wkracza wówczas, gdy państwo niewłaściwie realizuje swoje zobowiązania międzynarodowe, nie osądzając sprawców najpoważniejszych zbrodni przeciw prawu międzynarodowemu, do czego jest zobowiązane[51].

W tym miejscu należy zadać pytanie, czy wykonanie jurysdykcji karnej przez Trybunał – zamiast państwa i wbrew jego woli – rzeczywiście zagraża lub ogranicza suwerenność tego państwa.

Państwo jest podmiotem we wspólnocie narodów i przez przystąpienie do Statutu MTK nie tylko legitymizuje sam Trybunał, identyfikując się z jego celami i wspierając je, ale pokazuje także, że dzieli ze wspólnotą te same ideały, wartości i cele: walkę z bezkarnością sprawców i zapobieganie popełnianiu najcięższych zbrodni wagi międzynarodowej[52].

Państwo w myśl zasady komplementarności ma pierwszeństwo w osądzaniu zbrodni, które popełniono na jego terytorium, a więc nie tylko przed jurysdykcją MTK, ale także przed innymi. Niezależnie od innych łączników jurysdykcyjnych, kompetencja karna państwa, na którego terytorium popełniono zbrodnię, ma niezaprzeczalne pierwszeństwo, co potwierdza charakter erga omnes tego zobowiązania.

W tym kontekście, zasada komplementarności i, co za tym idzie, przesłanki dopuszczalności sprawy przed MTK, określone w art. 17 Statutu, muszą być rozpatrywane jako równoważące i zabezpieczające interesy państwa i międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości (a nie jako zagrażające suwerenności państwa). Swoboda państwa w osądzaniu sprawców zbrodni (swoboda, nie suwerenność!) jest zagrożona w sytuacji, gdy państwo narusza swoje zobowiązania międzynarodowe. Wykonanie jurysdykcji karnej przez Trybunał nie ogranicza jednak w żaden sposób wykonywania przez państwo jego pozostałych, licznych kompetencji, ani nie wpływa na jego pozycję międzynarodowoprawną. Trudno więc potraktować poważnie argument o zagrożeniu suwerenności państwa, odnoszący się do związania się Statutem MTK. Należy go raczej uznać za element retoryki politycznej państw, nie zaś naukowego dyskursu.

Powołując się na koncepcję Ehrlicha, przekazanie kompetencji w odniesieniu do jurysdykcji karnej mogłoby oznaczać, że w ten sposób państwo godzi się na ograniczenie albo całościowe oddanie swej władzy innym podmiotom prawa międzynarodowego. Idąc tym tropem, należałoby uznać, że państwo staje się w ten sposób częściowo suwerenne lub wręcz niesuwerenne. Trudno jednak zgodzić się ze stwierdzeniem, że im większa liczba zobowiązań międzynarodowych, tym mniejsza suwerenność.

Współcześnie suwerenność musi być pojmowana przez pryzmat kompetencji państwa, nie liczby kompetencji – nie można wskazać na minimum kompetencji, które przesądzałyby o istnieniu suwerenności państwowej. Kompetencja państw nie może być dłużej pojmowana jako absolutna. Państwo samo się ogranicza, regulując z jednej strony swój ustrój wewnętrzny, z drugiej zaś podejmując zobowiązania międzynarodowe. Jak wskazuje Jerzy Kranz, państwa półsuwerenne to zjawisko historyczne, a „teza o ograniczonej suwerenności grozi podziałem na różne kategorie państw i zakłada istnienie państw suwerennych w 97 lub w 53 procentach”[53]. Proponuje więc, by mówić nie o ograniczeniach suwerenności, ale o ograniczeniach w wykonywaniu suwerenności, czyli w odniesieniu do wykonywania kompetencji.

Państwo jest suwerenne nie dzięki liczbie posiadanych kompetencji, ale dlatego, że jest podmiotem prawa międzynarodowego i jest za takie uznawane[54]. To prawo międzynarodowe wyznacza ramy dla suwerenności i chroni ją. Prawo międzynarodowe spełnia funkcję regulacyjną, zapewnia równość państw w kontekście ich suwerenności, ustala kompetencje, czy nawet rozstrzyga problemy kompetencyjne pomiędzy państwami. Określa zatem zakres obowiązków państw oraz zakres ich międzynarodowej odpowiedzialności.

Konsekwencją naruszania przez państwo zobowiązań międzynarodowych – w tym wypadku osądzania sprawców zbrodni – może być przejęcie jurysdykcji karnej przez MTK. Wydaje się, że choć Ehrlich nie przewidział istnienia stałego sądu karnego do osądzania jednostek, zastosowanie takiego rozwiązania mieści się w forsowanej przez niego koncepcji. Wskazywał bowiem konsekwentnie, że państwo powinno ponieść odpowiedzialność za swoje działania i zaniechania, których rezultatem jest naruszenie prawa międzynarodowego. Współcześnie zaś odpowiedzialność państwa musi być powiązana z równoczesną odpowiedzialnością karną jednostki. Dopiero współistnienie tych reżimów pozwala na kompleksowe podejście do kwestii naruszeń prawa międzynarodowego. Przejęcie jurysdykcji przez MTK nie oznacza poniesienia odpowiedzialności bezpośrednio przez państwo, które dokonało naruszenia, ale w pewnym sensie pośrednio – gdyż dotyczy odpowiedzialności jednostki, obywatela tego państwa, przed trybunałem międzynarodowym. Rozwiązanie takie wiąże się z przywróceniem równowagi w stosunkach międzynarodowych, co postulował Ehrlich, pisząc: „odchylenie musi być naprawione przez przywrócenie do pierwotnego stanu”[55]. Wykonanie jurysdykcji karnej przez Trybunał może zapewnić równowagę pomiędzy interesami szeroko rozumianego międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości (a więc interesami ofiar i Trybunału) oraz interesami państwa. Niezależnie od tego, państwo – co podkreślał Ehrlich – także powinno ponieść odpowiedzialność za dokonane naruszenie.

Zakończenie

Gdyby w dyskusji nad indywidualną odpowiedzialnością jednostki w prawie międzynarodowym korzystać z absolutystycznej definicji suwerenności – istnienie MTK nie miałoby racji bytu. Jako organizacja mogąca pod pewnymi warunkami wykonać jurysdykcję karną zamiast państwa, zatem godząca w samowładność i całowładność państwa, byłaby organicznie niezgodna z tak postrzeganą ideą suwerenności.

Ehrlich od początku kariery wiązał suwerenność z odpowiedzialnością za naruszenia. W wymiarze symbolicznym przystąpienie państwa do Statutu Rzymskiego jest niczym innym jak jego zgodą na powiązanie suwerenności z odpowiedzialnością. W tym wypadku – z odpowiedzialnością jednostki za popełnione międzynarodowe zbrodnie. Rozwój koncepcji indywidualnej odpowiedzialności karnej jednostki jest wyrazem rozwoju prawa międzynarodowego. Ehrlich dostrzegał to, uwzględniając zachodzące zmiany w kolejnych wydaniach swoich książek.

MTK nie zagraża realnie suwerenności państw. Niebezpieczeństwo to istnieje tylko w dyskursie politycznym. Przystąpienie do Statutu Trybunału, czy poddanie się jego jurysdykcji, ogranicza swobodę jedynie wówczas, gdy państwo narusza swoje międzynarodowe zobowiązania, a więc gdy nie wykazuje dobrej wiary i narusza interesy społeczności międzynarodowej. W interesie społeczności jest w takim wypadku, aby ktoś inny wykonał jurysdykcję karną. Niezależny, stały trybunał karny wychodzi tym oczekiwaniom naprzeciw.

Autorka pragnie podziękować recenzentom tomu za ich niezwykle pomocne i wnikliwe uwagi.

SZYMON ZARĘBA

SUWERENNOŚĆ I RÓWNOŚĆ PAŃSTW WEDŁUG LUDWIKA EHRLICHA A POJĘCIE SUWERENNEJ RÓWNOŚCI W PRAKTYCE ONZ

Stwierdzenie, czy i w jakim zakresie efekty badań naukowych konkretnego autora wpłynęły na dyskurs dotyczący określonej zasady albo instytucji prawnej i doprowadziły do utrwalenia określonego rozwiązania w praktyce międzynarodowej, jest zwykle bardzo trudne. O ile dana osoba nie jest przedstawicielem państwa uczestniczącego w negocjacjach projektu rezolucji czy traktatu[1], członkiem organu przygotowującego taki projekt[2] albo wręcz autorem samego projektu[3], ustalenie, że to jej poglądy stanowiły inspirację, jest zazwyczaj karkołomnym wyzwaniem. Z przyczyn dowodowych utrudnione jest niejednokrotnie nawet stwierdzenie, czy uczestnicy negocjacji albo głosowania zetknęli się z poglądami tej osoby. Wynika to między innymi z faktu, że osoby reprezentujące państwa w pracach nad rezolucjami czy traktatami sporadycznie powołują się w takich okolicznościach na opinie konkretnych badaczy, nawet jeżeli wykorzystują je podczas opracowywania stanowisk w poszczególnych sprawach.

To wszystko sprawia, że niniejszy tekst stawia sobie cel dużo skromniejszy. Jest nim udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy i w jakim stopniu prawne konsekwencje zasad suwerenności i równości państw, obecne w pracach Ludwika Ehrlicha, korespondowały treściowo z elementami analogicznej w stosunku do nich zasady suwerennej równości[4] państw-członków ONZ. Zasada ta jest zawarta w Karcie Narodów Zjednoczonych z 1945 r., a uszczegółowiona w Deklaracji zasad prawa międzynarodowego[5] uchwalonej w 1970 r., dwa lata po śmierci Ehrlicha. Pozwoli to określić, jak naukowe dociekania tego autora we wskazanej sferze prezentowały się na tle dominujących tendencji epoki.

Aby rozstrzygnąć tę kwestię, niezbędne będzie omówienie koncepcji zasady suwerennej równości z Deklaracji z 1970 r., z naciskiem na jej skutki dla stosunków międzypaństwowych. Następnie zostaną przeanalizowane prawne konsekwencje wiązane przez Ehrlicha z wyróżnianymi przez niego zasadami suwerenności i równości państw. Analiza obejmie dwa podręczniki jego autorstwa, Prawo narodów z 1927 r. i Prawo międzynarodowe z 1958 r., reprezentatywne dla głównych okresów jego twórczości naukowej, lwowskiego i krakowskiego[6]. Omówieniu tych koncepcji będzie towarzyszyć przegląd podobieństw i różnic między podejściem zaprezentowanym w Deklaracji i w pracach polskiego naukowca. W zakończeniu nastąpi podsumowanie dotychczasowych wniosków i zostanie prześledzona zmiana stanowiska Ludwika Ehrlicha na przestrzeni lat.

Zasada suwerennej równości państw w Deklaracji zasad prawa międzynarodowego z 1970 r.

Zasada suwerennej równości pojawiła się po raz pierwszy w oficjalnym dyskursie międzynarodowym w deklaracji czterech mocarstw (deklaracji moskiewskiej), przyjętej przez Chiny, Rosję, USA i Wielką Brytanię w październiku 1943 r. w Moskwie. W tym dokumencie została określona jako fundament planowanej organizacji międzynarodowej, która miałaby zapewnić utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa po zakończeniu II wojny światowej[7] – późniejszej Organizacji Narodów Zjednoczonych. W podpisanym w czerwcu 1945 r. statucie ONZ, Karcie Narodów Zjednoczonych, rzeczywiście znalazły się dwa odniesienia do tej zasady, w art. 2 ust. 1 i art. 78. Z obu wynikało właściwie to samo – że stosunki między członkami ONZ powinny opierać się na poszanowaniu zasady suwerennej równości[8].

W Karcie zabrakło jednak wyjaśnienia, jakie konkretne skutki miał pociągać za sobą ten obowiązek[9]. Kwestię jego doprecyzowania podjęto w VI Komitecie (Prawnym) Zgromadzenia Ogólnego ONZ dopiero na przełomie 1960 i 1961 r., głównie pod wpływem przedstawicieli państw nowo niepodległych. W 1963 r. Zgromadzenie powołało specjalny komitet, któremu powierzono ustalenie treści wybranych zasad zawartych w Karcie Narodów Zjednoczonych, w tym właśnie zasady suwerennej równości. Komitet odbył sześć sesji w latach 1964–1970[10], przy czym konsensus co do treści omawianej zasady w takim kształcie, w jakim znalazła się ostatecznie w rezolucji, udało się osiągnąć już podczas pierwszej sesji, w 1964 r.[11] Efektem prac specjalnego komitetu był projekt rezolucji, który został ostatecznie przyjęty w 1970 r. przez Zgromadzenie Ogólne ONZ[12] w postaci Deklaracji zasad prawa międzynarodowego[13].

Zawarta w Deklaracji „zasada suwerennej równości państw” jest jedną z siedmiu głównych zasad, które stanowią podstawę przyjaznych stosunków i współdziałania między państwami oraz przyczyniają się do realizacji celów ONZ. Sposób, w jaki ujęto te zasady, może sugerować, że zdaniem Zgromadzenia Ogólnego wynikały one ze zwyczajowego prawa międzynarodowego, chociaż w tekście rezolucji brak jakiejkolwiek wzmianki na ten temat. W literaturze dość często można też spotkać opinię, że Deklaracja z 1970 r., dzięki akceptacji wszystkich członków ONZ, uzyskała status interpretacji autentycznej Karty Narodów Zjednoczonych[14].

Tym, co odróżnia zasadę suwerennej równości od pozostałych zasad wymienionych w rezolucji jest fakt, że w tekście dokumentu dość szczegółowo wyliczono jej elementy. Są to:

a) równość wszystkich państw wobec prawa (oznaczająca równe prawa i obowiązki oraz równe członkostwo w społeczności międzynarodowej niezależnie od różnic gospodarczych, społecznych, politycznych i innych);

b) możliwość korzystania przez każde państwo z praw związanych z pełną suwerennością;

c) obowiązek szanowania podmiotowości innego państwa;

d) nienaruszalność integralności terytorialnej i niezależności politycznej (niepodległości) państwa;

e) prawo swobodnego wyboru i rozwoju własnego systemu politycznego, społecznego, gospodarczego i kulturalnego;

f) obowiązek stosowania się w dobrej wierze do zobowiązań międzynarodowych i pokojowego współżycia z innymi państwami[15].

Wykładnia językowa tekstu rezolucji nie pozostawia wątpliwości, że katalog elementów zasady suwerennej równości ma charakter przykładowy i otwarty. Taki wniosek można wyciągnąć z zastosowanych zwrotów „w szczególności” (in particular, en particulier) i „obejmuje” (includes, comprend), które jednoznacznie wskazują, że skutki prawne wywodzone z tej zasady nie ograniczają się do wymienionych sześciu punktów[16]. Paradoksalnie ten fakt jest jednak właściwie pomijany w literaturze[17]. Z rezolucji można wyciągnąć ponadto wniosek, że zasada suwerennej równości powinna stanowić także podstawę współdziałania państw-członków ONZ w sferze gospodarczej, społecznej, kulturalnej, technicznej i handlowej, oraz pokojowego załatwiania sporów, które powstają między nimi[18].

Podejście do zagadnienia suwerenności i równości państw – okres lwowski

W Prawie narodów, pierwszym podręczniku prawa międzynarodowego, wydanym nakładem księgarni S. Jakubowskiego we Lwowie w 1927 r.[19], Ludwik Ehrlich w dość wąskim zakresie poruszał zagadnienie skutków suwerenności i równości państw. Rozważania na ten temat przedstawił głównie w podrozdziale dotyczącym praw zasadniczych państw – takich, których wzajemne poszanowanie przez wszystkie państwa uważał za niezbędne dla istnienia społeczności międzypaństwowej[20]. Omawiając koncepcję praw zasadniczych, Ehrlich wyraźnie odwoływał się do klasyfikacji opracowanej przez Paula Fauchille’a[21]. Na jego rozważania miały prawdopodobnie także wpływ powstające od końca XIX w. projekty kodyfikacji tych praw, w tym zwłaszcza Zasady prawa międzynarodowego, przyjęte przez budapeszteński kongres pokojowy w 1896 r., Deklaracja praw i obowiązków państw Amerykańskiego Instytutu Prawa Międzynarodowego z 1916 r., a także dyskusje toczące się w Instytucie Prawa Międzynarodowego i Stowarzyszeniu Prawa Międzynarodowego w latach 20. XX w.[22]

Za francuskim badaczem Ehrlich wskazywał „prawo istnienia”[23] jako najbardziej podstawowe prawo każdego państwa, wywodząc z niego dwa inne, nie mniej ogólne:

1. do „zachowania się”, czyli troski o swoje istnienie i 

2. „do wolności”[24].

Z tymi prawami Ehrlich powiązał następne. I tak z prawa do „zachowania się” wywodził:

1.1. prawo do „doskonalenia się”, czyli m.in. rozwoju gospodarczego, wykorzystywania bogactw naturalnych, wspierania kultury, sztuki i nauki, regulacji kwestii migracyjnych,

1.2. prawo do „bronienia się”, oznaczające uprawnienie państwa do przeciwdziałania naruszaniu jego praw i dochodzenia odszkodowania za wyrządzone mu krzywdy, oraz

1.3. prawo do „bezpieczeństwa”, tj. m.in. do przygotowywania obrony, zawierania umów gwarantujących jego całość i niezawisłość czy też karania szpiegostwa.

Z kolei za logiczną konsekwencję posiadania przez państwo prawa „do wolności” Ehrlich uważał z kolei przysługiwanie mu praw:

2.1. do „niezawisłości” oraz

2.2. do „suwerenności”[25].

Z prawem do „niezawisłości” Ehrlich łączył, za Fauchillem:

2.1.1. prawo do „równości” (obejmujące m.in. domniemanie formalnej równości głosu państw w różnego rodzaju głosowaniach i równych praw wynikających z umów i międzynarodowego prawa zwyczajowego, równość proceduralną wynikającą z zasad protokołu dyplomatycznego, zasadę par in parem non habet imperium)[26],

2.1.2. prawo do „wzajemnego szacunku” (prawo do ochrony przedstawicieli państwa, jego flagi i godła oraz poszanowania przywilejów dyplomatycznych przez inne państwo oraz analogiczny obowiązek po jego stronie),

2.1.3. „prawo legacji” (czynne i bierne),

2.1.4. prawo do „zawierania traktatów międzynarodowych” i 

2.1.5. prawo do „wolności [utrzymywania] stosunków handlowych”[27].

Natomiast z prawa do „suwerenności” wywodził trzy prawa składowe:

2.2.1. do „administracji wewnętrznej”,

2.2.2. do „ustawodawstwa” i 

2.2.3. do „sądownictwa”[28].

Trzy ostatnie prawa Ehrlich obejmował, w innym miejscu, wspólnym mianem prawa do „urządzania stosunków na własnym terytorium”. Jako jego granice wskazywał bezpieczeństwo innych państw i niedopuszczalność dyktowania im ich ustroju wewnętrznego[29].

Jak wynika z przedstawionego omówienia, już w stosunkowo wczesnej pracy, jaką było Prawo narodów, znalazły się koncepcje treściowo zbliżone do tych, które w przyjętej w 1970 r. deklaracji Zgromadzenia Ogólnego wywiedziono z zasady suwerennej równości zawartej w Karcie Narodów Zjednoczonych[30]. Wśród wyraźnych podobieństw należy po pierwsze wskazać ścisłe korespondowanie praw do „doskonalenia się” i do „urządzania stosunków na własnym terytorium” z przewidzianą później w Deklaracji z 1970 r. możliwością korzystania przez każde państwo z praw związanych z pełną suwerennością i prawem do swobodnego rozwoju własnego systemu politycznego, społecznego, gospodarczego i kulturalnego (pkt b i e). Trudno także nie dostrzec jednoznacznych związków między wyróżnionym przez Ehrlicha prawem do „równości” a równością państw wobec prawa przewidzianą w Deklaracji (pkt a). Wreszcie za godne uwagi należy uznać wyodrębnienie przez autora Prawa narodów prawa do „wzajemnego szacunku”, które można utożsamić z wyrażonym w Deklaracji zasad prawa międzynarodowego obowiązkiem szanowania podmiotowości innego państwa (pkt c).

Analogii można doszukiwać się ponadto między zidentyfikowanymi przez Ehrlicha prawami do „zachowania się”, „bezpieczeństwa” i „urządzania stosunków na własnym terytorium” a przewidzianym w Deklaracji (pkt d) obowiązkiem poszanowania integralności terytorialnej i niepodległości innych państw. Ze względu na stosunkowo lakoniczne ujęcie tych praw w podręczniku z 1927 r., trudno jednak przesądzić, w jak dużym stopniu te koncepcje były zbieżne. Należy przy tym zauważyć, że w rozważaniach Ehrlicha wyraźnie brakowało odniesienia do terytorialnego aspektu państwowości, nacisk został natomiast położony na konieczność poszanowania politycznej niezależności państwa. Jednocześnie w jego koncepcji praw zasadniczych jako całości brak było odniesienia do zagadnienia wykonywania w dobrej wierze zobowiązań międzynarodowych i pokojowego współżycia państw. Dość symptomatyczne milczenie w tej drugiej kwestii można, jak się zdaje, tłumaczyć tym, że w momencie wydania podręcznika dopiero kształtowała się koncepcja generalnego zakazu uciekania się do wojny jako metody rozstrzygania sporów w stosunkach między państwami. Po raz pierwszy został on wyrażony w traktacie w pakcie Brianda-Kellogga, podpisanym w połowie 1928 r., który wszedł w życie w połowie 1929 r.

Koncepcja Ludwika Ehrlicha dotycząca praw zasadniczych państw obejmowała więc z pewnością cztery spośród sześciu elementów zasady suwerennej równości wskazanych później w Deklaracji z 1970 r. (pkt a, b, c, e), a częściowo także piąty (pkt d). Dużo skromniej wyglądałoby jednak to podsumowanie, gdyby wziąć pod uwagę tylko konsekwencje, które autor Prawa narodów powiązał, przynajmniej pośrednio, z prawami do suwerenności i równości. Z samej suwerenności Ehrlich wywodził bowiem wyłącznie możliwość swobodnego kształtowania stosunków wewnętrznych w państwie i korzystania z praw związanych z suwerennością (pkt b i e Deklaracji), a z równości – równość praw i obowiązków oraz pozycji wszystkich państw w społeczności międzynarodowej (pkt a). Przy bardziej rygorystycznym ujęciu, poza zakresem praw stanowiących – według Ehrlicha – konsekwencję praw do suwerenności i równości, znajdowałaby się więc aż połowa elementów zasady suwerennej równości spośród wyróżnionych w Deklaracji zasad prawa międzynarodowego.

Zmiana podejścia do suwerenności i równości – okres krakowski

Ostatnia wersja podręcznika Ludwika Ehrlicha, wydana w 1958 r. nakładem Państwowego Wydawnictwa Naukowego i zatytułowana już Prawo międzynarodowe, powstawała w zupełnie innych okolicznościach. Od kilkunastu lat funkcjonowała Organizacja Narodów Zjednoczonych, a w dyskursie naukowym stosunkowo istotną rolę odgrywał projekt Deklaracji praw i obowiązków państw, opracowany w 1949 r. przez Komisję Prawa Międzynarodowego ONZ i przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne[31]. Wprawdzie nie uzyskał on ostatecznie nawet formy deklaracji, a tym bardziej traktatu, ale dla wielu badaczy stał się ważnym punktem odniesienia[32].

W nowej wersji podręcznika Ehrlich wskazywał – podobnie jak poprzednio – że prawa zasadnicze wynikają z przynależności państw do społeczności międzypaństwowej i umożliwiają im wzajemne współistnienie[33]. Inaczej niż dotychczas, wyraźnie utożsamił jednak członkostwo w społeczności międzynarodowej z korzystaniem z suwerenności i posiadaniem przez państwo podmiotowości międzynarodowej[34]. Brak więc było tym razem wyraźnego rozgraniczenia między nimi. W ten sposób Ehrlich przeniósł ideę suwerenności na wyższy poziom: zamiast wywodzić z niej jedynie niektóre prawa zasadnicze, jak w podręczniku z 1927 r., potraktował ją jako niezbędny warunek podporządkowania państwa prawu międzynarodowemu jako takiemu. Suwerenność stała się dla niego podstawą praw i obowiązków państwa oraz objęcia go kluczowymi zasadami prawa międzynarodowego[35].

Ta pozornie drobna zmiana poważnie wpłynęła na konsekwencje wyprowadzone przez Ehrlicha z suwerenności państwowej. Oprócz praw zasadniczych, o których będzie mowa za chwilę, w podręczniku z 1958 r. powiązał z nią ściśle także zasadę dobrej wiary, którą określił jako podstawową zasadę systemu międzynarodowego[36]. W jego ujęciu miała ona oznaczać, że każda norma prawa międzynarodowego obowiązuje państwo tylko, jeżeli ono ją przyjmie – albo w sposób wyraźny, albo dorozumiany – a każde państwo ma obowiązek szanowania sfery prawnej innego państwa, tj. jego interesów chronionych przez prawo międzynarodowe, jego praw podmiotowych[37]. Wynikało z tego pięć dalszych praw i zasad[38]:

a) „prawo do istnienia” (państwo ma prawo chronić własną podmiotowość i z niej korzystać, a inne państwa nie mogą dążyć do zniszczenia jego bytu)[39],

b) „zasada interpretacji w duchu dobrej wiary” („każde zobowiązanie przyjęte przez państwo wobec innego należy rozumieć w sposób odpowiadający rzeczywistej zgodnej woli stron w chwili powstania tego zobowiązania”)[40],

c) „zasada umożliwienia wykonania” (każde prawo posiadane przez państwo obejmuje także to, co jest konieczne do jego urzeczywistnienia)[41],

d) „zasada proporcjonalności” (zobowiązanie przyjęte przez państwo istnieje tylko w „rozmiarach koniecznych do jego spełnienia”)[42], oraz

e) „zasada równości”, tj. „wzajemności” (rozumiana jako równość podstawowych praw wynikających z członkostwa w społeczności międzynarodowej, domniemanie, że żadne państwo nie ma obowiązku spełnienia wobec drugiego zobowiązania, jeżeli to drugie nie spełnia analogicznego zobowiązania wobec niego i niedopuszczalność arbitralnego naruszania praw państw słabszych, a także konieczność poszanowania godności drugiego państwa i domniemanie przemawiające przeciwko dopuszczalności sądzenia jednego państwa przez drugie, tj. par in parem non habet imperium[43]).

Pierwsza z wymienionych konsekwencji zasady dobrej wiary – „prawo do istnienia” – została uznana przez Ehrlicha (podobnie jak w poprzednim wydaniu podręcznika) za najbardziej podstawowe prawo zasadnicze, z którego wynikały wszystkie inne[44]. To pozwala wyciągnąć wniosek, że w krakowskim okresie twórczości wszystkie wyróżniane przez niego prawa tego rodzaju miały ostatecznie źródło w suwerenności państwowej. Należy jednocześnie odnotować, że w nowej wersji podręcznika Ehrlich przekształcił przyjętą poprzednio strukturę praw zasadniczych. Z prawa do istnienia wynikały bezpośrednio w tym ujęciu trzy inne:

1. prawo do „zachowania terytorium” („istnienia w obecnych granicach”)[45],

2. prawo do „urządzania stosunków na własnym terytorium” (generalnie korespondujące z jednym z dwóch wyróżnianych przez niego elementów składowych suwerenności, tj. całowładnością)[46] i 

3. „prawa dotyczące stosunków z innymi państwami” (ułatwiające współżycie między państwami).

Ludwik Ehrlich właściwie nie omawiał szerzej pierwszego z tych praw. Drugie – prawo do „urządzania stosunków na własnym terytorium” – rozumiał natomiast z jednej strony jako swobodę działania państwa w sferach objętych jego kompetencją wewnętrzną, a z drugiej – jako zakaz wykonywania władzy na terytorium innego państwa bez jego zgody, w tym zakaz ingerencji w sprawy wewnętrzne i ustrój[47]. Dlatego jako jego części składowe wskazywał:

2.1. prawo do swobodnego organizowania stosunków wewnętrznych (możliwość rozwoju gospodarczego, wspierania kultury, sztuki i nauki, regulacji imigracji i emigracji, wykorzystania bogactw naturalnych[48] oraz wyciągania wobec podległych państwu jednostek konsekwencji ze zdarzeń, które nastąpiły poza jego terytorium, np. na statkach pod jego banderą) i 

2.2. zakaz interwencji w sprawy wewnętrzne innego państwa (w tym prowadzenia propagandy przeciwko drugiemu państwu oraz mieszania się w jego spory z innym państwem wbrew jego woli)[49].

Z kolei wśród „praw dotyczących stosunków z innymi państwami” autor Prawa międzynarodowego widział:

3.1. prawo legacji,

3.2. prawo do „zawierania traktatów międzynarodowych”,

3.3. prawo do „wyrażania woli państwa wobec innych państw przez własne organy”,

3.4. prawo do „wzajemnego szacunku” (rozumiane jako obowiązek przestrzegania reguł protokolarnych i poszanowania sfery prawnej innego państwa[50]),

3.5. prawo do „wolności stosunków handlowych”,

3.6 prawo do „samoobrony” oraz

3.7. prawo do „pociągania do odpowiedzialności za krzywdy” (tj. pociągania do odpowiedzialności międzynarodowej podmiotów naruszających prawa państwa)[51].

Porównanie powojennego sposobu interpretacji pojęcia suwerenności i treści praw zasadniczych państw przez L. Ehrlicha ze sposobem, w jaki ujęto konsekwencje zasady suwerennej równości w Deklaracji zasad prawa międzynarodowego, ponownie wykazuje szereg podobieństw. Jako pierwszą należy wskazać zbieżność między „zasadą równości” – której omówieniu Ehrlich poświęcił w nowej wersji podręcznika zdecydowanie więcej miejsca niż wcześniej – a równością państw wobec prawa wyrażoną w Deklaracji z 1970 r. (pkt a)[52]. W Prawie narodów z 1958 r. została wyraźnie uwzględniona również przewidziana później w Deklaracji możliwość korzystania przez każde państwo z praw związanych z pełną suwerennością (pkt b). W aspekcie negatywnym można się jej doszukiwać w Ehrlichowskiej „zasadzie dobrej wiary”, która zakładała, że suwerenności państwa nie można ograniczać bez jego zgody. W aspekcie pozytywnym z kolei – w „prawach dotyczących stosunków z innymi państwami”, a także prawie do „urządzania stosunków na własnym terytorium” i wynikającym z niego prawie do swobodnego organizowania stosunków wewnętrznych, zakładających łącznie możliwość bardzo szerokiego korzystania przez państwo z suwerenności. Dwa ostatnie uprawnienia należy zarazem uznać za spójne treściowo z prawem swobodnego wyboru i rozwoju własnego systemu politycznego, społecznego, gospodarczego i kulturalnego, przewidzianym w Deklaracji zasad prawa międzynarodowego (pkt e). Z kolei jako odpowiedniki obecnego w Deklaracji obowiązku szanowania podmiotowości innego państwa (pkt c) należy wskazać prawo do „wzajemnego szacunku” oraz część wyróżnianych przez Ehrlicha elementów „zasady równości”, w tym zwłaszcza konieczność poszanowania godności innego państwa oraz zasadę, że państwo nie może odpowiadać przed sądami krajowymi innego państwa. Oczywistych zbieżności koncepcyjnych można doszukać się też między wyrażoną w Deklaracji z 1970 r. nienaruszalnością integralności terytorialnej i politycznej niezależności państwa (pkt d) a postulowanymi przez Ehrlicha prawami „do istnienia” i do „zachowania terytorium” (pociągającymi za sobą obowiązek zaniechania dążeń do zniszczenia bytu innego państwa), a także prawem do „samoobrony” i prawem do „urządzania stosunków na własnym terytorium”, w tym zwłaszcza wyraźnym zakazem interwencji w sprawy wewnętrzne. Wreszcie nietrudno doszukać się w podręczniku z 1958 r. szeregu praw zasadniczych korespondujących z obowiązkiem stosowania się w dobrej wierze do zobowiązań międzynarodowych i pokojowego współżycia z innymi państwami (pkt f). Należy do nich zaliczyć przede wszystkim zasady „dobrej wiary”, „interpretacji w duchu dobrej wiary”, „umożliwienia wykonania” i „proporcjonalności” (regulujące sposób interpretacji i realizacji ciążących na państwach obowiązków wynikających z prawa międzynarodowego i ich uprawnień), a ponadto „prawa do istnienia” i do „urządzania stosunków na własnym terytorium”, oczywiście w ich Ehrlichowskim rozumieniu.

Jak zasygnalizowano na początku, ujęcie suwerenności jako podstawy związania państwa prawem międzynarodowym (w podręczniku z 1958 r.) sprawiło, że wszystkie prawa i zasady analizowane następnie przez Ehrlicha można uważać za czerpiące źródło z suwerenności państwowej[53]. Pokrywały się one zasadniczo ze wszystkimi elementami zasady suwerennej równości wymienionymi w pkt a–f Deklaracji zasad prawa międzynarodowego. Momentami podejście Ehrlicha było nawet szersze, a przynajmniej bardziej szczegółowe niż przedstawicieli państw, którzy opracowywali projekt Deklaracji – np. co do elementów zasady dobrej wiary, konsekwencji zasady równości albo praw państw związanych z pełną suwerennością. Jednocześnie z drugim elementem składowym suwerennej równości, czyli równością, Ehrlich w nowej wersji podręcznika powiązał nie tylko równość wobec prawa (jak w 1927 r.), ale także konieczność poszanowania podmiotowości innego państwa (pkt a i c Deklaracji z 1970 r.).

Wnioski

Przeprowadzona analiza wskazuje, że już prawa zasadnicze zidentyfikowane przez Ludwika Ehrlicha w podręczniku z 1927 r. w dużym stopniu pokrywały się treściowo z elementami zasady suwerennej równości, wyszczególnionymi w Deklaracji Zasad Prawa Międzynarodowego przyjętej w 1970 r. przez Zgromadzenie Ogólne ONZ. Należy jednak podkreślić, że za źródło przeważającej większości tych praw autor Prawa narodów nie uważał wówczas przysługujących każdemu państwu suwerenności i równości, ale prawo do istnienia. Wyraźnie naśladował w tym względzie Fauchille’a, do którego koncepcji szeroko się odwoływał.

W ostatniej wersji podręcznika, opublikowanej w 1958 r., długo po zakończeniu II wojny światowej i wejściu w życie Karty Narodów Zjednoczonych, można zaobserwować poważne zmiany koncepcyjne. Mimo że katalog praw spójnych z elementami zasady suwerennej równości z Deklaracji z 1970 r. nie poszerzył się znacząco – bo już wcześniej był stosunkowo szeroki – w nowej wersji wszystkie te prawa zostały bezpośrednio powiązane z suwerennością i od niej uzależnione. Istotną różnicą w stosunku do poprzedniej wersji (z 1927 r.) było także ujęcie „zasady dobrej wiary” oraz zasad wynikających z niej, a odnoszących się do interpretacji praw i obowiązków państw, jako konsekwencji suwerenności państwowej. W ten sposób w podejściu Ehrlicha do zasadniczych praw i obowiązków państw znalazła odzwierciedlenie wyrażona później w Deklaracji z 1970 r. idea, że z suwerennej równości państw wynika także obowiązek stosowania się w dobrej wierze do zobowiązań międzynarodowych.

Można więc stwierdzić, że na kilkanaście lat przed uchwaleniem przez Zgromadzenie Ogólne Deklaracji z 1970 r. Ehrlichowska koncepcja praw i obowiązków państw wynikających z suwerenności państwowej wykazywała wyraźne podobieństwo treściowe do konsekwencji wywiedzionych później przez ONZ z zasady suwerennej równości. To dowodzi, że twórczość Ludwika Ehrlicha w omawianej materii mieściła się w głównym nurcie intelektualnym epoki, a jego przemyślenia nie odbiegały od dominujących trendów. Odmiennie rzecz się miała np. w odniesieniu do podmiotowości międzynarodowej, której odmawiał podmiotom innym niż państwa, co już pod koniec lat 50. XX w. było stanowiskiem mocno zachowawczym[54].

RAFAŁ TARNOGÓRSKI

ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI PRZEZ POLSKĘ (IUS POSTLIMINII) W UJĘCIU LUDWIKA EHRLICHA. REKONSTRUKCJA IDEI

I.

Po upadku państwa polskiego w wyniku rozbiorów walka o niepodległość stała się ważnym czynnikiem kształtującym tożsamość narodową i determinującym działania polityczne i zbrojne na obszarach byłej Rzeczypospolitej i na emigracji. Rozbiory Polski przypadły na czas przełomu i zmian społeczno-politycznych spowodowanych przez rewolucję francuską (1789–1794). Dzięki temu nowoczesna kategoria narodu uzyskała realny byt polityczny jako niezależny od władcy nośnik suwerenności. Do głosu zaczęły dochodzić także inne postępowe idee zmieniające prawo międzynarodowe: nieinterwencja i nienaruszalność granic, formalna równość państw, zakaz tajnych umów, wolność mórz i rzek międzynarodowych. Lata zaborów nie były okresem stagnacji – w zaborze rosyjskim, skupiającym największą część ziem i ludności byłej Rzeczypospolitej, dochodziło do walk zbrojnych znanych pod nazwą powstań narodowych.

W 1918 r. Druga Rzeczpospolita u zarania niepodległości stanęła przed problemem natury tożsamościowej, jednak o implikacjach prawnomiędzynarodowych. Ostatni król Polski abdykował w epoce monarchii, odrodzony kraj wracał na mapy po ogłoszeniu „ogólnych zasad pokojowych, głoszonych przez prezydenta Stanów Zjednoczonych”[1]. Czy był tym samym organizmem państwowym co Pierwsza Rzeczpospolita (podmiotem identycznym) czy nowym podmiotem prawnomiędzynarodowym? Z perspektywy współczesnej problem ten tylko z pozoru ma znaczenie historyczne[2]. Podnoszenie w przestrzeni publicznej zagadnienia ciągłości państwa wskazuje, że kwestie te nie mają znaczenia wyłącznie jurydycznego[3], ale także polityczne[4], co odnosi się również do okresu po II wojnie światowej (Polska Ludowa). Dotyczy to nie tylko Polski – po odzyskaniu niepodległości w latach 90. XX w. państwa bałtyckie stanęły na stanowisku, że nastąpiło zakończenie okupacji ich terytoriów, a nie secesja z ZSRR. Ogłosiły, że kontynuują państwowość przedwojennych republik oraz ich zobowiązania międzynarodowe. Nie uznały się za sukcesorów ZSRR, w związku z czym nie przejęły długów po jego rozpadzie. W doktrynie wskazuje się, że jest to przykład na współczesne wykorzystanie zasady ius postliminii[5]. Instytucja ta, zaczerpnięta z prawa rzymskiego i opisująca sytuację obywatela powracającego z niewoli wojennej, znalazła zastosowanie na gruncie prawa międzynarodowego w stosunku do państw, które powracają do istnienia po ustaniu narzuconej siłą inkorporacji. Co ważne – nie tworzą nowego podmiotu prawa międzynarodowego, lecz przywracają upadły, nawet w zmienionej formie ustrojowej (upadła monarchia – powstała republika).

Szczególnie widocznym przykładem obecności w przestrzeni publicznej idei odrodzenia państwa – a nie jego ufundowania na nowo – jest nomenklatura. Współczesna ustawa o ustanowieniu Narodowego Święta Niepodległości z 15 lutego 1989 r. statuuje, że „Dla upamiętnienia rocznicy odzyskania przez Naród Polski niepodległego bytu państwowego [...]”[6]. Kwalifikacja statusu prawnomiędzynarodowego II Rzeczypospolitej oddziałuje zatem nawet na sferę językową – gros literatury naukowej (historycznej, ale także prawniczej, gdy analizie nie jest poddawany status prawnomiędzynarodowy[7]) i zdecydowana większość popularnej oraz publicystyki posługują się wyrażeniami „odzyskanie” i „odrodzenie”, a nie „powstanie” czy „ufundowanie”[8].

II.

Za ojca (lub najbardziej prominentnego przedstawiciela) doktryny o restytucji państwa polskiego uznaje się profesora Ludwika Ehrlicha, za jego głównego adwersarza – profesora Cezarego Berezowskiego[9]. Przedstawiciele polskiej doktryny prawnomiędzynarodowej podzielili się na dwa obozy – zwolenników koncepcji restytucji państwa przedrozbiorowego oraz tezy o nowym państwie. Od miejsca pracy swoich głównych przedstawicieli potocznie określano te dwa podejścia mianem szkół lwowskiej i warszawskiej. Ludwik Ehrlich (z Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie) wyłożył poglądy – bardzo zwięźle – przede wszystkim w podręczniku swojego autorstwa, Cezary Berezowski (Uniwersytet Warszawski) wydał odrębną monografię[10].

Dlaczego to Ehrlich uznawany jest za czołowego przedstawiciela poglądu restytucyjnego, skoro podobnie twierdził Michał Rostworowski, a najbardziej obszernie – Stanisław Hubert, który także poświęcił tematowi całą monografię[11]? Michał Rostworowski został sędzią Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej, poświęcając się orzecznictwu międzynarodowemu[12]. W przypadku Stanisława Huberta odpowiedź może spoczywać w większym autorytecie naukowym, którym cieszył się Ehrlich (Hubert był jego asystentem), ale także w charakterze osobistej relacji pomiędzy nimi, którą można scharakteryzować jako „mistrz–uczeń”. Pisał o tym we wspomnieniach Stanisław E. Nahlik[13]. Autor niniejszego artykułu miał o tym okazję przekonać się także podczas rozmowy z synem profesora Ludwika Ehrlicha, Andrzejem, który podkreślał, że właśnie Stanisława Huberta spośród polskich prawników zajmujących się prawem międzynarodowym Ehrlich cenił najwyżej. Innymi słowy, można przypuszczać, że duża część poglądów wyrażonych przez Huberta to uzupełnienie lub rozwinięcie tez Ehrlicha. W swojej monografii Hubert często przytacza tezy Ehrlicha i nie poddaje ich krytyce. Przywołuje nie tylko jego podręcznik, ale także wykłady z lat 1929–1937[14]: „W doktrynie naukowej poparł to stanowisko [restytucji państwa] teoretycznym uzasadnieniem prof. Ehrlich, który tak w publikacjach jak w wykładach uniwersyteckich uzasadniał tezę restytucji Rzeczypospolitej w listopadzie 1918 roku”[15].

Kolejną przyczyną pierwszeństwa Ehrlicha może być fakt, że książka Huberta ukazała się stosunkowo późno (w 1937 r.), a wybuch II wojny odsunął na dalszy plan kwestię prymatu w sporze o charakter prawny odrodzenia Polski w 1918 r. Sytuacja polityczna Polski po 1945 r. stawiała przed prawnikami inne, bardziej aktualne wyzwania (np. problem przesunięcia granic).

Jak wspomniano, poglądy na temat przywrócenia państwowości w 1918 r. Ehrlich wyłożył syntetycznie. W wydaniu drugim podręcznika Prawo narodów, z 1932 r., poświęca tej tematyce część rozdziału XXIV – Stosunki między podmiotami prawa narodów odnośnie do terytoriów podlegających ich suwerenności, odpowiednio paragrafy 209, s. 300 (Ius postliminii) i 210 (Ius postliminii a państwo polskie), s. 301–304. Określa tam ius postliminii jako „powrót, w pewnych granicach, stosunków prawnych odnośnie do terytorium [...] lub w prawie wewnętrznym obowiązującym na nim, jeśli terytorium to pozostawało czasowo, wskutek przemocy, pod władzą państwa wykonującego tę przemoc, a następnie suwerenność nad nim znów wykonuje państwo, którego suwerenności przed nastaniem tej przemocy terytorium to podlegało”. Do tematyki zastosowania na gruncie polskim tej doktryny przechodzi jednym zdaniem: „Zastosowanie doktryny postliminii do państwa polskiego wydaje się naturalne” (s. 301), następnie, odnotowując sygnalnie odmienne stanowiska Zygmunta Cybichowskiego i Berezowskiego, podkreśla, że rok 1918 oznaczał odzyskanie wcześniej przysługującego Polsce stanowiska pełnoprawnego podmiotu prawa narodów, a nie powstanie nowego państwa. Na potwierdzenie swej tezy przytoczył także orzeczenia polskich sądów[16].

Przedwojenna rozbieżność stanowisk straciła co prawda na aktualności, ale nie zanikła po 1945 r. Adwersarze powtórzyli swoje poglądy, jednak nie rozbudowując znacząco argumentacji, a uzupełniając ją i unikając polemiki ze stanowiskiem przeciwnym[17]. W czwartym wydaniu podręcznika, już pod nazwą Prawo międzynarodowe, zmieniły się w strukturze wykładu miejsca fragmentu o Ius postliminii (paragraf 112) i następującego po nim Ius postliminii a państwo polskie (paragraf 113). Znalazły się one w rozdziale XI: Początek i koniec podmiotowości prawa międzynarodowego. Uznanie[18]. Z punktu widzenia tezy o tożsamości poglądów Ehrlicha i Huberta znaczące były uzupełnienia dokonane przez Ehrlicha, przywołujące bezpośrednio pracę asystenta: „Jak wykazał Hubert na podstawie bardzo dokładnych studiów...”, „Na podstawie szczegółowego zbadania historii doktryn oraz toku wydarzeń i wywodów prawnych stwierdził to ponownie Hubert”[19]. Można zatem przyjąć, że argumentacja przedstawiona przez Huberta w 1937 r. reprezentatywnie odzwierciedlała poglądy restytucjonistów. Sprowadzała się ona do następujących konkluzji:

– Identyczność państwa. Rzeczpospolita przedrozbiorowa i Rzeczpospolita Polska po 1918 r. to ta sama organizacja prawnopolityczna i ten sam podmiot prawnomiędzynarodowy.

– Jaskrawe naruszenia prawa międzynarodowego przez państwa zaborcze w postaci rozbiorów. Upadek i rozbiory Rzeczypospolitej były sprzeczne z prawem międzynarodowym epoki (druga poł. XVIII w.).

– Dążenia do odzyskania niepodległości, które skutecznie przerywały czas przedawnienia. Państwa zaborcze musiały stale sprawować kontrolę przy użyciu siły, „tak, że nie można mówić o spokojnym posiadaniu terytoriów nielegalnie nabytych”.

– Zasada nieuznawania. Społeczność międzynarodowa w rozmaity sposób wykazywała, że nie uznała rozbiorów Polski za trwałą podstawę stosunków międzynarodowych w tej części Europy.

– Tożsamość odrodzonego państwa. Praktyka wskazuje, że Rzeczpospolita od samego początku funkcjonowała na zasadzie nawiązania do przedrozbiorowej organizacji prawnopolitycznej[20].

III.

Rozważania dotyczące charakteru powstania (odrodzenia) państwa polskiego nie miały tylko wymiaru teoretycznego, na co zwracał uwagę Ehrlich, uzasadniając swoje stanowisko orzecznictwem. Ponowne wejście państwa polskiego w obrót prawny stanowiło problem praktyczny, z którym musiała się zmierzyć judykatura. Pomimo rozwinięcia się w XIX w. zasad prawnych dotyczących instytucji uznania (strony wojującej, państwa, rządu), nadal pozostawało w mocy twierdzenie de Vattela, że społeczność międzynarodową stanowią wyłącznie państwa suwerenne[21]. Z tym stanowiskiem musiano zmierzyć się przy próbach argumentowania nielegalności zaborów. Próbowano dowodzić ich bezprawności, szukając uzasadnienia w opinii uznającej w nich zbrodnię na prawie narodów[22]. Tym śladem podążyła polska judykatura w okresie międzywojennym. Polski Sąd Najwyższy expressis verbis argumentował, że państwo polskie nigdy nie przestało istnieć[23]. Nie zaprzeczając faktowi rozbiorów, ani wykonywaniu władztwa przez mocarstwa na terytorium polskim, SN w orzeczeniach zaproponował konstrukcję domniemania ciągłości państwa polskiego.

W orzeczeniu SN z 1923 r. (tzw. sprawie Pantola) rozważano kwestię zdrady państwa. Przed sędziami stanęło pytanie, jakie ziemie wchodziły w skład terytorium państwa polskiego[24]. Na tej kanwie SN odróżnił powstanie państwa od przywrócenia go. SN stwierdził, że „wznowienie działalności państwa, które przedtem istniało długie wieki [...] jest właściwie procesem wznowienia jego należytych organów państwowych, do którego wystarcza stała tradycja i wola uświadomionej części narodu, dążąca niezłomnie do odzyskania bytu państwowego. [...] [O]bjawami stałej woli narodu co do utrzymania swojej państwowości były ofiary męczeństwa setek tysięcy Polaków ginących za ojczyznę i stałe porywy rewolucyjne dążące do zerwania narzuconych przez trzy mocarstwa zaborcze obcych praw. [...] Państwa upadają tylko wtedy, gdy ludność traci poczucie odrębności społecznej wobec obcego najazdu, gdy [...] stanowczo następuje choć powolna zgoda na nowy porządek. [...] Rzeczpospolita i po rozbiorach istniała jako państwo, aczkolwiek w stanie potencjalnym”[25].

Kwestie te pojawiły się w międzywojniu także w postępowaniach administracyjnych podejmujących temat praw i obowiązków byłych urzędników państw zaborczych (odpowiednie orzeczenia Najwyższego Trybunału Administracyjnego[26]). NTA stanął na stanowisku, że państwo polskie nie może być traktowane jako sukcesyjne w stosunku do państw zaborczych, w związku z czym nie jest zobowiązane do zaspokojenia zobowiązań zaciągniętych przez nie, z wyjątkiem dobrowolnie przyjętych na mocy ustaw lub umów międzynarodowych[27].

Zgodnie ze statutami Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej oraz jego następcy – Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości – orzecznictwo i doktryna stanowią środek pomocniczy podczas ustalania norm prawa. Znaczenie dowodowe mogłoby mieć także przeważające stanowisko doktryny[28]. Jednak jej zdania były podzielone.

Krytykę argumentacji SN można podzielić na dwa nurty: a) uznające niesłuszność opinii o bezprawności rozbiorów w świetle norm obowiązujących w Europie końca XVIII w. (tak Berezowski); b) niekonsekwencji linii orzeczniczej sądów polskich, które w późniejszych orzeczeniach nie były jednoznaczne w kwestii restytucji państwa[29].

Ehrlich jako pozytywista uważał, że testem dla obowiązywania norm prawnych jest ich obecność w praktyce sądowej. Konsekwentnie zatem przytaczał na łamach podręcznika argumenty SN opowiadające się za restytucją. Krytykę stanowiska SN przedstawił natomiast Berezowski: „Upadek Polski wynikał z norm prawa narodów. Pominąwszy dziejową niesprawiedliwość i krzywdę, wyrządzoną narodowi polskiemu, powstaje pytanie, czy upadek ten naruszył prawo samostanowienia narodu polskiego. W świetle doktryny nowoczesnej mówić można o takim naruszeniu, ale w obliczu pojęć panujących w końcu XVIII w. w obrocie międzynarodowym pomiędzy państwami rozbiorowymi – pogwałcenia takiego nie było”[30]. Stanisław Hubert stwierdził natomiast stan dokładnie przeciwny: „Skoro podda się analizie zarówno zasady prawa narodów ostatniej ćwierci XVIII wieku jak i całą ewolucję, jaką przeszły akty rozbiorowe w tym samym czasie, wówczas widać zupełną bezprawność rozbiorów Rzeczypospolitej, słusznie przez naukę i opinię potępionych”[31]. Interpretacje takiego samego stanu faktycznego prowadziły więc do dwóch krańcowo różnych wniosków. Strony sporu nie pomijały niewygodnych dla siebie faktów, lecz nadawały im różne znaczenie. Osią sporu była subsumpcja powstania w 1918 r. niepodległego państwa polskiego. W kwestii tej zresztą do tej pory nie zakończono perpetuas prudentium contentiones i można uznać, że spór pomiędzy zwolennikami obydwu poglądów, osłabiony już nieco przez upływ czasu, trwa jednak nadal.

IV.

Powszechne przekonanie o przywróceniu państwowości, a nie ponownym jej założeniu, nie miało źródła wyłącznie w wyborze odpowiedniej doktryny prawnej. Próbując odtworzyć stan świadomości ówczesnych elit i ogółu Polaków, możemy posiłkować się świadectwami kultury niematerialnej, które tworzą kontekst dla wydarzeń historycznych. W moim przekonaniu tezę o powszechności i ciągłości w społeczeństwie zamiaru odbudowania państwowości, a nie budowy nowego podmiotu praw, wystarczająco uprawdopodobniają słowa dwóch najważniejszych pieśni patriotycznych – Mazurka Dąbrowskiego (1797 r.) i hymnu „Boże coś Polskę” (1817 r., w wersji nadanej przez Antoniego Goreckiego[32]). Polityczna dynamika roku 1918 poprzedzała prawną interpretację: Polacy nie udali się do prawników, żeby uzyskać poradę, jak założyć nową organizację prawnopolityczną, lecz chcieli odzyskać państwo – i po prostu to zrobili.

Nomenklatura restytucyjna miała także znaczenie dyplomatyczne. W styczniu 1919 r. w Paryżu rozpoczęła obrady konferencja pokojowa. Polska delegacja kongresowa podjęła walkę polityczną o jak najlepsze warunki pokoju oraz pozycję Polski w powojennym porządku międzynarodowym. Aby osiągnąć ten cel, konieczne było wykorzystanie skutecznej doktryny prawnej. Zamówiono odpowiednią ekspertyzę u znanego prawnika, Michała Rostworowskiego[33]. „Stworzenie niezawisłego państwa polskiego” pozostawało kwestią polityczną, ale konsekwencje takiego aktu miały charakter, oprócz politycznego, także prawny. To, czy przyszła Polska miała być uznana za państwo powołane mocą konferencji („królestwo kongresowe”), czy za kontynuatora Rzeczypospolitej (odrodzone państwo polskie) mogło wpłynąć na całokształt przyszłych praw i obowiązków: państwo odrodzone mogło podnieść uzasadnione roszczenia do granic, uchylić się od spłaty zobowiązań byłych zaborców etc. [34]

Polska delegacja na konferencji pokojowej pozytywnie oceniała główne założenia Ligi Narodów przedstawione przez prezydenta Wilsona w pierwszej połowie lutego 1919 r.: „Co do samego projektu zaznaczyć należy, że jest on kompromisem między pragnieniem oparcia współżycia narodów w Europie na nowych zasadach, a wymaganiami współczesnego życia politycznego. Z punktu widzenia interesów polskich należy zwrócić uwagę na dwa punkty: 1) Istnienie Ligi w tej formie, jaką przybiera, będzie gwarancją dla Polski dłuższego okresu pokoju, i 2) na art. 19, według którego zarząd pewnem terytorjum z ramienia Ligi może być oddawany państwom już ukonstytuowanym. Do podobnych terytorjów mają należeć terytorja powstałe z rozpadnięcia się państwa rosyjskiego, np. Ukraina lub Litwa historyczna”[35]. W ten sposób projekt zróżnicowania pozycji i praw państw na podstawie kryterium historycznego, poprzez rozróżnienie między narodami historycznymi i ukonstytuowanymi oraz państwami lub narodami nowo powstałymi, wprowadzał problem, do której kategorii powinna być zaliczona Polska. Używanie przez polskich dyplomatów pojęcia „odrodzona” miało więc istotne znaczenie polityczne[36].

V.

W powojennym, czwartym wydaniu podręcznika (1958 r.) Ehrlich uzupełnił wywód o ius postliminium o paragraf zatytułowany Uznanie państwa polskiego po odzyskaniu niepodległości[37]. Na potwierdzenie swoich tez przywołał instytucję uznania, ponownie posiłkując się ustaleniami Huberta: „[Hubert] [sz]czegółowo wylicza dokumenty [...], stwierdzające powrót Polski do dawnego stanowiska podmiotu prawa narodów”. Twierdził dalej: „Uznanie Polski nie było uznaniem państwa nowo powstałego, lecz stwierdzeniem, że Polska, po nieprawnym stanie faktycznym okresu rozbiorowego, jest znowu pełnoprawnym podmiotem prawa międzynarodowego [...][38]”.

Deklarację niepodległości można uznać za pierwszy akt międzynarodowoprawny nowo powstałego państwa. Od strony formalnej prawo międzynarodowe nie wymaga zachowania szczególnej formy ogłoszenia, zazwyczaj jest to uroczysty dokument (proklamacja), jak np. znane deklaracje niepodległości Stanów Zjednoczonych z 1776 r. oraz Izraela z 1948 r. Taki akt może także wywoływać skutki w prawie wewnętrznym, określając np. sposób sprawowania władzy w okresie przejściowym. Żeby jednak spełnić swoją podstawową funkcję, w mojej opinii, deklaracja niepodległości musi być publicznie ogłoszona i podawać do wiadomości innym podmiotom prawa międzynarodowego fakt utworzenia (odrodzenia) państwa.

Ponieważ powstanie państwa jest procesem rozłożonym w czasie, niekiedy trudno jest przypisać konkretnemu momentowi znaczenie rozstrzygające. Formalne dochodzenie do niepodległości może przybrać postać kilku aktów (np. proklamacji Rady Regencyjnej z 7 października 1918 r., orędzia o przekazaniu przez Radę Regencyjną 11 listopada 1918 r. zwierzchniej władzy nad wojskiem brygadierowi Józefowi Piłsudskiemu), oświadczeń ustnych, czy nawet czynności faktycznych (rozwiązanie się Rady Regencyjnej 14 listopada 1918 r. i przekazanie zwierzchnictwa nad państwem Józefowi Piłsudskiemu). Przykładając jednak zaproponowaną definicję do procesu odzyskiwania polskiej niepodległości w 1918 r., można moim zdaniem uznać, iż formalne kryteria deklaracji niepodległości jako aktu prawnomiędzynarodowego wypełnił telegram Wodza Naczelnego Armii Polskiej Józefa Piłsudskiego z 16 listopada 1918, notyfikujący powstanie państwa polskiego (wznowienie niepodległości i suwerenności Polski) prezydentowi Stanów Zjednoczonych i rządom wszystkich państw wojujących i neutralnych[39], w treści którego zawarto następujący passus: „Jako Wódz Naczelny Armii Polskiej, pragnę notyfikować rządom i narodom wojującym i neutralnym istnienie Państwa Polskiego Niepodległego, obejmującego wszystkie ziemie zjednoczonej Polski. Sytuacja polityczna w Polsce i jarzmo okupacji nie pozwoliły dotychczas narodowi polskiemu wypowiedzieć się swobodnie o swym losie. Dzięki zmianom, które nastąpiły wskutek świetnych zwycięstw armii sprzymierzonych – wznowienie niepodległości i suwerenności Polski staje się odtąd faktem dokonanym”[40].

VI.

Czy należy (i czy wypada) doszukiwać się motywów pozajurydycznych u wybitnych prawników? Bez wątpienia Ludwik Ehrlich był prawnym realistą i pozytywistą, ale tak jednoznaczne i niezachwiane opowiedzenie się za doktryną postliminium skłania także do szukania źródeł jego poglądów w postawie patriotycznej, a precyzyjniej – w państwocentrycznym postrzeganiu prawa międzynarodowego, które uwzględnia interesy swoich podmiotów o tyle, o ile wytwarzają i promują korzystne dla siebie doktryny[41]. W klasycznym prawie rzymskim, zgodnie z regułą Pomponiusza, prawo do powrotu (ius postliminii) przysługiwało o tyle, o ile istniała niezachwiana wola tego powrotu (animus)[42]. Wola powrotu do dotychczasowej pozycji prawnej była więc elementem konstytutywnym całej instytucji. Przekładając rzymską rzeczywistość na płaszczyznę stosunków międzynarodowych i prawa międzynarodowego, można skonkludować następująco: do powstania państwa jako nowego bytu wystarczyło spełnienie określonych prawem międzynarodowym przesłanek, do odrodzenia państwa w wyniku postliminium konieczna była walka o niepodległość i wykazana w ten sposób wola odrodzenia (animus). Oparcie się na teorii postliminium podkreślało sens, znaczenie i godność wszystkim dotychczasowym ruchom niepodległościowym, których suma składała się na efekt końcowy: niepodległość. W ten sposób postrzegał to także Hubert: „Cały łańcuch walk niepodległościowych w. XIX i XX [...] łączy rozbiory i odzyskanie niepodległości”[43].

Refleksji na ten temat można także szukać we współczesnych poglądach doktryny prawa międzynarodowego w odniesieniu do prawa do samostanowienia[44]. Interesująca jest konkluzja prezentystycznego podejścia do tych kwestii. W reakcji na proces dekolonizacji (lata 60. XX w.) część przedstawicieli doktryny formułowała pogląd upatrujący materialnych podstaw obowiązywania zasady samostanowienia narodów w jej naruszeniach[45]. Negacja podmiotowego prawa do samookreślenia i stworzenia (odtworzenia) suwerennego państwa miała stanowić według tego podejścia per se materialne źródło zasady samostanowienia narodów[46]. A zatem w tej perspektywie walka pokoleń Polaków o niepodległość stanowi modelowy przykład realizacji prawa do samostanowienia, wyprzedzając o ponad wiek sformułowanie i wpisanie tej zasady w poczet dwudziestowiecznych zasad prawa międzynarodowego (jej obecność w prawie datuje się na ogół dopiero od lat 40. XX w.)[47]. Co więcej, współcześnie nie ma wątpliwości co do tego, że prawo do suwerennego państwa nie dotyczy tylko utworzenia go, ale także zachowania. Oznacza to, że naród nie może być pozbawiony państwa wbrew swojej woli[48]. Prawo do samostanowienia jest ostatecznie czynnikiem decydującym także o nielegalności aneksji terytorium, na którym naród utworzył organizm państwowy[49]. Paralele z sytuacją Polski pod zaborami narzucają się same. Z tej perspektywy ciągłe i powtarzane zrywy zbrojne, mające na celu wskrzeszenie niepodległego bytu państwowego, wskazują jednoznacznie na istnienie podmiotu prawa do samostanowienia – narodu państwowotwórczego, który nie wyrzekł się roszczenia do posiadania niepodległego państwa[50]. Przykładem może być insurekcja kościuszkowska, która oprócz celu niepodległościowego miała cechy rewolucyjne. Poszczególne ziemie wyzwalano własnymi siłami w ramach lokalnych powstań spod władzy obecnego tam obcego kontyngentu. Z biegiem czasu jednak walki przerodziły się w regularne działania zbrojne przeciwko Rosji i Prusom[51]. Pomimo określenia insurekcji przez walczących jako „powstania”, starcia miały charakter wojny, którą Polska (podmiot identyczny z Rzeczpospolitą przedrozbiorową) przegrała[52].

Podobnie rzecz się ma w stosunku do powstania listopadowego. Od listopada 1830 r. do stycznia 1831 r. wydarzenia miały charakter narodowego powstania zbrojnego o charakterze rewolucyjno-niepodległościowym (uznanie zrywu za „dzieło narodowe” przez Sejm Królestwa Polskiego (Kongresowego) 18 grudnia 1830 r. i uchwalenie manifestu powstańczego określającego cele i przyczyny rewolucji 20 grudnia 1830 r.). Zryw ten może być określany jako wojna w odniesieniu do okresu po 25 stycznia 1831 r. i uchwale detronizacyjnej – „Naród zatem polski, na Sejm zebrany, oświadcza, iż jest niepodległym ludem”. Akt detronizacji wymagał podjęcia dodatkowej uchwały określającej ustrój niepodległego państwa polskiego, co nastąpiło 8 lutego 1831 r. Zawarto w niej treść przysięgi homagialnej na wierność ojczyźnie i „sprawie powstania narodowego”[53]. Gdy przyjmiemy perspektywę uznającą w akcie detronizacji wyraz przyrodzonego prawa do samostanowienia i woli narodu jako suwerena, to zakładamy również, że od tego momentu odrodzone państwo polskie (nie nowy byt prawny!) przystąpiło do wojny obronnej przeciwko Imperium Rosyjskiemu.

Kolejne z polskich powstań – styczniowe – z punktu widzenia doktryny ius postliminii także powinno być zaliczone do zrywów niepodległościowych. Wydaje się jednak, że zarówno ze względu na specyfikę prowadzenia walki, jak i na nadal nierozstrzygnięty spór o charakter Organizacji Narodowej w latach 1862–1864 (czy można ją traktować jako organizację o charakterze publicznym, państwowym – pierwsze polskie państwo podziemne)[54] nie da się go określić mianem wojny (przynajmniej w kategoriach prawnych – jako międzynarodowego konfliktu zbrojnego). Powstanie styczniowe wniosło natomiast praktyczny wkład w rozwój sposobu prowadzenia działań wojennych w formie wojny partyzanckiej, co jest notowane we współczesnych opracowaniach poświęconych guerilli w XIX w.[55]

Analizując powyższe polskie zrywy niepodległościowe, możemy bez wątpliwości mówić o samookreśleniu walczących jako sił zbrojnych publicznych, reprezentujących państwo – i to nie nowy podmiot, ale byt będący emanacją Rzeczypospolitej przedrozbiorowej. Ten element występuje w charakterystyce insurekcji kościuszkowskiej, która jako ruch rewolucyjny zamierzała po części zmienić ustrój, a po części obronić naruszaną niezawisłość, będąc równocześnie emanacją suwerennej woli narodowej w obrębie okrojonego, niesamodzielnego, lecz istniejącego (i uznanego międzynarodowo) organizmu. Nie ma wątpliwości co do powstania listopadowego. Także powołanie Rządu Narodowego w przebiegu powstania styczniowego jasno wskazuje na istnienie elementu podmiotowego[56].

VII.

Ludwik Ehrlich twierdził, że w prawie międzynarodowym obserwujemy zjawisko „sprzecznych prądów”, tj. współistnienie norm pochodzących z różnych okresów rozwoju tego prawa. Ta sama norma mogła być odmiennie interpretowana przez różne państwa, mogły także powstawać różnice między teorią a praktyką[57]. Wartości, dzięki którym było możliwe odrodzenie Polski, przynależały do kanonu postępowych norm prawa międzynarodowego.

Można założyć, że w 1918 r. przed Polską stały dwie opcje – mogła określić się jako podmiot nowy lub jako kontynuacja podmiotu przedrozbiorowego. Koncepcja zaproponowana przez Ludwika Ehrlicha w moim przekonaniu trafniej opisuje to, co nastąpiło. Jest ona także bliższa świadomości zbiorowej Polaków, bazującej na przekonaniu o ciągłości tradycji państwowych, historycznych, kulturowych czy nawet politycznych. Przywrócenie państwowości czyni także zadość zasadom ex aequo et bono – słuszności i sprawiedliwości. Funkcjonowanie Pierwszej Rzeczpospolitej zostało przerwane przez przemoc. Walcząc o wolność, o samostanowienie, o suwerenność, wznawiając państwo wysiłkiem zbiorowym, obywatele II RP, niezależnie od wyznania czy narodowości, stanęli po stronie wartości konstytuujących nowoczesne prawo międzynarodowe, które odmawia uznania skutków prawnych będących owocem przemocy.

ANDRIJ HACZKEWYCH

TEORIA PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO EHRLICHA: AB INITIO

Ludwik Ehrlich interesował się nauką prawa międzynarodowego od początku lat 20. XX w. W dużej mierze wynikało to z jego patriotycznej postawy, a potrzebę prawnomiędzynarodowego zagwarantowania interesów narodowych wzmocniło odzyskanie niepodległości. Ten moment pokrywa się w czasie z początkiem lwowskiego okresu w życiu uczonego[1]. Pierwszą pracą, w której przedstawił wizję prawa międzynarodowego oraz jego roli w społeczeństwie, był artykuł Chwila obecna w ewolucji prawa narodów, opublikowany w „Przeglądzie Prawa i Administracji”[2].

Ludwik Ehrlich zbudował teorię prawa międzynarodowego w oparciu o pewne podstawowe założenia i postulaty. Zostały one rozwinięte w czterech wydaniach podręcznika prawa międzynarodowego oraz w innych tekstach. Prace Ehrlicha są często cytowane we współczesnych polskich podręcznikach oraz monografiach dotyczących prawa międzynarodowego, dzięki czemu możemy uważać go za jednego z najbardziej wpływowych polskich uczonych zajmujących się tą dziedziną. Jednak brak do tej pory omówienia podstawowych zasad jego teorii prawa międzynarodowego, а wspomniany powyżej artykuł Chwila obecna w ewolucji prawa narodów w zasadzie nie funkcjonuje w obrocie naukowym.

Dlatego na podstawie kompleksowej analizy dziedzictwa naukowego Ludwika Ehrlicha warto zreferować niektóre z jego głównych koncepcji wyrażonych w r. 1924 oraz prześledzić ich ewolucję:

1. Po zakończeniu pierwszej wojny światowej zaczęła się era rozwoju prawa międzynarodowego, od którego zależała pozycja państwa polskiego w świecie.

2. Istnieją tendencje do rozszerzania zakresu podmiotów prawa międzynarodowego tak, aby obejmował nie tylko powszechnie uznane państwa.

3. Normy prawa międzynarodowego integrują się w system prawa krajowego, odmienny dla każdego państwa (zgodnie z odpowiednimi regułami konstytucyjnymi).

4. Źródła prawa międzynarodowego usystematyzowane zostały w Statucie Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej, spośród nich należy wydzielić orzeczenia sądowe.

5. Ogromny wpływ na kształtowanie prawa międzynarodowego miał program pokojowy prezydenta Wilsona (Czternaście punktów).

6. W przypadku systemu norm prawa międzynarodowego zwykłą jest sytuacja, kiedy współistnieją zasady zawierające całkowicie przeciwstawne tendencje („sprzeczne prądy”).

7. Liga Narodów miała wyjątkowe znaczenie dla społeczności międzynarodowej, które należy zbadać dokładniej.

8. Wraz z rozwojem społeczeństwa, pod wpływem rewolucji naukowej i technologicznej, zmienia się również prawo międzynarodowe.

Przed omówieniem każdego z wymienionych punktów zauważymy, że Ehrlich dla opisania ogółu norm prawnych obowiązujących państwa stosował dwa terminy: „prawo międzynarodowe” i „prawo narodów”. Pierwszy z nich jest charakterystyczny dla prac opublikowanych przed drugą wojną światową, a drugi – dla późniejszych. Pierwsze trzy wydania podręcznika (Lwów 1927 i 1932, Kraków 1948) Ehrlich zatytułował Prawo narodów, a ostatnie (Warszawa 1958) – Prawo międzynarodowe. Językowa zmiana (w języku angielskim: law of nations – international law, francuskim – droit des gens – droit international, w rosyjskim – prawo narodow, право народов – mieżdunarodnoje prawo, международное право) odzwierciedla doktrynalne tendencje okresu po II wojnie światowej, których wyrazem było w Polsce przyjęcie rozporządzenia ministra oświaty z 23 grudnia 1949 r. w sprawie organizacji i planu studiów na wydziałach prawa w państwowych szkołach akademickich (wprowadzono przedmiot „prawo międzynarodowe publiczne”).

Rozważmy więc wymienione koncepcje:

1. Ehrlich podkreślał, jak duże znaczenie, nieporównywalnie z wcześniejszą sytuacją, miało prawo międzynarodowe w latach 20. Było to związane z triumfem mocarstw sprzymierzonych i stowarzyszonych. Możemy więc stwierdzić, że był to „złoty okres” w historii tej dziedziny. Koncepcja uczonego opierała się na trzech argumentach: wziął pod uwagę utworzenie wielu organizacji międzynarodowych w celu „załatwiania sporów międzynarodowych i urzeczywistnienia idei współpracy kulturalnej państw”, uzyskanie uznania dla wyrażenia „opinii świata cywilizowanego” oraz zainteresowanie społeczeństwa poznaniem i rozwojem prawa narodów[3]. Według Ehrlicha w istniejących okolicznościach „niebywały rozwój” prawa międzynarodowego był spowodowany przez dwa czynniki: postęp w różnych dziedzinach (środki komunikacji, koleje, żegluga, lotnictwo, radio itp.), który doprowadził do „ożywienia i zacieśnienia stosunków międzynarodowych”, a także konieczność uniemożliwienia czy chociażby ograniczenia wojny, co było związane z rozwojem „metod prowadzenia wojen”[4].

Jego zdaniem rozwój cywilizacji duchowej i materialnej był ściśle związany z prawem międzynarodowym, co wyjaśniał odrębnym charakterem każdej z nich. Istota cywilizacji duchowej miała polegać na dostarczaniu dóbr duchowych coraz większej liczbie ludzi, a także na zapobieganiu konfliktom wewnętrznym i zewnętrznym. Głównym zadaniem cywilizacji materialnej miało być z kolei korzystanie z przyrody, a także pokonywanie trudności spowodowanych przez nią (takich jak odległości, uciążliwości klimatyczne itd.)[5]. Ehrlich uważał, że postęp cywilizacji zależy od stopnia zaspokojenia „jak największej liczby różnorodnych potrzeb jak największej liczby ludzi przez coraz skuteczniejsze łagodzenie konfliktów z innymi ludźmi i pokonywaniu trudności, stawianych przez przyrodę”[6]. Ponieważ działania, które powodują rozwój cywilizacji, mogą być przeprowadzone na poziomie krajowym oraz międzynarodowym, prawo międzynarodowe, zarządzające stosunkami dwustronnymi (a także wielostronnymi), znacząco wpływa na postęp cywilizacji. Ehrlich stwierdził, że prawo międzynarodowe nie tylko normuje współpracę państw w celu ułatwienia korzystania z dóbr duchowych i materialnych, ale także pomaga zapobiegać konfliktom między państwami, łagodzi ich przebieg i wspiera zakończenie[7].

2. Jedna z podstawowych zmian w nauce prawa międzynarodowego na początku XX w. dotyczyła listy podmiotów tego prawa. Wcześniej taki status z wszystkimi konsekwencjami posiadały przede wszystkim państwa uznane za cywilizowane, co odpowiadało doktrynalnemu podejściu rozpowszechnionemu wśród „ortodoksyjnej doktryny pozytywistycznej” (pojęcie sformułowane w pismach Herscha Lauterpachta)[8]. Jednak okoliczności rozwoju stosunków międzynarodowych w pierwszej połowie XX w. spowodowały, że można było mieć wątpliwości dotyczące prawidłowości tego podejścia. Ehrlich stawiał retoryczne pytanie, czy „prawo narodów jest dziś prawem międzypaństwowem czy też normuje i stosunki, których podmiotami są grupy inne aniżeli państwa, może nawet jednostki”[9]. Uczony uważał za podmioty prawa narodów wyłącznie państwa suwerenne, czyli ograniczone jedynie przez ich własną wolę, i należące do wspólnoty międzynarodowej, a także Stolicę Apostolską, która została uznana przez inne państwa, choć nie posiada wszystkich formalnych kryteriów państwa[10].

Zdaniem Ehrlicha I wojna światowa i utworzenie Ligi Narodów stały się podstawą do rozszerzenia kręgu podmiotów prawa międzynarodowego na skalę uniwersalną. Po pierwsze, państwa, które odniosły zwycięstwo, starały się pozyskać jak najwięcej zwolenników. Po drugie, uzyskanie członkostwa w Lidze Narodów dawało możliwość dopuszczenia „do równości dyplomatycznej i prawnej”[11]. Ludwik Ehrlich rozpatrywał prawo międzynarodowe jako swego rodzaju narzędzie, za pomocą którego państwa cywilizacji zachodniej próbowały rozszerzyć swój wpływ na cały świat, uważając to za „brzemię białego człowieka”[12]. Ehrlich był jednak bardzo ostrożny (także w późniejszych pracach) w kwestii uznania przez prawo międzynarodowe istnienia osobowości prawnej innej niż państwo. W artykule z 1924 r. dowodził, że poszerzenie listy podmiotów prawa narodów o dodatkowe podmioty, w szczególności o osoby prawne, prowadziłoby do powstania zasadniczych zmian w systemie prawa międzynarodowego, które mogłyby powodować jego przekształcenie w ponadnarodowe, kosmopolityczne prawo „Stanów Zjednoczonych Świata”[13]. Najprawdopodobniej użycie tej nazwy wynikało z faktu, że wśród zwolenników włączenia nowych podmiotów najbardziej aktywnie wypowiadali się uczeni ze Stanów Zjednoczonych.

3. W 1924 r. Ehrlich poruszył również kwestię relacji prawа międzynarodowego i systemów prawnych poszczególnych państw. Przytoczył przykłady przepisów ustawodawstwa krajowego na potwierdzenie faktu, że prawo międzynarodowe jest coraz bardziej zintegrowane z wewnętrznym porządkiem prawnym. W kontekście amerykańskim wyróżnił kilka rodzajów źródeł prawa (konstytucja, traktaty, zwyczaje międzynarodowe, ustawy związkowe, ustawy stanowe) i przedstawił ich hierarchię, kierując się przepisami konstytucji oraz głosami doktryny. Na przykładzie Wielkiej Brytanii pokazał, że sądy krajowe mogły rozpatrywać sprawy z wykorzystaniem przepisów prawa międzynarodowego. Zauważył jednocześnie, że w konstytucji weimarskiej z 1919 r., podobnie jak w konstytucji Austrii z 1920 r., zostało użyte sformułowanie niezrozumiałe z punktu widzenia praktycznego: „ogólnie uznane normy prawa międzynarodowego”. Ehrlich, odsyłając do prac innych uczonych, pokazał, że prawo międzynarodowe jest bezpośrednim źródłem prawa dla obywateli[14]. Jak się wydaje, teoretyczna koncepcja tej relacji odpowiadała bardziej teorii dualistycznej[15] – „prawo narodów obowiązuje tylko między państwami, obowiązuje więc organy państw w stosunkach z innymi państwami, ale nie obowiązuje między jednostkami jako takimi”[16].

Podane przez Ehrlicha przykłady przepisów ustawodawstw krajowych, które implikowały stosowanie norm prawa międzynarodowego przed sądami różnych państw, dowodziły, że międzynarodowy porządek prawny wywierał wpływ normatywny na wewnętrzny porządek prawny. Jednakże Ehrlich całkowicie odrzucał wiążący charakter prawa krajowego w stosunkach międzynarodowych[17]. Interesujące jest, że model międzynarodowоprawny Ehrlicha, którego korzenie sięgały okresu lwowskiego jego kariery, był oparty nie na przeciwstawieniu interesów państwowych i wartości społeczności międzynarodowej, a na ich jednoczesnym zagwarantowaniu. Ehrlich podkreślał znaczenie woli państwa przy powstaniu zobowiązań międzynarodowych („zasada dobrej wiary”) i sformułował teorię prawa międzynarodowego na podstawie konieczności ochrony interesów narodowych Polski (np. w odniesieniu do kwestii Gdańska oraz suwerenności na ziemiach zachodnich i północnych). Nie podważał przy tym wagi prawa międzynarodowego, wyjaśniając swoją koncepcję w odniesieniu do jego reguł i zasad. Dodajmy, że w myśleniu Ehrlicha nie dominowały ani interesy krajowe, ani międzynarodowe.

4. Ehrlich zgadzał się z koncepcją, że źródła prawa międzynarodowego zostały określone w art. 42 Statutu Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej, a później – w art. 38 Statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości. Nadawał artykułowi 42 wielkie znaczenie praktyczne, ponieważ dzięki jego brzmieniu można było wywnioskować, czy w danym przypadku istniała reguła prawa międzynarodowego, obowiązująca państwo[18]. Ehrlich posługiwał się podziałem źródeł na formalne i materialne, stosowanym w radzieckiej teorii prawa międzynarodowego w pierwszej połowie XX w., w 1966 r. już nieaktualnym (według P. Łukina)[19]. Źródła formalne to „pomniki działalności ludzkiej”, co miało potwierdzać istnienie międzynarodowych norm prawnych (traktatów i innych dokumentów). Źródła materialne uwzględniały czynniki, za pomocą których powstają normy prawa międzynarodowego (zawarcie umowy międzynarodowej, postępowanie ministra spraw zagranicznych)[20].

Należy zauważyć, że w pierwszym wydaniu podręcznika Ehrlich wymieniał źródła prawa międzynarodowego w znaczeniu formalnym. Obejmował tym terminem umowy międzynarodowe, prace wybitnych uczonych (np. Grocjusza, Vattela, Halla, Oppenheima itp.), na podstawie których można wnioskować o obecności norm zwyczajowych, decyzje sądów stosujących prawo międzynarodowe (krajowych i międzynarodowych), opinie prawników i komisji prawnych, mających na celu rozwiązywanie sporów między państwami, zdania odrębne znanych prawników (doradcze dla polityki zagranicznej państwa), oficjalne dokumenty państwowe związane z kwestiami o znaczeniu międzynarodowym (instrukcje dla ambasadorów), oficjalne dokumenty organów międzynarodowych, zbiory międzynarodowych spraw (przypadków), Digest of International Law Johna Moore’a, a także materiały z mediów drukowanych[21]. Artykuł 42 STSM może być bardzo korzystny dla sędziego Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, ale jego struktura nie jest jednolita, obejmując, według Ehrlicha, formalne źródła oraz fakty potwierdzające istnienie międzynarodowych norm prawnych, a także same normy[22]. W ostatnim wydaniu podręcznika Ehrlich analizował ich treść w porządku ważności źródeł wymienionych w art. 38. Usystematyzował ponadto zbiory traktatów, przykłady oraz zbiory orzeczeń cenne i dla teoretyków, i dla praktyków[23].

Wykształcony w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, pozostając pod wpływem bogatych tradycji sądownictwa tych krajów, Ehrlich był przekonany, że rola sądów polega nie tylko na stosowaniu, ale i na tworzeniu prawa. Starał się zatem wskazać, jakie podejście byłoby skuteczne, by zaadaptować ten system dla polskiego prawa krajowego i międzynarodowego. We wspomnianym artykule, opublikowanym w 1924 r., przypomniał, że znaczenie decyzji sądów w prawie międzynarodowym nie jest drugorzędne, zwłaszcza w doktrynie anglosaskiej. Z kolei już w 1923 r., pisząc tekst Jednostajność w orzecznictwie Najwyższego Trybunału Administracyjnego (po powstaniu, w 1922 r., nowego sądu, mającego na celu zapewnienie jednolitości w postępowaniu sądowym[24]), wystosował kilka ważnych zaleceń, przywołując doświadczenie państw stosujących w orzecznictwie teorię precedensów. Jego zdaniem stosowanie precedensów ułatwiłoby rozwój polskiego prawa. Ehrlich uznał je za równie ważne w odniesieniu do prawa międzynarodowego. Uważał, że należy publikować decyzje w specjalnych zbiorach, przedstawiających argumenty, fakty i ogólne ujęcie stanowisk, a także przegląd dotychczasowej praktyki sądowej. Przypomniał też o dyskusjach nad najważniejszymi decyzjami, prowadzonych w czasopismach naukowych. Proponował ponadto, by przy powoływaniu się na konkretne precedensy, nazywać je, stosując nazwiska/nazwy występujących stron (zasada taka obowiązuje w krajach anglo-amerykańskiej tradycji prawnej)[25].

5. W swoich pracach Ehrlich wielokrotnie powoływał się na przemówienie prezydenta Wilsona z 1918 r. (Czternaście punktów) Zasady wyrażone w tym przemówieniu podzielił na ogólne i specjalne, biorąc pod uwagę, czy odnoszą się one do wszystkich państw („jawność dyplomacji, wolność morza, usunięcie barier gospodarczych w miarę możności, ograniczenie zbrojeń, sprawiedliwe załatwienie spraw kolonialnych, zjednoczenie państw dla wzajemnego poręczenia niezawisłości i całości”), czy nie („sprawy belgijskie, francuskie, włoskie, austriacko-węgierskie, bałkańskie, tureckie i polskie”)[26].

Ehrlich cytował te punkty w swoich pracach, także tych wydanych w drugiej połowie XX w. W podręczniku z 1958 r. wymieniono połowę z nich (1–5, 13, 14), w szczególności punkt 13., dotyczący Polski: „należy stworzyć niezawisłe państwo polskie, które winne obejmować obszary zamieszkane przez niezaprzeczalnie polskie grupy ludności, któremu należy zapewnić swobodny i bezpieczny dostęp do morza, a którego polityczną i gospodarczą niezawisłość i terytorjalną całość należy zagwarantować paktem międzynarodowym”[27]. Na pewno Czternaście punktów było dla Ehrlicha równie ważne jak dla prawnika międzynarodowego ostatniej ćwierci XX w. tzw. koszyki Aktu końcowego KBWE.

Patriotyczna i obywatelska postawa Ehrlicha spowodowała, że zainteresował się kwestią Wolnego Miasta Gdańska. Zaangażowanie to rozwinął, uczestnicząc w sądownictwie międzynarodowym jako sędzia ad hoc w sprawie jurysdykcji sądów Gdańska[28]. Ehrlich określił status polityczny i prawny Gdańska jako „korporację terytorialną”, posiadającą rysy szczególne, charakterystyczne dla państwa, jednak bez suwerenności. Uczony uzasadnił swoje poglądy, odwołując się do punktu 13. przemowy Wilsona. Kwestię Gdańska poruszał nie tylko w pracach o tematyce ogólnej, ale także w cennych tekstach poświęconych temu zagadnieniu (Gdańsk. Zagadnienia prawno-publiczne), tłumaczył również na język polski odpowiednie postanowienia traktatu wersalskiego oraz pokazywał odmienności pomiędzy tekstami autentycznymi. Jego prace mają i dzisiaj praktyczne znaczenie w kontekście proponowania modelu organizacyjnego dla terytorium, w stosunku do którego kilka państw wysuwa roszczenia.

Dlaczego Ehrlich przywiązywał tak wielką wagę do Czternastu punktów w kontekście rozwoju prawa międzynarodowego? W okresie międzywojennym zawarto szereg umów międzynarodowych, które służyły osiągnięciu celów wynikających z tych punktów, więc można je uważać za kwintesencję prawa międzynarodowego tych czasów. Jednocześnie Ehrlich zauważył, że im ogólniejsza jest zasada, tym trudniej o jej praktyczne wdrożenie, ponieważ istnieją „trudności podciągnięcia warunków w różnych stronach świata pod jeden strychulec”[29].

6. Ehrlich postrzegał prawo międzynarodowe jako całościowy i logiczny system norm prawnych, wymagający eliminacji niespójności. Rozwinął teorię sprzecznych prądów, przyjmując jako podstawę obserwację Dicey’a na temat różnic, jakie powstały pomiędzy nastrojem obywateli a wymogami prawa[30]. Taka sytuacja nie sprzyja rozwojowi demokratycznego społeczeństwa – jeśli większość obywateli nie popiera decyzji parlamentu, istnieje wątpliwość, czy rząd odpowiada interesom publicznym, a zatem, czy prawomocnie sprawuje władzę. Dicey używał terminu „zasadnicza różnica” w opinii publicznej, a stan, do którego prowadzi, określał jako „odstępstwo od rządów prawa”[31]. Według Ehrlicha „teoria sprzecznych prądów” uwzględnia współistnienie w ramach jednego systemu prawnego przepisów z różnych epok i  z różnych systemów prawnych, a także norm prawnych reprezentujących różne sposoby myślenia. W takich okolicznościach nie jest łatwo zbudować i podtrzymywać uniwersalny system prawny, a zatem w procesie stosowania prawa konieczne jest uwzględnianie szeregu wyjątków (powodem ich powstania może być np. prawo międzynarodowe partykularne)[32].

Pierwszy raz o tych niespójnościach Ehrlich napisał w pracy Comparative Public Law and the Fundamentals of Its Study (1923 r.), ale na płaszczyźnie prawa międzynarodowego zauważył je w 1924 r.: „Nie jest w prawie narodów (ani w prawie politycznem) rzeczą niezwykłą współistnienie instytucyj pochodzących z różnych okresów, oraz postanowień opartych na różnych światopoglądach i systemach prawnych”[33]. Biorąc pod uwagę „zasadnicze różnice” lub „sprzeczne prądy” w prawie międzynarodowym, zauważył kilka problemów: współistnienie norm pochodzących z różnych epok, różnice między państwami w uznawaniu i interpretacji niektórych norm prawa międzynarodowego, stosowanie abstrakcyjnych norm o międzynarodowym charakterze, niedopasowanie między teorią a praktyką[34].

Wśród przykładów takich sytuacji Ehrlich wymieniał prawo wojny. W starożytności i średniowieczu wojny były zbrojnymi walkami grup, niekoniecznie należących do państw, ale już od wieków XVIII–XIX rozumienie wojny zmieniało się – współczesne prawo postrzega wojnę jako starcie sił zbrojnych państw, które nie powinno wpływać na interesy jednostek. Zasada ta znajduje zastosowanie w powszechnie akceptowanych kodeksach i praktykach wojennych. Niemniej Ehrlich zwracał uwagę, że w prawie międzynarodowym pierwszej połowy XX w. istniały nadal normy odwołujące się do średniowiecznej koncepcji wojny[35].

7. Ehrlich pozytywnie ocenił utworzenie Ligi Narodów dla rozwoju prawa międzynarodowego. Zauważył, że w doktrynie Liga porównywana była ze „zorganizowaną społecznością międzynarodową” a jej międzynarodowa osobowość prawna była uznana[36]. Ehrlich jednak z wielką ostrożnością odnosił się do Ligi Narodów i innych organizacji jako nowego rodzaju podmiotów prawa międzynarodowego. W 1924 r. stwierdził, że Liga Narodów nie posiadała kompetencji wiążących państwa, jej władze miały kompetencje jedynie w niektórych wypadkach, tak jak instytuty prawa międzynarodowego („Zauważyć jednak należy, że zarówno Rada jak Zgromadzenie Ligi są zjazdami dyplomatycznymi przedstawicieli poszczególnych członków, a Liga poza tytularną podmiotowością powiernictwa nad mandatami poza protektoratem nad Gdańskiem i pewnymi kompetencjami co do Saary nie ma kompetencji wiążącej żadne państwo bezwzględnie, a i w tych wypadkach chodzi właściwie o kompetencje jej organów jako instytutów prawa międzynarodowego”[37]). Autorytet organizacji, zdaniem Ehrlicha, został w pewnym stopniu osłabiony, ponieważ Stany Zjednoczone nie zostały jej członkiem. Niektóre postanowienia Paktu Ligi Narodów nie mogły być ponadto urzeczywistnione („zakres działania Ligi Narodów jest dziś prawdopodobnie większy od jej siły”)[38].

Ewolucja poglądów Ehrlicha odnośnie do organizacji międzynarodowych w dużej mierze odzwierciedla zmieniające się postawy w nauce prawa międzynarodowego w XX w. W pierwszym wydaniu podręcznika podkreślał, że podmiotami prawa międzynarodowego nie są jednostki ani organizacje niebędące państwami, ani też państwa nienależące do społeczności międzypaństwowej, w ostatniej zaś (1958 r.) zaznaczał, że na podstawie traktatów organizacje międzynarodowe mają ograniczoną lub częściową międzynarodową osobowość, której istnienie zależy od umawiających się stron[39].

8. Należy zauważyć, że w swoich pracach, w szczególności w kolejnych wydaniach podręczników, Ehrlich pogłębiał wiedzę o prawie międzynarodowym, rozszerzając zakres jego stosowania o nowe obszary stosunków międzypaństwowych.

Artykuł z 1924 r. był podzielony na następujące rozdziały: Uwagi wstępne, Moc obowiązująca prawa narodów, Źródła prawa narodów, Abstrakcje w prawie narodów, Prawo narodów a suwerenność, Liga Narodów, W nowych warunkach. Pierwsze wydanie podręcznika obejmowało już część ogólną, ważną dla wszystkich lub dla większości dziedzin prawa międzynarodowego (poruszył w niej następujące kwestie: prawo międzynarodowe i jego nauki, podmioty prawa międzynarodowego, ich organy, stosunki między podmiotami prawa międzynarodowego) oraz szczegółowe zagadnienia prawne dotyczące niektórych obszarów współpracy międzynarodowej (współpraca gospodarcza i pokonywanie trudności spowodowanych siłami przyrody, współpraca w rozwoju dóbr duchowych, współpraca w sprawie zapobiegania katastrofom spowodowanym klęskami żywiołowymi i grupami przestępców, zaprzestanie wojen)[40].

W ostatnim wydaniu Ehrlich podzielił materiał na cztery części: Prawo międzynarodowe i nauka prawa międzynarodowego, Podmioty prawa międzynarodowego Mechanizm stosunków między podmiotami prawa międzynarodowego, Normy dotyczące treści stosunków między podmiotami prawa międzynarodowego. Każda część składa się z rozdziałów, w niektórych częściach wyodrębnione są działy, podzielone dalej na rozdziały. Materiał, który w pierwszym wydaniu umieszczony był w części szczegółowej, w wydaniu z 1958 r. jest dostępny w części Normy dotyczące treści stosunków między podmiotami prawa międzynarodowego, składającej się z następujących sekcji: Stosunki odnośnie do terytorium, Stosunki odnośnie do ludności, Odpowiedzialność i Normy umowne co do treści współdziałania podmiotów prawa międzynarodowego. Ostatni rozdział podzielony jest na podrozdziały, których treść dotyczy różnych sfer współpracy państw: współdziałanie w zakresie gospodarczym, współdziałanie w zakresie starań o rozwój dóbr duchowych, współdziałanie w walce z chorobami oraz klęskami, wynikającymi z namiętności i przestępstw[41]. Podany spis dziedzin współdziałania państw wskazuje na to, że prawo międzynarodowe obejmuje obszerny zakres życia społecznego. Jego wpływ na ludzkość jest dzięki temu bardziej znaczący, niż uważa się powszechnie.

Teoria Ehrlicha w zakresie prawa międzynarodowego, która zaczęła się kształtować po pierwszej wojnie światowej, rozwijała się również w latach późniejszych. Jego koncepcje były związane z wyzwaniami pojawiającymi się w pierwszej ćwierci XX w. w związku z procesami globalizacyjnymi oraz z agresją niemiecką. Warto uwzględnić wpływ Ehrlicha na rozumienie pojęcia pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego w trudnym okresie historycznym, jak i jego działania skierowane na ułatwienie współpracy międzypaństwowej. Opracowania teorii prawa międzynarodowego jego autorstwa miały jednocześnie wielkie znaczenie dla nowo powstałego państwa polskiego.

Ehrlich postrzegał prawo międzynarodowe jako system wymagający właściwej organizacji wewnętrznej, a jednocześnie był przekonany, że składa się on z norm prawnych. Można więc wnioskować, że (w przeciwieństwie do wielu innych uczonych nie tylko mu współczesnych) popierał on jurydyczne podejście do istoty prawa międzynarodowego[42] Podejście konkurencyjne – polityczne – redukuje poznanie prawa międzynarodowego do „analizy praktycznej celów, metod, procedur i standardów państw, organizacji międzynarodowych i osób urzędowych, które działają w ich imieniu, odpowiedzialne za przyjęcie decyzji”[43]. Poglądy Ehrlicha były zbudowane na koncepcji pozytywistycznej. Uważał, że normy prawa międzynarodowego wynikają jedynie z woli państwa.

Dorobek teoretyczny Ehrlicha może być cenny także w dzisiejszych warunkach, kiedy siła prawa międzynarodowego zamienia się w prawo siły, które stosują mocarstwa. Dzięki zagadnieniom podejmowanym przez Ehrlicha, zwłaszcza dotyczącym teorii sprzecznych prądów, doktryna prawa międzynarodowego została wzbogacona o wiedzę, która nadal może być użyteczna dla rozwoju prawa międzynarodowego jako systemu prawnego.

CZĘŚĆ II

WPŁYW MYŚLI LUDWIKA EHRLICHA NA ROZWÓJ NAUKI O STOSUNKACH MIĘDZYNARODOWYCH

TOMASZ PUGACEWICZ

KONCEPCJA TEORETYCZNA STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH W UJĘCIU LUDWIKA EHRLICHA Z 1947 ROKU[*]

Celem niniejszego artykułu jest przegląd rozważań teoretycznych Ludwika Ehrlicha dotyczących stosunków międzynarodowych (sm[1]), zawartych w jego najważniejszej pracy z 1947 r. W związku z tym, że w nauce o sm trwa dyskusja na temat wyjaśniania obecności określonych teorii sm za pomocą czynników egzogenicznych (np. realnych wydarzeń, takich jak kryzys, wojna lub traktat pokojowy) lub endogenicznych (np. debaty intelektualne wewnątrz dyscypliny)[2], postawiono dwie konkurencyjne hipotezy. Pierwsza wskazuje, że zaproponowane przez Ehrlicha podejście do sm odbijało trwającą w ówczesnym świecie debatę naukową na temat teoretycznych aspektów zagadnień międzynarodowych. Druga hipoteza wskazuje z kolei, że decydującą rolę w kształtowaniu idei Ehrlicha odegrały realne wydarzenia mające miejsce w latach poprzedzających 1947 r. i publikację monografii.

Niniejszy artykuł składa się z dwóch części. W pierwszej, w celu ukazania zasobu, z którego mógł czerpać Ehrlich, zaprezentowano historię rozwoju teoretycznych koncepcji sm do końca lat 60. XX w., czyli do momentu śmierci badacza. Na tym tle ukazano związki Ehrlicha z dyscypliną[3]. W drugiej części streszczono jego poglądy na sm zawarte w tekście opublikowanym w 1947 r. pt. Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych. W podsumowaniu podjęto próbę oceny, który z czynników wskazanych w hipotezach odegrał kluczową rolę. Jednocześnie zrezygnowano z opisywania wydarzeń międzynarodowych poprzedzających publikację monografii z 1947 r., gdyż uznano, że czytelnik jest wyposażony w odpowiednią wiedzę z zakresu historii powszechnej i Polski. Artykuł ma formę studium przypadku z zakresu historii idei. Jako metodę pozyskiwania danych wykorzystano jakościową analizę tekstu.

Obowiązkiem autora tekstu naukowego jest wskazanie umiejscowienia jego rozważań w dotychczasowym zasobie wiedzy. W tym kontekście należy odnotować, że do początku XXI w. dorobek prof. Ehrlicha w zakresie nauki o sm pozostawał zapomniany[4], a jego zasługi odnotowywano jedynie w dziedzinie międzynarodowego prawa publicznego, prawa konstytucyjnego oraz studiów z historii prawa polskiego i angielskiego[5]. Dopiero prawie pół wieku po śmierci eksperta pojawiły się dwa czynniki przywracające pamięć jego badaniom nad sm. Pierwszym z nich były studia o historii lwowskiego ośrodka prawniczego przed II wojną światową, co w szczególności jest pokłosiem działalności prof. Adama Redzika[6]. Drugim czynnikiem była sytuacja nauki o sm w Polsce, która, wkraczając w etap samoorganizacji, zaczęła poszukiwać swoich korzeni[7], co nabrało szczególnego znaczenia wraz z recepcją dokonującego się w zachodniej nauce tzw. zwrotu historiograficznego (historiographical turn)[8]. W efekcie od 2010 r. ukazywały się teksty skupione bezpośrednio na osobie Ludwika Ehrlicha jako prekursora nowożytnej nauki o sm lub odnotowujące jego osiągnięcia w tym obszarze[9]. W tym katalogu tekstów jedynie dwa podjęły próbę rekonstrukcji koncepcji teoretycznych sm w pismach Ehrlicha z okresu końca I wojny światowej i po zakończeniu II wojny światowej[10]. Niniejszy tekst jest kontynuacją w skróconej i zmienionej wersji drugiej ze wspomnianych publikacji.

Kolejnym obowiązkiem uczonego jest odpowiedź na pytanie, dlaczego podejmowany temat jest na tyle znaczący, aby poświęcać mu własny czas oraz energię, a także pieniądze podatników. Jeśli wziąć pod uwagę, że koncepcje Ehrlicha w zakresie sm były przez prawie pół wieku zapomniane (co najwyżej możemy mówić o ich kontynuowaniu – w trudno uchwytny sposób – w myśleniu jego uczniów), to czy mają znaczenie dla rozwoju dyscypliny w Polsce, nie mówiąc o skali europejskiej czy ogólnoświatowej? Na powyższe pytanie możemy odpowiedzieć na trzy sposoby. Po pierwsze, podnosząc argument z zakresu dziedzictwa narodowego, który jednak często jest krytykowany przez zachodnich badaczy jako przejaw nacjonalizmu[11]. Po drugie, wskazując, że dotychczasowa nauka o sm popełnia grzech prezentyzmu, polegający na tym, że „historia jest zniekształcana i rekonstruowana w celu legitymizacji lub krytyki stanowiska, które autor wyznaczył sobie od samego początku”[12]. Trudno inaczej interpretować fakt, że w środowisku badaczy dziejów europejskiej nauki o sm (European IR), w tym w zakresie dwudziestolecia, dominującym podejściem jest wciąż skupianie się wyłącznie na współczesnych państwach zachodnich, z pominięciem Europy Środkowej[13]. Po trzecie, przypominając o zapomnianym dziedzictwie, co umożliwi nie tylko przywrócenie mu należnego miejsca w historii, ale także zastanowienie się, na ile taki sposób myślenia ma wartość dzisiaj, u progu trzeciej dekady XXI w. Jak stwierdził jeden z czołowych współczesnych badaczy dawnych koncepcji politycznych “[r]olą historyka idei [...] jest właśnie rola archeologa, który wygrzebuje zakopane skarby intelektualne, odkurza je i pozwala ponownie rozważyć, co właściwie o nich myślimy”[14].

Historia nauki o sm do końca lat 60. XX w. 

Nie sposób zrozumieć miejsc stycznych w myśleniu o sm u Ludwika Ehrlicha z ówczesną zachodnią nauką o sm bez zrozumienia kontekstu rozwoju tej dyscypliny w czasie, gdy tworzył. W związku z tym, na podstawie najnowszej literatury przedmiotu, zaprezentowano poniżej kilka najważniejszych ustaleń[15].

Na wstępie należy zastrzec, że wielu przedstawicieli współcześnie wyodrębnionych teorii sm twierdzi, że reprezentuje wielowiekowe, jeśli nie ponadtysiącletnie, tradycje myślenia o polityce i odwołuje się w rozważaniach do takich myślicieli jak – w Europie – Tukidydes, Makiawel, Grocjusz czy Kant. Obecnie jednak dominuje pogląd, zgodnie z którym ukształtowane głównie w XX w. teorie sm, jeśli nawet mają związek ze wspomnianym dziedzictwem, są pod tak przemożnym wpływem doświadczeń współczesności, że próby ich prostego wyprowadzania z tradycji historycznych prowadzą do ignorowania roli nowożytnych twórców. Współcześnie więc odróżnia się od teorii sm, postrzeganych głównie jako teorie empiryczne, koncepcje teoretyczne o charakterze normatywnym, skupione np. na kwestii sprawiedliwości i dobra, czyli tzw. filozofię polityki międzynarodowej (international political theory)[16].

O ile do niedawna dość powszechnie przyjmowana była opinia, że kamieniem węgielnym nauki o sm była wielka wojna i będąca jej następstwem konferencja paryska, o tyle dzisiaj dostrzega się, że o budowaniu zrębów nowej dyscypliny można mówić już pod koniec XIX w. i w pierwszych latach XX w. Egzogenicznym czynnikiem rozwoju badań z tego zakresu była pierwsza fala globalizacji pod wpływem rewolucji przemysłowej i komunikacyjnej, a także podboje kolonialne rozszerzające na resztę świata zasady obowiązujące w społeczności europejskiej. Nie dziwi więc, że w tym czasie: (1) pojawiły się pierwsze prace nawiązujące do tej tematyki, (2) powstała pierwsza sekcja w Amerykańskim Towarzystwie Nauk o Polityce dotycząca tej problematyki, (3) Paul S. Reinsch uruchomił pierwszy akademicki kurs skoncentrowany na tych zagadnieniach, zaś (4) w 1910 r. ruszyło pierwsze pismo tematyczne, na bazie którego w 1922 r. zostało uruchomione „Foreign Affairs”. W tym okresie sm były postrzegane z perspektywy prawniczej teorii państwa, zapożyczonej z Niemiec i dominującej w naukach o polityce. Zgodnie z nią, państwo to podmiot suwerenny i wolny od wszelkich ograniczeń. Podejście takie skutkowało uznaniem, że na poziomie międzynarodowym państwa skazane są na rywalizację wobec występowania anarchii, rozumianej jako brak zwierzchniej władzy nad państwami[17].

Niosąca miliony ofiar I wojna światowa oraz konferencja paryska, próbująca uregulować porządek międzynarodowy, stały się potężnym katalizatorem wcześniejszego trendu i nie może dziwić, że przez długi czas te dwa wydarzenia były uważane za początek dyscypliny. To horror wielkiej wojny skłonił brytyjskiego filantropa Davida Daviesa do ufundowania, na cześć poległych studentów, pierwszej katedry sm im. W. Wilsona na Uniwersytecie Walijskim w Aberystwyth. To zgromadzeni na konferencji paryskiej naukowcy, eksperci delegacji rządowych, podjęli decyzję, która doprowadziła do powołania dwóch kluczowych dzisiaj think tanków z zakresu sm: w 1920 r. Królewskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych (określanego współcześnie jako Chatham House), zaś w 1921 r. nowojorskiej Rady Spraw Zagranicznych (Council on Foreign Relations)[18]. Najważniejszym jednak wyrazem narodzin nowej dyscypliny była odbywająca się od 1928 r. – pod auspicjami Ligi Narodów – Stała Konferencja Wyższych Studiów Międzynarodowych[19]. Jednocześnie to właśnie wielka wojna dostarczyła empirycznego uzasadnienia podważania prawniczej teorii państwa, w której doszukiwano się źródeł niemieckiej odpowiedzialności za ten konflikt. Konferencja paryska stała się zaś przestrzenią popularyzacji i budowania ładu międzynarodowego, odwołującego się do zrodzonej w świecie anglosaskim idei pluralistycznej koncepcji państwa. Zgodnie z nią państwo jest jedną z wielu instytucji społecznych, a konflikty międzypaństwowe są ograniczane przez transnarodowe i ponadnarodowe powiązania występujące w sm. Choć przez długi czas tak myślących badaczy z okresu dwudziestolecia międzywojennego określano w sposób zaproponowany przez realistów, tj. mianem „idealistów” lub „utopistów”, to dzisiaj stosuje się bardziej neutralny termin „liberalny internacjonalizm”[20].

Upadek ładu wersalskiego pod koniec lat 30. XX w., wybuch jeszcze bardziej krwawej wojny światowej oraz narastanie rywalizacji zimnowojennej w drugiej połowie lat 40. stały się katalizatorem dalszego rozwoju dyscypliny. Dla niektórych badaczy to dopiero po II wojnie doszło do finalizacji kształtu nauki o sm, w związku z tym, że to właśnie wtedy miała miejsce proliferacja publikacji, czasopism, uniwersyteckich instytucji i think tanków zajmujących się tą tematyką. Symbolem krystalizacji nowej dyscypliny stało się wydzielenie w 1959 r. Stowarzyszenia Studiów Międzynarodowych (International Studies Association, ISA)[21] z jednego z towarzystw politologicznych. Wydarzenia te oraz rozwój instytucjonalny dyscypliny nie pozostały bez związku z kształtem teorii sm. Z jednej strony, część badaczy prowadziła wciąż badania, opierając się na pluralistycznej koncepcji państwa i wynikającej z niej idei jego suwerenności ograniczonej przez podmioty transnarodowe i organizacje międzynarodowe. Zwolennicy takiego myślenia bardzo szybko znaleźli się pod wpływem dominującej w nauce o polityce pozytywistycznej filozofii nauki, kładącej nacisk na operowanie abstrakcyjnymi terminami i danymi ilościowymi oraz wykorzystywanie na znaczącą skalę metody porównawczej. Podejście to określano mianem behawioralizmu. Jego przedstawicielami był szereg pracowników Uniwersytetu w Chicago (Ch.E. Merriam, Frederick L. Schuman, Harold D. Lasswell oraz Quincy Wright) oraz Uniwersytetu w Princeton (Harold Sprout, Klaus Knorr i Frederick Dunn). Z drugiej strony, popularność zaczęło zdobywać (i na długi czas zdominowało naukę o sm) podejście ponownie odwołujące się do państwocentrycznej wizji sm, kładące nacisk na anarchiczny system międzynarodowy i wynikające stąd konflikty interesu, zmuszające przywódców („mężów stanu”) do wyboru mniejszego zła. Choć ikoną tego podejścia – z czasem określonego mianem klasycznego realizmu – stało się drugie wydanie pracy brytyjskiego historyka E. H. Carra The Twenty Years’ Crisis z 1945 r., to rozwój tej teorii przypisuje się amerykańskim badaczom, najczęściej (nieprzypadkowo w kontekście wcześniejszych rozważań) o niemieckich korzeniach, publikującym w drugiej połowie lat 40. i na początku lat 50. XX w., z Hansem J. Morgenthau, Arnoldem O. Wolfersem i Johnem H. Herzem na czele[22].

Nie wolno też zapomnieć, że po II wojnie światowej – w wyniku zbudowania przez Związek Sowiecki strefy wpływów w Europie Środkowej – marksistowskie ujęcie stosunków międzynarodowych zostało narzucone szeregowi podmiotów satelickich[23]. Rozwój nauki o sm odbywał się więc tam w oderwaniu od procesów zachodzących w państwach niekomunistycznych. W przypadku powojennej Polski oznaczało to w pierwszej fazie – trwającej do przełomu lat 40. i 50. XX w. – promowanie perspektywy marksistowskiej przez instytucje państwowe, przy jednoczesnym stopniowym likwidowaniu istniejącego częściowo pluralizmu w organizacjach społecznych (np. uczelniach). W drugiej fazie – przypadającej na okres stalinizacji w pierwszej połowie lat 50. – miał miejsce całkowity monopol perspektywy marksistowskiej w zakresie sm, czego wyrazem były cenzura i obowiązkowe kursy marksizmu-leninizmu na uczelniach. Wreszcie, w fazie trzeciej – zapoczątkowanej odwilżą w drugiej połowie lat 50. XX w. – doszło do ograniczonej zmiany, w ramach której pozwolono na drobne wyłomy w monopolu myśli marksistowskiej. Zgodę na tego typu działania posiadały jednak jedynie osoby cieszące się zaufaniem władz. Większa swoboda w tym zakresie – przy powolnym ograniczaniu się do formalnej dominacji marksizmu – miała miejsce w latach 70., a więc już po śmierci prof. Ehrlicha[24].

Choć dopiero sytuacja gospodarcza pod koniec lat 60. i na początku lat 70. XX w. (uzyskanie przez Japonię statusu drugiej gospodarki świata oraz kryzysy naftowe) stała się katalizatorem kolejnej ważnej zmiany, to jednak jeszcze pod koniec lat 60., bezwzględnie pod wpływem czynników endogenicznych, doszło do ważnych przemian w nauce o sm. Pozytywistyczna filozofia nauki w formie behawioralizmu nie tylko miała wpływ na zwolenników pluralistycznej teorii państwa, a przez to liberalnej teorii sm, ale także zaczęła zdobywać popularność wśród przedstawicieli prawniczej teorii państwa, a więc realistycznej teorii sm. W efekcie doszło do tzw. drugiej wielkiej debaty (de facto pierwszej rzeczywistej), w której, jak się dzisiaj uważa, przedstawiciele realizmu spierali się o to, jakie metody należy stosować w ramach procesu badawczego: czy – jak chcieli amerykańscy przedstawiciele „scjentyzmu”, z Mortonem Kaplanem na czele – nauka o sm winna wykorzystywać wzorce z nauk przyrodniczych i poszukiwać praw, czy też używać metod klasycznych, typowych dla filozofii i historii, jak chcieli reprezentanci podejścia „tradycjonalistycznego”, na czele z – związanym z Wielką Brytanią – Hedley’em Bullem. W efekcie tego sporu cechą charakterystyczną amerykańskiej nauki o sm stał się nacisk na pozytywistyczną filozofię nauki. W Wielkiej Brytanii na przełomie lat 60. i 70. XX w. zaproponowano z kolei teorię opartą na bardziej klasycznych metodach, z czasem nazwaną szkołą angielską (dzisiaj częściej używa się terminu teoria społeczności międzynarodowej)[25].

Związki Ludwika Ehrlicha z nowożytnym rozwojem nauki o sm

Jeśli przyjąć, że koncepcje teoretyczne sm są rezultatem nie tylko danych wydarzeń międzynarodowych, ale także kontaktu z określonymi ideami w nauce o sm, to niezbędne jest wskazanie związków Ludwika Ehrlicha z tą dyscypliną. Dlatego poniżej zaprezentowano jedynie te elementy jego życiorysu, które wskazują na związek z dyscypliną nauki o sm, pomijając bogactwo działań w innych obszarach[26].

Wykształcenie prawnicze uzyskane na formalnie austro-węgierskiej uczelni we Lwowie (1911 r.) oraz pobyty stypendialne w niemieckich uniwersytetach w Halle i Berlinie (1912/1913) winny sugerować, że początki myślenia teoretycznego Ehrlicha o sm (nawet jeśli nie były na tym etapie w ogóle przedmiotem jego namysłu) związane były z niemiecką prawniczą koncepcją państwa i wynikającym z tego postrzeganiem charakteru sm jako anarchicznego[27].

Pierwszy krok ku odejściu od tego sposobu myślenia miał miejsce w 1913 r., gdy Ehrlich rozpoczął studia prawnicze w Exeter College Uniwersytetu Oksfordzkiego (1913–1915), które otworzyły mu możliwość prowadzenia wykładów z historii Polski i Czech na Wydziale Historii Nowożytnej tej uczelni, a także w King’s College Uniwersytetu Londyńskiego[28]. Był to jednocześnie pierwszy moment, kiedy dotychczasowe zainteresowania prawnicze Ehrlicha zostały uzupełnione opracowaniami dotyczącymi bieżących zagadnień międzynarodowych. W pierwszym rzędzie były to kwestie stosunku Cesarstwa Niemieckiego do sprawy polskiej[29].

Od 1917 do 1920 r. Ehrlich pracował na Wydziale Nauk Politycznych Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, gdzie kładziono nacisk na badania nad sm. Studia w tym kierunku napędzały kontakty zachodniego wybrzeża USA ze światem, wynikające z otwarcia Kanału Panamskiego w 1914 r., Międzynarodowej Wystawy Panama – Pacyfik zorganizowanej w San Francisco w 1915 r., narastających od 1916 r. przygotowaniach USA do I wojny światowej oraz formalnym przystąpieniem do niej w kwietniu 1917 r.[30] W czasie pobytu w USA lwowski badacz realizował m.in. wykłady poświęcone wybranym zagadnieniom międzynarodowym: polityce zagranicznej W. Wilsona, interwencji aliantów w Rosji, dążeniom rewolucyjnym w Austro-Węgrzech czy paryskiej konferencji pokojowej[31]. Niektóre z jego wystąpień dotyczyły spraw pośrednio lub bezpośrednio związanych z Polską (np. sytuacja Słowian w Europie Środkowej, położenie Polaków w Niemczech, kształt niepodległej Polski)[32]. Ta ostatnia działalność miała także inne cele niż tylko edukacyjne, bo Ehrlich w tym czasie brał udział „w wysiłkach Amerykanów polskiego pochodzenia na rzecz polskiej sprawy w USA”[33].

Jak widać, pobyt w USA pogłębił zrodzone w Londynie zainteresowanie Ehrlicha sprawami bieżącymi, już jednak często w odniesieniu do problematyki wykraczającej poza zagadnienie polskie. W tym czasie powstał jego pierwszy tekst poświęcony teoretycznym koncepcjom sm, w którym wyraźnie podążał za liberalnym internacjonalizmem dominującym w świecie akademickim ówczesnej Wielkiej Brytanii i USA[34].

Po zakończeniu pracy w Berkeley Ehrlich wyjechał na rok z USA, by powrócić w połowie 1921 r. na kolejne dwa lata na stanowisko dyrektora polskiego biura prasowego w Nowym Jorku, w ramach polskiego poselstwa w Waszyngtonie[35]. Przebywał więc w tym mieście w czasie powstawania tam wspomnianej CFR i w początkach wydawania „Foreign Affairs”. Z kolei w stolicy USA Ehrlich uczestniczył w spotkaniach utworzonej w 1919 r. na Georgetown University Szkole Służby Zagranicznej (School of Foreign Service, SFS)[36].

Po powrocie do Lwowa w 1923 r. Ehrlich przez kilka kolejnych lat kon-centrował się na kwestii prawa konstytucyjnego i publicznego prawa międzynarodowego. Dopiero pod koniec lat 20. jego zainteresowania zaczęły być bardziej związane z nauką o sm. Pierwszym tego wyrazem były zabiegi o uczestnictwo przedstawicieli Polski, zajmujących się sm, w Stałej Konferencji Wyższych Studiów Międzynarodowych. Ehrlich wystąpił z wnioskiem o udział w spotkaniach Konferencji w 1928 r., gdy po pierwszym z nich wizytę na Uniwersytecie Warszawskim złożył brytyjski uczony Arnold Toynbee[37]. W następnym roku został powołany niezbędny do organizacji uczestnictwa w takich przedsięwzięciach narodowy komitet koordynacyjny (Centralny Komitet Polskich Instytucji Nauk Politycznych, CKPINP). Wbrew nazwie nie chodziło tu o wszystkich przedstawicieli nauk o polityce w Polsce, ale właśnie o badaczy sm uczestniczących we wspomnianej konferencji[38]. Ehrlich wziął aktywny udział w drugiej i trzeciej takiej konferencji (w 1929 i 1930 r.). W 1931 r. doszło do zmiany władz CKPINP i Ehrlich został wiceprzewodniczącym Komitetu, podczas gdy funkcję przewodniczącego zaczął pełnić Zygmunt Cybichowski[39]. W 1934 r., w związku z zastrzeżeniami wobec Cybichowskiego, Ehrlich został nowym przewodniczącym[40]. Gdy kierował tą instytucją, przedstawiciele Polski aktywnie brali udział w jej spotkaniach[41]. Ehrlich zasiadał także, od 1934 r., w komitecie wykonawczym Konferencji, a w latach 1935–1936 przewodniczył panelom poświęconym nauczaniu sm[42]. W tym czasie pozyskiwał środki z Fundacji Rockefellera na pokrycie kosztów udziału polskich delegatów[43]. W 1937 r. został jednak odwołany w wyniku sporu z MSZ RP, które chciało wpływać na treść referatów polskich delegatów[44]. Nie przeszkodziło to Ehrlichowi uczestniczyć w zebraniu administracyjnym odpowiadającym za przebieg dyskusji na temat nauczania o sm podczas kolejnej Konferencji w Pradze w 1938 r.[45] Skala zaangażowania Ehrlicha w Konferencję doprowadziła do tego, że w wydanej kilka lat temu analizie jej prac został on wymieniony w gronie czołowych jej uczestników[46].

Konferencje pod auspicjami LN nie były jedynymi, w których uczestniczył Ehrlich. Wydaje się, że pod wpływem inspiracji z obrad V konferencji wykładowców prawa międzynarodowego i powiązanych przedmiotów, która miała miejsce w Waszyngtonie w 1933 r. i gdzie podkreślono potrzebę włączenia do dydaktyki zagadnień międzynarodowych[47], doprowadził w 1934 r. do zorganizowania we Lwowie konferencji przedstawicieli kilku państw europejskich na temat sposóbów organizacji studiów i nauczenia prawa międzynarodowego i sm. Konferencję tę finansowo wsparła Fundacja Rockefellera[48]. W uchwale końcowej uczestnicy stwierdzili m.in., że „nauczanie stosunków międzynarodowych powinno obejmować kilka nauk, które mogą tworzyć wspólną grupę pod nazwą nauki o stosunkach międzynarodowych [...] może zachodzić potrzeba organizowania oddziałów stosunków międzynarodowych w łonie wydziałów (uniwersyteckich), a w szczególności [...] wydziałów prawa”[49].

W 1930 r. Ehrlich doprowadził do powołania Studium (Uzupełniającego) Dyplomatycznego na Uniwersytecie Jana Kazimierza i został jego kierownikiem[50]. Historię Studium omawia jeden z autorów w niniejszym tomie, tu należy jedynie odnotować trzy kwestie. Po pierwsze, jak już wspomniano, podczas pobytu w USA Ehrlich miał możliwość zapoznania się ze szkołą kształcącą kadrę służby zagranicznej USA, więc nie można tutaj wykluczyć pewnych inspiracji. Po drugie, w 1937 r. działalność dydaktyczną Studium uzupełniono o seminaria badawcze[51]. Po trzecie, innowacyjność Studium uzmysławia fakt, że powołano je równolegle z podobnymi przedsięwzięciami w USA[52].

Działalność Studium nie była jedyną formą pracy Ehrlicha na rzecz państwa polskiego w zakresie spraw międzynarodowych. Służył wiedzą ekspercką MSZ RP[53], czego dowodzą maszynopisy wykładów dla służby zagranicznej z 1935 r.[54] oraz relacja Jana Kozielewskiego (Karskiego) z wykładu Ehrlicha w 1938 r. dla pracowników służby zagranicznej[55]. Mogło to dotyczyć także współpracy z polskimi służbami wywiadowczymi, które wykorzystywały Studium Dyplomatyczne UJK do rekrutacji oficerów wywiadu[56].

Uzupełnieniem działań Ehrlicha na polu nauki o sm były projekty wydawnicze. W 1937 r. rozpoczął edycję serii „Bibliothèque des relations internationales”, w ramach której ukazały się trzy wystąpienia przedstawicieli CKPINP wygłoszone podczas Konferencji Wyższych Studiów Międzynarodowych w Paryżu w 1937 r. Zwieńczeniem starań Ehrlicha o rozwój nauki o sm było powołanie czasopisma „Annals of International Law and International Relations”, którego jedyny numer ukazał się w 1938 r. Znalazł się w nim artykuł będący deklaracją odrębności przedmiotu badań sm. Było to jedno z pierwszych czasopism naukowych w tej części Europy skoncentrowanych na zagadnieniach międzynarodowych, ukazujące się od razu w języku angielskim[57].

Okres wzmożonego zaangażowania w rozwój badań z zakresu sm nie był jednak powiązany ze znaczącą liczbą publikacji na ten temat, gdyż w dorobku Ehrlicha z tego czasu dominują prace prawnicze. Jednak w połowie lat 30. XX w. opublikował teksty dotyczące stricte sm, traktujące np. o bezpieczeństwie zbiorowym[58]. Tematyka tych prac wskazuje na kontynuację operowania kategoriami liberalnego internacjonalizmu (np. idea bezpieczeństwa zbiorowego) i zainteresowanie zagadnieniami z zakresu przestrzegania prawa międzynarodowego w sytuacji konfliktu interesów.

W 1945 r., po ponownym zajęciu Lwowa przez Związek Sowiecki, Ehrlich rozpoczął wykłady na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, gdzie rok później został profesorem zwyczajnym prawa narodów i do 1960 r. stał na czele Katedry Prawa Narodów[59]. Jednocześnie, gdy został w 1946 r. dyrektorem Szkoły Nauk Politycznych UJ, podjął próbę kontynowania lwowskiego projektu z zakresu nauki o sm[60]. Pod jego kierunkiem zdecydowanie zwiększono liczbę przyjmowanych studentów (do ponad 600 osób) do Szkoły oraz skupiono jej badania na nauce o sm[61]. W celu wsparcia dydaktyki i popularyzacji zagadnień międzynarodowych pod redakcją Ehrlicha ukazała się dziesięciotomowa seria „Biblioteka SNP UJ”, którą otwiera monografia redaktora: Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych. Pozostałe prace traktują o: społeczności międzynarodowej, nowożytnej historii gospodarczej świata, kwestiach walutowych i kredytowych w sm, dyplomacji i sprawach konsularnych, zagadnieniach polityczno-ustrojowych Związku Sowieckiego, Francji, Wielkiej Brytanii oraz historii Brazylii. Jednak, mimo że studia w SNP UJ cieszyły się popularnością, po dwóch latach zaprzestano naboru, a w 1949 r. szkołę rozwiązano[62].

W związku z ideologizacją nauki polskiej na przełomie lat 40. i 50. XX w.[63] Ehrlich był zmuszony do zaprzestania publikowania bieżących analiz, zarówno w zakresie prawa międzynarodowego, jak i nauki o sm. Wskutek tego powrócił do zainteresowań historią prawa[64]. W tym trudnym dla polskiej nauki okresie Ehrlich nie uległ jednak indoktrynacji i w ramach swoich zajęć ograniczał wpływ dominującej ideologii[65]. Dopiero po odwilży z 1956 r. powrócił do badania zagadnień współczesnych i zyskał możliwość wyjazdów zagranicznych, ale cała ta aktywność dotyczyła już tylko prawa międzynarodowego[66]. Ehrlich nie włączył się więc w odradzające się po II wojnie światowej spotkania przedstawicieli nauki o sm, np. w formie wspomnianych konferencji Stowarzyszenia Studiów Międzynarodowych (ISA).

Profesor Ehrlich zmarł 31 października 1968 r. w pełni sił twórczych[67]. Paradoksem jest, że zabiegi na rzecz budowy nauki o sm prowadzono równolegle w ówczesnym Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych w oderwaniu od jego dorobku[68].

Koncepcja teoretyczna sm w ujęciu prof. Ehrlicha z 1947 r. 

Jak wspomniano wcześniej, najważniejszą pracą w dorobku Ehrlicha traktującą o nauce o sm jest wydany w 1947 r. Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych. Ehrlich wskazuje w nim, że do wyodrębnienia nauki o sm[69] doszło w międzywojniu. Przedstawia ten moment jako początek okresu, w którym „mamy do czynienia nie tylko z myśleniem [np. pojedynczych uczonych – T.P] o milionach ludzi, ale z myśleniem milionów ludzi”[70]. Wydaje się, że w ten sposób Ehrlich chciał powiedzieć, że początek nauki o sm był związany z momentem, w którym ludzkość wyłaniała się jako czynnik sprawczy we współczesnym świecie. Nowa dyscyplina miałaby więc w pierwszym rzędzie badać ów „umysł ludzki”[71].

Taki sposób myślenia prowadził Ehrlicha do przedstawienia głównych czynników sprawczych w sm. Jak już była mowa, Ehrlich uważał, że jednym z kluczowych aspektów kształtujących sm jest to, co myślą mieszkańcy świata: „[s]tosunki te [ludzkie, a więc sm] są wynikiem procesów myślowych, te zaś wynikają w wielkiej mierze z takiego czy innego sposobu myślenia [...]”[72]. Z tej perspektywy nie może więc dziwić, że głównym przedmiotem zainteresowania Ehrlicha stał się „umysł ludzki” (w innych miejscach pisał o „abstrakcyjnym rozumowaniu” oraz „teoretycznym nastawieniu jednostek”)[73]. W ten sposób uczony włączał się w te podejścia do nauki o sm (np. konstruktywizm), które kładły nacisk na rolę czynników ideacyjnych (stan umysłu ludzi), nie zaś materialnych.

Choć taki był punkt wyjścia rozważań Ehrlicha o sm jako stosunkach ludzi w skali świata, to uznawał on, że sm „nie zależą od samego tylko abstrakcyjnego rozumowania ani od teoretycznego nastawienia jednostek wchodzących w skład [...] grup [społecznych – T.P.]”[74]. W efekcie wskazywał na czynniki materialne: „Bardzo ważną rolę odgrywają zawsze warunki bytu ludzi, więc warunki geografii fizycznej [...], gospodarczej [...] liczebność i płodność ludności [...]”[75]. W gronie czynników „zewnętrznych” wskazywał też czynniki niematerialne, jak „tradycje kulturowe (w szczególności takie czy inne tradycje polityczno-prawne) [...]”[76].

Zdaniem Ehrlicha „warunki zewnętrzne” odpowiadają za „wytworzenie” określonego „sposobu myślenia”[77]. Przy czym, „[p]oznanie sposobu myślenia różnych grup jest [...] punktem wyjścia badania stosunków między nimi [tj. stosunków międzynarodowych – T.P.]”, „studium warunków zewnętrznych” działa zaś dopiero jako „uzupełnienie” badań w ramach nauki o sm[78]. Wydaje się, że w ten sposób Ehrlich – wskazując na wtórność czynników materialnych („w szczególności geografii zasobów”) – dawał odpór tym autorom swojej epoki, którzy w sposób nadrzędny traktowali czynniki materialne w stosunku do wytwarzanych przez społeczeństwo idei[79].

Definiując zakres nauki o sm, Ehrlich wskazywał – choć dość liberalnie – na dwa kryteria. Po pierwsze, zwracał uwagę na „międzynarodowy” wymiar badanych przez naukę o sm zjawisk społecznych[80]. Zastrzegał jednocześnie, że trudno określić, czym są sm, bo „nie jest łatwą rzeczą określić ich charakter «międzynarodowy»”[81]. Próbując przybliżyć zakres sm, przedmiotu tak rozumianej nauki o sm, Ehrlich wskazywał następujące zjawiska społeczne jako przejawy sm: wojna, dyplomacja, przepływ towarów, kapitału, ludzi i waluty w ramach gospodarki światowej, spory międzynarodowe i instytucje zajmujące się ich rozwiązywaniem[82]. Rozumiał jednak, że w ramach nauki o sm możliwe są studia nad sytuacją wewnętrzną poszczególnych państw (np. nad ich gospodarką), jeśli jest to potrzebne, aby mówić o kształcie sm[83]. Ponadto zwracał uwagę, że nauka o sm dotyczy „współczesnych stosunków międzynarodowych”[84] i podkreślał, że korzysta ona z każdej nauki wchodzącej w jej skład o tyle, o ile mówi coś o współczesnych sm[85]. Z tej perspektywy nauka o sm „nie wyrzeka się korzystania z historii”, bo zjawiska historyczne mają wpływ na dzisiejsze relacje[86].

W pracy z 1947 r. Ehrlich na dwa sposoby definiował naukę o sm. Pierwsza perspektywa była pokłosiem jego dotychczasowych zainteresowań prawem międzynarodowym. Stwierdził – za obowiązującym wówczas prawem międzynarodowym – że podmiotami społeczności międzynarodowej (choć zamiennie pisze tutaj też o międzypaństwowej) są jedynie państwa[87]. Ehrlich nie wyraził tego wprost, ale wydaje się, że za podmiot społeczności międzynarodowej nie uważał organizacji („związków”) międzynarodowych, choć podkreślał, że od XIX w. państwa zawiązują regularnie takie organizacje, najpierw dla celów specjalistycznych (wskazał np. Powszechny Związek Pocztowy), a w XX w. dla celów ogólnych (wymienił LN i ONZ)[88]. Jednocześnie twierdził, że wyłączna podmiotowość państw jest efektem ich emancypacji w długim procesie historycznym pozbawiającym podmiotowości indywidualnych monarchów i lud[89].

Drugi, nowszy nurt myślenia Ehrlicha, zapewne będący konsekwencją kontaktu z podejściem socjologicznym (może lektury cytowanej przez niego monografii Ch. E. Merriama[90]), wskazuje, że nauka o sm jest przykładem nauki społecznej zajmującej się współżyciem człowieka z innymi ludźmi[91]. Ehrlich stwierdził przy tym, że może to oznaczać badanie trzech różnych zagadnień społecznych (omówionych poniżej), między które on sam dzielił (nierównomiernie) uwagę. W tym drugim ujęciu podkreślił, że relacje państw (bezpośrednie i w ramach organizacji międzynarodowych) nie wyczerpują sm[92]. Stosunki międzypaństwowe to jedynie aspekt formalny sm, ale nauka o sm zajmuje się też praktyką sm, a więc relacjami pozaformalnymi[93]. W związku z tym „samo studium formalnych stosunków między państwami [...] nie wyczerpuje zakresu stosunków międzynarodowych”[94].

W drugim nurcie myślenia o sm Ehrlich pisał po pierwsze o tym, że nauka o sm to nauka o współżyciu ludzi, ale na „najszerszym” poziomie, czyli w kontekście całego świata („całej ludzkości”)[95]. W tym zakresie nawiązywał do Karty Narodów Zjednoczonych i pisał o „ludach”[96] albo „narodach”. Wydaje się, że nie chodziło mu w tym miejscu o anglosaskie rozumienie narodu jako ludzi zamieszkających określone terytorium i mających jeden rząd, a więc nie o państwo narodowe, bo podkreślał, że ludy „to nie [są – T.P.] jednostki zorganizowane”[97]. Fakt, że w tym ujęciu to cała ludzkość jest przedmiotem zainteresowania, widać także, gdy Ehrlich pisał, że po I wojnie światowej doszło do sytuacji, w której stosunki międzynarodowe zaczęło kształtować „myślenie milionów ludzi”[98]. Jednakże nie rozwijał szerzej koncepcji sm jako „stosunków ludzkich”.

W tym drugim, nieformalnym spojrzeniu na sm Ehrlich najwięcej uwagi poświęcił perspektywie, zgodnie z którą sm to „stosunki między grupami ludzi”[99]. Tym samym głównym podmiotem sm czynił nie ludzkość jako taką – i działające w niej ludy lub narody – ale jej elementy składowe w postaci grup społecznych[100]. Zwracał także uwagę, że nie każda grupa społeczna powinna być przedmiotem zainteresowania nauki o sm, bo różne grupy mają różne znaczenie w sm[101]. Przy tej okazji podkreślał, że na przestrzeni dziejów poszczególne państwa potrafią działać w imię poszczególnych grup (może to być np. „kamaryla dworska”, „grupa potężnych lenników” czy też „grupa bogatych kupców”)[102]. W innym miejscu Ehrlich pisał, że na politykę zagraniczną danego państwa – w przypadku państw demokratycznych – mają wpływ takie grupy społeczne, jak przedstawiciele prasy i naukowcy, oddziałujący na opinię publiczną[103]. W związku z tym, że jeden człowiek może być członkiem wielu grup społecznych, pozycja danej grupy w stosunkach międzynarodowych zależy od jej zdolności utrzymania spójności[104].

Przy okazji tematu grup społecznych warto odnotować, że Ehrlich wiele pisał też o opinii publicznej jako czynniku, który (1) wpływa na władze państwowe, (2) jest przedmiotem oddziaływania przedstawicieli prasy oraz społeczności naukowców, a także (3) może legitymizować koncentrację władzy w rękach jednostki. Jeśli uznać, czego Ehrlich wprost nie czynił, że opinia publiczna to wyraz poglądów większości obywateli danego państwa – grupy społecznej, do której przynależność opiera się na posiadaniu obywatelstwa – można stwierdzić, że jego zainteresowanie opinią publiczną jest pokłosiem jego zainteresowania grupami społecznymi[105].

W tym miejscu warto zwrócić uwagę na relację, jaka łączy państwo i grupy społeczne. Po pierwsze, o czym była już mowa, Ehrlich zwracał uwagę, że państwo może być narzędziem realizacji interesów poszczególnych grup społecznych[106]. Rodzi to pytanie o nadrzędność państwa (racji stanu) wobec grup społecznych (interesów grupowych) lub odwrotnie[107]. Ehrlich niestety nie rozstrzygał wprost tego dylematu ani w tym miejscu, ani szerzej w ramach wcześniejszej (państwocentrycznej) wizji. Po drugie, Ehrlich uważał, że relacje między państwami są jedynie wyrazem zewnętrznych relacji grup społecznych zamieszkujących dane państwo[108]. Powracamy więc tutaj do wizji, zgodnie z którą obywatele jako całość stanowią jedną lub wiele grup społecznych i poza stosunkami międzynarodowymi istnieją złożone wewnętrzne relacje międzygrupowe. Po trzecie, Ehrlich stwierdził, że relacje państw to „najbardziej formalny wyraz stosunków między różnymi grupami ludzi wchodzącymi w skład różnych państw”[109]. Należy więc wyciągnąć wniosek, że grupy społeczne zamieszkujące różne państwa utrzymują relacje także w sposób mniej formalny lub w ogóle nieformalny. Nie może więc dziwić, że według Ehrlicha sm nie sprowadzają się do stosunków międzypaństwowych, skoro istnieje cała gama mniej formalnych i nieformalnych relacji grup społecznych uznawanych przez niego za główny podmiot stosunków międzynarodowych.

W tym nieformalnym sposobie myślenia pojawił się także trzeci podmiot stosunków międzynarodowych. Choć Ehrlich pisał sporo o grupach społecznych i ich wpływach, zwrócił uwagę, że w sm znaczenie decydujące mają niekiedy jednostki ludzkie – zarówno w przeszłości (np. Aleksander Wielki) jak i współcześnie (np. Benito Mussolini). Może to wynikać z faktu, że w danym ustroju to jednostka podejmuje decyzje w kwestiach rozpoczęcia i zakończenia wojny[110] lub w ogóle dominuje w zakresie prowadzenia dyplomacji[111]. Pozycja jednostki w państwie może być wynikiem formalnej struktury systemu politycznego („monarcha samowładny czy dyktator”) lub nieformalnych czynników, np. poparcia opinii publicznej[112].

Podsumowując to drugie podejście, należy stwierdzić, że dla Ehrlicha (nieformalnymi) podmiotami sm były: po pierwsze, ludzkość jako zbiór ludów i narodów, po drugie – grupy społeczne, w tym np. przedstawiciele mediów i nauki czy opinia publiczna, i po trzecie, jednostki ludzkie (formalnie lub nieformalnie mające legitymizację do decydowania np. o wojnie i dyplomacji). Z takiej perspektywy, jeśli państwo nie zostaje wyeliminowane jako podmiot sm, staje się jedynie instrumentem wyrażania najbardziej sformalizowanych i zewnętrznych relacji między podmiotami niepaństwowymi.

Przyglądając się obu tym wizjom sm, należy stwierdzić, że można je postrzegać jako sprzeczne lub wzajemnie uzupełniające się. W związku z tym, że niemożliwe wydaje się połączenie formalnego uznawania państw jako jedynych podmiotów sm i przypisywania kluczowej roli grupom społecznym w kształtowaniu sm, oba stanowiska wydają się nieuzgodnione. Można je jednak pogodzić, przyjmując, że sm to nieformalne i formalne relacje między jednostkami oraz grupami społecznymi różnych państw, a stosunki międzypaństwowe to najbardziej sformalizowany sposób takich kontaktów.

Na podstawie powyższej analizy trudno jest wskazać stanowisko Ehrlicha w zakresie teorii sm, gdyż istnieją w jego pracy założenia związane z rożnymi koncepcjami.

Po pierwsze, można dostrzec założenie o państwocentrycznym charakterze sm[113] oraz o wyjątkowej roli jednostek w kształtowaniu życia międzynarodowego[114]. Nieprzywiązywanie formalnego znaczenia do innych uczestników sm, chociażby organizacji międzynarodowych, i kładzenie nacisku na rolę „mężów stanu” jest typowym podejściem klasycznego realizmu (np. w wydaniu wspomnianego H. Morgenthaua)[115].

Po drugie, w pracy Ehrlicha widać akceptację elementów typowych dla myślenia liberalnego. Uznawał formalnie państwa za jedyne podmioty sm, ale jednocześnie sprzeciwiał się ograniczaniu rozumienia „życia międzynarodowego” tylko do nich i wskazywał wielu innych uczestników sm, których analiza jest niezbędna. Tym samym zaznaczał potrzebę zajrzenia do wnętrza państwa i ustalenia, jaką rolę w podejmowaniu decyzji odgrywają poszczególne jednostki i grupy społeczne[116]. W tym samym nurcie zwracał uwagę, że w państwach demokratycznych ważną rolę odgrywa opinia publiczna, której przekonania co do oczekiwanego kształtu sm oraz postrzegania wrogów i przyjaciół należy badać z perspektywy „psychologii społecznej”[117]. Mimo odżegnywania się od założeń normatywnych, Ehrlich w duchu liberalnego internacjonalizmu stwierdzał, że organizacje („związki”) międzynarodowe służą do rozwiązywania sporów[118]. Także w duchu myślenia liberalnego pisał, że rozwój nauki o sm powoduje wśród obywateli większe zrozumienie stanowiska innych państw, a przez to ogranicza prawdopodobieństwo wybuchu wojny[119].

Po trzecie, podkreślanie znaczenia zakorzenionych wśród danej społeczności poglądów co do kształtu stosunków międzynarodowych, oraz wpływu tak ukształtowanej opinii publicznej na decyzje polityków, nasuwa – raczej luźne niż precyzyjne – skojarzenia z dwoma innymi podejściami teoretycznymi. Z jednej strony, z teoriami polityki zagranicznej nawiązującymi do idei roli międzynarodowej (national role conception) oraz studiów nad wpływem opinii publicznej[120], z drugiej zaś strony, do teorii konstruktywizmu[121]. Oba te podejścia – mimo częstych podziałów instytucjonalnych – są dość blisko ze sobą związane, czego dowodem jest skłonność przedstawicieli pierwszego z podejść do utożsamiania swoich teorii z dorobkiem drugiego (konstruktywizmu)[122].

Nacisk na fakt istnienia społeczności międzynarodowej, która narodziła się w Europie i rozprzestrzenia się na resztę świata dzięki wspólnocie zasad, skłania do uznania tego elementu koncepcji Ehrlicha za zgodny z teorią społeczności międzynarodowej (tzw. szkołą angielską)[123]. Ehrlich twierdził też, że państwa poprzez naruszanie prawa międzynarodowego (przechodzenie do „systemu międzynarodowego” w języku teorii społeczności międzynarodowej) mogą czasem podważać istnienie społeczności międzynarodowej. Sądził jednocześnie, że społeczność międzynarodowa to sama ludzkość (zbliżone jest to do idei szkoły angielskiej mówiącej o „społeczności światowej”)[124]. Ponadto, tak jak przedstawiciele teorii społeczności międzynarodowej za punkt wyjścia przyjęli idee Hugo Grocjusza dotyczące prawa międzynarodowego[125], tak w przypadku koncepcji teoretycznych Ehrlicha punktem wyjścia były rozważania Pawła Włodkowica o prawie narodów[126].

Podsumowując rekonstrukcję koncepcji teoretycznych Ehrlicha w zakresie stosunków międzynarodowych, moglibyśmy – w nawiązaniu do współczesnego języka – uznać, że była to forma eklektyzmu teoretycznego[127]. Oczywiście w tym przypadku nie mamy do czynienia ze świadomym wyborem takiego podejścia. Zagadnienia teoretyczne nie stanowiły głównego przedmiotu refleksji Ehrlicha i z tego powodu nie zostały dogłębnie przemyślane. Nie dziwi to, jeśli weźmie się pod uwagę krótki okres przygotowania Wstępu do nauki o stosunkach międzynarodowych, powstałego w ciągu roku od reaktywacji SNP UJ i objęcia przez Ehrlicha funkcji dyrektora[128]. Warto też pamiętać, że kwestia wypracowania klarownej teorii sm zaczęła zyskiwać na znaczeniu w nauce o sm dopiero w latach 50. XX w. Niestety, był to okres dramatycznych ograniczeń w rozwoju polskiej nauki[129], skutkujący brakiem dostępu do zachodniej literatury, a nawet możliwości nawiązywania w publikacjach do zachodnich koncepcji. Zainteresowanie Ehrlicha nauką o sm, którego wyrazem była aktywność w dwudziestoleciu międzywojennym i Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, świadczy o tym, że gdyby nie wspomniane ograniczenia, badacz ten wziąłby aktywny udział w powojennej debacie dotyczącej teorii sm.

W zakresie tego, co obecnie określa się jako filozofię nauki (metateorię uprawiania nauki), Ehrlich pisał, że niemożliwe jest „przewidzieć stanowczo, jak współdziałanie ludzi będzie w praktyce wyglądało”. Po pierwsze dlatego, że specyfiką stosunków międzyludzkich jest tendencja do wytwarzania rozbudowanych i zróżnicowanych form społecznych, więc nigdy nie będzie możliwe podanie ich pełnego katalogu. Po drugie, ponieważ sm zależą nie tylko od czynników zewnętrznych, co do których Ehrlich wydaje się sugerować, iż da się je łatwo uchwycić, ale także od „biegu myśli tych czy innych jednostek w obrębie grupy”, co jest już o wiele trudniejsze do zaobserwowania[130]. W efekcie w nauce o sm nie można mówić o przewidywaniu.

Na poziomie metateorii Ehrlich wskazywał, że proces naukowy polega na „stwierdzaniu zjawisk”, a następnie „stwierdzaniu ich przyczyn”. Tak ustalane „prawa” wymagają dalszego poszukiwania przyczyn, „[...] w ten sposób dochodzi się coraz dalej na drodze systematyzacji wiedzy o stosunkach międzynarodowych”[131]. Następnie celem badaczy jest „ustalenie, które z tych przyczyn są mniej a które więcej trwałe”[132]. Znowu, dzisiejszym językiem powiedzielibyśmy, że Ehrlich był zwolennikiem teorii wyjaśniającej i wierzył w postęp naukowy.

Choć Ehrlich nie udzielał szczegółowych wskazówek w zakresie metodologii – jest to do pewnego stopnia naturalne, biorąc pod uwagę, jak wiele różnych gałęzi wiedzy zaliczał w poczet nauki o sm – to zwracał uwagę, że „w ustalaniu zjawisk i ich tłumaczeniu [należy – T.P.] unikać ryczałtowości, zbyt pośpiesznego uogólniania, zbyt łatwej indukcji”, gdyż „w odróżnieniu od matematyki, która w zasadzie ma do czynienia z jednostkami jednakowymi, nauki społeczne muszą liczyć się nie tylko z podobieństwami, ale i z różnicami między najróżnorodniejszymi grupami jednostek”[133]. Z tej perspektywy stwierdzilibyśmy dziś, że Ehrlich był zwolennikiem studiów przypadku, w szczególności w formie porównawczej.

Wnioski

Odpowiadając na pytanie badawcze o kształt rozważań teoretycznych Ludwika Ehrlicha o sm zawarty w jego monografii z 1947 r., należy stwierdzić, że nie przedstawił on jasnej i spójnej idei w tym zakresie. Podejmując próbę zidentyfikowania poszczególnych elementów współczesnych teorii sm, które można dostrzec w jego publikacjach, należy wskazać następujące stanowiska: realizm klasyczny, liberalny internacjonalizm, różne teorie polityki zagranicznej, konstruktywizm, a co najciekawsze – teorię społeczności międzynarodowej.

W związku z powyższym, należy częściowo negatywnie zweryfikować pierwszą z postawionych hipotez, jakoby Ehrlich podążał za teoriami rozwijanymi w jego czasach: liberalnym internacjonalizmem, realizmem klasycznym (w wersji uproszczonej przed I wojną światową i w pełni ukształtowanej po II wojnie światowej) czy teorią marksistowską. Dwa pierwsze podejścia, uznawane za dominujące w międzywojennej i powojennej nauce o sm państw niekomunistycznych, występują w analizowanym dorobku, ale nie są jedynymi. Obecność innych koncepcji jest tym bardziej zaskakująca, że chodzi o idee, których zręby zaczęły pojawiać się dopiero ok. dziesięć i więcej lat (np. teoria społeczności międzynarodowej) po opublikowaniu analizowanej monografii polskiego badacza. Jednocześnie Ehrlich nie włączył bezpośrednio do swojej koncepcji idei marksistowskich, choć wydał swoją pracę w roku 1947, gdy państwo z coraz większą siłą zaczynało promować tego typu podejście[134].

Wydaje się natomiast, że w pewnym stopniu pozytywnie została zweryfikowana druga z postawionych hipotez, mówiąca o tym, że decydującą rolę w kształtowaniu koncepcji Ehrlicha odegrały realne wydarzenia mające miejsce przed 1947 r. Wspomniana publikacja powstała tuż po II wojnie światowej, która była przykładem obalenia porządku międzynarodowego opisywanego w teorii liberalnego internacjonalizmu. Ehrlich nie mógł już opierać się wyłącznie na tym podejściu, jak to robił po I wojnie światowej. Jednocześnie nie mógł też całkowicie tego stanowiska porzucić, bo zwycięzcy II wojny światowej, choć zaczynały narastać między nimi spory, gotowi byli kontynuować budowę uniwersalnej organizacji międzynarodowej w postaci ONZ, co stawiało pytanie o możliwość wypracowania – za drugim razem – ram pokojowego współistnienia. Silne osobowości II wojny światowej, często podejmujące decyzje wbrew czynnikom ideologicznym a w imię współpracy materialnej (np. na polu wojskowym jak to miało miejsce w przypadku koalicji wojennej USA i Związku Sowieckiego), dowodziły zaś roli wybitnych jednostek – określanych w realizmie klasycznym „mężami stanu” – w kształtowaniu polityki zagranicznej państw. Nie dziwi więc, że lwowski badacz zwrócił uwagę na takie podejście. Co ciekawe, opublikowanie przez Ehrlicha książki w państwie znajdującym się w sowieckiej strefie wpływów i na głównej osi ewentualnego konfliktu państw komunistycznych i zachodnich, mogło mieć wpływ na podkreślanie przez niego znaczenia norm obowiązujących w społeczności międzynarodowej, pozwalających na pokojowe koegzystowanie państw o różnej charakterystyce. Ehrlich mógł przeczuwać, że bez wypracowania takich zasad – i ich opisu przez teorie społeczności międzynarodowych – nie będzie możliwe współistnienie państw komunistycznych i kapitalistycznych.

Podsumowując, nauka o sm w myśli Ehrlicha odbijała częściowo typowe dla jego czasu koncepcje w zakresie liberalnego internacjonalizmu i klasycznego realizmu. Zawierała także idee, które wyprzedzały swoją epokę, i, jednocześnie, ignorowała promowane przez komunistów podejście marksistowskie. Wydaje się też, że szereg rzeczywistych procesów zachodzących w sm – upadek i próba odbudowy instytucji liberalnego porządku międzynarodowego, wpływ jednostek ludzkich na kształt koalicji wojennych powstających w kontrze do ideologii danego państwa czy wreszcie potrzeba przyjęcia zasad gwarantujących pokojowe współżycie różnych państw w ramach społeczności międzynarodowej – mógł mieć wpływ na idee prezentowane przez Ehrlicha, w tym w szczególności na elementy teorii społeczności międzynarodowej.

Jednakże dopiero szczegółowa analiza całości dorobku – przekraczająca ramy tego artykułu – pozwoli odpowiedzieć na pytanie, na ile powyżej opisany sposób myślenia był u prof. Ehrlicha ugruntowany. Wymaga to jednak dotarcia do całości jego spuścizny naukowej rozsianej w różnych archiwach, a także ponownego odczytania prac z zakresu prawa międzynarodowego. Wszelkie oczekiwania co do oryginalności myśli o sm muszą jednak brać pod uwagę także scenariusz, zgodnie z którym lwowski badacz – z uwagi na warunki, w jakich tworzył – nigdy nie miał możliwości precyzyjnego i wyczerpującego przedstawienia swojego stanowiska w sprawie teoretycznego ujęcia sm.

AGNIESZKA BIEŃCZYK-MISSALA

SUWERENNOŚĆ W KONTEKŚCIE MIĘDZYNARODOWEJ OCHRONY PRAW CZŁOWIEKA.
OD LUDWIKA EHRLICHA DO WSPÓŁCZESNOŚCI

Dwa cytaty przywoływane są w dyskusjach o wizji suwerenności przed II wojną światową. Kiedy Rafał Lemkin, student Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie, pytał jednego z profesorów, dlaczego świat nie reaguje na rzeź Ormian, usłyszał anegdotę o właścicielu farmy, którego nikt nie powinien pouczać, gdy zabija swoje kurczaki[1]. Gdy z kolei Liga Narodów krytykowała traktowanie Żydów w Niemczech w 1933 r., Joseph Goebbels, późniejszy minister propagandy, zwykł reagować: „Mężczyzna jest panem we własnym domu”[2].

Nowoczesna koncepcja suwerenności, za twórcę której uznawany był Jean Bodin (1530–1595), zakładała całkowitą i wyłączną kontrolę państwa nad ludnością w granicach jego terytorium[3]. Przez wieki pozycja jednostek względem państw była niezwykle słaba. Arbitralne zatrzymania, tortury, egzekucje, pozbawianie własności prywatnej i wszechobecna dyskryminacja nie wzbudzały większych kontrowersji i protestów międzynarodowych. Ludność miała ograniczone środki sprzeciwu i dochodzenia sprawiedliwości, lecz z czasem mobilizowała się do walki o godne traktowanie. Zniesienie niewolnictwa i pańszczyzny, uznanie wolności religijnych, walka o równouprawnienie kobiet czy prawa robotników wymagały wiele poświęcenia i ofiar. Państwa stopniowo i  z dużymi oporami wprowadzały wewnętrzne przepisy przyznające jednostkom prawa i tylko w sprawach wielkiej wagi zdobywały się na ustanawianie międzynarodowych standardów. Pierwsze regulacje zostały zawarte m.in. w traktacie westfalskim z 1648 r., traktacie z Oliwy z 1660 r., traktatach gwarantujących ochronę mniejszości chrześcijańskiej w Imperium Osmańskim z 1856 r. i 1878 r., konwencji w sprawie zakazu handlu niewolnikami z 1890 r., traktatach mniejszościowych po I wojnie światowej i konwencjach o prawach pracowniczych, opracowywanych przez Międzynarodową Organizację Pracy po 1919 r.

Przed II wojną światową realizowano na forum międzynarodowym jedynie wybrane inicjatywy dotyczące ochrony praw człowieka[4]. Dopiero dramat masowych zbrodni z okresu wojny ostatecznie uświadomił potrzebę podjęcia większej odpowiedzialności międzynarodowej za jednostkę i jej godność. Prawo międzynarodowe, które rozwinęło się po wojnie, międzynarodowe instytucje oraz mechanizmy sądowe i pozasądowe, złożyły się na system o przełomowym charakterze, którego celem była ochrona praw jednostki. Jego rozwojowi towarzyszyły liczne trudności, wynikające między innymi z twardej interpretacji suwerenności i niechęci państw do ustępstw na rzecz jednostki.

Ludwik Ehrlich był przedstawicielem pokolenia prawników pracujących w tym przełomowym okresie. Na temat relacji między jednostką i państwem, znaczenia prawa międzynarodowego, w tym praw człowieka, pisał zarówno przed, jak i po II wojnie światowej. Celem niniejszego artykułu jest zaprezentowanie podejścia wybitnego naukowca do nowatorskich regulacji przyjmowanych w dziedzinie praw człowieka w kontekście problemu suwerenności państwa, a także ukazanie ewolucji jej interpretacji i współczesnych dylematów.

Państwo i ludność a umowy międzynarodowe

Ludwik Ehrlich jako prawnik zajmujący się prawem międzynarodowym systematycznie podejmował problem suwerenności państw. Z perspektywy prawa narodów uważał ją za „jednoznaczną z podmiotowością prawa narodów”[5]. Wywodził z niej przekonanie, że podmiot prawa narodów ma pełnię władzy nad podlegającym mu terytorium i ludnością. Miał na myśli władzę pierwotną, niewywodzącą się z umowy międzynarodowej, a podlegającą jedynie takim ograniczeniom, jakie dany podmiot sam przyjmuje. Kluczowe w myśli Ehrlicha było rozróżnienie pojęć: suwerenność i wykonywanie suwerenności. Prawo międzynarodowe postrzegał jako instrument, który wpływa na ograniczenie wykonywania suwerenności, ale nie samej suwerenności. „Podmiot prawa narodów podlega takim tylko ograniczeniom, jakim się poddał” – pisał w swoim najsłynniejszym dziele Prawo narodów[6]. W umowach międzynarodowych dostrzegał zatem przede wszystkim przejaw suwerenności państwa, ale także możliwość ograniczenia jego wykonywania w zakresie, w jakim państwo przyjęło zobowiązania, nadając tym samym określony kierunek wykonywaniu suwerenności[7].

Podejście to konsekwentnie prezentował także w odniesieniu do relacji między państwem a jednostką oraz do pozycji obywatela w świetle obowiązującego prawa. Do tych rozważań skłaniał go rozwój prawa międzynarodowego w obszarze praw człowieka. Ehrlich wychodził z założenia, że w ramach sprawowania suwerenności państwo ma prawo wykonywania władzy nad ludnością oraz prawo do ułożenia swego stosunku do jednostek i grup w sposób, jaki uzna za stosowny[8]. Podobnie jednak jak Rafał Lemkin, twórca terminu „ludobójstwo”, który dowodził, że suwerenności nie można pojmować jako prawa do, przykładowo, zabijania milionów niewinnych istot ludzkich[9], Ehrlich dostrzegał tego rodzaju ograniczenia państw w wykonywaniu suwerenności. Powoływał się na „elementarne zasady ludzkości”[10]. Twierdził, że popełnianie lub tolerowanie ich jaskrawych naruszeń, do których zaliczał m.in. niewolnictwo czy handel niewolnikami, mogą narazić państwo na niedopuszczenie do społeczności międzypaństwowej[11]. Przestrzegał jednocześnie, że względy humanitarne mogą posłużyć za uzasadnienie tzw. interwencji humanitarnej, co należy uznać za myśl niezwykle postępową na ówczesne czasy. Przejawiał jednak sporą podejrzliwość wobec tej idei, która, jego zdaniem, mogła służyć celom politycznym. Wskazywał także, że stosunek państwa do własnych obywateli może być wykorzystywany do agitacji przeciwko państwu, stając się podstawą do rozruchów na rzecz ograniczenia jego suwerenności.

Ehrlich uznawał wpływ umów międzynarodowych na relację między jednostką a państwem. Twierdził, że skoro państwa podlegają wybranym ograniczeniom, dobrowolne przyjęcie międzynarodowych zobowiązań dotyczących praw jednostki skutkuje ich wdrożeniem, a tym samym ograniczeniem wykonywania suwerenności. Państwa zachowują przy tym prawo regulowania wszelkich spraw wewnętrznych, co do których nie mają ograniczeń traktatowych[12]. Podejście to wskazywało na uznanie prymatu zobowiązań międzynarodowych nad wewnętrznymi. Gdy prawo wewnętrzne posiada odmienne regulacje niż zawarte w jego międzynarodowych zobowiązaniach – twierdził Ehrlich – ważniejsze jest prawo międzynarodowe.

Przed II wojną światową jednostki miały niewiele możliwości odnoszenia korzyści z międzynarodowych regulacji, które służyły przede wszystkim interesom państw. Zdaniem Ehrlicha prawo międzynarodowe może chronić prawa jednostki tylko poprzez ochronę praw państw, których celem jest ochrona jednostek[13]. Kiedy pisał swoje główne dzieło Prawo Narodów, mógł odnosić się do nielicznych umów dotyczących praw człowieka – traktatów mniejszościowych przedstawionych do podpisu państwom Europy Środkowej i Wschodniej przez Ligę Narodów oraz konwencji opracowanych przez powstałą w 1919 r. Międzynarodową Organizację Pracy.

Najwięcej miejsca Ehrlich poświęcił Traktatowi z 28 czerwca 1919 r. między głównemi mocarstwami sprzymierzonemi i stowarzyszonemi a Polską, dotyczącemu standardów ochrony mniejszości narodowych. Przyjęcie tzw. małego traktatu wersalskiego stanowiło warunek członkostwa Polski w powołanej po I wojnie światowej organizacji. Ehrlich uważał, że został on Polsce narzucony i ze względu na swoją specyfikę nie powinien być interpretowany rozszerzająco. Stał na stanowisku, że – podobnie jak w przypadku wszystkich regulacji międzynarodowych – traktat ograniczał wykonywanie suwerenności państwa, ale w żaden sposób nie mógł ograniczać jej samej. Państwa mogły żądać bezwzględnej lojalności od wszystkich obywateli, także od członków mniejszości narodowych[14].

Ehrlich uznawał za niedopuszczalne nadużywanie postanowień traktatów dla realizacji interesów państw trzecich czy grup mniejszościowych oraz wykorzystywanie ich w celach sprzecznych z zasadą suwerenności państwa. Dowodził, że traktaty nie przyznawały mniejszościom ani ich członkom charakteru podmiotów prawa międzynarodowego, nie były więc bezpośrednio źródłem zobowiązań państw wobec jednostek czy grup. Stanowiły zobowiązanie do wprowadzenia niektórych postanowień do ustaw, na podstawie których jednostki miały mieć gwarancje praw w granicach państwa. Prawo narodów nie daje jednostkom praw wprost, chyba że państwa w traktacie zdecydowały inaczej[15].

Co ciekawe, Ludwik Ehrlich podawał w wątpliwość przekonanie, że realizacja traktatów dotyczących ochrony mniejszości narodowych jest w pełni możliwa. Krytycznie podchodził do wybiórczego wskazania państw, mających przyjąć wspomniane traktaty. Niezależnie od selektywnego charakteru traktatów mniejszościowych i problemów z ich realizacją, stanowiły one ważny etap na drodze do rozwoju międzynarodowego systemu ochrony praw człowieka[16].

Prawa człowieka i suwerenność w porządku międzynarodowym po II wojnie światowej

Jeszcze w trakcie II wojny światowej państwa koalicji antyhitlerowskiej nabyły przeświadczenia, że przyszły porządek międzynarodowy musi uwzględniać gwarancje praw jednostek[17]. Podstawą miała być Karta Narodów Zjednoczonych z 26 czerwca 1945 r., powołująca do życia Organizację Narodów Zjednoczonych. Państwa, kierując się przesłankami humanitarnymi i idealistycznymi, w których nade wszystko chodziło o los i dobro jednostki[18], zobowiązały się w preambule „przywrócić wiarę w podstawowe prawa człowieka, w godność i wartość człowieka, w równouprawnienie mężczyzn i kobiet, w równość narodów dużych i małych”[19]. Wśród celów Organizacji zapisano podejmowanie współpracy na rzecz popierania i zachęcania do poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności dla wszystkich bez względu na rasę, płeć, język lub wyznanie (art. 1.3).

Ludwik Ehrlich był autorem komentarza do Karty Narodów Zjednoczonych, opublikowanego w 1946 r. W przeciwieństwie do zapisów Paktu Ligi Narodów z 28 czerwca 1919 r., w Karcie zawarto liczne przepisy odnoszące się zarówno do praw człowieka jak i do suwerenności państw. W art. 2 wskazano, że suwerenna równość państw członkowskich jest podstawową zasadą Organizacji Narodów Zjednoczonych[20]. Dodatkowo, wagę suwerenności podkreślała zasada nieingerencji w kompetencje wewnętrzne państwa. O ile wyzwaniem dla suwerennej równości okazała się uprzywilejowana pozycja mocarstw, m.in. w Radzie Bezpieczeństwa i Radzie Powierniczej, a także szczególne kompetencje mocarstw w zakresie przyjmowania nowych członków, to pewną prowokacją dla samej suwerenności były klauzule odnoszące się do praw człowieka, które dotychczas regulowało głównie prawo krajowe i które były uważane za właściwość polityki wewnętrznej państwa.

Ludwik Ehrlich zauważył napięcie między suwerennością i zasadą poszanowania wewnętrznych kompetencji państwa a prawami człowieka. Pisał o tym we fragmencie komentarza: Sprzeczne prądy w KNZ: „Przy zachowaniu zastrzeżonego państwom zakresu należącego do zasadniczo wewnętrznej kompetencji państwa mamy kilkakrotne podkreślenie obowiązku uznawania praw człowieka, zasady godności i wartości osoby ludzkiej, konieczności postępu społecznego, podstawowych praw wolnościowych”[21]. Zwrócił także uwagę na wynikającą z Karty konieczność przestrzegania praw wolnościowych jednostki bez różnicy rasy, płci, języka czy religii. Choć Karta Narodów Zjednoczonych nie zawierała pełnego katalogu praw człowieka, to była pierwszym uniwersalnym traktatem międzynarodowym, ratyfikowanym przez wszystkie państwa, w którym tak szeroko odniesiono się do kwestii praw jednostki. Tym samym problem ten został umiędzynarodowiony, zwłaszcza że w artykułach 55 i 56 państwa wprost przyjęły historyczne zobowiązanie do współpracy na rzecz urzeczywistniania uniwersalnych praw człowieka.

Ehrlich rozumiał przyjęcie tej umowy jako wyrażenie suwerennej woli państwa i zwracał uwagę, że żadne państwo nie zgłosiło zastrzeżeń do klauzul praw człowieka[22]. Sprzeczności między wewnętrzną kompetencją państwa wobec własnej ludności a zobowiązaniami wynikającymi z Karty NZ w obszarze praw człowieka nie rozpatrywał w kategorii problemu, który wymagałby szczególnych interpretacji i rozwiązań. Postrzegał je raczej jako naturalną konsekwencję kształtowania i przyjmowania norm w różnych okresach historycznych. Nowoczesne systemy prawne, jak pisał, nie mogły być bezwzględnie logiczne i musiały uwzględniać wyjątki[23].

Warto zwrócić uwagę, że w podobnym duchu przedstawiała kwestię suwerenności Komisja Prawa Międzynarodowego, która ogłosiła w projekcie Deklaracji o prawach i obowiązkach państw z 1949 r., że każde państwo ma obowiązek utrzymywania stosunków z innymi państwami zgodnie z prawem międzynarodowym i zasadą, że suwerenność każdego państwa ustępuje przed prymatem prawa międzynarodowego[24]. Z czasem coraz większą część prawa międzynarodowego zajmowały kwestie praw człowieka, oddziałujące na stosunki między państwami.

Wagę problematyki praw człowieka podkreślało także postanowienie zawarte w art. 68 Karty NZ o utworzeniu przez Radę Gospodarczą i Społeczną pierwszej w historii instytucji wyspecjalizowanej w prawach człowieka – Komisji Praw Człowieka. Dało to początek dość niezwykłej instytucjonalizacji w tej dziedzinie, na co Ludwik Ehrlich zwrócił uwagę w swoim komentarzu. W kolejnych latach powstawały liczne, zarówno uniwersalne jak i regionalne, instytucje ochrony praw człowieka oraz instrumenty prawne. Za najważniejsze należy uznać Powszechną Deklarację Praw Człowieka z 1948 r., Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych z 19 grudnia 1966 r. W Europie była to Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 1950 r., a  w systemie Organizacji Państw Amerykańskich (OPA) – Amerykańska Konwencja Praw Człowieka z 22 listopada 1969 r.[25] Odrębne traktaty poświęcano grupom, których prawa były szczególnie narażone na naruszanie. W ONZ podpisano: Konwencję dotyczącą statusu uchodźców z 28 lipca 1951 r., Konwencję w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet z 18 grudnia 1999 r., Konwencję praw dziecka z 20 listopada 1989 r., Konwencję o ochronie praw wszystkich pracowników migrujących i ich rodzin z 19 grudnia 1990 r. i Konwencję praw osób niepełnosprawnych z 13 grudnia 2006 r. Odrębne instrumenty prawne służyły zwalczaniu wyjątkowych problemów: Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej z 21 grudnia 1965 r. i Konwencja w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania z 10 grudnia 1984 r.[26] Wszystkie państwa zgodnie ze swoją wolą stały się stronami przynajmniej kilku wybranych konwencji, zobowiązując się do ich wdrożenia. Polska ratyfikowała wszystkie najważniejsze konwencje ONZ, poza konwencją dotyczącą pracowników migrujących. Nad realizacją zobowiązań czuwały liczne instytucje o charakterze międzyrządowym, eksperckim i sądowym, które jednocześnie nie ustawały w wysiłkach nad tworzeniem dodatkowych mechanizmów kontroli i implementacji prawa. W Organizacji Narodów Zjednoczonych były to: Komisja Praw Człowieka, zastąpiona przez Radę Praw Człowieka w 2006 r., liczne komitety eksperckie – organy traktatowe ONZ, oraz Wysoki Komisarz Praw Człowieka. Jedną z najbardziej wpływowych i skutecznych instytucji okazał się utworzony w 1959 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka, którego powołanie stanowiło rewolucyjną zmianę, gdyż jednostki otrzymały prawo do składania skarg przeciwko państwom – stronom konwencji. W kolejnych latach podobne instytucje powstały w OPA i Unii Afrykańskiej (b. Organizacji Jedności Afrykańskiej), choć w tym ostatnim przypadku Trybunał pełni marginalną rolę. Było to prawdopodobnie największe w historii ustępstwo rządów w zakresie wykonywania suwerenności wobec jednostek. Podobnej wagi przykładem jest Międzynarodowy Trybunał Karny, któremu państwa – strony Statutu z 1998 r. – przekazały prawo pociągania do odpowiedzialności winnych najcięższych zbrodni międzynarodowych.

Państwa zgodziły się nadto na liczne pozasądowe mechanizmy kontroli, między innymi: składanie raportów z implementacji przyjętych instrumentów prawnych, zawiadomienia, rutynowe i nadzwyczajne wizyty oraz misje międzynarodowych funkcjonariuszy. Przykładowo komitet ds. zapobiegania torturom Rady Europy, działający na podstawie Europejskiej konwencji o zapobieganiu torturom oraz nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu z 26 listopada 1987 r., może odwiedzać w dowolnym czasie, po przekazaniu jedynie zamiaru wizytacji, wszystkie miejsca przebywania osób pozbawionych wolności, w obrębie jurysdykcji państwa – strony konwencji (art. 2). Państwa zobowiązały się udzielać dostępu na swoje terytorium i prawa do przemieszczania się bez żadnych ograniczeń, a także przekazywać informacje o miejscach, gdzie przebywają osoby pozbawione wolności (art. 8)[27]. 121 państw członkowskich ONZ, w tym Polska, wydało tzw. stałe zaproszenia (standing invitations) specjalnym sprawozdawcom Rady Praw Człowieka ONZ z mandatem tematycznym oraz innym misjom podejmowanym w ramach tzw. procedur specjalnych Rady, które mogą odwiedzać państwa w celu monitoringu[28].

Kształtowaniu się międzynarodowego systemu ochrony praw człowieka niezmiennie towarzyszyły napięcia między interesami państw a jednostek, a także dylematy wynikające z tradycyjnego bądź postępowego postrzegania suwerenności państw i ich kompetencji wobec obywateli. Szczególnie ujawniały się w okresie zimnej wojny, kiedy Związek Radziecki i państwa bloku wschodniego stały na stanowisku, że prawa człowieka należą do wewnętrznych kompetencji państwa. Powoływały się na art. 2(7) Karty Narodów Zjednoczonych oraz Deklarację zasad prawa międzynarodowego, dotyczące przyjaznych stosunków i współdziałania państw zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych z 1970 r.[29] Sprzeciwiały się tym samym podejmowaniu kwestii praw człowieka na forum międzynarodowym[30].

Wraz z ewolucją relacji między wschodnim i zachodnim blokiem, stanowisko Związku Radzieckiego ulegało pewnej zmianie, czego przykładem było przyjęcie przez konsensus w ramach procesu helsińskiego Aktu Końcowego KBWE (1 sierpnia 1975 r.). W Deklaracji o zasadach rządzących wzajemnymi stosunkami między państwami uczestniczącymi[31] wszystkie państwa biorące udział w procesie helsińskim zgodziły się na uwzględnienie, obok zasad suwerennej równości, poszanowania praw wynikających z suwerenności oraz nieingerencji w sprawy wewnętrzne, zasady poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności. Pomimo tego Związek Radziecki uznawał międzynarodową dyskusję na ten temat za niedającą się pogodzić z zasadami wskazującymi na konieczność poszanowania wewnętrznych kompetencji państwa[32]. Był to argument stale podnoszony przez ZSRR i inne państwa bloku wschodniego podczas konferencji przeglądowych KBWE, gdy krytykowano naruszenia praw człowieka[33].

Przełom przyniosły dopiero zmiany demokratyczne w Europie Środkowej i Wschodniej oraz upadek systemu dwubiegunowego. Dowody zmian znalazły się w dokumentach podpisanych po zakończeniu konferencji przeglądowej w Wiedniu w 1989 r. oraz po spotkaniach Konferencji w sprawie ludzkiego wymiaru KBWE (w Kopenhadze i Paryżu w 1990 r. oraz Moskwie w 1991 r.). Na uwagę zasługuje zwłaszcza dokument moskiewski, w którym zapisano, że państwa „kategorycznie i nieodwołalnie deklarują, iż zobowiązania przyjęte w ramach ludzkiego wymiaru KBWE stanowią przedmiot bezpośredniej i uzasadnionej troski wszystkich państw uczestniczących i nie należą wyłącznie do wewnętrznej kompetencji określonego państwa”[34]. Zbliżony zapis znalazł się w Deklaracji wiedeńskiej, przyjętej w drodze konsensusu przez Światową Konferencję Praw Człowieka w Wiedniu, w 1993 r., gdzie stwierdzono, że „[...] popieranie i ochrona wszystkich praw człowieka stanowi przedmiot uzasadnionej troski społeczności międzynarodowej [...]”[35]. Oba dokumenty miały jednak charakter jedynie politycznie obowiązujący, jako tzw. miękkie prawo[36].

W latach dziewięćdziesiątych XX w. pytaniu o granice suwerenności towarzyszyła dyskusja o zasadności zbrojnej interwencji humanitarnej w sytuacji zagrożenia ludobójstwem lub innymi masowymi zbrodniami, bądź w czasie ich trwania. Przyczyniły się do niej masakry dokonywane m.in. na ludności Bałkanów i  w Rwandzie oraz bezsilność wspólnoty międzynarodowej w ich obliczu. Zwolennicy interwencji wskazywali, że państwa nie mogą bezczynnie spoglądać na praktykę rządów, które pozbawiają ludność fundamentalnych praw, dopuszczając się okrucieństw i prześladowań. Usprawiedliwiając interwencję NATO w Kosowie w 1999 r., podjętą bez formalnej decyzji Rady Bezpieczeństwa, godzili się na możliwość naruszenia Karty Narodów Zjednoczonych, uznając, że bierność Rady Bezpieczeństwa nie usprawiedliwia braku reakcji wspólnoty międzynarodowej na cierpienie ludności[37].

Kluczową ideą, która wpłynęła na obecne postrzeganie kwestii suwerenności, jest koncepcja odpowiedzialności za ochronę (Responsibility to Protect, R2P). Jej twórca –Międzynarodowa Komisja ds. Interwencji i Suwerenności Państwa, która opublikowała na jej temat raport w 2011 r. – zwróciła uwagę, że nawet najwięksi obrońcy idei suwerenności nie uważają, aby dawała ona państwom nieograniczoną władzę nad obywatelami. Suwerenność w aspekcie zewnętrznym oznacza poszanowanie suwerenności innych państw, w aspekcie wewnętrznym zaś – „poszanowanie godności i podstawowych praw wszystkich ludzi w państwie” oraz odpowiedzialność za ochronę bezpieczeństwa i życia ludności oraz promocję ich dobrobytu[38]. Państwo ponosi odpowiedzialność zarówno za działania, jak i zaniechania. Komisja we wnioskach odwołała się także do koncepcji bezpieczeństwa człowieka (human security), które w centrum zainteresowania stawia kondycję jednostek, a nie państw[39].

Nowy wymiar suwerenności wiąże się ponadto z porzuceniem języka konfrontacji. Odpowiedzialność za ochronę nie skupia się na państwach i ich „prawie do interwencji”, ale na „odpowiedzialności”. Podejmowanie kwestii praw człowieka w polityce zagranicznej nie powinno być zatem postrzegane jako działanie przeciwko suwerenności, ale jej umacnianie i pomoc w sprawowaniu przez państwo jego odpowiedzialności. Nacisk na takie rozumienie położono w Dokumencie końcowym Zgromadzenia Ogólnego ONZ z 2005 r., w którym Organizacja przyjęła główne założenia Odpowiedzialności za Ochronę w granicach Karty NZ[40]. Rada Bezpieczeństwa systematycznie przypomina w rezolucjach o odpowiedzialności państw za ochronę ludności, potwierdzając, że to po ich stronie leży główna odpowiedzialność z tym związana.

Suwerenność państwa – skuteczna odpowiedzialność za ochronę czy przeszkoda w realizacji praw człowieka?

Imponujący rozwój prawa międzynarodowego w dziedzinie ochrony praw człowieka wpłynął znacząco na zakres wykonywania suwerenności państw wobec ludności. Demokratyczni przywódcy o poważnym stosunku do praw człowieka nie powołują się obecnie na suwerenność i sprawy wewnętrzne w dyskusjach o stanie ochrony praw człowieka. Nie starają się unikać krytyki i zaleceń międzynarodowych instytucji, zasłaniając się potrzebą obrony suwerenności.

W rzeczywistości rozwój międzynarodowej ochrony praw człowieka był możliwy dzięki decyzjom suwerennych państw, które także obecnie mają istotny wpływ na zakres przyznawanych jednostkom praw, a swoją polityką przesądzają o postępie bądź regresie w zakresie stosowanych standardów. Ratyfikacja instrumentów prawnych odbywa się na zasadzie dobrowolności. Państwa, zwłaszcza niedemokratyczne, nie są chętne do przyjmowania nowych zobowiązań. Opierają się międzynarodowym mechanizmom kontrolnym, unikają wizyt misji kontrolnych czy też przyznawania jednostkom możliwości indywidualnych skarg i zażaleń przed zewnętrznymi instytucjami.

Specyficzne podejście do prawa międzynarodowego charakteryzuje także Stany Zjednoczone. Wykazują niechętny stosunek do społecznych i gospodarczych praw człowieka, zachowując sceptycyzm wobec ratyfikacji Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, a także koncepcji grup szczególnie narażonych na naruszanie praw człowieka. W rezultacie nie ratyfikowały wielu ważnych konwencji ONZ, m.in. o eliminacji wszelkich form dyskryminacji kobiet i konwencji praw dziecka. Nie są także stroną Amerykańskiej Konwencji Praw Człowieka ani statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego. Pomimo tego przez lata skutecznie pretendowały do pozycji lidera w obszarze praw człowieka[41].

Prawo międzynarodowe daje nadto państwom możliwości ograniczania wiążących je zobowiązań. Wiedeńska konwencja o prawie traktatów z 23 maja 1969 r. dopuszcza składanie zastrzeżeń do traktatów (art. 2 ust. 1 lit. d oraz 19–23), z czego państwa chętnie korzystają, niejednokrotnie nadużywając tej funkcji i składając zastrzeżenia, które nie dają się pogodzić z celami konwencji, czego zabrania art. 19. konwencji wiedeńskiej[42]. Przykładowo aż 58 państw[43] złożyło zastrzeżenia do konwencji w sprawie eliminacji wszelkich form dyskryminacji wobec kobiet, twierdząc, że ich prawo krajowe, tradycja, religia lub kultura nie są zgodne z postanowieniami konwencji. Nierzadko zastrzeżenia dotyczą kluczowych artykułów, np. zakazu dyskryminacji zawartego w art. 2. Instytucja zastrzeżeń znacząco zmniejsza skuteczność prawa międzynarodowego w zakresie ochrony praw człowieka[44].

Państwa mogą także zawiesić stosowanie kluczowych traktatów, np. Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych czy też Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Tylko kilka praw człowieka ma charakter absolutny i nie może podlegać derogacji, jak prawo do życia, zakaz tortur czy zakaz niewolnictwa. Większość z nich, jak wolność wyrażania opinii, zgromadzeń czy przemieszczania się, może zostać zawieszona w przypadku wyjątkowego niebezpieczeństwa publicznego zagrażającego istnieniu narodu. W ostatnich latach z klauzuli tej skorzystały m.in. Francja, Wielka Brytania i Ukraina. Ponadto w tekstach traktatów zawarto liczne możliwe ograniczenia zakresu praw człowieka – ze względu na porządek publiczny, bezpieczeństwo narodowe, zdrowie publiczne lub moralność publiczną[45].

Pomimo istnienia międzynarodowego prawa ochrony praw człowieka, to krajowe instytucje odpowiadają za jego implementację. Nieuniknione są zatem napięcia między państwami a instytucjami, powoływanymi przez rozmaite organizacje, sprawującymi kontrolę nad wdrażaniem praw człowieka. Państwa kierują krytykę pod ich adresem, gdy nie zgadzają się z interpretacjami umów międzynarodowych lub z opiniami i rekomendacjami formułowanymi przez instytucje. Dotyczy to zwłaszcza gremiów eksperckich, których decyzje nie mają mocy prawnie obowiązującej (np. organów traktatowych ONZ[46]), ale zdarzają się także odmowy wykonywania decyzji sądowych, jak w przypadku Federacji Rosyjskiej i orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, co jest wprost naruszeniem zobowiązań konwencyjnych[47]. Przykładem napiętych stosunków są także relacje między eksperckim Komitetem Praw Społecznych (EKPS) a Komitetem Rządowym, funkcjonującymi na podstawie Europejskiej Karty Społecznej Rady Europy z 1961 r. Przedstawiciele rządu często negują i ograniczają rekomendacje przygotowywane dla państw na forum ekspertów EKPS[48].

Warto także zwrócić uwagę, że choć państwa zazwyczaj przestrzegają zobowiązań wynikających z prawa międzynarodowego, to w przypadku praw człowieka często dopuszczają się ich naruszeń. Zdecydowanie inaczej traktują regulacje dotyczące stosunków między państwami niż te, które odnoszą się do praw jednostki. Potwierdza to jedynie dysproporcję między pozycją państwa a jednostki oraz decydujący wpływ wynikających z suwerenności funkcji państwa. W przypadku państw poważnie naruszających prawa człowieka wspólnota międzynarodowa ma bardzo ograniczone możliwości oddziaływania. Przykładem w najbliższym otoczeniu Polski jest Białoruś, jedyne państwo europejskie, które nie jest członkiem Rady Europy. Choć organizacje międzynarodowe, a także Polska i inne państwa regionu, podejmowały liczne próby wywierania nacisku na władze Białorusi po 1996 r.[49] na rzecz poprawy standardów wyborczych, praw obywatelskich i politycznych oraz praw mniejszości narodowych, wysiłki nie okazały się skuteczne. Najgorzej oceniane przez organizacje pozarządowe państwa: Republika Środkowoafrykańska, Libia, Somalia, Arabia Saudyjska, Korea Północna, Erytrea, Syria, Tadżykistan, Uzbekistan, Sudan, Gwinea Równikowa, Sudan Południowy i Turkmenistan[50] od lat konsekwentnie lekceważą międzynarodową krytykę i unikają ustępstw na rzecz jednostki.

***

W ciągu ostatnich dziesięcioleci międzynarodowe standardy ochrony praw człowieka okazały się jednym z największych wyzwań dla suwerenności państwa. Zjawiska, które miały miejsce w relacji państwo–jednostka na forum wewnętrznym coraz bardziej oddziaływały także na stosunki międzynarodowe. „W życiu społecznym – a stosunki międzynarodowe należą właśnie do przejawów życia społecznego – idzie o ludzi” – pisał Ludwik Ehrlich[51]. Powstanie międzynarodowych standardów praw człowieka było odzwierciedleniem tego sposobu myślenia. Dzięki dobrowolnej zgodzie państw na częściowe ograniczanie wykonywania, jak to ujmował Ehrlich, suwerenności, doszło do znaczącego wzrostu pozycji jednostki w prawie międzynarodowym. Państwa sprawują główną odpowiedzialność za ochronę praw jednostek i zasada ta dobrze sprawdza się dla podmiotów zainteresowanych przestrzeganiem i rozwojem praw człowieka. Z kolei państwa niechętne prawom jednostki w zdecydowanej większości przypadków nie ponoszą poważniejszych konsekwencji za naruszanie międzynarodowych standardów.

DOROTA HEIDRICH

ZAGADNIENIE PRZYMUSOWYCH WYSIEDLEŃ LUDNOŚCI W PRACACH LUDWIKA EHRLICHA A WSPÓŁCZEŚNIE OBOWIĄZUJĄCE NORMY PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO

Wstęp

Zjawisko przymusowych wysiedleń[1] towarzyszyło ludzkości od wieków. Polityka i praktyka związane z tym zjawiskiem były bardzo długo traktowane jako uprawnione, co pozwalało suwerenowi na danym obszarze dowolnie kształtować skład etniczny, religijny, narodowościowy (w okresie po ukształtowaniu się państw narodowych) czy rasowy zamieszkującej tam ludności[2]. Pierwsze normy prawnomiędzynarodowe, które odnoszą się do problemu wysiedleń i poszukiwania schronienia przed prześladowaniami ze względów religijnych czy etnicznych, to system ochrony uchodźców ukształtowany pod egidą Ligi Narodów[3]. Warto jednak zaznaczyć, że prawno-instytucjonalny system powołany wówczas do życia, podobnie jak jego kontynuacja po II wojnie światowej, nie odnosiły się do problemu przeciwdziałania wysiedleniom, a jedynie miały regulować status osób, które w związku z prześladowaniami zostały zmuszone do opuszczenia swego kraju oraz umożliwić przyznanie im międzynarodowej ochrony.

Prześladowania, które były przesłanką do ubiegania się o status uchodźcy, nierzadko łączyły się jednak z wysiedleniami dużych grup ludności (np. sytuacja Ormian w imperium osmańskim). Międzywojenna praktyka państw w odniesieniu do regulacji statusu mieszkańców danego terytorium potwierdzała, że rządy wciąż rościły sobie prawo do dość swobodnego przemieszczania całych społeczeństw, choćby w wyniku zmian terytorialnych po I wojnie światowej. Przywołać w tym miejscu można traktat z Lozanny, zawarty z Turcją przez państwa europejskie oraz Japonię w 1923 r. (anulujący postanowienia traktatu z Sevres z 1920 r.), który zawierał postanowienia o wysiedleniu ludności muzułmańskiej (w większości tureckiej) z Grecji (ok. 0,4 mln osób) do Turcji oraz chrześcijańskiej (w większości greckiej) z Turcji do Grecji (ok. 1,3 mln osób)[4]. Przesiedlenia te wynikały z ustaleń terytorialnych, a odbywać się miały w uregulowany sposób pod kierownictwem mieszanej dwustronnej komisji oraz pod auspicjami Ligi Narodów. W założeniu decyzja o przesiedleniu powinna być dobrowolna, ale w praktyce miały charakter przymusowy[5]. Postanowienia traktatu z Lozanny nie były niczym nowym; w 1919 r. Bułgaria i Turcja, przy okazji traktatu z Neuilly, zawarły dwustronną umowę o wzajemnych transferach ludności. Porozumienie pozwalało na „wzajemną dobrowolną emigrację rasowych, religijnych i językowych mniejszości w Grecji i Bułgarii”[6].

Zgoda na praktykę podpisywania porozumień międzynarodowych regulujących te transfery oraz uzasadnianie ich tym, że mogły przyczynić się do uniknięcia napięć na tle etnicznym i religijnym w przyszłości, potwierdzały brak kryminalizacji przymusowych przesiedleń w okresie międzywojennym (oraz wcześniej). Zbrodnie okresu II wojny światowej doprowadziły do zmiany tego stanu rzeczy; już w 1942 r. w deklaracji przyjętej przez aliantów w Londynie, a także w dekrecie polskiego rządu na uchodźstwie z tego samego roku, „masowe wysiedlenia”, „deportacje”, „transfery ludności” wymieniane są w kontekście zbrodni nazistowskich[7].

Zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości znajdujące się w przedmiotowym zakresie jurysdykcji trybunałów norymberskiego i tokijskiego obejmowały deportacje ludności cywilnej. Zasady wyrażone w wyrokach trybunałów, skodyfikowane przez Komisję Prawa Międzynarodowego ONZ i przyjęte przez Zgromadzenie Ogólne jako zasady norymberskie w 1950 r. (uznawane za prawo zwyczajowe), stanowiły kolejny krok do uznania przymusowych wysiedleń za czyn zakazany w prawie międzynarodowym[8]. Równolegle rozwijało się międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych. W przyjętych w 1949 r. konwencjach genewskich o ochronie ofiar wojny ujęto zakaz wysiedlania ludności cywilnej przez władze okupacyjne[9].

Pomimo postępującej kryminalizacji i penalizacji przymusowych wysiedleń, po II wojnie światowej praktyki te były kontynuowane, co potwierdzają przesiedlenia w trakcie podziału Indii oraz działania Izraela wobec Palestyńczyków na terytoriach okupowanych.

Celem niniejszego artykułu jest analiza dorobku naukowego profesora Ludwika Ehrlicha pod kątem tej problematyki i zestawienie wskazanych odniesień z aktualnym stanem norm prawa międzynarodowego dotyczących zarówno przymusowych wysiedleń ludności, jak i aktów arbitralnych deportacji. Tak określonym celom podporządkowano strukturę wywodu: pierwszą część stanowi analiza prac uczonego, drugą zaś – analiza aktualnego stanu prawa międzynarodowego w omawianym zakresie.

Zagadnienie przymusowych wysiedleń ludności w dorobku Ludwika Ehrlicha

W dorobku naukowym Ludwika Ehrlicha nawiązania do przymusowych wysiedleń pojawiają się w trzech kontekstach. Po pierwsze, są to, niezbyt rozległe co prawda, odniesienia do międzynarodowego prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych. Po drugie, Ludwik Ehrlich w swych pracach na temat Pawła Włodkowica zwraca uwagę na jego poglądy dotyczące niewiernych, również w zakresie możliwości odbierania im ziemi i przymusowego wysiedlania. Trzecim, najważniejszym i najbardziej znanym kontekstem, w którym Ludwik Ehrlich omawia wspomniane zagadnienie, jest problem przesiedleń Niemców po II wojnie światowej z terytorium Polski, Czechosłowacji i Węgier na mocy układu poczdamskiego. Oczywiście Ehrlicha zajmowała szczególnie kwestia wysiedlania z polskich tzw. Ziem Odzyskanych. Ten ostatni temat stał się istotną częścią jednej z jego publikacji, tj. Suwerenność Polski na Ziemiach Zachodnich i Północnych, wydanej w 1967 r., jak również rozdziału Doktryna tzw. prawa do Heimat, który drukiem ukazał się również w 1967 r. 

Zanim omówione zostaną wskazane konteksty, warto zaznaczyć, czego w pracach profesora nie odnajdziemy, i pokusić się o próbę znalezienia odpowiedzi na pytanie, dlaczego niektórych ważnych tematów brakuje. W żadnej z prac Ehrlicha, ani tych międzywojennych, ani powojennych, nie można odnaleźć nawiązań do rozwijanego pod egidą Ligi Narodów i kontynuowanego w ONZ systemu ochrony uchodźców, co może oznaczać, jak należy się domyślać, brak szczególnego zainteresowania tymi zagadnieniami. Nie koncentruje się też Ehrlich na odpowiedzialności jednostek za zbrodnie międzynarodowe, a w tej problematyce masowe wysiedlenia ludności przez okupanta i przymusowe deportacje zajmują istotne miejsce. W moim przekonaniu, to, że Ehrlich te zagadnienia w zasadzie w ogóle pomija, wynika przede wszystkim z jego poglądów na naturę prawa międzynarodowego. Analiza tych poglądów prowadzi do wniosku, że są one raczej konserwatywne. Ehrlich nie szukał nowych tendencji rozwojowych w prawie, raczej zajmował się opisem i interpretacją norm, których moc obowiązująca nie budziła jego wątpliwości. Dla Ehrlicha prawo międzynarodowe to państwowocentryczny system norm, oparty na zgodzie państwa [podkreśl. – DH] na poddanie się im oraz „na zasadzie dobrej wiary, tj. na zasadzie, że państwo w stosunkach międzynarodowych, więc w stosunkach z innymi państwami, wiązane jest tylko swoją wolą [...]”[10].

Kształtujące się w okresie międzywojennym i powojennym normy systemu ochrony grup ludzkich czy kryminalizacja zbrodni międzynarodowych nie są zatem dla Ehrlicha interesujące do momentu, do którego nie można wykazać istnienia woli państw jako podstawy ich obowiązywania. Ujmując problem nieco bardziej lakonicznie: praktyka postępowania nieoparta na zgodzie państwa nie jest normą prawną. Pozostaje jedynie praktyką.

Ludwik Ehrlich, jako jeden z prekursorów nauki o stosunkach międzynarodowych w Polsce, postrzega te stosunki w sposób dość nowatorski. Za istotnych uczestników mogących wywoływać w nich zmianę uważał nie tylko państwa, lecz także człowieka, grupy społeczne, warstwy społeczne czy narody. We Wstępie do nauki o stosunkach międzynarodowych pisał, że choć głównym podmiotem stosunków międzynarodowych pozostaje państwo, „w praktyce życiowej coraz bardziej jest widoczne, że to czysto prawnicze uznawanie za podmiot prawa narodów czy głowy państwa, czy nawet samego państwa, nie wystarcza dla określenia prawdziwej treści stosunków międzynarodowych”[11]. Tym tłumaczył pojawiające się już w Preambule Karty Narodów Zjednoczonych hasło: „My, ludy Narodów Zjednoczonych...”, twierdząc jednocześnie, że twórcy Karty nie bez powodu wyszli poza formalno-prawne pojęcie „państwa”, uznając „ludy” za „czynnik właściwie decydujący o najważniejszych w stosunkach międzynarodowych zagadnieniach”[12].

Poza „ludami”, zdaniem Ehrlicha, w stosunkach międzynarodowych znaczenie mogły mieć również inne grupy ludzkie, oparte na więzach pokrewieństwa, wspólnocie języka, tradycji kulturalnej, wyznania czy interesu gospodarczego. Wskazywał tu np. na partie polityczne, kluby sportowe, związki czysto towarzyskie, grupy mieszkańców jakiejś miejscowości czy okolicy[13]. W podsumowaniu rozważań o naturze stosunków międzynarodowych Ehrlich zaznaczał, że: „nie są [stosunki międzynarodowe – przyp. DH] jedynie stosunkami pomiędzy państwami jako podmiotami prawa narodów; stosunki między państwami są tylko zewnętrznym, najbardziej formalnym wyrazem stosunków między różnymi grupami ludzi wchodzącymi w skład różnych państw; stosunków między państwami, a w praktyce między rządami różnych państw nie można ani pomijać, ani lekceważyć, badając stosunki międzynarodowe; ale samo studium formalnych stosunków między państwami czy ich rządami nie wyczerpuje zakresu stosunków międzynarodowych, jakkolwiek może wystarczyć dla studium prawa narodów albo praktyki dyplomatycznej czy historii dyplomacji [podkreślenie –DH]”[14].

Choć nowatorski w definiowaniu stosunków międzynarodowych i analizowaniu ich natury, w odniesieniu do prawa międzynarodowego Ehrlich był wyraźnie konserwatystą, tj. nie podejmował próby rozciągania podmiotowości prawnomiędzynarodowej na inne podmioty niż państwa: „podmiotami tego [międzynarodowego – przyp. DH] prawa, zatem podmiotami praw i obowiązków z prawa tego wynikających, są więc tylko państwa wzajemnie się uznające za podmioty tego prawa, przyjmujące to prawo w swych wzajemnych stosunkach”[15]. W pracy Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych podkreślał jednak, że: „w gruncie rzeczy działalność organów państw w stosunkach międzynarodowych w ostatniej linii ma na celu służenie ludziom: czy jednostkom, czy ich mniej lub więcej rozległy grupom czy warstwom”[16]. Organizacje międzynarodowe były dla Ludwika Ehrlicha jedynie przedłużeniem woli państw, a prawo przez nie tworzone nie mogło mieć odmiennej charakterystyki aniżeli normy powstałe poza zorganizowanymi strukturami, tj. musiało być oparte na zgodnej woli państw.

Dorobek Ehrlicha a normy międzynarodowego prawa humanitarnego odnoszące się do wysiedleń

Jak zaznaczono wcześniej, w pracach Ludwika Ehrlicha odniesienia do prawa humanitarnego w kontekście przymusowych wysiedleń ludności zajmują stosunkowo mało miejsca. Pierwsze, drugie i trzecie wydanie Prawa narodów w ogóle tych zagadnień nie porusza z przyczyny oczywistej: normy umowne pojawiają się dopiero w konwencjach genewskich o ochronie ofiar wojny z 1949 r., a ujmując rzecz ściślej, w IV konwencji o ochronie osób cywilnych podczas wojny, zaś wydania Prawa narodów to lata 1927, 1932 i 1948. Do art. 49 IV konwencji genewskiej Ehrlich odnosi się w czwartym wydaniu Prawa międzynarodowego[17], podkreślając, że: „Konwencja [...] zabrania okupantowi przymusowego przenoszenia i wywożenia jednostek i mas z jakichkolwiek powodów na terytorium własne lub państwa trzeciego, oprócz ściśle czasowej ewakuacji nakazanej ze względu na bezpieczeństwo ludności lub absolutną konieczność wojskową, i to tylko w obrębie obszaru okupowanego, chyba że uniknięcie przeniesienia poza obszar terytorium okupowanego jest materialnie niemożliwe. Konwencja nakłada rozmaite obowiązki co do opieki nad ewakuowanymi”[18]. Ehrlich nie wspomina o art. 147 konwencji, która za „ciężkie naruszenia konwencji” uznaje między innymi „bezprawne deportacje lub przeniesienia”, zaś art. 146 zobowiązuje państwa strony do ścigania i karania osób podejrzanych o popełnienie „ciężkich naruszeń” oraz do zapobiegania takim naruszeniom[19].

Odniesienia do problematyki wysiedleń w pracach Ehrlicha poświęconych dorobkowi Pawła Włodkowica

Zagadnienie przymusowego wysiedlania ludności pojawia się również w analizie Ludwika Ehrlicha dorobku Pawła Włodkowica, a szczególnie jego poglądów na traktowanie innowierców przez władców chrześcijańskich. Ehrlich co do zasady zgadzał się z Włodkowicem, pisząc: „jak gdyby punktem wyjścia rozumowania Włodkowica była odpowiedź na pytanie, czy monarcha może, nie popełniając grzechu, wypędzić Saracenów i Żydów ze swego państwa i czy papież może to monarchom nakazać albo zalecić”[20].

Odpowiadając niejako za Włodkowica, Ehrlich twierdził, że takie posunięcie byłoby możliwe jedynie wówczas, gdyby chrześcijanom groziło niebezpieczeństwo, zgorszenie lub gdyby innowiercy nieśli niepokój. W innym wypadku, monarcha, wypędzając Saracenów czy Żydów, zgrzeszyłby[21]. Interesujący jest również fragment jednej z prac Ehrlicha, w której Włodkowic, przedstawiciel Polski w sporze z Zakonem Krzyżackim, odnosi się do prawa pogan do własności ziemi i rozważa, czy monarcha jest uprawniony do ograniczania lub odbierania im tego prawa: „Co do pogan zajmujących ziemie, które nie należały wcześniej do chrześcijan, [...] można im zakazać złego traktowania chrześcijan, można też z poważniej („wielkiej”) przyczyny, ale tylko pod tym warunkiem, pozbawić ich władzy nad chrześcijanami [...]”[22]. Ale nie ma „cesarz prawa zajmowania ziem niewiernych, którzy nie uznają jego władzy; nie może też nadawać tego prawa, którego sam nie ma. Przywilej nadany w tej sprawie Krzyżakom przez cesarza nie daje im żadnych uprawnień [...]. Nie może więc upoważniać do zajmowania ziem niewiernych, którzy nie uznają jego władzy”[23]. Monarcha, podlegając papieżowi, który nie ma uprawnień do wygnania pogan z zamieszkiwanych przez nich ziem, takich działań również nie może przedsiębrać. Ergo, przywileje nadane Zakonowi Krzyżackiemu przez cesarza Fryderyka II nie mogły być uznane. Co więcej, Włodkowic słusznie, zdaniem Ehrlicha, zauważał, że upoważnienie Krzyżaków do wkraczania na ziemie niewiernych „stanowiło przyczynę wielu zabójstw, rozbojów i innych nieszczęść wbrew prawu naturalnemu, boskiemu i ludzkiemu”, dlatego właśnie przywilej ten należało uznać za „błędny, bezbożny i szalony”[24].

Co ciekawe, Włodkowic w swoich wystąpieniach w imieniu Polski w sporze z Krzyżakami uzasadniał bezprawny charakter „okupacji” przez nich ziem polskich, zaś Ehrlich używał zbliżonej argumentacji, uzasadniając wysiedlenia Niemców z terenów Polski, Czechosłowacji i Węgier po II wojnie światowej. Niewątpliwie jeden i drugi prawnik byli, przy wykorzystaniu prawnej argumentacji, obrońcami interesów Polski w sporach z Niemcami toczonych w tak różnych epokach i kontekstach, choć warto podkreślić, że, jak zauważa Ehrlich, Włodkowic, przedstawiając swoje analizy na soborze w Konstancji w 1415 r., sam twierdził, że argumentował nie jako ambasador polskiego monarchy, a jako badacz[25]. Poglądy Pawła Włodkowica były nowatorskie, nawet jeśli były przedstawiane tak, by uzasadnić racje państwa polskiego w sporze z Krzyżakami.

Ehrlich doceniał dorobek Włodkowica i jego wkład w rozwój prawa narodów, podobnie jak doceniał dorobek innych prawników międzynarodowych, przywołując ich znaczące dla rozwoju tej dziedziny poglądy na wojnę sprawiedliwą oraz wypędzenia innowierców. Warto w tym miejscu wspomnieć choćby o analizie wykładów i poglądów Francisco de Vitorii, które z punktu widzenia niniejszej analizy interesują nas w części poświęconej prawu Indian do posiadania ziemi i władania nią oraz bezprawiu królestwa Hiszpanii polegającym na prowadzeniu brutalnych działań wobec autochtonicznej ludności Nowego Świata, opartym na decyzjach papiestwa i cesarza Karola V[26].

Problem wysiedleń ludności niemieckiej po II wojnie światowej z tzw. Ziem Odzyskanych w dorobku Ehrlicha

Najobszerniejsze odniesienia do problemu przymusowych wysiedleni ludności, jak zaznaczono wyżej, znajdziemy w pracach Ehrlicha na temat powojennych przesiedleń ludności niemieckiej z tzw. Ziem Odzyskanych. Logika jego argumentacji w tym temacie przedstawione zostały przede wszystkim w pracy wydanej w 1967 r. Suwerenność Polski na Ziemiach Zachodnich i Północnych oraz w tekście Doktryna tzw. prawa do Heimat, który drukiem ukazał się również w 1967 r., w Księdze pamiątkowej ku czci Kamila Stefki.

Ludwik Ehrlich uznawał wysiedlenie Niemców z tzw. Ziem Odzyskanych za działanie uprawnione. Nigdzie w jego pracach nie odnajdziemy krytycznych uwag wobec decyzji poczdamskich w zakresie zmian terytorialnych w Europie oraz konieczności wysiedlenia ludności niemieckiej z terytoriów przyznanych państwom trzecim, ani też wobec sposobu realizacji akcji wysiedleńczej. Ehrlich podkreślał źródło decyzji poczdamskich, wskazując, że już w Teheranie alianci dyskutowali nad zagadnieniem terytorium powojennej Polski oraz przyznaniem jej suwerenności nad wschodnim obszarem Rzeszy Niemieckiej.

Premier Winston Churchill 15 grudnia 1944 r. mówił, że zmianom terytorialnym będzie mogło towarzyszyć zupełne wydalenie (total expulsion) ludności niemieckiej: „to jest to, co się proponuje: zupełne wydalenie Niemców z terytorium, które ma nabyć Polska na zachodzie i północy. Gdyż wydalenie jest metodą, która, o ile mogliśmy stwierdzić, będzie najbardziej zadowalająca i trwała. Nie będzie mieszaniny ludności powodującej nieskończony kłopot, jak było w Alzacji-Lotaryngii. Nastąpi wymiecenie na czysto [podkreśl. – DH] (ang. a clean sweep will be made)”[27]. Kiedy po konferencji jałtańskiej premier Churchill mówił o „jednorodnym państwie polskim”, dla Ehrlicha nie było wątpliwości, że chodziło mu o podkreślenie woli aliantów stworzenia Polski bez mniejszości narodowych na jej zachodnich obszarach przez usunięcie z nich Niemców[28].

Dziś użyte w tłumaczeniu Ehrlicha sformułowanie „wymiecenie na czysto” nieodzownie kojarzy się z „czyszczeniem etnicznym” lub „czystkami etnicznymi”, które do dziś nie są traktowane jako osobna kategoria zbrodni międzynarodowych, niemniej wynikają z czynów, które prawo międzynarodowe kryminalizuje[29].

Sformułowania używane przez Ehrlicha mogą więc budzić uzasadnione zdziwienie, tym bardziej że w roku wydania publikacji (1967 r.) autor miał już wiedzę na temat orzecznictwa Międzynarodowych Trybunałów Wojskowych, zasad norymberskich, konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 1948 r., konwencji genewskich z 1949 r., a być może również przygotowań do konwencji dotyczącej niestosowania przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości podpisanej w 1968 r. Musiał też znać historię innych przymusowych wysiedleń dokonywanych w okresie międzywojennym (wspomniane przesiedlenia między Grecją a Turcją czy Grecją a Bułgarią).

Dla Ehrlicha jednak argumentem wystarczającym do uzasadnienia prawomocności i słuszności wysiedleń ludności niemieckiej było to, że zmiany terytorialne i powiązane z nimi przesiedlenia wynikały z umowy zawartej przez trzy mocarstwa podczas konferencji jałtańskiej, a potem w Poczdamie. „Państwo polskie przyjęło ofertę, sformułowaną ostatecznie w umowie krymskiej, przez utworzenie rządu, który wszystkie trzy mocarstwa uznały i który wyraził zgodę na granicę wschodnią wedle tej oferty, a po wyparciu przez wojska radzieckie i polskie wojsk niemieckich władze polskie [...] zaczęły wykonywać władzę państwową na obszarze po Odrę i Nysę oraz na zachód od Świnoujścia”[30]. Podczas konferencji w Poczdamie alianci potwierdzili granice obszaru, który miał być włączony do Polski. W rozdziale XIII postanowień konferencji zapisano, że państwa w niej uczestniczące doszły do porozumienia, iż „przeniesienie do Niemiec ludności niemieckich lub ich części pozostających w Polsce, Czechosłowacji i na Węgrzech, będzie musiało być dokonane”[31]. Miało to zostać przeprowadzone w sposób uporządkowany i humanitarny, a Sojusznicza Rada Kontroli Niemiec miała zbadać, w jakich proporcjach przesiedlana ludność niemiecka miała zostać rozdzielona między strefy okupacyjne[32].

Rada 20 listopada 1945 r. zatwierdziła ostateczny plan całej akcji, na którego mocy 3,5 mln Niemców miało zostać przesiedlonych do strefy radzieckiej i brytyjskiej (odpowiednio: 2 mln i 1,5 mln), choć podkreślić należy, że wysiedlenia były prowadzone przez polską administrację na Ziemiach Odzyskanych jeszcze przed decyzjami podjętymi w Poczdamie[33]. Wynikało to z powszechnego wśród Polaków przekonania, podzielanego przez aliantów, że koegzystencja z ludnością niemiecką, kojarzoną ze zbrodniami okresu hitleryzmu, nie będzie możliwa. Ludwik Ehrlich nie odnosił się do przebiegu przesiedleń, nie wspominał o żadnych wyzwaniach i wątpliwościach co do oceny realizacji postanowienia Sojuszniczej Rady Kontroli. Patrzył na problem z pozycji prawniczego pozytywizmu, argumentując o prawomocności działań administracji polskiej, opartych na umowie mocarstw, której postanowienia Polska przyjęła, nie stając się przez to jednak jej stroną. Taka interpretacja zgodna jest z normami prawa traktatów; przekazanie suwerenności nad tzw. Ziemiami Odzyskanymi polskim władzom zostało przez Ehrlicha potraktowane w duchu normy skodyfikowanej w 1969 r. w art. 36 konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów[34].

Ponadto, jak zaznaczył Ludwik Ehrlich, już w trakcie konferencji poczdamskiej jasne było, że na Ziemiach Zachodnich i Północnych zostanie osiedlona, w miejsce wysiedlanych Niemców, ludność polska. Tym bardziej że „po konferencji krymskiej [...] Churchill wskazywał, że Polska ma te ziemie zaludnić”[35].

Podsumowując: wysiedlenia ludności niemieckiej z tzw. Ziem Odzyskanych były dla Ludwika Ehrlicha uzasadnione decyzjami podjętymi przez mocarstwa wobec zwyciężonych Niemiec, a ich podstawa prawna nie budziła żadnych wątpliwości ze względu na: źródło ich obowiązywania (umowa międzynarodowa); przekazanie aktem poczdamskim (i wcześniej podjętymi decyzjami w Jałcie) Polsce administracji nad tzw. Ziemiami Odzyskanymi; postanowienia Sojuszniczej Rady Kontroli; dwustronne regulacje zawarte między rządem polskim a okupantami (Brytyjczykami i Rosjanami) w sprawie szczegółów akcji przesiedleńczej.

Zarówno w Suwerenności Polski na Ziemiach Zachodnich i Północnych, jak i w tekście Doktryna tzw. prawa do Heimat Ehrlich argumentuje, że w zasadzie tzw. Ziemie Odzyskane nigdy nie powinny znaleźć się pod suwerennością Niemiec, dodając, że „polityka Hitlera była kontynuacją tej samej polityki gwałtownego parcia na wschód, którą stosowali i władcy monarchii brandenburskiej, i Krzyżacy, i wyrośli z nich junkrzy pruscy, i powstałe z ich organizacji księstwo pruskie, z czasem rozrosłe w królestwo, i Fryderyk II, i jego potomkowie, i Bismarck, i jego zastępcy. Kontynuacją tej polityki miała być pierwsza, a potem druga wojna światowa”[36]. W argumentacji Ehrlich cofa się do rozbiorów Polski, które doprowadziły do bezprawnych nabytków terytorialnych zaborców. Jego zdaniem pozostałe tereny przekazane we władanie Polsce po II wojnie światowej też nigdy nie powinny w granicach Niemiec się znaleźć:

Śląsk został zdobyty siłą przez Hohenzollernów, „wprawdzie od Habsburgów, którzy zajmowali tron czeski, jednakże i Habsburgowie nie mieli prawa do Śląska, który w okresie faktycznego podziału zarządu poszczególnych dzielnic Polski między potomków Bolesława Krzywoustego dostał się pod władzę potężnego króla czeskiego z rodziny luksemburskiej, a Kazimierz Wielki, który wskutek ciężkiej sytuacji państwa zrzekł się zwierzchności nad Śląskiem na rzecz Luksemburgów, nie miał wedle ówczesnego prawa, panującego między państwami, kompetencji czynienia tego i przyznał się do winy w petycji wniesionej do papieża w 1364 r.. Wedle ówczesnego prawa, obowiązującego w zachodnioeuropejskiej społeczności, monarcha nie mógł pozbywać się części swego państwa”[37];

– „Prusy Książęce, które stanowiły lenno polskie od początku czasów nowożytnych, miały wedle umowy zawartej z ich brandenburskim władcą w 1657 r. [...], gdy skończy się linia męska Hohenzollernów, powrócić «do królów i Rzeczypospolitej Polskiej»”[38];

– „Szczecin zdobyli Hohenzollernowie na Szwedach, którzy opanowali go w czasach wojny 30-letniej w związku z wymieraniem dynastii piastowskiej”.

Ta analiza historyczna prowadzi Ehrlicha do jednoznacznego wniosku, że decyzje jałtańskie i poczdamskie przywracały właściwy stan prawny i faktyczny. Taka argumentacja jednakże mogłaby prowadzić do zakwestionowania przebiegu wielu kilometrów granic państwowych w Europie i poza nią.

W tekście Doktryna tzw. prawa do „Heimat” Ehrlich dowodzi ponadto, że niemieckie ziomkostwa, w uzasadnieniu sprzeciwu wobec powojennych przesiedleń, nie miały prawa powoływać się na prawo międzynarodowe jako podstawę swych roszczeń, ponieważ normy tego prawa (umowne i zwyczajowe) „obowiązują jedno państwo suwerenne w stosunku do drugiego tylko wtedy, gdy drugie tych norm nie łamie w stosunku do pierwszego” (zgodnie z zasadą wzajemności – inadimplenti non est adimplendum – potwierdzonej jako zasada w stosunkach międzynarodowych w sporze niderlandzko-belgijskim o odprowadzanie wód Mozy z 1937 r. i traktowanej jako jedna z ogólnych zasad prawa uznanych przez narody cywilizowane w rozumieniu art. 38 Statutu MTS)[39]. Rzesza Niemiecka zaś „działaniami swymi w latach 1939–1945 stwierdziła, że nie uznaje Polski za podmiot prawa międzynarodowego i że nie jest w stosunku do Polski wiązana normami czy umowami, czy pospolitego [zwyczajowego – przyp. DH] prawa międzynarodowego [...]. Rzesza uznała zrazu mniejszą, potem znaczniejszą część obszaru państwa polskiego za wchodzącą w skład Rzeszy; uznała obywateli polskich za podległych swobodnym jej decyzjom, wymordowała około sześciu milionów obywateli polskich, zmieniła całą administrację, wprowadziła własną administrację itd. Nastąpiło zatem zupełne odrzucenie podmiotowości Polski w płaszczyźnie prawa międzynarodowego w stosunku do Rzeszy niemieckiej”[40], czego skutkiem był fakt, że „Polska od ostatnich miesięcy 1939 r. nie była wiązana w stosunku do Rzeszy niemieckiej prawem międzynarodowym”[41]. Ta konstatacja prowadzi Ehrlicha do wniosków w sprawie głoszonych przez niemieckie ziomkostwa oskarżeń (dotyczących, w opinii przedstawicieli ziomkostw, bezprawnych wysiedleń ludności niemieckiej z tzw. Ziem Odzyskanych): „Wobec działań Rzeszy niemieckiej w latach 1939–1945 Polska nie ma żadnych zobowiązań w stosunku do niej, więc nie ma też zobowiązań odnośnie do swego postępowania z jej obywatelami”[42].

Ehrlich stanowczo odrzucał także żądania ziomkostwa naprawienia szkód będących skutkiem wysiedlenia[43]. Zdaniem profesora, Republika Federalna Niemiec (RFN), której obywatele zgłaszali roszczenia, nie może w stosunku do Polski brać ich w ochronę, bo Polska i RFN nie uznawały się wzajemnie za podmioty praw międzynarodowego, więc nie miały wobec siebie praw i obowiązków wynikających z tego prawa[44]. Ehrlich rozważa również problem, czy wysiedlenia dokonane po 1945 r. przez władze polskie były dokonane wobec własnych (tj. polskich) obywateli. Na to pytanie odpowiedzi nie udziela, choć trudno byłoby dowieść polskiego obywatelstwa Niemców zamieszkujących do 1945 r. ziemie niemieckie. Niemniej Ehrlich zaznacza, że, gdyby tak uznać, RFN nie mogłaby reprezentować ich w postępowaniu wobec państwa polskiego, jak również „Polska nie mogłaby być też zmuszona do uznania, bez swej zgody, że są czy byli obywatelami polskimi”[45].

Głoszona przez niemiecki Związek Wypędzonych doktryna tzw. prawa do Heimat powoływała się również na normy prawa międzynarodowego powstałe w celu zakończenia wojny i urządzenia świata powojennego, ukarania zbrodniarzy niemieckich oraz zbrodni popełnionych w czasie II wojny światowej, w tym szczególnie na Kartę atlantycką z 1941 r., umowę londyńską z 1945 r. powołującą do życia Międzynarodowy Trybunał Wojskowy oraz zawierającą jego statut; IV konwencję genewską dotyczącą ochrony ludności cywilnej z 1949 r.; Konwencję w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 1948 r. oraz Powszechną deklarację praw człowieka z tego samego roku[46]. Również tę argumentację Ehrlich jednoznacznie odrzuca, przywołując zasadę nieretroaktywności prawa[47]. W oczywisty sposób przyjęta logika argumentacji odmawiała też Związkowi Wypędzonych prawa do powoływania się na Pakt Ligi Narodów[48].

W dorobku Ludwika Ehrlich brakuje odniesień do innych przypadków powojennych transferów i deportacji ludności, nie tylko w związku ze zmianami terytorialnymi (choćby do ZSRR), lecz także w związku z intencją zmiany struktury etnicznej obszarów (akcja „Wisła”).

II. Przymusowe przesiedlenia ludności – obecny stan regulacji prawnomiędzynarodowych

Jak już zaznaczono, przymusowe transfery ludności oraz deportacje zostały objęte jurysdykcją Międzynarodowego Trybunału Wojskowego powołanego po II wojnie światowej w celu osądzenia zbrodniarzy niemieckich[49]. Zbrodnie wojenne zdefiniowane w art. 6b statutu wśród czynów karalnych obejmowały m.in. deportacje ludności cywilnej na obszarze okupowanym lub z tego obszaru, np. na roboty przymusowe lub w innym celu, zaś zbrodnie przeciwko ludzkości (art. 6c Statutu) obejmowały deportacje i inne nieludzkie czyny, których dopuszczono się przeciwko jakiejkolwiek ludności cywilnej przed wojną lub podczas niej[50]. Spośród 23 skazanych zarzuty popełnienia zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości, w tym deportacji ludności cywilnej, prokurator MTW postawił Alfredowi Jodlowi oraz Alfredowi Rosenbergowi (obaj oskarżeni zostali uznani za winnych zarzucanych im czynów i skazani na śmierć przez powieszenie). Kodyfikacja dorobku trybunałów w postaci zasad norymberskich stała się krokiem milowym do dalszych prac nad odpowiedzialnością jednostek za zbrodnie międzynarodowe, w tym za arbitralne przesiedlenia oraz deportacje[51].

Wspomniane regulacje IV konwencji genewskiej (art. 49, art. 146, art. 147) zostały uzupełnione przepisami Protokołów dodatkowych w 1977 r. I Protokół dotyczący ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych doprecyzowuje w art. 85 pkt 4a, że za ciężkie naruszenia protokołu uważa się czyny popełnione z winy umyślnej i z naruszeniem konwencji lub protokołu, takie jak: „przeniesienie przez Mocarstwo Okupacyjne części swej ludności cywilnej na terytorium, które okupuje, albo deportacj[ę] lub przeniesienie wewnątrz, lub poza terytorium okupowane całości albo części ludności tego terytorium, z naruszeniem artykułu 49 Czwartej Konwencji”[52]. Z kolei II Protokół dodatkowy do konwencji genewskich, dotyczący ofiar wewnętrznych konfliktów zbrojnych, w art. 17 zakazuje przymusowego przemieszczania ludności cywilnej z powodów związanych z konfliktem oraz zmuszania osób cywilnych do opuszczenia terytorium swojego państwa z powodów tego konfliktu[53].

Nad wypracowaniem tekstu norm lub kompleksowej kodyfikacji kryminalizującej deportacje i przymusowe przesiedlenia ludności pracowały też po wojnie Instytut Prawa Międzynarodowego oraz Komisja Prawa Międzynarodowego ONZ.

Podczas debaty nad tą problematyką na sesji Instytutu w 1952 r. niektórzy uczestnicy opowiadali się za koniecznością ograniczenia prawa państw do dokonywania przymusowych przesiedleń ludności nawet na podstawie umowy międzynarodowej, zaznaczając, że fakt, iż przesiedlenia dokonywane są zgodne z prawem międzynarodowym nie legitymizuje takich działań, jako że uzgodnione normy niekoniecznie muszą uwzględniać interes jednostek, których przesiedlenie dotyka[54]. Uczestnicy dyskusji prezentowali również pogląd, że, w opozycji do argumentacji popierającej transfery ludności niemieckiej z tzw. Ziem Odzyskanych, wysiedlenia, przez tworzenie homogenicznych etnicznie społeczności, nie stanowią gwarancji stabilności i pokoju na danym obszarze[55].

Artykuł 22 (w brzmieniu raportu Komisji z 1991 r.) natomiast wymieniał szczególnie poważne zbrodnie wojenne, a wśród nich deportacje i transfery ludności na terytorium okupowanym[56]. Ostateczna wersja projektu Kodeksu zbrodni przeciwko pokojowi i bezpieczeństwu ludzkości przyjęta została przez Komisję na jej 56. sesji w 1996 r.[57] Komisja rekomendowała Zgromadzeniu Ogólnemu podjęcie decyzji o dalszych losach projektu i sugerowała: przyjęcie go w formie międzynarodowej konwencji, włączenie projektu do statutu międzynarodowego trybunału karnego, jeśli do jego powołania by doszło, lub przyjęcie projektu Kodeksu w formie rezolucji przez Zgromadzenie Ogólne[58]. Artykuły 18 lit. g (zbrodnie przeciwko ludzkości) i 20 (zbrodnie wojenne) projektu Kodeksu wymieniają – odpowiednio – arbitralne deportacje lub przymusowe przesiedlenia ludności oraz (art. 20a vii) bezprawne deportacje lub przesiedlenia osób chronionych; (art. 20c i) przesiedlenia przez mocarstwo okupujące części własnej ludności cywilnej na terytorium okupowane.

W sposób zbliżony deportacje i przymusowe przesiedlenia zostały włączone w przedmiotowy zakres jurysdykcji MTK[59]. Art. 7 Statutu MTK wymienia zbrodnie przeciwko ludzkości, które oznaczają czyny popełnione w ramach rozległego lub systematycznego, świadomego ataku skierowanego przeciwko ludności cywilnej, w tym (art. 7 ust. 1 lit. d) „deportacje i przymusowe przemieszczanie[60]” ludności.

Definicja zbrodni wojennych zawarta jest w art. 8 Statutu. Są one zdefiniowane jako m.in. poważne naruszenia konwencji genewskich z 1949 r. poprzez działania skierowane przeciwko osobom chronionym na podstawie postanowień odpowiedniej konwencji, inne poważne naruszenia praw i zwyczajów prawa międzynarodowego w konfliktach międzynarodowych oraz wewnętrznych, w tym: „bezprawne deportacje lub przesiedlenia” (art. 8 ust. 2 pkt vii lit. a); „przesiedlanie, bezpośrednie lub pośrednie, przez mocarstwo okupujące części własnej ludności cywilnej na terytorium okupowane lub deportacja albo przesiedlenie całości lub części ludności cywilnej zamieszkałej na terytorium okupowanym w ramach tego terytorium lub poza nie” (art. 8 ust. 2 pkt vii lit. b) oraz „zarządzanie przesiedleń ludności cywilnej z powodów związanych z konfliktem zbrojnym” (art. 8 ust. 2 pkt viii lit. E; poza przypadkami, gdy podyktowane są koniecznością wojskową lub wymaga tego bezpieczeństwo ludności).

Włączenie deportacji i przymusowych przesiedleń ludności do katalogu zbrodni, które zostały objęte jurysdykcją Trybunału, wynikało nie tylko z przeszłych doświadczeń II wojny światowej i pragnienia kontynuacji prac nad kryminalizacją i penalizacją tego masowego zjawiska. Równocześnie stanowiło reakcję na zbrodnie popełniane w konfliktach, które wybuchły w latach 90. XX w., a szczególnie w konflikcie w byłej Jugosławii, podczas którego realizowana była polityka czystek etnicznych. Nie doczekały się one jak dotychczas definicji prawnomiędzynarodowej i nie zostały expressis verbis ujęte w przedmiotowym zakresie jurysdykcji żadnego z międzynarodowych trybunałów karnych. Statuty Międzynarodowego Trybunału Karnego dla byłej Jugosławii oraz Międzynarodowego Trybunału Karnego dla Rwandy, Specjalnego Sądu dla Sierra Leone, Specjalnych Izb w Sądach Kambodży czy Wyspecjalizowanych Izb dla Kosowa w odpowiednich artykułach wymieniają deportacje i przymusowe przesiedlenia ludności wśród czynów objętych jurysdykcją tych instytucji sądzących zbrodnie wojenne i/lub zbrodnie przeciwko ludzkości; brak bezpośredniego odniesienia do czystek etnicznych[61].

Definicja „czystek etnicznych” została natomiast zaproponowana przez ekspertów Komisji ONZ badającej doniesienia o poważnych naruszeniach konwencji genewskich i międzynarodowego prawa humanitarnego podczas konfliktu w byłej Jugosławii. Komisję do życia powołała rada Bezpieczeństwa ONZ mocą rezolucji nr 780 z roku 1992, a raport końcowy światło dzienne ujrzał w 1994[62]. „Czystki etniczne” zdefiniowano jako celowe działanie realizowane przez konkretną grupę etniczną lub religijną ukierunkowane na wysiedlenie (remove) z określonego geograficznie obszaru ludności cywilnej należącej do innej grupy etnicznej lub religijnej poprzez zastosowanie środków z użyciem przemocy i terroru[63]. Na obszarze byłej Jugosławii były realizowane poprzez zabójstwa, tortury, arbitralne aresztowanie i przetrzymywanie, egzekucje bez wyroku sądu, gwałty i inne przestępstwa na tle seksualnym, zamykanie ludności cywilnej w gettach, przymusowe wysiedlenia, przesiedlenia i deportacje ludności cywilnej, zamierzone ataki zbrojne lub groźby ataków przeciwko ludności cywilnej i obszarom cywilnym oraz samowolne niszczenie mienia[64]. Celem czystek etnicznych jest osiągnięcie stanu homogeniczności etnicznej danego obszaru[65]. W raporcie Komisji zaznaczono, że czyszczenie etniczne jest sprzeczne z prawem międzynarodowym[66], a popełniane czyny wypełniają definicję zbrodni przeciwko ludzkości, w warunkach konfliktu zbrojnego – zbrodni wojennych, a być może również ludobójstwa[67].

Czystki etniczne zostały również wymienione, obok trzech innych zbrodni (ludobójstwa, zbrodni wojennych oraz zbrodni przeciwko ludzkości) w raporcie Responsibility to Protect (RtoP) opublikowanym w 2001 r. przez Międzynarodową Komisję ds. Interwencji i Suwerenności Państwowej[68]. Praktyka czyszczenia etnicznego na szeroką skalę (large-scale ethnic cleansing) została wskazana jako jedna z dwóch przesłanek (obok pozbawiania życia na szeroka skalę – large-scale loss of life) uzasadniających użycie siły w celu wymuszenia na danym państwie odpowiedzialności za ochronę własnej ludności[69]. Ta odpowiedzialność to obwiązek państwa wynikający z suwerenności[70]. Dalsze prace nad „odpowiedzialnością za ochronę” doprowadziły do wypracowania konsensusu, zgodnie z którym tzw. mass atrocity crimes (często zamiennie stosowane jest określenie core crimes), tj. zbrodnie, w kontekście których pojawia się koncepcja RtoP, to ludobójstwo, zbrodnie wojenne, czystki etniczne i zbrodnie przeciwko ludzkości. Potwierdzenie, że każde państwo ma obowiązek ochrony swej ludności przed tymi zbrodniami, znalazło się w par. 138 Dokumentu końcowego szczytu ONZ w 2005 r.[71] Zgodnie z par. 139 tego Dokumentu, wspólnota międzynarodowa jest gotowa „do podjęcia szybkich i zdecydowanych działań, poprzez Radę Bezpieczeństwa, w zgodzie z Kartą” w sytuacji, gdyby środki pokojowego działania okazały się nieadekwatne, „a władze krajowe w widoczny sposób nie wywiąz[ywały] się z obowiązku ochrony ludności przed ludobójstwem, zbrodniami wojennymi, czystkami etnicznymi i zbrodniami przeciw ludzkości”[72]. Zasada RtoP była kilkakrotnie przywoływana przez Radę Bezpieczeństwa i Zgromadzenie Ogólne w rezolucjach tych organów[73], a tekst Dokumentu potwierdza, że przedstawiciele 191 państw biorący udział w jubileuszowy szczycie ONZ zgodzili się, iż czystki etniczne, obok pozostałych trzech core crimes, są traktowane jako zbrodnie międzynarodowe i każde państwo oraz cała wspólnota międzynarodowa ma obowiązek chronienia przed nimi ludności cywilnej.

Potwierdzeniem zakazu przymusowych przesiedleń i deportacji ludności znajdziemy również w konwencjach przyjętych przez Radę Europy. Czwarty Protokół do Europejskiej konwencji praw człowieka i podstawowych wolności przyjęty w 1963 r. zakazuje w art. 3, ust.1 wydalania z terytorium państwa obywatelstwa indywidualnie lub zbiorowo[74]. Protokół nie porusza natomiast kwestii przymusowych przesiedleń w ramach terytorium własnego państwa.

To ostatnie zagadnienie regulowane jest przez prawne i pozaprawne zobowiązania w zakresie ochrony tzw. IDPs (od ang. internally displaced persons) oraz pomocy im, które rozwijane były w związku z narastaniem zjawiska w początkach lat 90. XX w. W tym czasie w ONZ podjęto prace nad stworzeniem prawno-instytucjonalnej podstawy służącej zapobieganiu temu zjawisku i pomocy IDPs w sytuacji wysiedlenia.

Sekretarz Generalny ONZ na mocy decyzji Komisji Praw Człowieka w 1992 r. powołał na stanowisko swojego specjalnego przedstawiciela ds. IDPs Francisa Madinga Denga[75]. Jego zadaniem było przyjrzenie się sytuacji IDPs, monitorowanie jej oraz podjęcie próby polepszenia położenia tych osób, m.in. przez opracowanie projektu dokumentu, który pozwoliłby na objęcie ich pomocą i opieką oraz zawierał normy gwarantujące ochronę przed przesiedleniami ludności cywilnej[76]. W 1998 r. Deng przedstawił długo opracowywany przez zespół ekspertów pod swoim kierunkiem dokument Przewodnie zasady przesiedleń wewnątrzpaństwowych, który jest zbiorem norm prawa międzynarodowego wywodzących się głównie z praw człowieka i prawa humanitarnego, zebranych i dopasowanych do kontekstu przesiedleń wewnętrznych.

Zasady per se nie mają mocy wiążącej, ale odwołują się do prawnie wiążących norm umownych i zwyczajowych. W Zasadach zaproponowano też definicję uchodźców wewnętrznych, która jest do dziś wykorzystywana w prawie międzynarodowym (tylko umowy o zasięgu regionalnym, o czym niżej) oraz w prawie krajowym i praktyce instytucji międzynarodowych[77]. Zgodnie z nią uchodźcy wewnętrzni to: „osoby lub grupy osób, które zostały zmuszone lub zobowiązane do ucieczki ze swoich domów lub miejsc pobytu, lub do ich opuszczenia, co nastąpiło w szczególności w celu uniknięcia skutków konfliktu zbrojnego, powszechnie stosowanej przemocy, naruszeń praw człowieka lub klęsk żywiołowych bądź katastrof wywołanych działalnością człowieka oraz nie przekroczyły międzynarodowo uznanej granicy państwowej”[78].

Zasad jest 30 i są one podzielone na pięć części (zasady ogólne, zasady odnoszące się do ochrony przed przesiedleniem, zasady stosowane wobec IDPs, zasady pomocy humanitarnej dla IDPs, zasady dotyczące powrotów, przeniesienia do miejsca trzeciego oraz integracji).

Zasada nr 5 zobowiązuje wszystkie władze i aktorów międzynarodowych do poszanowania swoich zobowiązań prawnomiędzynarodowych, w tym praw człowieka i prawa humanitarnego, by zapobiegać powstawaniu warunków, które prowadzą do uchodźstwa wewnętrznego oraz unikać ich.

Zasada nr 6 głosi zaś, że każdy człowiek ma prawo do ochrony przed arbitralnym przesiedleniem. Zakaz arbitralnych przesiedleń dotyczy szczególnie sytuacji, gdy przesiedlenie wynika: ze stosowania polityki apartheidu, czyszczenia etnicznego oraz każdej innej zbliżonej praktyki, której celem jest zmiana etnicznej, religijnej lub rasowej struktury danej ludności; z sytuacji konfliktu zbrojnego (gdy jest niezgodne z normami prawa obowiązującymi w tym zakresie); z realizacji projektów infrastrukturalnych na wielką skalę, gdy nie wynikają one z interesu publicznego o wyjątkowym charakterze; z sytuacji klęsk żywiołowych i katastrof, jeśli przesiedlenia nie są podyktowane bezpieczeństwem i dobrostanem ludności; ze stosowania kar zbiorowych. W obecnym stanie norm prawa międzynarodowego wskazać należy, że nie ma żadnych wątpliwości, iż ochrona przed arbitralnymi przesiedleniami i deportacjami oraz zakaz wysiedlania w związku z sytuacjami wymienionymi w zasadzie 6 to normy prawa międzynarodowego powszechnie obowiązujące. Tym samym, nawet jeśli sam dokument nie jest prawnie wiążący, jego moc płynie z zawartych w nim zasad opartych na wiążącym prawie międzynarodowym.

Pomimo wciąż rosnącego problemu uchodźstwa wewnętrznego na świecie[79], jak dotąd nie została przyjęta żadna umowa międzynarodowa o uniwersalnym zasięgu, która byłaby poświęcona jego rozwiązaniu. Na forum Unii Afrykańskiej została w 2009 r. podpisana Konwencja dotycząca ochrony i pomocy IDPs[80]. Również na kontynencie afrykańskim podpisany został w 2006 Pakt na rzecz bezpieczeństwa, stabilności i rozwoju w Regionie Wielkich Jezior, który zawiera normy odnoszące się do problemów IDPs. Zostały do niego dołączone protokoły, z których dwa (o ochronie i pomocy IDPs oraz o prawie do własności ludności powracającej po okresie wysiedlenia). Choć o regionalnym zasięgu, umowy te stanowią ważny etap rozwoju norm prawa międzynarodowego dotyczących uchodźstwa wewnętrznego[81].

Podsumowanie

Zagadnienie przymusowych wysiedleń ludności nie było tematem głównym w dorobku profesora Ludwika Ehrlicha. Najszersze odniesienia do tej problematyki znajdujemy w jego pracach poświęconych kwestii wysiedleń ludności niemieckiej z tzw. Ziem Odzyskanych po II wojnie światowej. Niezwykle dynamiczny rozwój prawa międzynarodowego w zakresie praw człowieka, odpowiedzialności jednostek za zbrodnie międzynarodowe oraz prawa humanitarnego doprowadził do kryminalizacji i penalizacji przymusowych wysiedleń i deportacji. Aktualny stan regulacji prawnych w swej zasadniczej części ukształtowany został już po śmierci profesora, trudno więc oczekiwać w jego dorobku odniesień do zagadnień za jego życia nieregulowanych, jakkolwiek należy mieć na uwadze, że normy wówczas obowiązujące też nie stanowiły dla Ehrlicha interesującego materiału badawczego (np. kryminalizacja deportacji ludności w statucie trybunałów norymberskiego i tokijskiego). Prawnicza analiza wysiedleń ludności niemieckiej z Polski jest przez Ehrlicha skonstruowana tak, by nie pozostawić wątpliwości odnośnie do nie tylko legalności wysiedleń, lecz także ich zasadności. Prace Ehrlicha na ten temat są w jakimś sensie ustosunkowaniem się do historycznych zdarzeń, których profesor był świadkiem.

Kwestia rozwoju i rozprzestrzeniania się norm prawa międzynarodowego co najmniej od lat 80. XX wieku przestała być przedmiotem badań jedynie nauk prawnych, gdyż stała się również tematem niezwykle interesującym dla nauki o stosunkach międzynarodowych. W odniesieniu do szeroko rozumianych praw człowieka procesy te są o tyle ciekawe, że prowadzą do konieczności zmiany percepcji suwerenności państwowej oraz tego, jakie zagadnienia pozostają zarezerwowane do wyłącznej kompetencji wewnętrznej podmiotów państwowych. Pojawianie się na arenie międzynarodowej wpływowych organizacji międzynarodowych oraz aktorów pozapaństwowych (szczególnie organizacji pozarządowych) oraz intensyfikacja interakcji międzynarodowych (również międzyludzkich, w których szczególną rolę odgrywają nowe technologie) doprowadziła do wzrostu oddziaływań na państwa, które z różnych przyczyn wiążą się nowymi normami prawa międzynarodowego w zakresie praw człowieka, co jeszcze 100 lat temu wydawało się trudne do realizacji. W tym kontekście warto raz jeszcze zacytować nowatorską uwagę Ehrlicha ze Wstępu do nauki o stosunkach międzynarodowych: „choć podmiotami prawa narodów są prawnie biorąc państwa [...] i choć postanowienia traktatowe na rzecz jednostek wynikają ze zgody państw, to jednak w gruncie rzeczy działalność organów państw w stosunkach międzynarodowych w ostatniej linii ma na celu służenie ludziom: czy jednostkom, czy ich mniej lub więcej rozległy grupom czy warstwom”[82].

ANDRZEJ SZEPTYCKI

ZNACZENIE PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO DLA NOWYCH PAŃSTW NIEPODLEGŁYCH W ŚWIETLE PRAC LUDWIKA EHRLICHA (KAZUS UKRAINY)

Zarówno prawo, jak i nauka o stosunkach międzynarodowych mają obszerną literaturę dotyczącą powstawania nowych państw – uwarunkowań, które umożliwiają uzyskanie niepodległości, i dróg, które do niej prowadzą[1]. Relatywnie mniej uwagi poświęcono natomiast mechanizmom mającym służyć wsparciu nowych państw już po uzyskaniu przez nie niepodległości. Sytuacja taka wynika po części z faktu, że nie istnieją normy prawnomiędzynarodowe, które w jednoznaczny sposób zobowiązywałyby społeczność międzynarodową do takiego wsparcia[2].

Jest to zagadnienie istotne na płaszczyźnie zarówno badawczej, jak i praktycznej. Nowe państwa są w większości słabe wewnętrznie (niesprawna administracja, korupcja) i zewnętrznie (często sztuczne granice, konflikty z sąsiadami), a także pozostają zależne od państw, od których niepodległość formalnie uzyskały, ewentualnie od mocarstw, który przejęły rolę dawnej metropolii[3]. W odleglejszej przeszłości popularnym rozwiązaniem było narzucanie świeżo wyzwolonemu państwu asymetrycznych porozumień służących bardziej wielkim mocarstwom niż jemu – w tym kontekście można przywołać np. XIX-wieczny zwyczaj osadzania na tronach powstających państw bałkańskich przedstawicieli rodów panujących w Europie Zachodniej[4]. Dopiero z czasem pojawiło się przekonanie, że proces niepodległości należy wesprzeć. Temu służyć miały po I wojnie światowej system mandatowy[5] – nawet jeśli w praktyce został on instrumentalnie wykorzystany przez mocarstwa, które administrowały mandatami[6] – czy niektóre pozimnowojenne operacje pokojowe ONZ (np. w Timorze Wschodnim)[7].

W tym kontekście ciekawy wkład stanowią prace Ludwika Ehrlicha, który przez całe swoje życie zawodowe starał się wspierać sprawę polską – zarówno przed 1918 r.[8], jak i po odzyskaniu przez Polskę niepodległości; przedmiotem jego szczególnego zainteresowania były trudne stosunki polsko-niemieckie. Celem niniejszego tekstu jest przedstawienie istniejących lub promowanych przez Ehrlicha mechanizmów prawnomiędzynarodowych, które mają służyć umocnieniu niepodległości nowych państw (w szczególności państw postkolonialnych czy podobnych im państw poradzieckich) już po jej formalnym uzyskaniu. Adekwatność i efektywność proponowanych rozwiązań zostanie zweryfikowana na podstawie case study, jakim są współczesne dzieje niepodległej Ukrainy, klasycznego przykładu nowo powstałego weak state w Europie, a zarazem obszaru geograficznego, z którym Ehrlich był w pierwszym okresie swego życia blisko związany jako student, a następnie wykładowca uniwersytetu we Lwowie.

Prawo do posiadania własnego państwa

W swoich pracach o historii polskiej myśli na temat prawa międzynarodowego Ehrlich poświęcił wiele uwagi działającym na początku XV w. Stanisławowi ze Skarbimierza i Pawłowi Włodkowicowi. Twórczość tego pierwszego, zwłaszcza kazanie De bellis iustis, przedstawia argumentację na rzecz tezy o quasi-uniwersalnym prawie do posiadania własnego państwa[9]. Przekładając rozważania Stanisława ze Skarbimierza na język współczesny, można je streścić w trzech głównych punktach. Po pierwsze, każda zbiorowość ludzka ma prawo do posiadania państwa, niezależnie od odmienności ustrojowych, rozwojowych, etnicznych czy religijnych odróżniających ją od innych państw. Po drugie, prawo międzynarodowe nie zezwala na prowadzenie przeciwko takiemu uczestnikowi stosunków międzynarodowych wojen, których celem byłoby przezwyciężenie wspomnianych różnic (kiedyś chrystianizacja, dziś na przykład zmiana ustroju). Po trzecie, żaden uczestnik stosunków międzynarodowych (dotyczy to w szczególności wielkich mocarstw) nie może sobie rościć szczególnych praw w odniesieniu do innego (z reguły słabszego) państwa. Warto odnotować, że wszystkie trzy wymienione zasady zostały w ten czy inny sposób zapisane w Karcie Narodów Zjednoczonych, która wśród celów Organizacji wymienia samostanowienie narodów (art. 1, ust. 2), a wśród zasad pokojowe rozstrzyganie sporów i zakaz użycia siły (art. 2, ust. 3 i 4) oraz suwerenną równość (art. 2, ust. 1).

Historia współczesnej Ukrainy potwierdza słuszność tez sformułowanych przez Stanisława ze Skarbimierza i przypomnianych przez Ehrlicha. Od rozpadu ZSRR Federacja Rosyjska periodycznie kwestionowała jej prawo do istnienia jako niezależnego państwa, przekonywała o szczególnych więzach łączących ją z Rosją i dążyła do jej dyskredytacji na arenie międzynarodowej; działania te miały zapewnić pozostanie Ukrainy w rosyjskiej strefie wpływów i w istotnym stopniu złożyły się na ukraiński „trud niepodległości”[10], nawet jeśli główną odpowiedzialność za ten stan rzeczy ponosili sami Ukraińcy.

Po uzyskaniu niepodległości w 1991 r. Ukraina postrzegana była przez zagranicznych partnerów jako państwo niewiarygodne, a niekiedy wręcz „sezonowe” (Saisonstaat)[11]. Wizerunek „państwa sezonowego” istotnie utrudnił jej w pierwszych latach niepodległości kształtowanie polityki zagranicznej, w szczególności rozwój stosunków z państwami zachodnimi i instytucjami euroatlantyckimi oraz uzyskanie pomocy potrzebnej w warunkach kryzysu gospodarczego[12].

W połowie lat 90. Ukrainie udało się po części przezwyciężyć ten negatywny stereotyp, niemniej rosyjskie władze, a także rosyjska klasa polityczna i prorosyjskie ośrodki na Zachodzie nadal przedstawiały ją jako państwo niestabilne, niedemokratyczne, a także niewiarygodne jako partner. Jednym z przykładów tej polityki była wypowiedź prezydenta Putina na szczycie NATO w kwietniu 2008 r. w Bukareszcie, gdzie stwierdził on, że „Ukraina to nie jest prawdziwe państwo”[13]. Jednocześnie Rosja dążyła do utrzymania asymetrycznego charakteru relacji z sąsiadem[14].

Wysiłki Federacji Rosyjskiej przyniosły tylko ograniczone efekty, czego dobitnym potwierdzeniem była ukraińska „rewolucja godności” (2013–2014), która zaowocowała obaleniem prorosyjskiego prezydenta Wiktora Janukowycza i podpisaniem, wbrew woli Rosji, umowy stowarzyszeniowej Ukraina–UE[15]. W tej sytuacji Rosja, z jednej strony, nasiliła działania propagandowe zmierzające do dyskredytacji Ukrainy na arenie międzynarodowej: przedstawiano wydarzenia „Euromajdanu” jako zamach stanu, nowe władze ukraińskie jako faszystowską juntę, a wywołany przez Rosję konflikt zbrojny w Donbasie – jako powstanie lokalnej społeczności przeciwko władzom w Kijowie[16]. Z drugiej strony, Federacja Rosyjska rozpoczęła z Ukrainą niewypowiedzianą wojnę, której celem była co najmniej jej destabilizacja, a w sprzyjających okolicznościach – zniszczenie ukraińskiego państwa przez jego podział na Ukrainę zachodnią i środkową oraz związaną z Federacją Rosyjską „Noworosję” obejmującą południowo-wschodnie obwody kraju.

Prawo do indywidualnej i zbiorowej samoobrony

Prawo do posiadania własnego państwa ściśle wiąże się z prawem do jego obrony – zarówno własnymi siłami, jak i we współpracy z innymi państwami. Prawo do samoobrony to wedle Stanisława ze Skarbimierza prawo naturalne[17]. Przysługuje ono nie tylko państwom chrześcijańskim, ale i poganom[18]. Państwa chrześcijańskie i pogańskie mają prawo do zawierania sojuszy przeciwko „złym chrześcijanom” toczącym wojnę niesprawiedliwą[19]. Prawo do indywidualnej i zbiorowej samoobrony zostało potwierdzone w Karcie NZ (art. 51). Sporo uwagi poświęcono mu również w dokumentach KBWE/OBWE, która potwierdziła prawo państw członkowskich do swobodnego wyboru „własnego sposobu zapewnienia sobie bezpieczeństwa”[20]. W praktyce jego realizacja, zwłaszcza w odniesieniu do nowych państw niepodległych, takich jak Ukraina, napotyka problemy.

Po rozpadzie ZSRR na terytorium Ukrainy pozostały poradzieckie siły zbrojne – 726 tys. żołnierzy[21]. Rosyjskie władze uważały, że republiki poradzieckie powinny zachować przez kilka lat wspólną armię. Ukraina nie podzielała tego stanowiska. Podjęto działania na rzecz stworzenia ukraińskich sił zbrojnych, uważając to za ważny element budowy nowego państwa[22]. Większość rozlokowanych na ukraińskich ziemiach żołnierzy armii radzieckiej złożyła przysięgę na wierność Ukrainie[23]. Nie przejęła ona jednak kontroli nad poradzieckimi arsenałami jądrowymi (zgodnie z ustaleniami z 1994 r. trafiły one do Rosji) ani nad Flotą Czarnomorską, która pozostała w większości pod kontrolą rosyjską, aczkolwiek stacjonowała na Ukrainie.

Od 2002 r. Ukraina zabiegała o członkostwo w NATO. Była to polityka wysoce niekonsekwentna: w 2004 r. zrezygnowano z tych zabiegów, rok później, po „pomarańczowej rewolucji” członkostwo ponownie stało się celem ukraińskiej polityki zagranicznej, w 2006 r. Ukraina zaprzestała starań o uzyskania Planu działań na rzecz członkostwa (MAP), by w 2007 r. do nich wrócić. Te zwroty w istotnym stopniu ograniczały wiarygodność ukraińskiej polityki bezpieczeństwa i zmniejszały szansę tego państwa na akcesję do NATO[24].

W kontekście rozważań o dziedzictwie Ehrlicha ważniejszy jest jednak fakt, że rozwój współpracy między Ukrainą a NATO i ewentualny proces akcesyjny tej pierwszej starała się bezprawnie blokować Rosja. Federacja Rosyjska ostro krytykowała ukraińskie dążenia do członkostwa w Sojuszu, zapowiadając podjęcie „odpowiednich działań”, gdyby Ukraina do niego przystąpiła. Zaznaczała ponadto, że akcesja Ukrainy do NATO nie może dokonać się wbrew interesom Rosji i domagała się dwustronnych konsultacji w kwestii priorytetów polityki zagranicznej. Prowadziła również działania operacyjne zmierzające do podsycania na Ukrainie nastrojów niechętnych NATO oraz dyskredytacji tego państwa na forum Sojuszu. Rosyjskie wysiłki przyniosły wymierne efekty w państwach Europy Zachodniej, takich jak Niemcy i Francja. Mimo poparcia Stanów Zjednoczonych i większości nowych państw członkowskich dla przyznania MAP Ukrainie i Gruzji, na szczycie w Bukareszcie wiosną 2008 r. decyzja w tej kwestii nie została podjęta. Po objęciu urzędu prezydenta przez Wiktora Janukowycza w 2010 r. Ukraina uznała się za państwo pozablokowe, co praktycznie zakończyło dyskusję o perspektywach jej akcesji do NATO[25]. Po „rewolucji godności” i agresji ze strony Rosji nowe władze ukraińskie ponownie podjęły tę kwestię, ale możliwość wejścia do Sojuszu państwa będącego faktycznie w stanie wojny z jednym ze stałych członków Rady Bezpieczeństwa jest nikła.

Konieczność przestrzegania prawa międzynarodowego

Ehrlich podkreślał konieczność przestrzegania prawa międzynarodowego przez wszystkie państwa. W jego opinii zasadniczym warunkiem dopuszczenia do społeczności międzynarodowej nowych członków było – oprócz niepodległości i osiągnięcia pewnego stopnia rozwoju cywilizacyjnego (lub podjęcia wysiłków w tym kierunku) – „poddanie się normom prawa narodów co do stosunków z innymi członkami społeczności międzypaństwowej”[26]. Dopuszczenie nowych państw do społeczności międzynarodowej następowało zwykle równocześnie z ich uznaniem przez inne państwa. W przypadku państw o dłuższej historii dopuszczenie mogło nastąpić na podstawie traktatu. „Np. pokojem paryskim z 1856 r. Francja, Austrja, Wielka Brytanja, Prusy, Rosja i Sardynja oświadczyły «dopuszczenie Wysokiej Porty do udziału w korzyściach prawa publicznego i koncertu europejskiego»”[27].

W okresie rozpadu ZSRR społeczność międzynarodowa podjęła próby powiązania uznania nowych państw z wyegzekwowaniem od nich przestrzegania prawa międzynarodowego. W grudniu 1991 r. ministrowie spraw zagranicznych państw Wspólnot Europejskich przyjęli Wytyczne dotyczące uznania nowych państw w Europie Wschodniej i Związku Radzieckim, w których domagali się od tych ostatnich poszanowania m.in. postanowień Karty NZ i zasad KBWE, w szczególności, jeśli chodzi o demokrację, prawa człowieka i rządy prawa, ochronę mniejszości etnicznych oraz nienaruszalność granic[28]. Tego rodzaju apele miały jednak ograniczoną skuteczność, zwłaszcza w odniesieniu do państw powstałych w wyniku rozpadu Jugosławii.

Sytuacja Ukrainy była bardziej skomplikowana. W sensie prawnym ukraińska państwowość została uznana przez inne państwa na przełomie lat 1991 i 1992. Natomiast w sensie politycznym Ukraina została dopuszczona do społeczności międzynarodowej w latach 1994–1998: w tym właśnie okresie udało się jej przełamać izolację na arenie międzynarodowej i zinstytucjonalizować stosunki z wielkimi mocarstwami (Stanami Zjednoczonymi, Unią Europejską, Rosją itd.). Kluczowym warunkiem, który to umożliwił, było zgoda Ukrainy na przyjęcie na siebie zobowiązań wynikających z jej statusu jako państwa bezatomowego.

Po rozpadzie ZSRR Ukraina odziedziczyła znaczący potencjał jądrowy[29]. Od połowy 1992 r. aktywnie dążyła do wykorzystania go w swojej polityce zagranicznej[30]. Poradzieckie arsenały zostały podporządkowane ukraińskiej armii, a Ukraina ogłosiła, że nie będąc stroną amerykańsko-rosyjskiego porozumienia START II o redukcji zbrojeń strategicznych[31], nie jest związana jego postanowieniami. Taka postawa motywowana była przede wszystkim pogorszeniem relacji ukraińsko-rosyjskich, a także nadzieją na otrzymanie wsparcia finansowego społeczności międzynarodowej[32].

Taka polityka przyniosła Ukrainie istotne straty wizerunkowe. Stany Zjednoczone i kraje zachodnioeuropejskie od początku uważały jej dążenia do zachowania poradzieckich arsenałów jądrowych za zagrożenie[33]. Obawy te umiejętnie wykorzystywała Rosja[34]. W tych okolicznościach Ukraina została zmuszona do zmiany swojej polityki. W styczniu 1994 r. prezydenci Stanów Zjednoczonych, Rosji i Ukrainy przyjęli deklarację, zgodnie z którą Ukraina zobowiązała się przekazać Rosji głowice jądrowe i jako państwo bezatomowe przystąpić do układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT)[35]. W zamian miała otrzymać pomoc finansową od Stanów Zjednoczonych i nisko wzbogacony uran dla swoich elektrowni jądrowych od Rosji[36]. W grudniu tego samego roku na szczycie KBWE w Budapeszcie Stany Zjednoczone, Rosja, Ukraina, a także Wielka Brytania podpisały memorandum o gwarancjach bezpieczeństwa w związku z przystąpieniem Ukrainy do NPT. Mocarstwa zobowiązały się do poszanowania jej suwerenności i integralności terytorialnej, powstrzymania się od użycia siły i groźby użycia siły wobec tego kraju, niepodejmowania działań o charakterze nacisku ekonomicznego[37]. Ostatnie ukraińskie głowice jądrowe zostały przekazane Rosji w 1996 r.

Memorandum budapesztańskie miało duże znaczenie dla Ukrainy. Pozwoliło jej przezwyciężyć kryzys wizerunkowy i poprawić relacje z państwami zachodnimi, zwłaszcza ze Stanami Zjednoczonymi. Ukraina otrzymała również oczekiwane wsparcie finansowe[38]. Omawiany dokument miał jednak istotne słabości. Po pierwsze, potwierdzał asymetryczność relacji pomiędzy Ukrainą a Federacją Rosyjską. Po drugie, nie przewidywał żadnych mechanizmów implementacji w razie agresji przeciw Ukrainie, o czym ta przekonała się boleśnie w 2014 r.

Znaczenie zasady dobrej wiary

Ehrlich poświęcił dużo uwagi znaczeniu zasady dobrej wiary w prawie międzynarodowym, jeśli chodzi zarówno o istniejące rozwiązania prawne, jak i o praktykę państw (w szczególności wielkich mocarstw) w tym zakresie. Odwołując się do poglądów starożytnych myślicieli i późniejszych autorów, a także wyroków Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej uznał zasadę dobrej wiary za podstawową zasadę prawa narodów. Potwierdziła to Karta NZ, uznając działanie w dobrej wierze za jedną z zasad Organizacji Narodów Zjednoczonych (art. 2, ust. 2). Ehrlich argumentował, że poddanie się zobowiązaniom prawnomiędzynarodowym jest dobrowolne, wynika z suwerennej decyzji państwa, ale jeśli państwo raz zaciągnęło określone zobowiązanie, to winno go przestrzegać w dobrej wierze[39]. Ehrlich odrzucał tezę niemieckiego teoretyka prawa Georga Jellinka, który głosił, że „tam gdzie stosowanie się do prawa narodów wchodzi w konflikt z istnieniem państwa, tam ustępuje norma prawa: prawo narodów istnieje dla państw [...], a nie państwa dla prawa narodów”[40]. Ehrlich wyróżniał trzy sposoby łamania zasady dobrej wiary: powolne łamanie zasady raz ustalonej, podwójne standardy (zastosowanie określonej zasady w pewnych wypadkach, a niestosowanie jej w innych), używanie zasady prawnomiędzynarodowej w innym celu, niż została przyjęta (w określonych przypadkach cel ten był sprzeczny z prawem). Przywoływał w tym kontekście m.in. na systematyczne uszczuplanie praw Rzeczypospolitej w odniesieniu do Gdańska w okresie międzywojennym (przypadek pierwszy) czy narzucenie wybranym państwom w 1919 r. tzw. traktatów mniejszościowych (przypadek drugi)[41].

Dobrą ilustracją tez Ehrlicha jest przypadek granicy ukraińsko-rosyjskiej. Rosja przez długi czas odmawiała jej formalnego potwierdzenia, następnie opóźniała delimitację i demarkację, wreszcie podjęła działania zbrojne przeciwko integralności terytorialnej Ukrainy. Taka polityka wynikała z kilku powodów. Część rosyjskich elit miała trudność z zaakceptowaniem nowych granic Rosji i uważała, że obecna Ukraina obejmuje ziemie, które nigdy do niej nie należały: chodziło w szczególności o Krym, Donbas i południową Ukrainę. Nieuregulowany status granicy miał podtrzymać w obu społeczeństwach przekonanie o jej tymczasowym charakterze. Stanowił ponadto dla Rosji dogodny instrument nacisku na ukraińskiego sąsiada. Ważne znaczenie miały wreszcie kwestie ekonomiczne, przede wszystkim przebieg granicy morskiej[42].

W listopadzie 1990 r. Ukraińska SSR i Rosyjska Federacyjna SSR podpisały porozumienie, które uznawało integralność terytorialną obu republik „w ramach istniejących w ZSRR granic”[43]. Mimo nieco ambiwalentnych sformułowań, traktat USRR–RFSRR był uznawany w następnych latach przez władze ukraińskie i organizacje międzynarodowe za dokument prawnie wiążący[44]. Gdy dokonał się proces rozpadu ZSRR, państwa WNP uznały odziedziczone po nim granice[45], choć w dużej mierze zostały wyznaczone arbitralnie. Takie rozwiązanie nie było czymś zaskakującym, gdyż podobnie postąpiła większość państw, które powstały po II wojnie światowej w wyniku dekolonizacji.

Ukraina dążyła do dwustronnego potwierdzenia przebiegu granicy z Rosją. Federacja Rosyjska, mimo postanowień z lat 1990–1991, opóźniała decyzję w tej sprawie. Niektóre siły polityczne w Rosji otwarcie ją kwestionowały. Treść traktatu o przyjaźni, współpracy i partnerstwie między Ukrainą i Federacją Rosyjską ustalono już w styczniu 1995 r., jednak został on podpisany dopiero w maju 1997 r. Dokument potwierdzał nienaruszalność wspólnej granicy[46]. W zamian Ukraina zgodziła się na stacjonowanie na Krymie rosyjskiej Floty Czarnomorskiej[47].

Podpisanie traktatu nie rozwiązało w pełni problemu granicy w dwustronnych stosunkach. Trzeba było bowiem przeprowadzić jej delimitację i demarkację. Rosja była niechętna szczegółowemu określeniu i wyznaczeniu przebiegu w terenie[48]. Delimitacji granicy lądowej dokonano w 2003 r. Problemem pozostawała natomiast granica morska, zwłaszcza na Morzu Azowskim i w Cieśninie Kerczeńskiej. Najbardziej znanym incydentem, do którego doszło również w 2003 r., była próba budowy przez Rosję przez Cieśninę Kerczeńską grobli, która miała połączyć leżący po rosyjskiej stronie Półwysep Tamański z ukraińską wyspą Tuzla. Po protestach Ukrainy, Rosja zaprzestała budowy, niemniej podejmując faktycznie bezprawne działania, osiągnęła swe cele. Pod koniec 2003 r. podpisano korzystną dla Rosji umowę o współpracy w wykorzystaniu Morza Azowskiego i Cieśniny Kerczeńskiej. Stwierdzono, że stanowią one „historycznie wody wewnętrzne” obu państw. Szczegółowa delimitacja granicy morskiej nigdy nie została przeprowadzona.

W 2014 r., po zwycięstwie „rewolucji godności” i ucieczce do Rosji prezydenta Wiktora Janukowycza, Rosja podjęła działania zbrojne przeciwko integralności terytorialnej Ukrainy. Na przełomie lutego i marca nieoznakowane formacje wojskowe – w większości wojska rosyjskie, wspierane przez oddziały tzw. samoobrony Krymu – przejęły kluczowe obiekty na Półwyspie Krymskim. W okupowanym Krymie przeprowadzono 16 marca 2014 r. urągające demokratycznym standardom pseudoreferendum, w którym rzekomo 96,8% głosujących opowiedziało się za przyłączeniem do Federacji Rosyjskiej[49]. Dwa dni później Władimir Putin podpisał z nowo wyłonionymi przedstawicielami Krymu i Sewastopola traktat o włączeniu tych podmiotów do Rosji[50]. Zajmując Krym, Rosja złamała podstawowe zasady wynikające z Karty ONZ i Aktu końcowego KBWE dotyczące zakazu użycia siły i nienaruszalności granic, a także porozumienia dwustronne i zawarte w ramach WNP, potwierdzające granicę ukraińsko-rosyjską. Dokonanej przez Rosji agresji przeciwko ukraińskiemu sąsiadowi nie uzasadniały – na co powoływały się władze rosyjskie – obrona interesów narodowych, prawo do samostanowienia (w szczególności wątpliwe są analogie między przypadkiem Kosowa i Krymu) czy prawo do interwencji humanitarnej. Na negatywną ocenę, jako sprzeczna z prawem międzynarodowym, zasługuje również aneksja Krymu, czyli jego włączenie do Rosji[51].

Obowiązek lojalności obywateli wobec państwa

Ehrlich przywiązywał dużą wagę do zagadnienia lojalności ludności wobec ojczystego państwa – dotyczyło to zwłaszcza mniejszości narodowych. Kwestię ich obowiązków wobec państwa poddał szczegółowej analizie w tekście Zasada czystych rąk w prawie mniejszościowem z 1930 r. „Zobowiązania państwa w stosunku do mniejszości – pisał Ehrlich, cytując Austena Chamberlaina – są odpowiednikiem zobowiązań mniejszości w stosunku do państwa”. Te dwa zagadnienia są nierozdzielne. Kwintesencją tych ostatnich zobowiązań jest zasada „czystych rąk”, to jest „kategoryczny imperatyw bezwzględnej lojalności mniejszości wobec państwa”[52]. Ehrlich wyróżniał trzy możliwe typy jej zachowań: zachowanie niezgodne z prawem karnym (zdrada stanu, sabotaż itd.); zachowanie „niekolidujące bezpośrednio z prawem karnym, ale wskazujące na możliwość dodatniego ustosunkowania się do klęsk mogących spaść na to państwo, w szczególności do osłabienia go lub oderwania części jego terytorium”; całkowita wierność i lojalność wobec państwa, przy równoczesnym dążeniu do zachowania i rozwoju własnej tożsamości. Tylko ta ostatnia postawa mogła być przez państwo akceptowana[53].

Kwestia relacji między państwem a mniejszościami miała wymiar nie tylko wewnętrzny, lecz także międzynarodowy. Było to związane z istnieniem regulacji prawnomiędzynarodowych dotyczących ochrony mniejszości – w okresie międzywojennym były to w szczególności tzw. traktaty mniejszościowe, które musiały podpisać na podstawie decyzji zwycięskich mocarstw wybrane państwa Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej, w tym Polska. Traktaty te chroniły przede wszystkim Niemców i mogły stanowić dla państwa niemieckiego dogodny instrument nacisku na nowo powstałe państwa[54]. Ehrlich nie podważał we wspomnianym tekście zasadności zawarcia traktatów mniejszościowych, ale uzależniał ich stosowanie od przestrzegania zasady dobrej wiary: państwo występujące do Ligi Narodów z wnioskami dotyczącymi zobowiązań mniejszościowych innego państwa musiało uszanować wynik decyzji twórców traktatów mniejszościowych (tj. powersalskie terytorialne status quo) i suwerenność państw związanych wspomnianymi traktatami[55]. Ehrlich krytycznie oceniał sytuację, gdy kwestia ochrony mniejszości wykorzystywana była „za poduszczeniem agitatorów czy [...] państw postronnych, w celu osłabiania stanowiska odnośnego państwa na terenie międzynarodowym”[56].

Refleksje te pozostają nadzwyczaj aktualne w odniesieniu do sytuacji mniejszości rosyjskiej na Ukrainie. Według ostatniego spisu powszechnego przeprowadzonego w 2001 r. na Ukrainie żyło 8,33 mln Rosjan, co stanowiło 17,3% ludności[57]. Mniejszość rosyjska miała tam w przeszłości silną pozycję, do czego przyczyniał się fakt, że jej przedstawiciele mieszkali w dużej części w miastach i byli lepiej wykształceni niż Ukraińcy[58]. Władze rosyjskie, zwłaszcza na początku lat 90. XX w., niejednokrotnie wyrażały niezadowolenie z sytuacji Rosjan w krajach WNP i wspierały tendencje separatystyczne w regionie[59]. Pod koniec dekady zainicjowano aktywną politykę wobec rodaków żyjących poza granicami Federacji. Rosyjskie prawo gwarantowało im ochronę przy poszanowaniu zasady nieingerencji w sprawy wewnętrzne innych państw. Mieli oni również prawo do uzyskania w uproszczony sposób rosyjskiego obywatelstwa[60]. W 2009 r. zmodyfikowano ustawę o obronie. Od tej pory stanowiła ona, że siły zbrojne FR mogą być wykorzystane „zgodnie z normami prawa międzynarodowego” poza jej granicami do ochrony interesów rosyjskich obywateli[61]. Rosja pomagała rodakom za granicą, licząc na poparcie z ich strony w przyszłości[62]. Ponadto kwestia mniejszości rosyjskiej była stosowana jako instrument nacisku na państwa byłego Związku Radzieckiego.

W relacjach z Ukrainą główną rolę odgrywała sytuacja mniejszości rosyjskiej na Krymie. Rosjanie stanowili na półwyspie większość mieszkańców (58% wedle spisu z 2001 r.)[63]. W pierwszej połowie lat 90. półwysep stał się najbardziej zapalnym punktem Ukrainy. Popularność zyskał separatystyczny Republikański Ruch Krymu, którego współzałożycielem był Jurij Mieszkow. Program Ruchu zakładał włączenie Krymu do Rosji lub przystąpienie na prawach pełnoprawnego członka do WNP bądź innego, nowego układu związkowego zawartego przez państwa poradzieckie[64]. W 1994 r. Mieszkow wygrał wybory prezydenckie na Krymie i zaproponował przeprowadzenie referendum na temat jego statusu. Zyskał wsparcie części rosyjskiej klasy politycznej, która niejednokrotnie kwestionowała przynależność półwyspu do Ukrainy; władze Rosji natomiast zachowały wobec konfliktu pomiędzy władzami w Kijowie a Krymem neutralność[65]. Fakt ten ułatwił Ukrainie pokojowe rozwiązanie konfliktu – urząd prezydenta Krymu został zniesiony, a półwysep uzyskał status autonomicznej republiki w ramach Ukrainy[66].

W kolejnych latach Rosja umacniała swoją obecność na Krymie – w sferze zarówno ekonomicznej, jak i społeczno-kulturalnej, m.in. z pomocą prorosyjskich organizacji pozarządowych i rosyjskich mediów. Ważnym instrumentem była stacjonująca na Krymie Flota Czarnomorska. Prorosyjskie nastroje społeczeństwa przyczyniały się do destabilizacji sytuacji na Ukrainie – w 2006 r. protesty przeciwko NATO uniemożliwiły przeprowadzenie na Krymie manewrów „Morska Bryza” z udziałem wojsk amerykańskich[67].

W 2014 r. Rosja, wykorzystując swoją obecność na półwyspie, prorosyjskie nastroje tamtejszej ludności, a wreszcie osłabienie Ukrainy po „rewolucji godności”, przejęła kontrolę nad Krymem, a następnie dokonała jego nielegalnej aneksji. Należy podkreślić, że troska o los rosyjskiej mniejszości była dla Rosji jedynie pretekstem – Rosjanie nie byli na Ukrainie prześladowani ani przed rewolucją 2013–2014 r., ani w jej trakcie[68]. Ponadto wyniki referendum na temat przyłączenia Krymu do Rosji (ponad 96% „za”, wedle oficjalnych danych) istotnie odbiegają od wcześniejszych sondaży na półwyspie, zgodnie z którymi w 2013 r. za przyłączeniem do Federacji Rosyjskiej opowiadało się 35% ankietowanych, a w lutym 2014 r. – 41%[69].

Konieczność znajomości prawa międzynarodowego

Ehrlich uważał znajomość prawa międzynarodowego przez polityków i prawników za konieczną[70]. Dotyczyło to w szczególności dyplomatów, którzy wobec rozwoju stosunków międzynarodowych i rosnącego ich znaczenia dla współczesnych państw, musieli być dobrze wyszkoleni, aby skutecznie pełnić swe funkcje[71]. Lwowski prawnik wskazywał na korelację między znajomością prawa międzynarodowego, jakością służby zagranicznej, a pozycją danego państwa na arenie międzynarodowej. U schyłku średniowiecza wykształceni w Akademii Krakowskiej i w zachodnich uniwersytetach przedstawiciele skutecznie bronili Polski przed Krzyżakami, o czym świadczył w szczególności przebieg soboru w Konstancji (1415 r.), na którym występował w imieniu Polski Paweł Włodkowic[72]. W okresie przedrozbiorowych Polska nie miała natomiast – w przeciwieństwie do innych państw – profesjonalnej służby zagranicznej, co osłabiało jej działania na arenie międzynarodowej[73].

Z analogicznymi problemami borykała się po uzyskaniu niepodległości Ukraina. Choć istniały instytucje kształcące dyplomatów – w 1988 r. na bazie Wydziału Stosunków Międzynarodowych i Prawa Międzynarodowego Narodowego Kijowskiego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki powstał Instytut Stosunków Międzynarodowych, w 1992 r. w ramach Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Franki powołano Wydział Stosunków Międzynarodowych – ukraińska dyplomacja często nie była w stanie skutecznie zabiegać o interesy swojego kraju. Wiązało się to zarówno ze słabą pozycją Ukrainy, jak i z niską jakością kadr dyplomatycznych. W efekcie Ukraina niejednokrotnie akceptowała rozwiązania, które były sprzeczne z jej interesami. Dobrym przykładem były porozumienia w kwestii stacjonowania na Ukrainie Floty Czarnomorskiej (1997 r.).

W zamian za potwierdzenie przez Rosję wspólnej granicy strona ukraińska zgodziła się wówczas na niekorzystne dla siebie postanowienia dotyczące wojskowej obecności Rosji. Rosyjska flota miała stacjonować na Ukrainie przez 20 lat, czyli do 2017 r. Przyjęcie tej daty wynikało z tego, że Ukraińcy liczyli, iż do tej pory Rosjanie rozbudują rosyjską infrastrukturę portową, w szczególności czarnomorski Noworosyjsk, i będą mogli opuścić Krym[74]. Warto przypomnieć, że traktat międzypaństwowy zawarto jedynie na 10 lat. Ukraina mogła się teoretycznie znaleźć w sytuacji, że traktat by wygasł, a na swym terytorium wciąż miałaby rosyjską flotę[75]. Należy również odnotować, że w porozumieniach ukraińsko-rosyjskich nie zdefiniowano formalnie celu stacjonowania rosyjskiej floty na Ukrainie[76]. Zawarte umowy nie miały ani charakteru sojuszniczego (współpraca wojskowa), ani komercyjnego (dzierżawa baz w zamian za wymierne korzyści finansowe). Rosja wydzierżawiła od Ukrainy rozległą infrastrukturę portową (w szczególności większość bazy w Sewastopolu), a także dwa lotniska; łącznie był to obszar wielkości ponad 18 tys. ha[77]. Zrealizowała w ten sposób swój zasadniczy cel: zachowała kontrolę nad większością Floty Czarnomorskiej oraz jej infrastrukturą na terenie Ukrainy. Przez następne lata skutecznie wykorzystywała swój potencjał wojskowy na Ukrainie do jej destabilizacji, a ostatecznie – do agresji w 2014 r. Zgoda Ukrainy na takie rozwiązania wynikała zarówno z priorytetu, jakim było dla niej potwierdzenie granicy, jak i z braku dostatecznej refleksji nad szczegółowymi postanowieniami ukraińsko-rosyjskich porozumień o stacjonowaniu Floty Czarnomorskiej na Krymie.

„Rozprawa sądowa” i „rozprawa doktrynalna”

Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza nie tylko reprezentowali Polskę w procesach z zakonem krzyżackim, lecz także starali się sformułować pewne ogólne zasady współżycia państw. Włodkowic wskazywał w tym kontekście na różnicę pomiędzy rozprawą sądową, która ma na celu ustalenie faktów, a rozprawą doktrynalną, w której idzie o ustalenie zasad[78]. Polscy prawnicy nie chcieli spierać się z państwem zakonnym podczas soboru w Konstancji o granice[79], tylko dowieść, że zakon „nie jest tym, któremu pierwotnie przywileje nadano, że w założeniu swym nie odpowiada normom kanonicznym – [...] jest właściwie sektą religijną, heretycką, o wiele gorszą od innych sekt heretyckich”[80].

Zarzuty te nie były bezzasadne. Krzyżacy nie byli już w owym czasie zakonem opiekującym się pielgrzymami czy broniącym ich przed pogańskimi zdobywcami Ziemi Świętej. Eksploatowali gospodarczo kontrolowane przez siebie ziemie, prowadzili wojny i wyprawy rabunkowe przeciwko sąsiadom. Dzięki zgromadzonym w zakonnym archiwum dokumentom, autentycznym i fachowo sfałszowanym, potrafili skutecznie bronić swoich roszczeń przed sądami. Agresywną politykę ułatwiały im wpływy w kurii rzymskiej i sympatia, jaką w większości niemiecki zakon cieszył się w Europie Zachodniej, gdzie prezentował się jako ofiara Polski i jej pogańskiego sprzymierzeńca – Litwy[81].

Rozważania XV-wiecznych prawników zachowują do dziś aktualność w kontekście wojny rosyjsko-ukraińskiej. Trwająca od 2014 r. agresja Rosji przeciwko Ukrainie motywowana jest przede wszystkim względami strategicznymi (sprzeciw Rosji wobec rozwoju współpracy Ukrainy z UE) i wewnątrzpolitycznymi (chęć podtrzymania poparcia rosyjskiego społecznego dla władz dzięki wielkomocarstwowej polityce tych ostatnich). Sprzyjają jej uwarunkowania historyczne (wcześniejsza przynależność Krymu do Rosji i jego rola w rosyjskiej historiografii) i więzy społeczne łączące półwysep i całą południowo-wschodnią Ukrainę z Rosją. Federacja Rosyjska starała się również uzasadnić swoją politykę na płaszczyźnie prawnej (precedens Kosowa, organizacja pseudoreferendum na Krymie), choć w praktyce, dokonując agresji przeciwko Ukrainie, złamała wiele ciążących na niej zobowiązań prawnomiędzynarodowych.

Oprócz wspomnianych faktów pozostaje kwestia zasad. Agresywna polityka Rosji zagraża nie tylko Ukrainie. Rosyjski model ustrojowy, oparty na korupcji i rządach silnej ręki, prymacie interesu narodowego nad prawem międzynarodowym, jest w zasadniczy sposób sprzeczny z europejskimi standardami. Federacja Rosyjska podejmuje aktywne działania na rzecz osłabienia tych ostatnich i wzmocnienia własnych wpływów w państwach zachodnich, czemu ma służyć w szczególności „wojna informacyjna”, definiowana w Rosji jako „starcie dwu lub więcej państw w przestrzeni informacyjnej mające na celu [...] manipulację psychologiczną ludności na wielką skalę, by zdestabilizować społeczeństwo i państwo, a także zmusić państwa do pojęcia działań zgodnych z interesem drugiej stron”[82]. Rosja stworzyła szeroki zestaw instrumentów ułatwiających realizację zamierzonych celów w sferze informacyjnej. Najważniejszą rolę odgrywają media, prorosyjskie siły polityczne, organizacje pozarządowe stworzone z inspiracji i przy wsparciu Rosji, a wreszcie prowadzona za pośrednictwem ludzi („trolli”) i programów komputerów („botów”) działalność w internecie.

Wnioski

Mimo że Ehrlich związany był przez większość swego życia z Galicją – najpierw ze Lwowem, potem z Krakowem – nie zajmował się na gruncie naukowym problematyką ukraińską. Jako mieszkaniec tego regionu i człowiek wykształcony, miał świadomość zróżnicowania narodów słowiańskich – dotyczyło to w szczególności, jak ich nazywał, Małorosjan, Rusinów czy też Ukraińców. Społeczność ta, podkreślał Ehrlich, zwłaszcza w Galicji, nie była częścią narodu rosyjskiego, nie mówiła po rosyjsku i często żywiła antyrosyjskie sentymenty[83]. Jednocześnie lwowski prawnik postrzegał ruch ukraiński jako narzędzie polityki Austro-Węgier i Niemiec zmierzającej do osłabienia Imperium Rosyjskiego i oderwania od niego Ukrainy naddnieprzańskiej[84].

Prace Ehrlicha dotyczące prawa międzynarodowego można wszelako w istotnym stopniu odnieść do sytuacji współczesnej Ukrainy. Wynika to zarówno z powszechnego charakteru norm prawnomiędzynarodowych, jak i ze specyfiki prac polskiego prawnika. Ehrlich przez niemal całe swoje życie zawodowe starał się wspierać sprawę polską – najpierw u schyłku zaborów, potem w okresie międzywojennym, wreszcie w czasach Polski Ludowej. Głównym przedmiotem jego zainteresowań były trudne stosunki polsko-niemieckie, w szczególności kwestie terytorialne – status Wolnego Miasta Gdańska, a następnie Ziem Odzyskanych. Zagadnienia te były powiązane z jego badaniami nad historią polskiej nauki o prawie międzynarodowym, zwłaszcza jej XV-wiecznych przedstawicieli, którzy toczyli prawno-dyplomatyczne spory z zakonem krzyżackim.

Należy sądzić, że problemy, z jakimi borykała się po 1918 r. i w jakimś sensie po 1945 r. Polska, były podobne do tych, którym musi stawić czoła współczesna Ukraina. W obu przypadkach mamy do czynienia z nowo niepodległymi państwami, które z trudem muszą budować państwo i naród, stworzyć z podzielonych (w sensie geograficznym, politycznym, społecznym) elementów jeden organizm, a zarazem stoją wobec zagrożenia ze strony agresywnego dawnego mocarstwa dominującego, które podważa ich prawo do państwowości i integralność terytorialną. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabierają afirmowane w pracach Ehrlicha prawa do posiadania własnego państwa i jego obrony, konieczność przestrzegania w dobrej wierze zaciągniętych zobowiązań czy potrzeba znajomości prawa międzynarodowego.

ROMAN KUŹNIAR

REFLEKSJA NA MARGINESIE POGLĄDÓW EHRLICHA NA MORALNOŚĆ W POLITYCE

Profesor Ludwik Ehrlich jest w naszym kraju niekwestionowanym pionierem badań stosunków międzynarodowych. Pierwsze jego wystąpienia i teksty z pogranicza polityki i życia międzynarodowego sięgają jeszcze ostatnich lat I wojny światowej (czasu pobytu Ehrlicha na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley). Od początku kariery akademickiej znany był jednak bardziej, i słusznie, jako prawnik, a w miarę jej rozwoju – jako prawnik-międzynarodowiec. Miał nie tylko bogaty życiorys (on i jego rodzina), ale także rozległe zainteresowania badawcze, z którymi szła w parze aktywność organizacyjna, wynikająca niejako z przeświadczenia, że wysiłek osób jest o tyle trwały, o ile oparty na mocnych podstawach instytucjonalnych.

Dla polskich badaczy stosunków międzynarodowych ważne było zarówno sformalizowanie przez Ehrlicha nazwy i zakresu dyscypliny, co dokonało się jeszcze na początku lat 30. XX w., jak i napisanie pierwszej w naszym piśmiennictwie książki, której tytuł jest tożsamy z forsowaną przezeń skutecznie nazwą obszaru badań. Dzisiejszego akademika zajmującego się stosunkami międzynarodowymi musi zaskakiwać bardzo nowoczesne jej ujęcie w niewielkiej książce Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, opublikowanej w 1947 r.[1] Notabene, nie ma w niej śladu myślenia w kategoriach ideologii czy systemu, które właśnie przemocą instalowały się w Polsce. Mogłaby się ukazać w dowolnym kraju zachodnioeuropejskim. Rok później nie byłaby możliwa jej publikacja w głębiej skomunizowanej Polsce.

Oczywiście, można byłoby na podstawie tej pracy próbować „zapisać” Ludwika Ehrlicha do którejś z wyłaniających się ówcześnie szkół myślenia o stosunkach międzynarodowych. Byłoby to jałowym przedsięwzięciem, choćby dlatego, że profesor nie miał świadomości istnienia paradygmatycznych podziałów, ale też z pewnością odmówiłby przypisania go do któregokolwiek z nich. Przede wszystkim książka ta nie daje jednak najmniejszych do tego podstaw. Myślenie Ehrlicha o studiach międzynarodowych i ich przedmiocie jest całkiem osobne. Dlatego ja sam opisuję go jako jednoosobowego reprezentanta wymyślonej przez mnie i tylko dla niego szkoły „realizmu humanistycznego”. Owszem, profesor uznawał stosunki międzynarodowe przede wszystkim za stosunki międzypaństwowe, ale to dalece nie wyczerpywało ich zakresu i treści. Dlatego już w drugim akapicie słowa wstępnego pisał: „Nauka o stosunkach międzynarodowych wyrosła na podstawie wiary w człowieka. W życiu społecznym – a stosunki międzynarodowe należą właśnie do przejawów życia społecznego – idzie o ludzi”[2].

Moralność w ujęciu Ehrlicha

Przeświadczenie, że tu „idzie o ludzi” oraz związana z tym refleksja moralna były silnie obecne w pracy i publikacjach Ludwika Ehrlicha także wtedy, gdy nie mógł już pisać o współczesnych mu stosunkach międzynarodowych, po roku 1947. W kolejnych latach zajął się czymś, co nazwał polską szkołą prawa narodów z pierwszej połowy XV w. (z jej czołowymi przedstawicielami Pawłem Włodkowicem i Stanisławem ze Skarbimierza). Dzięki temu, że pisał także po angielsku, „odzyskał” tę szkołę dla literatury światowej. W komentarzach kładł nacisk na niemoralne, bo niesprawiedliwe, postępowanie zakonu krzyżackiego w stosunku do niechrześcijan, na potrzebę obrony słabszego przed samowolą silnych oraz na heretycki w istocie charakter tego zakonu, który tak silnie sprzeniewierzał się chrześcijańskiej moralności (prawom boskim)[3].

Co się tyczy Wstępu do nauki..., tym, co rzuca się w oczy już w spisie treści oraz w strukturze pracy, jest relatywnie dużo miejsca poświęconego problemowi etyki w stosunkach międzynarodowych, więcej niż w podobnych pracach wtedy i później. W pewnym stopniu jest to oczywiście rezultat II wojny światowej i obserwowanego w jej toku – jak pisał Ehrlich – „zwyrodnienia moralnego” sprawców popełnianych wtedy zbrodni (Niemców). Jednak przede wszystkim była to sprawa światopoglądu i silnych przekonań religijnych. Profesor był katolikiem, człowiekiem wielkiej wiary, co podkreśla także jego syn, dr Andrzej Ehrlich. Potwierdzenie znajdujemy w tekście, nie tylko zresztą we fragmencie poświęconym etyce.

Ludwik Ehrlich nie miał wątpliwości, że zagadnienia etyczne odgrywają w stosunkach międzynarodowych ogromną rolę, a mimo to są lekceważone lub niewystarczająco zauważane przez badaczy życia międzynarodowego. A przecież, jak pisał: „Stosunki międzynarodowe sprowadzają się do działań ludzi. W działaniach tych poważną rolę odgrywają zagadnienia etyki, tj. takich czy innych poglądów człowieka na to, jak w stosunku do innych ludzi postępować wolno czy należy”[4]. Ponadto: „nie ma pełnego obrazu stosunków międzynarodowych – danej epoki czy w ramach danej grupy państw – bez wiedzy o etycznych zasadach postępowania w polityce międzynarodowej”[5]. Zatem „nauka o stosunkach międzynarodowych nie może przejść obojętnie obok kwestii etyki w tych stosunkach[6]”.

Bardziej precyzyjnie mówiąc, Ehrlichowi chodziło o moralność grup sprawujących władzę i prowadzących politykę państw. Podstawą jego poglądów etycznych, którą przenosił także na ówczesne stosunki międzynarodowe świata zachodniego, było chrześcijaństwo („nauka Chrystusowa”), z której wywodziło się prawo narodów, np. w ujęciu de Vitorii. Ludwik Ehrlich zastanawiał się, w jakim zakresie, jeśli w ogóle, moralność obowiązująca w stosunkach międzyludzkich dotyczy także stosunków między państwami. Miał oczywiście świadomość, że w polityce zagranicznej stałą praktyką jest większa swoboda, większe przyzwolenie na działanie odbiegające od indywidualnych standardów moralnych. Miał świadomość rozróżnienia, a nawet sprzeczności między etyką indywidualną a polityczną – przywoływał wszak stanowisko Machiavellego. Sam jednak nie ulegał łatwo „dyktatowi” realistów i – jak najbardziej poważnie – stawiał „zagadnienie podstawowe: czy w stosunkach między grupami ludzi obowiązuje ta sama etyka, co w stosunkach między jednostkami? Jeżeli nie, gdzie leży granica?”[7].

Problem był dlań o tyle podstawowy, że nie można się jednak całkowicie uwolnić od standardów moralnych w polityce, jeśli ma mieć sens pojęcie narodów cywilizowanych, dla których wspólną podstawą kulturową jest chrześcijaństwo. Profesor Ehrlich przywiązywał wagę do pojęcia cywilizacji, w sensie rozróżniania narodów cywilizowanych i niecywilizowanych, co dzisiaj byłoby nie do przyjęcia. Uważał przy tym, że jeśli niektóre państwa zachodnie takim rozróżnieniem się nie posługują (w praktyce chodziło o członkostwo w Lidze Narodów), to dlatego, aby nie robić przykrości tym „niecywilizowanym” oraz w celu zapewnienia sobie ich przychylności[8].

Zastanawiało go także, dlaczego ludzie, zatem i państwa, którymi kierują, postępują etycznie lub łamią normy moralne. Przede wszystkim – skąd bierze się przekonanie, że w czasie wojny „można więcej” i dlaczego pojawiają się zachowania, które nazywał „zwyrodnieniem etycznym”. Jedną z odpowiedzi, jakie przedstawił, jest poczucie bezkarności, z czego wynika, że świadomość sankcji czy kary sprzyja zachowaniom moralnym. Można powiedzieć, że Ehrlich wyróżniał dwa źródła zachowań etycznych: przekonanie wywiedzione z religii i kultury oraz strach przed karą[9]. Choć był realistą w ocenie przywiązania państw do norm moralnych, uważał, że ich przestrzeganie dobrze służy współżyciu międzynarodowemu. Pisał, że już tylko kierowanie się regułą „nie rób drugiemu, co tobie niemiłe” byłoby pomocne w cywilizowaniu relacji między narodami. Pewną rolę może też pełnić wywiedzione z tradycji europejskiej pojęcie honoru czy poczucie odpowiedzialności (powinności). Za jakiś rodzaj rękojmi lepszego przestrzegania norm moralnych uważał też wyższą spoistość danej społeczności czy grupy państw. Wydaje się oczywiste, że taka zasada działa i w drugą stronę: stosowanie się do wspólnie przyjętych norm zapewnia lepszą spójność grupy, ale wymaga także wspólnej podstawy kulturowej.

Jednocześnie Ludwik Ehrlich jasno wyznaczał granice nauki o stosunkach międzynarodowych wobec zagadnień moralnych. Nie jest jej rzeczą formułowanie określonego kodeksu norm ani tym bardziej dyktowanie, jakie normy etyczne powinny być stosowane. „Jej rzeczą jest stwierdzić fakt stosowania lub niestosowania takich czy innych norm etycznych, fakt ten wytłumaczyć, a z takich czy innych przyczyn tego faktu wyciągać wnioski ogólniejsze”[10]. Ów ascetyzm poznawczy może się dzisiaj nie podobać, ale trzeba podkreślić, że w rozumieniu relacji między nauką a polityką prof. Ehrlich był po akademicku ortodoksyjny. Nasza nauka, twierdził, przestanie nią być, „a stanie się polityką z chwilą, gdy zamiast konstatować i wyjaśniać zacznie wytyczać cele, do których «należy» dążyć”[11].

Warto w tym miejscu zauważyć, że o ile Ludwik Ehrlich był prekursorem nauki o stosunkach międzynarodowych w Polsce, o tyle jego silne podkreślanie wagi badania etyki oraz roli moralności w polityce zagranicznej państw uczyniło go prekursorem wśród badaczy na całym świecie. Przypomnijmy, że był to czas narodzin szkoły realistycznej i w studiach międzynarodowych triumfów ojców tej szkoły z Hansem Morgenthau na czele[12]. Na tym przykładzie widać, jaką szkodą było ówczesne odcięcie naszych badaczy od możliwości publikowania nie tylko w Polsce, ale i na świecie.

Krótkie spojrzenie na miejsce etyki w badaniach stosunków międzynarodowych

Problem moralności w nauce o stosunkach międzynarodowych miał trudne początki, związane ze wspomnianą dominacją szkoły realistycznej w pierwszych dekadach rozwoju dziedziny. Realiści triumfowali, bo potrafili przedstawić katastrofę Realpolitik, czyli upadek Ligi Narodów, a II wojnę światową jako sukces swojego sposobu myślenia o życiu międzynarodowym. Chwila zastanowienia wskazuje, że było jednak dokładnie odwrotnie, że nie był to sukces, tylko klęska, której sprawcami byli politycy działający w duchu założeń tej szkoły. Charles Beitz opisywał, jak trudno było przebić się przez tę realistyczną dominację, której ideowym fundamentem była refleksja Hobbesa (odnosząca się zresztą do wewnętrznej polityki angielskiej określonej epoki), i przedstawić inne spojrzenie na naturę stosunków międzynarodowych oraz rolę, jaką mogą w nim odgrywać normy, także moralne. Chodziło zresztą o inne odczytanie lub też o sięgnięcie do innych klasyków szkoły prawa natury, zwłaszcza do Johna Locka i Samuela Pufendorfa. W polemice z Hobbesem Beitz trafnie zauważył, że państwa w stosunkach wzajemnych zachowują się raczej jak ludzie w bardziej oświeconej wersji szkoły prawa natury, to znaczy z uwzględnieniem norm, instytucji czy współzależności charakterystycznych już dla dojrzałego państwa (społeczeństwa) – co nie ma nic wspólnego z wizją Hobbesa. Przeciwnie, jest nawet bliższe wizji Kanta, odnoszącej się do moralności kosmopolitycznej, czyli uniwersalnej. Beitz zwrócił również uwagę, że choć normy moralne nie mają takiej siły jak inne czynniki w życiu międzynarodowym, to jednak państwa wykazują pewien respekt dla standardów moralnych, co wynika z przeświadczenia, że tak jest lepiej. Równość czy suwerenność państw nie popycha ich automatycznie do szkodzenia innym, ich wolności czy własności[13]. Realistom warto przypomnieć, że założyciel ich szkoły, wspomniany już Morgenthau, choć nie przeceniał roli i mocy norm moralnych, miał świadomość płynących z nich pożytków: „Moralność, obyczaje i prawa chronią społeczeństwo przed nieładem, a jednostkę przed niewolą i śmiercią”. Wprawdzie „etyka, obyczaje i systemy prawne cywilizacji zachodniej biorą w rachubę powszechne występowanie popędów do władzy”, lecz „potępiają je”. Dlatego „Filozofia polityczna w wydaniu Machiavellego czy Hobbesa, uznająca powszechność popędu do władzy za fundamentalny fakt życia społecznego i opowiadająca się za tym, aby go zaakceptować, a nie potępiać i ograniczać, spotkała się z dezaprobatą i nie wywarła równie wielkiego wpływu intelektualnego i praktycznego na cywilizację zachodnią co filozofia świętego Augustyna lub Locka”. Szkoda, że to przeświadczenie ojca realizmu nie jest dostatecznie znane wśród wyznawców tej szkoły, także wśród badaczy stosunków międzynarodowych[14].

Ostatecznie jednak ta refleksja się pojawiła i rozwinęła na gruncie nauki o stosunkach międzynarodowych, choć nigdy nie należała do jej głównego nurtu. Dokonując przed laty jej przeglądu, mogłem zasadnie napisać, że „Normy, wartości i idee moralne są częścią składową świadomości w stosunkach międzynarodowych. Etyka jest również komponentem różnych ideologii jako metasystemów wartości konkretnych systemów międzynarodowych. Jest subiektywnym wymiarem polityki państw w życiu międzynarodowym. Jednocześnie, relacje między etyką a stosunkami międzynarodowymi pozostają nadal chwiejne i niejasne”[15]. Nieco żartobliwie można powiedzieć, że pełną aktualność zachowuje jedynie ostatnie zdanie przytoczonego cytatu. W drugiej połowie XX w. refleksja etyczna odnosząca się do polityki zagranicznej i stosunków międzynarodowych była wcale bogata, czemu sprzyjało doświadczenie poprzednich pięćdziesięciu lat. Chodziło zarówno o upadek Ligi Narodów, jak i apokaliptyczne doświadczenie II wojny światowej. Inspirowano się wielkimi nazwiskami, w rodzaju Kanta czy Webera, sięgano do chrześcijańskiej doktryny wojny sprawiedliwej (prowokującej dużą dyskusję, także po zimnej wojnie), pojawiały się nowe autorytety w rodzaju Michaela Walzera. Problematyka moralna była częścią ostrej konfrontacji ideologicznej między Wschodem a Zachodem, obie strony przypisywały sobie wyższość moralną, więc jedna mówiła o drugiej „zgniły Zachód” a druga o pierwszej – „imperium zła”. Obie narracje pełne były odniesień moralnych, a różnice pomiędzy nimi były klarowne: równość i sprawiedliwość versus wolność i prawa człowieka.

Etyka otrzymała więc, z jednej strony, prawo obywatelstwa w myśleniu o polityce i stosunkach międzynarodowych. Nie kwestionowano już raczej stanowiska, że nie ma żadnych zasadniczych powodów, dla których akurat ta sfera – polityka zagraniczna i stosunki międzynarodowe – miałaby być wyłączona spod osądu moralnego, a dopuszczalne byłoby zupełne ignorowanie norm moralnych. Trzeba się zgodzić z tymi badaczami, którzy twierdzili, że wobec zjawisk międzynarodowych mogą być w równym stopniu stosowane standardy etyczne, jak standardy ekonomiczne, prawne czy polityczne[16]. Z drugiej strony zdawano sobie sprawę z immanentnej sprzeczności pomiędzy odczuciami i normami moralnymi a interesami politycznymi. Chodziło o bezpieczeństwo oraz pozostałe interesy, które wypełniają treść racji stanu, trochę inne dla każdego państwa. I choć niekiedy próbowano łączyć oba zbiory w jednej formule „polityka skuteczna to polityka moralna”, w literaturze i praktyce pragmatyka skuteczności oraz etyka odpowiedzialności brały górę nad etyką przekonań i intencji. Jednocześnie zgodne było przekonanie, że władza niemoralna jest szkodliwa dla własnego państwa i groźna dla innych. Najczęściej pierwiastek moralny można było odnaleźć w myśleniu i działaniu na rzecz poszanowania praw człowieka, w refleksji o wojnie sprawiedliwej, w myśli i postawach pacyfistycznych, w podejściu do problemu nuklearnego. Trafna wydaje się w tym miejscu konstatacja cytowanego już Beitza: w kontekście relacji interes narodowy – moralność zasadny jest jedynie prymat narodowego przetrwania nad moralnością, ale już w przypadku innych narodowych interesów uprawniona jest równorzędność czy współzależność różnych względów[17].

W polskiej nauce o stosunkach międzynarodowych, w jej wczesnych latach przed końcem zimnej wojny[18], refleksja etyczna była dość rzadka i ograniczała się do formułowania katalogów czy zbiorów wartości i (lub) norm moralnych obecnych w różnych kontekstach czy systemach międzynarodowych. Najszerszy taki katalog znajdujemy bodaj u Janusza Gilasa, który, dokonując przeglądu kodeksów zawierających wartości i normy moralne obecne w życiu międzynarodowym, wskazywał m.in. na wierność, umiarkowanie, równość, wzajemną pomoc, wzajemny szacunek, sprawiedliwość, solidarność, wolność i godność człowieka, supremację dobra wspólnoty[19]. Inni autorzy ograniczali się do wartości, które były najczęściej obecne w oficjalnych dokumentach i wystąpieniach przedstawicieli państw: pokój, bezpieczeństwo, sprawiedliwość, rozwój, ale które rzadko rozumie się jako moralne czy wyłącznie moralne. Co się zaś tyczy funkcji (pożytków z) norm moralnych, to dość naturalnie przypisywano im sprzyjanie powściągliwości państw i harmonijnemu współżyciu międzynarodowemu, osłanianie naczelnych wartości (takich jak wyżej wymienione pokój, bezpieczeństwo, sprawiedliwość), za Marią Ossowską – łagodzenie, niczym smar, tarcia w maszynie społecznej, czy funkcje integracyjne, sprzyjające spoistości zbiorowości, w których obowiązują. Pamiętano jednak, że w stosunkach pomiędzy społecznościami wyznającymi różne wartości, normy mogą mieć charakter napięciotwórczy[20]. W piśmiennictwie międzynarodowym, jednak niemal wyłącznie zachodnim, refleksja moralna była w czasach zimnej wojny całkiem obecna, co dotyczyło także polityków czy polityków-ekspertów działających w tej sferze i o niej się wypowiadających. Na tym tle polski dyskurs tamtego czasu może wydawać się dość skromny. Trzeba jednak pamiętać o ograniczeniach nie tylko ideologicznych czy wynikających wprost z cenzury, lecz również o takich, które brały się z autocenzury stosowanej wtedy przez badaczy stosunków międzynarodowych[21].

Kiedy ostatecznie dokonało się zwycięstwo Zachodu nad blokiem komunistycznym, nikt nie miał wątpliwości, że jego źródła tkwiły również w moralności. Zachód chętnie i słusznie przypisywał sobie wyższość moralną nad komunizmem. Błąd antropologiczny komunizmu, jak uważano, polegał między innymi na fałszywym rozumieniu potrzeb duchowych człowieka, w tym jego odczuć moralnych. Przesłanie dotyczące wartości, które znajdujemy w pismach Havla, Mazowieckiego czy w nauczaniu Jana Pawła II, miało ogromną siłę, zapewniając obecność myślenia według wartości (ks. prof. Tischner) w początkowym okresie transformacji w Europie Środkowej, ale także w ówczesnej polityce. Otwarcie się Unii Europejskiej na kraje naszego regionu było przez wielu polityków Europy Zachodniej rozumiane jako obowiązek moralny, jako swego rodzaju wyrównanie krzywdy pozostawienia narodów Europy Środkowej po drugiej stronie żelaznej kurtyny. O konieczności przestrzegania zasad moralności publicznej w państwie i w życiu międzynarodowym, także w kontekście racji stanu, mówił minister spraw zagranicznych Krzysztof Skubiszewski. Również dla niego moralność w naszej cywilizacji miała korzenie w chrześcijaństwie, a prowadzona przez niego polityka zagraniczna realizowała wysokie standardy etyczne.

Paradoksalnie, początkowo po zakończeniu zimnej wojny i po upadku komunizmu badacze stosunków międzynarodowych w naszym kraju niemal zupełnie pomijali problematykę moralności. Można odnieść wrażenie, że cały ten obszar refleksji, wcześniej przecież niewielki, został zastąpiony aktywnością badawczą i praktyczną w sferze praw człowieka oraz pomocy (interwencji) humanitarnej w stosunkach międzynarodowych, czego efektem był wcale imponujący dorobek. Problematyka moralna sensu stricto zupełnie natomiast wyparowała z nauki o stosunkach międzynarodowych, która uzyskała po 1989 r. ogromne szanse swobodnego rozwoju – inna sprawa, czy wykorzystane w pełni. Próżno by szukać zagadnień etycznych zarówno w publikacjach z zakresu teorii stosunków międzynarodowych, jak i polityki zagranicznej. Co więcej, nie znajdujemy jej w podręcznikach do stosunków międzynarodowych wydawanych w głównych ośrodkach akademickich w Polsce (od Wrocławia, przez Poznań, Kraków, Warszawę po Lublin). Jedynym badaczem, który nie zapomniał o przesłaniu Ehrlicha z 1947 r., okazał się propagator jego roli w początkach polskiej nauki o stosunkach międzynarodowych, Józef Kukułka. W swoim syntetycznym Wstępie do nauki o stosunkach międzynarodowych z 2003 r. poświęcił punkt (VI.2) normom moralnym. Okazał się kontynuatorem myśli Ehrlicha także w tym sensie, że sporo uwagi poświęcał „humanistycznym aspektom” nauki i praktyki życia międzynarodowego (rozdz. II.2–II.3)[22].

Współczesne wzloty i upadki moralności w stosunkach międzynarodowych

Pozimnowojenne doświadczenie moralności w polityce i życiu międzynarodowym musi budzić zdumienie. Pierwsze lata czy nawet dekada po upadku żelaznej kurtyny i zakończeniu groźnego podziału Wschód–Zachód stały pod znakiem znaczącej obecności pierwiastka moralnego w stosunkach międzynarodowych. Miało to miejsce w skali globalnej, nie tylko na obszarze objętym wcześniej zimnowojenną konfrontacją, która spychała względy moralne na odległy plan, jeśli w ogóle miały one szansę przebić się na powierzchnię życia międzynarodowego. Potem jednak, począwszy od pierwszych lat obecnego stulecia, tendencja się odwraca (przykładem tu polityka rządu G.W. Busha), by w ciągu ostatnich kilku lat – od połowy obecnej dekady – wypieranie moralności z polityki, także zagranicznej, w świecie zachodnim osiągnęło niepokojące znaczenie.

W latach 90. inspiracja moralna była najsilniej widoczna w wielu działaniach podejmowanych w szeroko rozumianym obszarze praw człowieka. Chodzi o ekspansję standardów ochrony tradycyjnych praw człowieka, pojawianie się nowych pól ochrony, w tym praw kobiet czy mniejszości. Doszło także do eksplozji aktywności państw i organizacji pozarządowych w sferze humanitarnej, od rozszerzenia zakresu pomocy humanitarnej po (co bardziej kontrowersyjne) lansowaną przez Zachód doktrynę interwencji humanitarnej. W trudnej kampanii dyplomatycznej, politycznej i medialnej ustanowione zostały pierwsze instrumenty międzynarodowej sprawiedliwości karnej, czyli możliwość sądzenia i karania polityków czy dowódców za zbrodnie przeciwko ludzkości lub za ludobójstwo. Była to dobra dekada w stosunkach międzynarodowych, czas tworzenia liberalnego porządku międzynarodowego.

Z czasem jednak Zachód zaczął zachłystywać się własną – jak sądzono – immanentną wyższością moralną nad resztą świata. W połączeniu z poczuciem niedawnego triumfu nad „imperium zła” (komunizmem) oraz świadomością potęgi gospodarczej i militarnej, przejawiał zbytnią pewność siebie. Efektem tego były błędy w sferze, którą sam w stosunkach międzynarodowych otworzył – w podejmowaniu działań niedających się moralnie usprawiedliwić lub ignorujących wrażliwość moralną w niektórych sferach życia publicznego czy gospodarczego. Działo się tak w przypadku procesów gospodarczej i finansowej globalizacji, do których ze względu na ich naturę nie przykładano moralnej miary, lecz które właśnie z tego powodu zaczęły się degenerować. Brała w nich górę darwinistyczna „etyka skuteczności”, zamykająca oczy na przyspieszenie rozwarstwienia społecznego, premiująca logikę „greed is good”, co znalazło wyraz w finansjalizacji aktywności gospodarczej i doprowadziło do wielkiego krachu w 2008 r. i głębokich konsekwencji społecznych. Przychodzi na myśl wiersz Czesława Miłosza: „Karol Darwin, niedoszły duchowny, z żalem ogłosił // swoją teorię doboru naturalnego, przewidując, // że będzie służyła teologii diabelskiej. // Ponieważ głosi ona triumf silnych i przegraną słabych, // co jest dokładnie programem diabła...”[23]. Mechanizm fundamentalistycznie projektowanej rynkowej racjonalności, sprowadzonej do maksymalizacji użyteczności, świetnie wyjaśnia prof. Paul Dembinski. Brak moralnego kompasu korygującego ten mechanizm doprowadził nie tylko do upadku czy silnego spadku wartości (i zatrudnienia) wielu firm prywatnych, ale też do katastrofy finansów publicznych, czego sprawcami były zarówno neoliberalna ideologia, zamykająca oczy na rzeczywistość, jak i prywatna pazerność i pycha[24]. Z kryzysu gospodarczego, kosztów wychodzenia z niego oraz rosnącej kontestacji globalizacji, powstały kilka lat później – na Zachodzie – ruchy populistyczne, które za nic miały respekt dla jakichkolwiek norm moralnych, także w polityce zagranicznej.

Podobnie stało się w dziedzinie osadzonej par excellence na fundamencie moralnym, czyli w sferze praw człowieka i problematyki humanitarnej. Miało to miejsce po dekadzie lat 90., znakomitej pod względem upowszechniania i uniwersalizacji problematyki praw człowieka, gdy przyjęto szereg ważnych dokumentów, ustanowiono instytucje, rozwinięto szerokie zdolności operacyjne w zakresie pomocy humanitarnej. Z powodów częściowo podobnych do wspomnianych na początku poprzedniego akapitu, pojawiły się błędy w działaniach oraz usprawiedliwiająca je arogancja w narracji, używająca pojęć moralnych wypracowanych czasem wiele wieków wcześniej (jak w przypadku „wojny sprawiedliwej”). Samo moralizowanie przybierało charakter ofensywny[25]. Następowała przy tym ideologizacja praw człowieka, w toku której motywy moralne były zastępowane komercyjnymi i politycznymi, czego przejawem stał się liberalny interwencjonizm. Jego szczytowymi osiągnięciami była interwencja (humanitarna) NATO przeciwko Federalnej Republice Jugosławii w związku z konfliktem w Kosowie, wojna przeciwko Irakowi (2003 r.) oraz interwencja państw zachodnich w Libii (2011 r.). Bez wątpienia miało w tym swój udział wskazywane przez prof. Ehrlicha poczucie bezkarności, stanowiące zachętę do działań naruszających standardy moralne. Był to wszak czas strategicznej dominacji Zachodu w skali globalnej[26].

Dla badacza zagadnień moralnych w polityce i w stosunkach międzynarodowych bardzo ciekawe zjawiska pojawiły się w Unii Europejskiej w ciągu ostatniego ćwierćwiecza. Z jednej strony mieliśmy do czynienia z systematycznym usuwaniem z europejskiej idei, narracji i przestrzeni publicznej wszelkich odniesień do chrześcijaństwa, co przecież przed końcem zimnej wojny byłoby nie do pomyślenia. Podkreślano wtedy, że Wspólnota była dziełem chrześcijańskich demokratów, choć nie wyłącznie, i że jej aksjologia jest osadzona na chrześcijańskiej przeszłości Europy (przez wieki plany zjednoczenia Europy uzasadniały tę jedność chrześcijańskim fundamentem europejskiej cywilizacji i jej kultury politycznej). Od lat 90. nastąpiła radykalna zmiana. Pamiętamy spór o umieszczenie w preambule do Konstytucji dla Europy odniesienia do chrześcijańskich korzeni kontynentu, który zakończył się porażką zwolenników umieszczenia odpowiednich sformułowań. Niektórzy żartowali, że może z tego względu projekt Konstytucji upadł w kraju, który się temu najbardziej sprzeciwiał, czyli we Francji (choć oczywiście nastąpiło to z innego powodu). Z drugiej strony, UE była tym aktorem sceny międzynarodowej, który najsilniej zabiegał o przestrzeganie praw człowieka na świecie, reprezentował w tym zakresie najwyższe standardy (także dzięki Karcie Praw Podstawowych), gdzie rozwarstwienie majątkowe oraz pod względem standardów bytowo-socjalnych było najniższe, a możliwości rozwojowe dla jednostek i grup – najwyższe na świecie (także w odniesieniu do ochrony i rozwoju ich tożsamości). UE pozostawała też w ostatnim ćwierćwieczu głównym dostawcą pomocy humanitarnej. Postawy moralne Unii nie odwołują się do chrześcijańskich źródeł (uważa się, że mogą one mieć inne podstawy), lecz przecież wypływają z europejskiej cywilizacji ukształtowanej w ogromnej mierze przez aksjologię i duchowość tej religii. Na jak długo wystarczy tego korzenia, jeśli się go oficjalnie wypiera, to już inna sprawa.

Ciekawym przypadkiem w tym kontekście jest kryzys uchodźczo-migracyjny. Z jednej strony Zachód przyłożył do niego rękę wcześniejszymi, wątpliwymi moralnie interwencjami. Z drugiej, postanowienie przyjęcia uchodźczej fali w Europie, kierowane powinnością moralną (miłosierdziem, solidarnością i zasadą człowieczeństwa), na różne sposoby obróciło się przeciwko niej. Przede wszystkim skorzystały na tym ruchy i partie populistyczno-nacjonalistyczne, które znane są z pogardy dla wszelkich moralnych powinności i które kierują się zimnym egoizmem w stosunku do otoczenia. Przy tej okazji okazało się, że stosunek do tego trudnego problemu ze strony sił, które głośno deklarują przywiązanie do chrześcijańskich wartości czy chrześcijańskiej tożsamości kontynentu, okazał się najbardziej niechrześcijański, mimo że chrześcijańska postawa wobec tego problemu nie oznaczała konieczności przyjęcia wszystkich, którzy próbowali się dostać do Europy. Przyzwoitość nie musi się opłacać – to wiemy – ale niektóre konsekwencje przyzwoitości okazały się politycznie bardzo dotkliwe (vide pozycja kanclerz Merkel)[27]. Pogodzenie różnych wymogów i racji było jednak zbyt trudne.

Niektóre zjawiska ostatnich kilku lat mogłyby uzasadniać tezę, że kryzys moralny jest znakiem naszego czasu. Nie ma żadnego powodu, aby nie wymieniać go obok kryzysów znanych od 2008 r., zwłaszcza w odniesieniu do polityki zagranicznej i stosunków międzynarodowych, gdzie oznacza lekceważenie czy wręcz odrzucanie standardów moralnych, wykształconych w naszej części świata i – jak się wydawało – niezmiennych. W życiu społecznym zdarzają się od czasu do czasu regresy, odwroty i kryzysy – równie dobrze może to dotyczyć moralności. Historia ostatnich dwustu lat daje tego nierzadkie przykłady.

Rozwój sytuacji w ostatnim czasie mógłby potwierdzać tezę o kryzysie moralnym na Zachodzie, w regionie, który przecież wprowadził elementy moralności do polityki i stosunków międzynarodowych w skali uniwersalnej. Zatem to, co się tutaj w tym zakresie dzieje, ma znaczenie dla całego świata. Do sytuacji kryzysowych przyzwyczaiła nas od pewnego czasu UE i to o niej najpierw myślimy, kiedy pada słowo „kryzys”. Niczego tutaj Unii nie odbierając, sytuacja wygląda o wiele bardziej niepokojąco w dwóch innych miejscach, które jednocześnie są geograficzno-kulturowymi granicami Zachodu od strony wschodniej i zachodniej. Najpierw kryzys moralny zaczął dotykać Europę Środkową (i południową), kraje, które zdążyły się dostać do UE w 2004 r. i później. Widzimy tam narastanie osobliwej politycznej mieszanki łączącej postawy silnie nacjonalistyczne, populistyczne, autorytarne, oligarchizację gospodarki. Tamtejsi politycy są przywiązani do władzy, reprezentują nieczyste interesy finansowe i gospodarcze oraz koncentrują się na przeprowadzaniu zmian ustrojowych w sposób, który utrwali ich władzę i da im dostęp do korzyści z niej wynikających. Towarzyszy temu ograniczanie wolności mediów oraz niezależności sądownictwa. Nowe siły polityczne i ich przywódcy posługują się nacjonalistyczną i ksenofobiczną narracją oraz brutalizują życie publiczne w swoich krajach. W literaturze ten syndrom został opisany jeszcze pod koniec XIX w. w postaci Rurytanii, krainy położonej właśnie w naszej części Europy. Odchodzenie od tradycyjnej, chrześcijańskiej i europejskiej moralności przejawia się w tych krajach na wiele sposobów, z których najbardziej wyrazistym był stosunek do uchodźców od połowy 2015 r., stojący w jaskrawej sprzeczności z wezwaniem z ewangelii św. Mateusza: „Byłem przybyszem, a przyjęliście mnie...”, z nakazem solidarności i miłosierdzia. Odwrót od moralności w życiu publicznym widoczny jest także w języku tamtejszych partii, nierzadko sprawujących władzę, którego celem jest dehumanizowanie zarówno opozycji politycznej, jak i szerzej – ludzi inaczej myślących (określenia przypominające retorykę charakterystyczną dla czasów pogardy i ustrojów totalitarnych z pierwszej połowy XX w., np. ludzie „gorszego sortu”). Jest to jednocześnie retoryka i postawy silnie antyeuropejskie. Znajduje tutaj potwierdzenie pogląd Ludwika Ehrlicha o znaczeniu norm moralnych dla spoistości wspólnoty. Ich nieprzestrzeganie osłabia jej zwartość, będąc równocześnie przyczyną problemów miedzy członkami a wspólnotą (jest to m.in. przypadek Polski od 2015 r.).

Przykładem z drugiego krańca Zachodu jest prezydentura Donalda Trumpa w Stanach Zjednoczonych. Chodzi o polityka, który w trakcie kampanii wyborczej kupował milczenie prostytutek, z którymi miał wcześniej do czynienia, który nieustannie słownie poniża tych, którzy się z nim nie zgadzają, którego sztab usiłować kupić od obcego mocarstwa dane, które miały obciążać jego rywalkę w wyborach[28], który już jako prezydent bije wszelkie rekordy systematycznego, codziennego posługiwania się kłamstwem i oszczerstwem. Jest to jednocześnie polityk, który po objęciu urzędu wyrugował ochronę praw człowieka z programu rządu (po raz pierwszy od dekad USA nie interesują sytuacją praw człowieka czy demokracji w innych krajach). Trump bez zażenowania wyraża sympatię dla polityków brutalnych i autorytarnych i najchętniej lubi z nimi przebywać (Władimir Putin, Kim Dzong Un, Rodrigo Duterte itp.), a słabo znosi towarzystwo przywódców krajów demokratycznych. Amerykańską i zachodnią opinię publiczną jesienią 2018 r. wprawiło w osłupienie udawanie przezeń, że saudyjski przywódca Mohamed bin Salem nie miał nic wspólnego z bezprecedensowo brutalnym zamordowaniem przez wysłanników Rijadu dziennikarza, krytyka saudyjskiego sposobu rządzenia[29]. Oficjalna obojętność Waszyngtonu wobec tego mordu jest zachętą dla reszty świata, aby podchodzić do relacji z saudyjskim władcą wyrozumiale, bez uszczerbku dla swych interesów[30]. Nie może w tej sytuacji dziwić ani opinia o kryzysie Zachodu, ani prawdziwe pogorszenie stanu stosunków transatlantyckich, na czym korzystają wrogowie Zachodu z Rosją na czele. Jeszcze zbyt wcześnie (i brak wystarczających badań), aby ocenić, w jakim stopniu tendencje moralne obserwowane w Europie postkomunistycznej i w Stanach Zjednoczonych mają związek z coraz bardziej rytualnym, nieaksjologicznym traktowaniem religii[31], nawet jeśli nierzadko ma tam miejsce faktyczny i manifestowany „sojusz ołtarza z tronem”. Katolicka retoryka nie jest w stanie ukryć rozziewu między czynami a – jak pisał prof. Ehrlich – „nauką Chrystusową”. Moralność obu części Zachodu dzisiaj zdaje się przypominać raczej pełen napomnień list św. Jakuba Apostoła.

Niewątpliwie, w wyjaśnianiu obecnej sytuacji chodzi o coś więcej, niż tylko o przedstawienie skutków moralnej dezynwoltury Zachodu w procesach globalizacji i w interwencyjnym ferworze ostatnich kilkunastu lat. Dają tu o sobie znać również procesy sekularyzacji. Jednak to przede wszystkim z tych pierwszych powodów mocno osłabiona została legitymizacja moralnej argumentacji czy przekonania o moralnej wyższości. To dlatego (a ponadto ze względu na ogólne słabnięcie Zachodu) aktualne jest pytanie o miejsce moralności w życiu międzynarodowym dzisiaj i w czasie, który nadchodzi. Wszak „reszta świata” – „The Rest”, która z wolna zastępuje „The West” – nie ma najmniejszego powodu, aby respektować zachodnie normy moralne, niezależnie od ich korzeni, a zwłaszcza te, które są inspirowane chrześcijaństwem. Pragmatyczny, egoistyczny autorytaryzm Chin czy Rosji nie pozostawia w tym względzie żadnych złudzeń, a przecież to nie jest cała „reszta świata”. Teza o kryzysie czy zaniku liberalnego porządku międzynarodowego nie jest jedynie intelektualną prowokacją. Nie wyklucza to jednak całkiem pojawienia się nowej, bardziej uniwersalistycznej moralności międzynarodowej, której źródłem nie będzie jednak żaden konkretny system duchowo-religijny, żadna konkretna podstawa cywilizacyjna czy geopolityczna.

Istnieją przynajmniej dwa powody, aby tak sądzić. Po pierwsze, w procesach globalizacji nasila się współzależność państw i narodów. Możliwe byłoby więc wymuszanie respektowania pewnych norm moralnych logiką „nie bądź zły, bo ci to zaszkodzi”, jakaś elementarna przyzwoitość, narzucona, ale jednak... Po drugie, prawdopodobny jest wzrost wagi czynników etyki deontologicznej, inaczej powinnościowej – konieczność pewnych zachowań czy solidarnego współdziałania w obliczu wspólnych wyzwań, np. humanitarnych (w tym wobec uchodźców) czy związanych z ochroną środowiska naturalnego. O rosnącym znaczeniu podejścia deontologicznego w moralności właściwej stosunkom międzynarodowym zdążył wspomnieć profesor Ehrlich. Autorem piszącym o etyce uniwersalistycznej, kosmopolitycznej, był przecież nie kto inny jak Immanuel Kant. Zatem elementy moralności Zachodu, niezależnie od nieuniknionej niekonsekwencji, z jaką się wcześniej przejawiały, powinny pozostać w przyszłym porządku międzynarodowym. Tę perspektywę może przesłonić na jakiś czas wyraźny obecnie powrót zachowań z kategorii „power politics” oraz rysująca się coraz silniej konfrontacja chińsko-amerykańska. Zobaczymy, w jakiej mierze mocarstwa będą potrafiły praktykować ważny, choć niedoceniany w polityce moralny imperatyw powściągliwości. Nie ulega wątpliwości, że wykazywany obecnie przez Chiny i USA dystans w ich wzajemnych relacjach (nawet w wojnie handlowej) bierze się z wytworzonej pomiędzy nimi współzależności.

Zwykłemu śmiertelnikowi pozostaje pocieszenie, że polityka i zachowania niemoralne w życiu publicznym, ignorujące moralne imperatywy czy odczucia, na dłuższą metę przegrywały. Owszem, wyrządzały nierzadko niemałe szkody, a łajdakom nie zawsze wymierzano zasłużoną karę za życia, jednak ostatecznie spotykało ich potępienie, a ich „dzieło” okazywało się nietrwałe.

ADAM REDZIK

LUDWIKA EHRLICHA KONCEPCJA KSZTAŁCENIA DYPLOMATÓW I JEJ REALIZACJA
– STUDIUM DYPLOMATYCZNE UNIWERSYTETU JANA KAZIMIERZA WE LWOWIE

I.

Dotychczasowe badania nad dziejami Studium Dyplomatycznego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie nie doprowadziły do odpowiedzi na wiele pytań związanych z jego utworzeniem, funkcjonowaniem, a przede wszystkim z rolą w polityce państwa w zakresie kształcenia kadr dla potrzeb służb dyplomatycznych[1]. Nikt nie podjął się próby ocenienia koncepcji, którą Ludwik Ehrlich przez dziewięć lat realizował na Uniwersytecie Lwowskim. Nie jest to sprawa prosta, gdyż nie pozostawił on wspomnień, a i niewiele jest publikowanych źródeł[2], z których jasno wynikałby zamysł twórcy lwowskich studiów dyplomatycznych. Pozostają statuty Studium Dyplomatycznego, programy nauczania oraz coroczne sprawozdania z jego działalności, zachowane w zasobie Państwowego Archiwum Obwodu Lwowskiego, nieco wspomnień oraz materiałów prasowych, a także rozproszone notatki związane z życiem absolwentów i wykładowców. Na tej podstawie można podjąć próbę wskazania, na czym polegała Ehrlichowska koncepcja kształcenia na studiach dyplomatycznych w okresie II Rzeczypospolitej.

II.

Plany powołania na Wydziale Prawa sekcji politycznej o profilu ukierunkowanym głównie na zagadnienia prawa i polityki międzynarodowej przedstawiano na forum Senatu Akademickiego Uniwersytetu Lwowskiego od początku XX w. Zaawansowane były wówczas prace nad utworzeniem odrębnych studiów politycznych. Dodać należy, że sam wydział prawniczy Uniwersytetu Lwowskiego do końca lat 20. XX w. nosił nazwę Wydziału Prawa i Umiejętności Politycznych. Oprócz tego w latach 1902–1906 istniała we Lwowie Szkoła Nauk Politycznych, będąca pierwszą tego typu placówką działającą przy polskich uniwersytetach[3]. Prowadzona była przez powołane specjalnie w tym celu Towarzystwo Szkoły Nauk Politycznych, na czele z profesorami ekonomii na Uniwersytecie Lwowskim Władysławem Ochenkowskim, a potem Stanisławem Głąbińskim. Szkoła formalnie nie była związana z uniwersytetem. Założyli ją członkowie i sympatycy istniejącej w trzech zaborach tajnej organizacji politycznej, Ligi Narodowej. Głównym celem szkoły było dostarczenie słuchaczom wiedzy z zakresu stosunków gospodarczych, administracyjnych i politycznych na ziemiach polskich w poszczególnych zaborach[4]. Zarówno inicjatywa utworzenia Szkoły Nauk Politycznych, jak i próba powołania sekcji politycznej na Wydziale Prawa Uniwersytetu Lwowskiego nastąpiły w czasie, gdy w amerykańskim systemie szkolnictwa zaczęła wyodrębniać się dyscyplina stosunków międzynarodowych w ramach wydziałów political science. Po wielkiej wojnie, w związku z pertraktacjami pokojowymi i w ich następstwie, poczęły natomiast powstawać zarówno w Stanach Zjednoczonych Ameryki, jak i w państwach europejskich różnego rodzaju kursy akademickie z zakresu stosunków międzynarodowych[5].

Także w odradzającej się w tym czasie Polsce dostrzegano potrzebę kształcenia urzędników ze znawstwem tej dziedziny. Pierwsze warszawskie rządy czerpały co prawda kadry dla dyplomacji i w ogóle dla potrzeb polityki międzynarodowej spośród Polaków pozostających dotychczas w służbach państw zaborczych, szczególnie Austro-Węgier i Rosji, ale potrzeba dostarczenia młodszych kadr była nagląca. Nie może w tym kontekście dziwić inicjatywa utworzenia studiów politycznych na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza (dalej: UJK) w 1919 r., którą przedstawił profesor ekonomii, a zarazem czołowy polityk Związku Ludowo-Narodowego oraz poseł na Sejm Ustawodawczy Stanisław Grabski. Sprawą tą zajmowano się na posiedzeniu Rady Wydziału Prawa UJK 28 lutego 1920 r. Grabski wystąpił wówczas z wnioskiem w sprawie organizacji Studium Politycznego. Po dyskusji z udziałem profesorów Władysława Abrahama (kanonisty i historyka prawa), Oswalda Balzera (historyka ustroju i prawa Polski), Piotra Stebelskiego (znawcy prawa karnego), Kamila Stefki (znawcy procesu cywilnego), Aleksandra Dolińskiego (znawcy prawa handlowego), Marcelego Chlamtacza (znawcy prawa rzymskiego i samorządowca) i Juliusza Makarewicza (znawcy prawa karnego) wniosek ten został przyjęty[6].

Projekt urządzenia Studium Politycznego UJK przewidywał, że będzie ono ściśle związane z Wydziałem Prawa i Umiejętności Politycznych. Słuchacze mieli zostać zobowiązani do uczęszczania na część zajęć z zakresu studiów prawniczych (wykładów ogólnych historyczno-prawnych i podstawowych wykładów prawniczych, jak prawo cywilne, prawo karne, prawo procesowe, prawo konstytucyjne oraz ekonomia polityczna) i do uzupełniania ich wykładami dodatkowymi – organizowanymi w ramach Studium. Studia polityczne miały trwać cztery lata – tyle ile studia prawnicze. Na pierwszym roku przewidywano wykłady z socjologii, geografii politycznej oraz geografii ekonomicznej. Na drugim roku miały pojawić się wykład z prawa administracyjnego porównawczego oraz część druga wykładów z socjologii. Na trzecim roku planowano wprowadzenie wykładów z części drugiej prawa administracyjnego oraz z historii dyplomacji wieków XIX i XX. Program zajęć na czwartym roku miał obejmować statystykę Polski oraz ćwiczenia z korespondencji dyplomatycznej. Prof. Grabski proponował też zajęcia dodatkowe dla kandydatów do służby konsularnej. Według jego propozycji studenci mieli zdawać – podobnie jak na studiach prawniczych – cztery egzaminy roczne (po każdym roku studiów jeden ustny przed komisją złożoną z wykładających na danym roku[7]). Po zdaniu dodatkowego egzaminu ścisłego z nauk politycznych oraz napisaniu pracy naukowej na jednym z planowanych seminarium, absolwent studiów mógłby uzyskać stopień doktora nauk politycznych[8]. Studia polityczne miały być zatem nie tyle uzupełniające, ile alternatywne dla studiów prawniczych – bo w przypadku wyboru ścieżki kształcenia w zakresie nauk politycznych student, jak wydaje się wynikać z koncepcji, zdawałby tylko roczne egzaminy przewidziane dla studiów politycznych, w ramach których część przedmiotów pokrywałaby się z przedmiotami zdawanymi na studiach prawniczych. Inaczej było w realizowanej od 1930 r. koncepcji Ludwika Ehrlicha, o czym niżej.

Koncepcja Grabskiego, poparta potem m.in. przez prof. Stanisława Starzyńskiego, zmierzała do utworzenia akademickich specjalistycznych studiów ukierunkowanych w części także na kształcenie w zakresie stosunków międzynarodowych (geografia polityczna i ekonomiczna, dyplomacja, prawo polityczne porównawcze). Było to na ten czas pionierskie, gdyż podobnych studiów nie prowadzono wtedy na żadnej polskiej uczelni akademickiej[9]. Zbiegło się to zresztą z ważniejszą dyskusją – nad programem studiów prawniczych, w czasie której starły się dwie wizje: konserwatywna autorstwa Oswalda Balzera, oparta na tradycyjnym modelu studiów teoretycznych rozpoczynających się od bloku przedmiotów historyczno-prawnych, i koncepcja przeniesienia tego bloku na koniec studiów prawniczych – dla tych, którzy chcą poświęcić się nauce lub takim zawodom, jak adwokat czy sędzia – autorstwa Juliusza Makarewicza. Dwaj uczeni z jednego lwowskiego wydziału spolaryzowali dyskusję w całym kraju. Przyłączali się inni, jak Ernest Till czy Antoni Peretiatkowicz, którzy próbowali łączyć wizję Balzera i Makarewicza, przez uwzględnienie części postulatów tego drugiego w zakresie kształcenia praktycznego[10]. Ostatecznie zwyciężył model tradycyjny, broniony przez Balzera[11].

Przez kolejne lata sprawa organizacji studiów z zakresu nauk politycznych, w tym stosunków międzynarodowych powracała. W drugiej połowie lat 20. nabrała tempa za sprawą dołączenia do zespołu pracującego nad realizacją koncepcji prof. Ludwika Ehrlicha.

III.

W drugiej połowie lat 20. pojawiła się koncepcja, aby projektowane studia na Wydziale Prawa UJK nie były alternatywną ścieżką dydaktyczną, ale studiami uzupełniającymi dla studiów prawniczych. Zbiegło się to z umocnieniem w Polsce władzy sprawowanej przez obóz Józefa Piłsudskiego, w tym z kiełkującą wizją budowy zespołu dla potrzeb służb dyplomatycznych, w co zaangażowano także uczonych. Wiele wskazuje na to, że jednym z konsultantów kształcenia w zakresie stosunków międzynarodowych na potrzeby służb państwowych był młody profesor prawa międzynarodowego i konstytucyjnego (wówczas prawa narodów i prawa politycznego) na Uniwersytecie Jana Kazimierza – Ludwik Ehrlich.

Ludwik Ehrlich miał znakomite wykształcenie, a także doświadczenie służby w poselstwie polskim w Stanach Zjednoczonych. Oprócz studiów we Lwowie, pod okiem prof. Stanisława Starzyńskiego, studiował też w Halle, w Berlinie, w Oxfordzie. Wykładał w Londynie oraz na Kalifornijskim Uniwersytecie Stanowym w Berkeley (szerzej zob. życiorys L. Ehrlicha, s. 339–362). Od czasu powrotu do Lwowa zabiegał o wzmocnienie macierzystego wydziału, szczególnie po tym, jak Katedrę Prawa Politycznego oddał mu jego mistrz – prof. Stanisław Starzyński. Wokół katedry stworzył instytut, nazywany w latach 30. zakładem, w którym zatrudniał kilku asystentów – część z nich (jak Antoni Deryng i Zenon Wachlowski) to jeszcze lub także uczniowie Starzyńskiego, a część tylko Ludwika Ehrlicha[12]. Ehrlich miał zdolność pozyskiwania środków na funkcjonowanie Instytutu/Zakładu przez stypendia, np. Rockefellera, które otrzymywali asystenci. Wyjeżdżali oni na uzupełniające studia zagraniczne, chociażby do Stanów Zjednoczonych. Ehrlich aktywnie też działał w łonie uniwersytetu – 23 marca 1925 r. jako jedyny przedstawiciel Wydziału Prawa UJK wszedł w skład uniwersyteckiej stałej Komisji do spraw międzynarodowej współpracy intelektualnej[13].

Powodzenie przedsięwzięcia w postaci organizacji Studium Dyplomatycznego i pozyskanie do jego realizacji wielu dyplomatów oraz osób z kręgów Ministerstwa Spraw Zagranicznych z Warszawy pozwala przypuszczać, że jeżeli nie idea, to co najmniej realizacja była powiązana z polityką kształcenia kadry dyplomatycznej.

Prac nad urządzeniem studiów z zakresu nauk politycznych i stosunków międzynarodowych na Wydziale Prawa UJK nie zarzucono ale wizje organizacji studiów ulegały kolejnym korektom. Pod koniec lat 20. prace przyspieszyły. Katalizatorem mogła być oczywiście ambicja prof. Ludwika Ehrlicha, chcącego wykazać się na wydziale. Być może znaczenie miała XXXV Konferencja Stowarzyszenia Prawa Międzynarodowego (International Law Association), która odbyła się 9–15 sierpnia 1928 r. w Warszawie[14]. Należy odnotować tu także Stałą Konferencję Wyższych Studiów Międzynarodowych działającą w ramach Międzynarodowego Instytutu Współpracy Intelektualnej Ligi Narodów z siedzibą w Paryżu. W ramach III Konferencji, która odbyła się 12–14 czerwca 1930 r. w Paryżu, Ludwik Ehrlich, jako przedstawiciel Centralnego Komitetu Polskich Instytucji Nauk Politycznych, zaprezentował koncepcję i program planowanego Studium Dyplomatycznego przy Wydziale Prawa UJK we Lwowie. W efekcie przyjęto rezolucję, w której podkreślono, że Konferencja z największym zainteresowaniem przyjmuje wiadomość o programie studiów dyplomatycznych w Polsce i spodziewa się podobnych urządzeń na uniwersytetach innych państw. Przewidziano, że na najbliższej konferencji odbędzie się dyskusja nad sytuacją w zakresie kształcenia dyplomatycznego w poszczególnych państwach[15].

W 1930 r. Ludwik Ehrlich przedstawił w Paryżu efekt swojej pracy nad organizacją studiów, która zwieńczona została w roku akademickim 1929/1930. Wtedy Komisja w składzie: dziekan prof. Roman Longchamps de Bérier, prof. Stanisław Głąbiński, prof. Ludwik Ehrlich oraz doc. Tadeusz Bigo odbyła narady w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Ministerstwie Spraw Zagranicznych oraz Komisji dla Usprawnienia Administracji. Dziekan Longchamps de Bérier i prof. Aleksander Doliński przeprowadzili naradę ze Związkiem Adwokatów Polskich (przede wszystkim w kwestii organizacji planowanego studium sądowego). Ostatecznie Komisja wydziałowa pracowała w składzie: dziekan Longchamps de Bérier, prof. Stanisław Głąbiński, prof. Stanisław Starzyński, prof. Aleksander Doliński, prof. Zbigniew Pazdro, prof. Ludwik Ehrlich i doc. Tadeusz Bigo. Referentem prac komisji był prof. Ehrlich. On to zreferował Radzie Wydziału Prawa UJK projekt utworzenia trzech studiów uzupełniających: ekonomicznego, dyplomatycznego i w zakresie prawa sądowego. Projekt został uchwalony na posiedzeniu Rady Wydziału Prawa UJK 3 marca 1930 r. i niezwłocznie wysłany do MWRiOP[16]. Minister, po nieznacznych zmianach, na podstawie przedstawionej uchwały, 28 kwietnia 1930 r. wydał zarządzenie O utworzeniu Studiów Uzupełniających na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie.

Od 1 października 1930 r. na Wydziale Prawa UJK zaczęły więc funkcjonować trzy rodzaje studiów specjalistycznych: Studium Dyplomatyczne, Studium Ekonomiczno-Administracyjne i Studium Sądowe. Zarządzenie Ministra WRiOP z 28 kwietnia określiło minimalny wymiar wykładów, jakie powinny odbywać się w ramach studium (§2), z zaznaczeniem, że ich liczba może zostać rozszerzona na podstawie uchwały Rady Wydziału[17]. Ministerstwo wyasygnowało też środki na organizację i uruchomienie studiów. Ponadto Ministerstwo Spraw Wewnętrznych przekazało 2000 zł na podróż naukową doc. Bigo do Niemiec i Francji celem zbadania urządzeń służących kształceniu urzędników. Sprawozdanie z tej podróży (od 26 marca do 16 maja 1930 r.) doc. Bigo przedłożył Radzie Wydziału i MSW[18].

Od samego początku najszerszą działalność prowadziło Studium Dyplomatyczne, jako najlepiej zorganizowane i najprężniej działające. Nie bez powodu powstało przekonanie, że pozostałe studia uzupełniające zostały zorganizowane niejako „przy okazji” realizacji zamysłu utworzenia studiów w zakresie stosunków międzynarodowych i dyplomacji[19].

Na podstawie rzeczonego rozporządzenia Ministra WRiOP oraz statutu studiów uzupełniających Wydziału Prawa UJK, nauka na Studium Dyplomatycznym trwała trzy lata, a udział w wykładach i ćwiczeniach był obowiązkowy[20]. Na studia dyplomatyczne mogli zapisać się studenci studiów prawniczych – od drugiego roku studiów wzwyż (po zdaniu pierwszego egzaminu rocznego) i absolwenci studiów prawniczych ze stopniem magistra praw lub doktora praw (stopień ten uzyskiwało się do końca lat 20. na uniwersytetach we Lwowie i Krakowie na podstawie trzech egzaminów rygorozalnych, podobnych do tych zdawanych na studiach prawniczych, ale składanych przed inną komisją), a także studenci wydziałów humanistycznych i absolwenci studiów wyższych, jednakże uczestniczyli oni w zajęciach na prawach wolnego słuchacza.

Zapisy przyjmowano w drugiej połowie września i tak było co roku. Pierwsza inauguracja Studium Dyplomatycznego (jak i Studium Sądowego oraz Studium Ekonomiczno-Administracyjnego) odbyła się 18 października 1930 r. Prof. Ehrlich wygłosił wówczas wykład inauguracyjny: Nowe drogi prawa narodów[21]. W roku akademickim 1938/1939 zapisy trwały od 19 do 20 września 1938 r.[22] Podania kierowano do kierownika Studium na specjalnym formularzu, który można było kupić w sklepiku uniwersyteckim przy ul. Marszałkowskiej. Do wypełnionego formularza dołączano wymagane załączniki, w tym dowód opłaty za pomoce naukowe w kwocie 40 zł (zwrotnej w przypadku nieprzyjęcia). Istniała możliwość zwolnienia przez kierownika Studium z opłaty w całości lub części, jeżeli student zapisujący się po raz pierwszy na studia specjalne uzyskał podczas ostatniego egzaminu rocznego na studium ogólnym prawa co najmniej z jednego przedmiotu ocenę z odznaczeniem. Zainteresowani studenci pisali w tej sprawie podania do kierownika Studium. Listę przyjętych ogłaszano na tablicy Studium na początku października. Przyjęci mieli w ciągu dwóch dni od ogłoszenia potwierdzić wpis przez wypełnienie książeczki legitymacyjnej (indexu) na karcie przeznaczonej na studia specjalne, złożenie dwóch odrębnych kart wpisowych oraz karty indywidualnej według określonego dla studiów wzoru. Książeczki legitymacyjne studentów studium ogólnego prawa służyły jednocześnie dla studium specjalnego. W ciągu siedmiu dni od rozpoczęcia wykładów słuchacz miał zgłosić się do profesora (wykładowcy) po nomen receptum, czyli potwierdzenie zgłoszenia, a właściwie uczestniczenia w wykładach. Wpisy na kolejne lata Studium wyglądały podobnie, tylko że słuchacze nie składali podania, ale wpis uskuteczniali przez złożenie na początku października książeczki legitymacyjnej w dziekanacie. Opłata na pomoce naukowe pozostawała w tej samej wysokości. Ci, którzy nie podeszli do egzaminów z danego roku lub ich nie zdali, mogli pisać podanie do kierownika Studium o przyjęcie powtórne na dany rok. Podkreślić należy, że studenci prawa musieli zaliczyć pomyślnie egzamin ze studium ogólnego, gdyż brak zdania tego egzaminu uniemożliwiał wpisanie się na wyższy rok studiów specjalistycznych[23].

Przez pierwsze lata dyplom ukończenia Studium Dyplomatycznego musiał zostać poprzedzony uzyskaniem dyplomu magistra praw[24]. Absolwent Studium Dyplomatycznego był więc najpierw magistrem praw, a potem magistrem nauk dyplomatycznych. Po zmianach wprowadzonych w 1936 r. na Studium mogli studiować także niezwiązani z wydziałem prawniczym (w tym mający niższy i wyższy stopień innych nauk), z możliwością uzyskania tytułu magistra nauk dyplomatycznych. W takim przypadku konieczne było zaliczenie dodatkowego roku nauczania, obejmującego „wykłady i ćwiczenia z tych przedmiotów prawniczych, które są niezbędne dla zrozumienia zagadnień międzynarodowych, oraz zdadzą (czwarty) egzamin roczny, obejmujący te właśnie przedmioty”[25].

Tabela 1. Program zajęć na Studium Dyplomatycznym w roku akademickim 1932/1933

Rok studiów

Przedmiot

Liczba godzin w tygodniu i trymestrów w roku

Wykładający i prowadzący ćwiczenia

I rok

Geografia gospodarcza

2 g. w. i 2 g. c. /2 t.

doc. August Zierhoffer – w. i c.

Historia polityki mocarstwowej Polski: główne kierunki polityki polskiej w wiekach XV–XVIII

3 g. w. /2 t.

prof. Stanisław Zakrzewski

Historia powszechna od wojny siedmioletniej

3 g. w. i 2 g. c. /2 t.

doc. Czesław Nanke – w. 

Porównawcza nauka prawa publicznego

3 g. w. i 2 g. c. /3 t.

prof. Ludwik Ehrlich – w.

(z mgr Lesławem Adamem) – c.

Europa współczesna

3 g. w. /3 t.

prof. Edward Dubanowicz – w.

Język turecki

Język perski

3 g. /2 t.

2 g. /2 t.

Sadyk Bej Muhhamed Agabekzadeh

II rok

Prawo konsularne

1 g. w. /2 t.

dr Władysław Namysłowski

Historia dyplomacji

3 g. w. /3 t. 

prof. Adam Szelągowski

Zagadnienia bałtyckie

3 g. w. /1 t.

dr Witold Kumaniecki

Światowa organizacja obrotu pieniężnego i kredytu

2 g. w. /3 t.

dr Marcin Szarski

Polityka osadnicza i emigracyjna

3 g. w. /3 t.

doc. Gustaw Załęcki

Surowce, kapitał i praca w stosunkach międzynarodowych

1 g. w. /3 t.

inż. Hipolit Gliwic

Ustrój administracyjny Polski

3 g. w. /1 t.

prof. Zbigniew Pazdro

Nowe instytucje prawa narodów

3 g. w. / 3 t.

prof. Ludwik Ehrlich

Język turecki

Język perski

1 g. w. /3 t.

1 g. w. /3 t.

Sadyk Bej Muhhamed Agabekzadeh

III rok

Postępowanie niesporne

2 g. w. i 2 g. c. /2 t.

prof. Maurycy Allerhand – w. i c.

Zagadnienia polityczne nowego świata

3 g. w. /3 t.

Apoloniusz Zarychta

Prawo morskie

3 g. w. /2 t.

dr Władysław Namysłowski

Prawo administracyjne międzynarodowe

1 g. w. /3 t.

dr Marian Zimmermann

Praktyka dyplomatyczna i konsularna

2 g. w. i 2 g. c. /3 t.

dr Karol Bertoni – w. i c.

Handel światowy

3 g. w. /3 t.

inż. Hipolit Gliwic

Zagadnienia Dalekiego Wschodu

2 g. w. /3 t.

dr Jan Fryling

Język turecki

Język perski

1 g. w. /3 t.

1 g. w. /3 t.

Sadyk Bej Muhhamed Agabekzadeh

Źródło: Opracowano na podstawie: Spis wykładów w roku akademickim 1932/33, Lwów 1932. Legenda: c. – ćwiczenia; g. – godzina; t. – trymestr; w. – wykład.

Jak już napisano, głównym celem Studium Dyplomatycznego UJK było pogłębienie wykształcenia prawniczego i przygotowanie kandydatów do służby państwowej w dyplomacji[26]. Warto podkreślić, że było ono jedyną tego typu szkołą w tej części Europy i prawdopodobnie tylko we Lwowie można było uzyskać tytuł magistra nauk dyplomatycznych.

Kierownikiem Studium przez cały okres jego istnienia był prof. Ludwik Ehrlich, który w szczególny sposób dbał o swoje dzieło, stale zabiegając o rozwój inicjatywy. Już w latach 1933–1934 r., czyli po doświadczeniu trzech lat i jednym roku pełnej obsady Studium (drugi rok uruchomiono przecież w 1931/1932, a trzeci w 1932/1933) – rozpoczął starania o zmianę statutu, rozbudowę i pewne modyfikacje programu oraz utworzenie w ramach studiów kilku seminariów. Pretekst stanowiło dostosowanie statutu do nowej ustawy o szkołach akademickich z 15 marca 1933 r. Prof. Ehrlich przygotował nowy statut, który niezwłocznie uzyskał poparcie Rady Wydziału Prawa oraz Senatu Akademickiego UJK. Konieczna była jeszcze zgoda MWRiOP. Uniwersytet niezwłocznie przesłał uchwaloną nową wersję statutu do Ministerstwa, ale tam sprawa zaległa na ponad dwa lata, mimo ponagleń ze strony uniwersytetu. Jeszcze w sprawozdaniu za rok akademicki 1935/1936, podpisanym 28 lipca 1936 r., prof. Ehrlich żalił się, że dotychczas statut ten nie został zatwierdzony[27]. Nastąpiło to dopiero Rozporządzeniem MWRiOP z 1 października 1936 r., którym zmieniono statut wszystkich studiów specjalistycznych na Wydziale Prawa UJK[28]. Przypieczętowano nim przekształcanie Studium z ośrodka stricte dydaktycznego w naukowy, czego dowodem było wprowadzenie seminariów oraz uzyskanie finansowania asystentury.

IV.

Ważnym wymogiem stawianym studentom Studium Dyplomatycznego była znajomość języków obcych. Nauczania języków dyplomacji, czyli francuskiego i angielskiego, nie prowadzono w sposób zorganizowany. Znajomość tych języków słuchacz Studium miał pogłębiać we własnym zakresie. Wyjątkiem w pierwszych latach był wyższy kurs języka francuskiego w dyplomacji, który prowadził lektor Andrzej Frenaud[29]. W programie była natomiast nauka języków perskiego i tureckiego. Planowano też nauczanie języka arabskiego[30]. Lektorem języków perskiego i tureckiego był wywodzący się z Azerbejdżanu dyplomata Muhammed Sadyk Bej Agabekzadeh (1865–1944), który przybył do Lwowa na zaproszenie prof. Zygmunta Smogorzewskiego (1884–1931), wybitnego uczonego i dyplomaty, który angażował się także w tworzenie Studium Dyplomatycznego UJK, a w pierwszym roku jego istnienia prowadził wykład Wstęp do nauki języków muzułmańskich[31].

Języków perskiego i tureckiego uczyli się ci studenci, którzy się na to zdecydowali, np. w roku akademickim 1935/1936 siedmiu studentów pierwszego roku, jeden student drugiego oraz dwóch studentów trzeciego roku. Oprócz tego dwóch studentów drugiego roku i jeden trzeciego uczyli się tylko perskiego oraz jeden student trzeciego roku uczył się tylko tureckiego[32]. Jak wspominał dr Ryszard Wolak, w celu pogłębienia znajomości języków angielskiego i francuskiego studenci uczęszczali najczęściej na lektoraty w prywatnej Wyższej Szkole Handlu Zagranicznego (od 1938 r. – Akademia Handlu Zagranicznego), która znana była z wysokiego poziomu nauczania specjalistycznego języków potrzebnych w obrocie gospodarczym[33].

Na Studium Dyplomatycznym UJK nie tylko prowadzono zajęcia na temat aktualnych zagadnień prawnych związanych z sytuacją międzynarodową i dyplomacją, lecz także zwracano uwagę na dzieje nowożytne i historię dyplomacji. Prof. Ludwik Ehrlich omawiał nowe instytucje prawa narodów, kontynuując w ten sposób wykład prawa narodów ze studium ogólnego prawa. Przytaczał szczegóły związane z organizacją i działalnością takich instytucji, jak Liga Narodów czy Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej[34]. Podejmowano także inicjatywy mające na celu przygotowanie przyszłych dyplomatów w sferze obycia, kultury, sztuki mówienia. Jako ciekawostkę można wspomnieć, że w ramach Studium 10 grudnia 1934 r. urządzano konkurs krasomówcy[35].

Egzaminy – w przeciwieństwie do egzaminów na studiach prawniczych – odbywały się pojedynczo, dla każdego przedmiotu oddzielnie, tak jak współcześnie. Na studiach prawniczych istniały tylko cztery egzaminy roczne, zdawane ustnie przed komisją złożoną z wykładających na danym roku i obejmujące wszystkie przedmioty wykładane na tym roku. Natomiast na Studium Dyplomatycznym egzaminy zdawano po zakończeniu cyklu wykładów przez danego wykładowcę i przeprowadzane były przez niego. Egzaminatorzy uzyskiwali uprawnienie do egzaminowania z urzędu, gdy byli profesorami czynnymi UJK, a w pozostałych przypadkach na podstawie mianowania przez MWRiOP[36].

Jak wspomniano, studiami dyplomatycznymi UJK od początku interesowało się Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Część zajęć prowadzili za zgodą ministra dojeżdżający z Warszawy wyżsi urzędnicy oraz dyplomaci. W programie studiów dbano o łączenie teorii z praktyką. Studenci mogli odbywać praktyki w polskich placówkach za granicą oraz w agendach rządowych w kraju. Na przykład student Jan Kozielewski, potem znany jako Jan Karski, był na praktyce w placówkach polskich kolejno w: Czerniowcach, Bukareszcie, Opolu, Genewie i Londynie.

Uroczystość wręczania dyplomów ukończenia Studium odbywała się najczęściej w drugiej połowie czerwca, np. pierwsze dyplomy rozdano 24 czerwca 1933 r.[37] W 1936 r. działo się to 22 czerwca. Tradycyjnie poprzedzało ją nabożeństwo odprawiane uroczyście przez ks. prof. Adama Gerstmanna. Podczas uroczystości w 1936 r. przemawiał przede wszystkim kierownik Studium, ale także przedstawiciel MSZ w osobie radcy dr. Władysława Namysłowskiego oraz jeden z absolwentów[38].

V.

Godna odnotowania jest aktywność prof. Ehrlicha w sferze dydaktyki i organizacji działalności naukowej Studium. Z dumą wszędzie podkreślał, że było ono „nie tylko jedyną w Polsce państwową instytucją, w której odbywa się zorganizowane w odrębną całość nauczanie zagadnień międzynarodowych, ale jest także ośrodkiem badań naukowych w tym zakresie”[39]. Urzeczywistnieniem tego było podjęcie w 1934 r. przez Zakład prof. Ehrlicha badań nad prawem narodów, praktyką dyplomatyczną, zagadnieniami ludnościowymi, emigracyjnymi oraz gospodarczymi z perspektywy stosunków międzynarodowych. W roku 1936 zorganizowano seminaria dla słuchaczy, na których uczestnicy opracowywali zaakceptowane przez kierowników tematy. Początkowo uruchomiono: 1) Seminarium politycznych stosunków międzynarodowych, prowadzone przez prof. Ludwika Ehrlicha, dr. Witolda Kamienieckiego i dyr. Aleksandra Woytkiewicza; 2) Seminarium zagadnień gospodarczych w stosunkach międzynarodowych – prof. Stanisława Grabskiego i min. inż. Hipolita Gliwica; 3) Seminarium geografii gospodarczej – prof. Augusta Zierhoffera; 4) Seminarium historii dyplomacji i praktyki dyplomatycznej – doc. Czesława Nanke i zaprzyjaźnionego z Ehrlichem ministra dr. Karola Bertoniego[40].

Już w pierwszym roku obsada seminariów uległa pewnym zmianom. W kolejnych także dochodziło do nieznacznych korekt zarówno w nazwach seminariów, jak i w ich kierownictwie.

W sprawozdaniu za rok 1935/1936 prof. Ehrlich pisał, że Studium zostało dostrzeżone na forum międzynarodowym: w Londynie – na VIII Konferencji Wyższych Studiów Międzynarodowych (3–8 czerwca 1935 r.) i w Madrycie – na IX Konferencji Wyższych Studiów Międzynarodowych (w maju 1936 r.). W Londynie przewodniczącym polskiej delegacji był dr Karol Bertoni, który przyczynił się do tego, że organizacja i wyniki Studium Dyplomatycznego UJK stały się przedmiotem dyskusji[41]. Z kolei na konferencji madryckiej posiedzeniu plenarnemu na temat nauczania stosunków międzynarodowych przewodniczył prof. Ehrlich. Nie omieszkał omówić tego, jak zorganizowane zostało lwowskie Studium oraz jakie są jego osiągnięcia. Zrobił to na tyle skutecznie, że – jak sam informował – sprawozdawca Konferencji sir Alfred Zimmern (1879–1957), angielski wybitny znawca i teoretyk stosunków międzynarodowych, odniósł się do polskiego doświadczenia i znaczenia Studium, a nade wszystko do zorganizowanej w 1934 r. we Lwowie międzynarodowej konferencji w sprawie organizacji i metod nauczania prawa międzynarodowego i stosunków międzynarodowych[42].

Tabela 2. Program Studium Dyplomatycznego UJK w roku akademickim 1938/1939

Lp.

Wykładowcy

Przedmiot

Liczba godzin i okres prowadzenia zajęć

I rok studiów

1.

prof. nadzw. August Zierhoffer

Geografia gospodarcza

3 godz. tygodniowo, trymestry I, II, III

2.

prof. nadzw. August Zierchoffer

dr Michał Orlicz

Ćwiczenia z geografii gospodarczej

2 godz. tygodniowo, trymestry I, II, III

3.

doc. dr Kazimierz Tyszkowski

Historia polityki mocarstwowej Polski – główne kierunki polityki polskiej XV–XVIII w.

2 godz. tygodniowo, trymestry I, II

4.

prof. tyt. dr Czesław Nanke

Historia powszechna od wojny siedmioletniej

3 godz. tygodniowo, trymestry I, II

5.

prof. tyt. dr Czesław Nanke

Ćwiczenia z historii powszechnej od wojny siedmioletniej

2 godz. tygodniowo, trymestry I, II

6.

dr Kazimierz Bertoni

Zagadnienia polityczne Europy współczesnej

3 godz. tygodniowo, trymestry I, II

7.

doc. dr Stanisław Hubert

Zagadnienia polityczne państw europejskich

1 godz. tygodniowo, trymestry I, II, III

8.

prof. zw. dr Ludwik Ehrlich

Porównawcza nauka prawa publicznego

3 godz. tygodniowo, trymestry I, II, III

9.

prof. zw. dr Ludwik Ehrlich

dr Lesław Adam

Ćwiczenia z porównawczej nauki prawa publicznego

2 godz. tygodniowo, trymestry I, II, III

10.

Mohammed Sadyk Bej Agabekzadeh

Język turecki

2 godz. tygodniowo, trymestry I, II, III

11.

Język perski

II rok studiów

1.

doc. dr Władysław Namysłowski

Prawo konsularne

3 godz. tygodniowo, trymestr I

2.

prof. tyt. dr Czesław Nanke

Historia dyplomacji

3 godz. tygodniowo, trymestry I, II, III

3.

Ćwiczenia z historii dyplomacji

2 godz. tygodniowo, trymestr III

4.

prof. zw. dr Ludwik Ehrlich

Zagadnienia polityczne Wielkiej Brytanii

1 godz. tygodniowo, trymestry I, II, III

5.

dr Henryk Strasburger

Światowa organizacja obrotu pieniężnego i kredytu

3 godz. tygodniowo, trymestr I

6.

doc. dr Wiktor Ormicki

Dyrektor Stanisław Paprocki

Polityka osadnicza i emigracyjna

3 godz. tygodniowo, trymestry I, II, III

7.

inż. Hipolit Gliwic

Zagadnienia gospodarcze

w stosunkach międzynarodowych

4 godz. tygodniowo, trymestry I, II, III

8.

prof. zw. dr Ludwik Ehrlich

Nowe instytucje prawa narodów

3 godz. tygodniowo, trymestry I, II, III

9.

prof. zw. dr Ludwik Ehrlich,

doc. dr Kazimierz Grzybowski

Ćwiczenia z nowych instytucji prawa narodów

1 godz. tygodniowo, trymestry I, II

10.

doc. dr Zenon Wachlowski

Zagadnienia polityczne państw europejskich – Italia

3 godz. tygodniowo, trymestry I, II

11.

Mohammed Sadyk Bej Agabekzadeh

Język turecki

2 godz. tygodniowo, trymestr I;

3 godz. tygodniowo, trymestr II;

1 godz. tygodniowo, trymestr III

12.

Język perski

1 godz. tygodniowo, trymestry I, III;

2 godz. tygodniowo, trymestr II

III rok studiów

1.

doc. dr Zenon Wachlowski

Zagadnienia polityczne państw amerykańskich

3 godz. tygodniowo, trymestry I, II

2.

inż. Hipolit Gliwic

Zagadnienia gospodarcze

w stosunkach międzynarodowych

4 godz. tygodniowo, trymestry I, II, III

3.

prof. nadzw. dr Jan Jaworski

Zagadnienia Dalekiego Wschodu

3 godz. tygodniowo, trymestry I, II

4.

doc. dr Władysław Namysłowski

Prawo morskie

3 godz. tygodniowo, trymestry I, II

5.

dr Kazimierz Bertoni

Praktyka dyplomatyczna

i konsularna

2 godz. tygodniowo, trymestry I, II, III

6.

Ćwiczenia z praktyki dyplomatycznej i konsularnej

2 godz. tygodniowo, trymestry I, II, III

7.

doc. dr Roman Piotrowski

Międzynarodowe układy gospodarcze

3 godz. tygodniowo, trymestr I

8.

doc. dr Kazimierz Grzybowski

Międzynarodowe prawo administracyjne

1 godz. tygodniowo, trymestry I, II, III

9.

prof. zw. tyt. dr Maurycy Allerhand

Postępowanie niesporne

2 godz. tygodniowo, trymestry I, II

10.

Ćwiczenia z postępowania niespornego

2 godz. tygodniowo, trymestry I, II

11.

Mohammed Sadyk Bej Agabekzadeh

Język turecki

2 godz. tygodniowo, trymestr I;

3 godz. tygodniowo, trymestr II;

1 godz. tygodniowo, trymestr III

12.

Język perski

1 godz. tygodniowo, trymestry I i III;

2 godz. tygodniowo, trymestr II

Seminaria

1.

prof. nadzw. August Zierhoffer

Seminarium z geografii gospodarczej

2.

prof. zw. dr Stanisław Grabski

inż. Hipolit Gliwic

Seminarium z zagadnień gospodarczych w stosunkach międzynarodowych

3.

prof. zw. dr Ludwik Ehrlich

doc. dr Stanisław Hubert

doc. dr Zenon Wachlowski

Seminarium z zagadnień politycznych w stosunkach międzynarodowych

4.

prof. zw. dr Ludwik Ehrlich

prof. nadzw. dr Jan Jaworski

doc. dr Stanisław Hubert

Proseminarium z zagadnień politycznych w stosunkach międzynarodowych

5.

prof. tyt. dr Czesław Nanke

Dr Karol Bertoni

Seminarium z historii dyplomacji

i praktyki dyplomatycznej

6.

prof. zw. dr Jerzy Smoleński

Seminarium z zagadnień demograficznych w stosunkach międzynarodowych

Źródło: DALO, f. 26, op. 6, spr. 1407; Spis wykładów w roku akademickim 1938/1939, Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie, Lwów 1938; A. Redzik, Wydział Prawa Uniwersytetu Lwowskiego w latach 1939–1946, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2006, s. 39–42.

Wspomniana konferencja odbyła się 26–28 czerwca 1934 r. i była rzeczywiście wydarzeniem bez precedensu. Udało się prof. Ehrlichowi zaprosić do Lwowa wielu wybitnych uczonych z zakresu prawa i stosunków międzynarodowych, co relacjonowano w prasie, zaś wymiernym dowodem pozostaje francuskojęzyczna publikacja[43]. W referatach lwowskie Studium Dyplomatyczne było często punktem odniesienia[44].

W programie Studium Dyplomatycznego UJK zaskakiwać może to, że w orbicie ściślejszych zainteresowań Ludwika Ehrlicha, jak i samego Studium, nie leżał Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich. Dlaczego? Czy usprawiedliwieniem może być niechęć Ehrlicha? A może realizowana była szersza koncepcja i Ehrlich nie dublował celów naukowych, jakie postawił sobie utworzony w lutym 1930 r., niemal w tym samym czasie co studia lwowskie, wileński Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej przy Uniwersytecie Stefana Batorego. Twórcą wileńskiej inicjatywy byli prof. Stefan Ehrenkreutz oraz Janusz Jędrzejewicz (poseł BBWR, a potem minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego, najbardziej znany reformator szkolnictwa w II RP). Powiązanie ośrodka wileńskiego z sanacją nie ulega żadnej wątpliwości. Może zatem celowe było skoncentrowanie się lwowskiego ośrodka na zagadnieniach Bliskiego Wschodu, Europy Zachodniej i Środkowej oraz na Ameryce.

VI.

Grono wykładowców Studium Dyplomatycznego UJK stanowili uczeni i praktycy. Uczeni w większości wywodzili się z Uniwersytetu Jana Kazimierza, ale wykładali też naukowcy związani z Politechniką Lwowską, Akademią Handlu Zagranicznego oraz z uczelniami z Krakowa i Warszawy. Najliczniejszą grupę stanowili wykładowcy z Wydziału Prawa UJK. W ramach Studium Dyplomatycznego wykładali profesorowie: Ludwik Ehrlich, Edward Dubanowicz, Stanisław Starzyński (do śmierci w 1935) i Maurycy Allerhand; oraz docenci: Stanisław Hubert, Zenon Wachlowski, Kazimierz Grzybowski. Z Wydziału Humanistycznego UJK zajęcia prowadzili historycy: prof. Czesław Nanke, prof. Adam Szelągowski, prof. Stanisław Zakrzewski (do 1932[45]) i orientalista i dyplomata prof. Zygmunt Smogorzewski (do przedwczesnej śmierci w 1931 r.[46]); z Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UJK: geograf prof. August Zierhoffer. Z Warszawy dojeżdżali: dr Karol Bertoni – były dyplomata austro-węgierski, organizator polskiego MSZ po wielkiej wojnie, przejściowo kierujący tym resortem, inż. Hipolit Gliwic – w 1926 r. minister przemysłu i handlu, piewca systemu kapitalistycznego, dr Władysław Namysłowski i dr Apoloniusz Zarychta – naczelnicy wydziałów MSZ, dr Jan Fryling – kierownik referatu w MSZ i były radca ambasady w Japonii, dr Jan Rozwadowski – radca MSZ[47].

O skład ciała dydaktycznego dbał oczywiście prof. Ehrlich, ale niebagatelną rolę odegrali też jego uczniowie Zenon Wachlowski i Kazimierz Grzybowski. Nie do przecenienia w dopracowywaniu programu Studium było zaangażowanie dwu znakomitych praktyków dojeżdżających z Warszawy, wskazanych już dr. Karola Bertoniego i inż. Hipolita Gliwica. O ich szczególnych relacjach z prof. Ehrlichem wspominali też studenci – Jan Karski czy Stanisław Edward Nahlik. W pierwszych latach funkcjonowania Studium Dyplomatycznego UJK ważną osobowością był propagator polskiego kolonializmu zamorskiego, geograf, kartograf i podróżnik Apoloniusz Zarychta – idealista blisko związany z ówczesną władzą.

Postacią numer dwa Studium Dyplomatycznego – nie tylko z uwagi na bliskie relacje z Ludwikiem Ehrlichem – był właśnie Karol Bertoni[48], absolwent studiów prawniczych oraz pięcioletniego kursu w Akademii Konsularnej w Wiedniu[49]. W grudniu 1900 r. rozpoczął on służbę konsularną w MSZ Austro-Węgier jako attaché kulturalny w konsulacie w Bukareszcie, a 28 listopada 1901 r. objął to samo stanowisko w konsulacie generalnym w Rio de Janeiro. W 1902 r. mianowano go wicekonsulem i skierowano do konsulatu w Kurytybie, a 9 marca 1905 r. powołano na kierownika konsulatu honorowego w São Paulo. W 1910 r. został konsulem, a od maja 1911 r. do lutego 1913 r. kierował Konsulatem Generalnym Austro-Węgier w Rio de Janeiro. W 1913 r. wrócił do Wiednia w celu podjęcia pracy w sekcji handlowo-politycznej MSZ. Od maja 1913 r. kierował wydziałem konsularnym poselstwa w Sofii. W czasie pracy w austro-węgierskiej dyplomacji Karol Bertoni został odznaczony m.in. Orderem Żelaznej Korony, Orderem Franciszka Józefa oraz Orderem Czerwonego Krzyża. Znał biegle języki francuski, angielski, niemiecki, włoski, portugalski i bułgarski, a nieco gorzej węgierski, turecki i hiszpański[50].

Karol Bertoni 1 listopada 1918 r. został delegatem Polski do likwidacji dawnego austro-węgierskiego MSZ w Wiedniu. Był też zastępcą delegata rządu polskiego przy rządzie austriackim, a 17 lutego 1919 r. został mianowany posłem nadzwyczajnym i kierownikiem Wydziału Prezydialno-Personalnego w polskim MSZ. Od maja 1919 r. był kierownikiem w Departamencie Prawno-Administracyjnym MSZ, a 9 kwietnia 1921 r. otrzymał nominację na dyrektora Departamentu Administracyjnego. Za zasługi w organizowaniu MSZ oraz pracę w tym ministerstwie został odznaczony 2 maja 1923 r. Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski[51]. Od 19 grudnia 1923 r. do 19 stycznia 1924 r. pełnił obowiązki ministra spraw zagranicznych w rządzie Władysława Grabskiego. Przez lata był jednym z decydentów w MSZ[52], ale po umocnieniu się obozu sanacyjnego usuwał się stopniowo w cień. Z ministerstwa odszedł w 1931 r. i odtąd zajmował się nauką i dydaktyką w Szkole Nauk Politycznych w Warszawie, a także właśnie we Lwowie. Czy wypełniał też jakieś inne zadania związane z polityką zagraniczną, pozostaje tajemnicą. Na pewno był osobą wpływową w kręgach związanych z MSZ.

Jak wspomniano, kadra naukowców współpracujących ze Studium Dyplomatycznym zmieniała się, a jeszcze bardziej kadra prowadzących zajęcia praktyczne. Na przykład w roku akademickim 1934/1935 międzynarodowe układy gospodarcze miał prowadzić radca ekonomiczny MSZ Antoni Roman (prowadził te zajęcia w roku 1933/1934), ale został skierowany na placówkę dyplomatyczną do Sztokholmu. Aby zlecić wykład komuś innemu – spoza UJK – konieczna była zgodna MSZ. Prof. Ehrlich złożył więc odpowiedni wniosek, proponując, aby wykład ten poprowadzili prof. Soyan Daneff z Sofii oraz inż. Eugeniusz Kwiatkowski z Warszawy. Niestety wniosek zatwierdzony został przez MSZ dopiero w kwietniu 1935 r. W związku z tym w roku akademickim 1934/1935 zajęcia mogły się odbyć wyłącznie w maju, co nie pasowało z kolei obu wykładowcom. Proponowali termin jesienny w nowym roku akademickim, na co wyrażono zgodę[53]. Ostatecznie jesienią 1935 r. wykłady objął prof. Daneff, a zamiast Kwiatkowskiego poprowadził je dyrektor departamentu w Ministerstwie Przemysłu i Handlu Witold Wańkowicz[54].

VII.

Ważnym, ale mało zbadanym zagadnieniem związanym z funkcjonowaniem i rolą Studium Dyplomatycznego UJK są studenci – ich dalsze losy, w kontekście wpływu na nie studiów dyplomatycznych. To osobny temat, wymagający szerszych badań. Tyko sygnalizacyjnie wskazać należy, że wśród studentów i absolwentów Studium Dyplomatycznego UJK było wielu wybitnych potem uczonych, ludzi polityki i kultury. Jednym z najbardziej znanych był Jan Kozielewski – czyli Jan Karski[55]. Na tym samym roku, co Karski, studiował Ludwik B. Sohn – do wojny uczestnik seminarium z prawa międzynarodowego prywatnego prof. Kazimierza Przybyłowskiego, a po II wojnie światowej jeden z najwybitniejszych znawców i kreatorów prawa międzynarodowego na świecie[56]. Profesorem prawa karnego został po wojnie na Uniwersytecie Łódzkim Stanisław Pławski, profesorem prawa międzynarodowego na UJ Stanisław Edward Nahlik, który już przed wojną pracował w dyplomacji, profesorem prawa międzynarodowego na Uniwersytecie Wrocławskim Kazimierz Kocot (przed wojną Kazimierz Hoffmann). Wykładowcą ekonomii na tym samym uniwersytecie był Stanisław Serwacki (prześladowany w okresie stalinowskim). Podobnie jak Jan Kozielewski, pracę w dyplomacji rozpoczął przed wojną absolwent Studium i asystent prof. Ehrlicha Bronisław Nieduszyński[57].

Po II wojnie światowej w placówkach dyplomatycznych Polski Ludowej także pracowali wychowankowie Studium Dyplomatycznego UJK, np. Mirosław Żuławski (bardziej znany jako pisarz) czy Jan Giebułtowicz (tłumacz literatury skandynawskiej).

Tylko w roczniku 1932/1933, czyli tym, w którym naukę w Studium rozpoczęli Jan Kozielewski i Ludwik Sohn, słuchaczami były 42 osoby, w tym siedem kobiet[58]. Według wstępnych badań, w ciągu 9 lat istnienia Studium Dyplomatyczne UJK ukończyło, uzyskując dyplom magistra nauk dyplomatycznych, nieco ponad 80 osób. Ostatnim słuchaczem Studium, podczas okupacji hitlerowskiej i sowieckiej Lwowa – na tajnym Wydziale Prawa UJK we Lwowie – był dr Ryszard Wolak[59].

W 1946 r. prof. Ehrlich we współpracy m.in. z dr. Karolem Bertonim utworzył na Uniwersytecie Jagiellońskim studia kształcące w zakresie stosunków międzynarodowych – Szkołę Nauk Politycznych[60]. Były to już jednak innego rodzaju studia niż te przedwojenne, a tradycją nawiązywały do doświadczenia istniejącej w latach 1921–1939 Szkoły Nauk Politycznych przy UJ. Działały w innych okolicznościach i – niestety – bez perspektyw. Już w 1948 r. podjęto decyzję o ich likwidacji. Zbiegło się to z czystkami w szkołach wyższych i w instytucjach nauki oraz kultury.

Tabela 3. Słuchacze Studium Dyplomatycznego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie w 1932 r.

Mężczyźni

Kobiety

1. Romuald Bilek

2. Jerzy Cienciała

3. Wiktor Gołdyra

4. Stanisław Grabowiecki

5. Juda Grosshaus

6. Antoni Górnicz

7. Zbigniew Halkiewicz

8. Bronisław Huryn

9. Zbigniew Klink

10. Michał Kostecki

11. Zbigniew Leszczyński

12. Mender Linder

13. Albin Lis

14. Eliasz Onyszkiewicz

15. Zygmunt Pikor

16. Stanisław Pławski

17. Jakub Rubin

18. Kazimierz Sadliński

19. Józef Siemaszkiewicz

20. Roman Siobeńko

21. Ludwik Sohn

22. Stanisław Szeremeth

23. Zbigniew Troczkowski

24. Jan Wańczycki

25 Zygmunt Weiselberg

26. Rudolf Wika-Czarnowski

27. Feliks Wirth

28. Stanisław Grunberg

29. Leszek Karpiński

30. Jan Romuald Kozielewski

31. Tadeusz Henryk Martynowicz

32. Aleksander Paradysz

33. Wiktor Skrętowicz

34. Bronisław Nieduszyński

35. Eugeniusz Schutty

36. Łucja Adler

37. Jadwiga Kusińska

38. Stanisława Łukomska

39. Ewa Postępska

40. Renata Stenzel

41. Marta Hawlikówna

42. Alina Jałowidzka

Źródło: Oprac. na podstawie: DALO, f. 26, op.6, spr. 1177, k. 9–11, 14–22.

VIII.

Lwowskie Studium Dyplomatyczne prof. Ludwika Ehrlicha z jednej strony zaspokajało duże ambicje kierownika na polu organizacji nauki i dydaktyki, z drugiej realizowało zapotrzebowanie państwa.

Z dotychczasowych badań wyłania się przede wszystkim obraz ogromnego trudu jednego człowieka, który przez dziesięć lat koncentrował swoje wysiłki na organizacji, a następnie zapewnianiu rozwoju jedynego w Polsce studium kształcącego w zakresie dyplomacji i stosunków międzynarodowych, w którym studenci zdobywali nie tylko wiedzę teoretyczną, lecz także praktyczną. Mogli rozwijać się też naukowo na seminariach przez pisanie prac mających często walor ekspertyz. Ludwik Ehrlich skoncentrował tematykę kształcenia na świecie zachodnim i bliskowschodnim – zagadnieniach z zakresu stosunków międzynarodowych, dyplomacji, gospodarki, demografii, prawa międzynarodowego, prawa morskiego, konsularnego, kolizyjnego.

Od lat już badane są życiorysy studentów, kadry dydaktycznej i program Studium Dyplomatycznego UJK, ale brakuje jednoznacznych dokumentów o jego związkach z wielką polityką. Istnieją jednak poszlaki.

Osławiony wiceminister WRiOP ks. Bronisław Żongołłowicz w swoich dosadnych, ale często zbyt lakonicznych dziennikach, Ludwika Ehrlicha wspomniał dwukrotnie... 3 października 1934 r. odnotował, że lwowski uczony uruchamia kolejny rok studiów dyplomatycznych, zaś 23 września 1935 r. napisał o utworzeniu dla Ehrlicha Katedry Prawa Międzynarodowego i Politycznego: „Niech Wacek, który, ulegając Beckowi, utworzył katedrę dla Ehrlicha, rozplącze tę sprawę”[61]. Ciekawsza jest tu informacja o uległości wobec Becka, ale nie tylko. Żongołłowicz pisze o katedrze po zawieszonym prof. Zygmuncie Cybichowskim na Wydziale Prawa UW. Katedra miała zostać podzielona. Prawo polityczne objąć miał prof. Wacław Makowski, a prawo narodów – prof. Ehrlich, którego jednak Wydział nie chciał zatrudnić. Wątek ten wymaga badań. Wracając do Józefa Becka... Notatka wiceministra Żongołłowicza potwierdza tylko to, co wynika pośrednio z powyżej wskazanych danych o Studium Dyplomatycznym UJK, a mianowicie bliskie powiązanie placówki lwowskiej z resortem spraw zagranicznych. Nie bez powodu wielu wykładowców było wysokimi urzędnikami MSZ, dyplomatami. Nie bez powodu też studenci odbywali praktykę w placówkach dyplomatycznych i konsularnych, o czym mówił dość szczegółowo Jan Karski[62]. Wspominał on, że Studium od początku było pomyślane jako szkoła dla kadr MSZ. Stwierdził nawet, że Ehrlich dla MSZ „miał szkolić janczarów”[63]. Czy rzeczywiście? Czy kilka przykładów, w tym samego Karskiego, potwierdza tę opinię? Nie są przecież bliżej zbadane relacje prof. Ludwika Ehrlicha z MSZ w latach 30.

Inną, ale także ważną kwestią jest to, w jakim stopniu wykorzystywano lwowską placówkę kształcenia dyplomatów do celów polskiego wywiadu. Tajemnicza jest współpraca i bliska przyjaźń z człowiekiem do dziś zagadkowym, Karolem Bertonim, bardzo wpływowym w sferach dyplomatycznych i w MSZ. Czy dla ministerstwa prof. Ehrlich pisał tylko ekspertyzy i wygłaszał wykłady? Dziś nie sposób udzielić jednoznacznej odpowiedzi. Należy wyrazić nadzieję, że w przyszłości będzie to możliwe, a prof. Ludwik Ehrlich i jego dzieło doczekają się gruntownego studium źródłowego.

MAREK CICHOCKI

LUDWIK EHRLICH I POCZĄTKI LIBERALNEGO INTERNACJONALIZMU W POLSCE[1]

Na nieszczęście, bywa tak w życiu publicznym, a zwłaszcza w stosunkach międzynarodowych, że prawo nie znajduje posłuchu. Można jednak stwierdzić z naciskiem, że celem, który pragnął osiągnąć, było poszanowanie człowieka i spokojne, uporządkowane życie społeczności międzynarodowej, a rozumowanie jego oparte było na przesłankach, które prawniczo były trafne.

Ludwik Ehrlich,
Wstęp do Pism wybranych Pawła Włodkowica[2]

Ludwik Ehrlich (1889–1968) należy do najwybitniejszych polskich teoretyków prawa i stosunków międzynarodowych w XX w. Znany szerzej przede wszystkim ze swych prac poświęconych prawu narodów i tradycji polskiej szkoły prawa międzynarodowego z kręgu Akademii Krakowskiej w XV w. był Ehrlich umysłem o wszechstronnych zainteresowaniach. Starał się ujmować zagadnienia stosunków międzynarodowych i prawa międzynarodowego z perspektywy zarówno czysto teoretycznej, jak i historycznej oraz z punktu widzenia problemów całkiem praktycznych. Można go także uznawać za jednego z pionierów polskiej współczesnej myśli na temat polityki międzynarodowej. Pojawia się zatem pytanie, do jakich założeń ideowych oraz teoretycznych dotyczących natury relacji międzynarodowych polski uczony odwoływał się przede wszystkim? Czy jego myśl można zaliczyć do któregoś z głównych współczesnych nurtów w naukach o tych relacjach? Jaki charakter miała jego pionierskość, oryginalność refleksji, i do jakiego stopnia związana była z wcześniejszymi tradycjami polskiej myśli o polityce i prawie? Dla odpowiedzi na te pytania ważny jest kontekst historyczny i intelektualny, w którym Ehrlich formułował swoje stanowisko w sprawie stosunków międzynarodowych, a więc początki naukowej kariery na brytyjskich i amerykańskich uniwersytetach, lata I wojny światowej oraz odrodzenie się polskiego państwa w 1918 r. 

Po uzyskaniu doktoratu w 1912 r. na uczelni lwowskiej okres wielkiej wojny L. Ehrlich spędził w Wielkiej Brytanii i w Stanach Zjednoczonych. Były to lata intensywnej pracy naukowej w Exeter College Uniwersytetu Oksfordzkiego oraz na Wydziale Nauk Politycznych Uniwersytetu Kalifornijskiego. Ehrlich prowadził tam zajęcia, pracował nad wieloma tekstami, angażował się w działania propagandowe na rzecz wspierania i wyjaśniania sprawy polskiej w środowisku akademickim i międzynarodowym. Ten okres był kluczowy dla kształtowania się jego poglądów na problematykę stosunków międzynarodowych oraz dla prób systemowego ujęcia własnego teoretycznego stanowiska wobec nich – jako nauki i jako dziedziny teorii naukowych. Edukacja akademicka Ehrlicha, jak również jego późniejsza działalność naukowa aż do wybuchu II wojny światowej ściśle związane były z uniwersytetem we Lwowie oraz tamtejszym Wydziałem Prawa – jednym z najważniejszych ośrodków akademickich i intelektualnych w Europie Środkowej, w którym rodziła się nowoczesna refleksja polska nad problematyką państwa, prawa oraz stosunków międzynarodowych i prawa międzynarodowego. Począwszy od 1878 r. na uniwersytecie działa Katedra Filozofii Prawa i Prawa Narodów, przez wiele lat prowadzona przez Gustawa Roszkowskiego, a następnie Zygmunta Cybichowskiego (późniejszego sędziego w Stałym Trybunale Arbitrażowym w Hadze), wybitnych polskich znawców problematyki prawa międzynarodowego, historii stosunków międzynarodowych, zagadnień związanych z prawem wojny. Dla ukształtowania się poglądów Ehrlicha podczas studiów zasadniczą rolę odegrali jednak Stanisław Starzyński, wybitny polski konstytucjonalista, profesor prawa politycznego, Oswald Balzer, słynny historyk prawa, oraz Juliusz Makarewicz, wyśmienity polski karnista, wielki propagator socjologicznego ujęcia prawa w Polsce. Po powrocie ze Stanów Zjednoczonych do Lwowa w roku 1923 Ehrlich wykładał na uniwersytecie prawo polityczne oraz prawa narodów, a od 1929, już jako profesor zwyczajny, poprowadził Katedrę Prawa Politycznego i Prawa Narodów. Kierował również powołanym przy Wydziale Prawa słynnym Studium Dyplomatycznym[3]. Przyczynił się nie tylko do wychowania całego nowego pokolenia uczonych i praktyków w dziedzinie stosunków międzynarodowych – trudno nie wymienić choćby Kazimierza Grzybowskiego, Stanisława Nahlika, Jana Karskiego czy Ludwika Sohna – lecz także do nadania naukom o stosunkach międzynarodowych na uniwersytecie lwowskim nowego impulsu. Po Roszkowskim i Cybichowskim Ehrlich w pewnym sensie symbolizował na tej uczelni nadejście nowych czasów oraz nowej refleksji o polityce i prawie, która pojawiła się w całej Europie. Wyrażało się to między innymi w tym, że o ile Roszkowski i Cybichowski ukształtowani byli przede wszystkim przez XIX-wieczne uniwersytety niemieckie i nieśli ze sobą głównie niemiecką tradycję myślenia w tym zakresie, dla której jedynie pewną korektę czy kontrę stanowiły dodatkowe studia w Paryżu, o tyle Ehrlich podstawy swego stanowiska wykrystalizował w anglosaskich ośrodkach akademickich.

Odrodzenie internacjonalizmu i przełom wielkiej wojny

Kształtowanie się poglądów Ludwika Ehrlicha na naturę stosunków międzynarodowych przypada na czas wielkiej wojny oraz budowania nowego pokojowego ładu na świecie. Jest to decydujący moment w rozwoju refleksji nad polityką międzynarodową i nauki o niej, stanowiska określanego jako liberalny internacjonalizm. Wielka Brytania i przede wszystkim Stany Zjednoczone to wyjątkowe miejsce, miejsce formowania się nowego, powojennego porządku europejskiego i światowego. Siłą rzeczy tutaj skupiała się polityczna i akademicka refleksja nad jego naturą[4]. Na formie tego ładu zasadniczo zaważyły wówczas polityka anglosaska oraz jej ideowe podstawy, które często korzeniami sięgały wielkich przemian XVIII w., prowadzących ostatecznie do załamania się tzw. porządku westfalskiego w Europie. Jednocześnie wiele dotychczasowych pewników oraz przekonań dotyczących polityki międzynarodowej, ugruntowanych na kontynencie europejskim za sprawą niemieckiej myśli polityczno-prawnej, historycznej oraz geopolitycznej w XIX w., uległo wskutek wojny podważeniu. Niektórzy historycy czy politolodzy podkreślają wręcz, że to właśnie ona stanowi cezurę, punkt zwrotny w myśleniu o stosunkach międzynarodowych, o ich strukturze, o funkcjonowaniu ich aktorów. Zmiana była efektem wstrząsu. Jak zauważa Francis Fukuyama: „Przełomowe znaczenie dla utraty dobrego samopoczucia Europy miał wybuch I wojny światowej”[5]. Zdaniem Jana Wernera Müllera: „I wojna światowa postawiła pod znakiem zapytania każdą dotychczasowego formę instytucjonalnych rozwiązań, każdy rodzaj politycznej idei, na której zbudowany był świat przedwojenny”[6]. Przyczyniła się do nowego podejścia do porządku międzynarodowego, oznaczała także odejście od starej filozofii tradycjonalistycznego internacjonalizmu[7] i równowagi między kontynentalnymi zmilitaryzowanymi mocarstwami, jako spuścizny kongresu wiedeńskiego – filozofii, która zawiodła w obliczu wielkiej wojny – na rzecz liberalnego internacjonalizmu[8]. Wzrost zainteresowania internacjonalizmem nowego typu nie ma jednak wyłącznie związku z I wojną światową. Wynika z wcześniejszych zjawisk, takich jak druga rewolucja przemysłowa, umasowienie w życiu społecznym i politycznym oraz w efekcie rosnąca współzależność na wielu poziomach, którą opisuje się czasem jako pierwszą falę globalizacji, którą Zachód przeżywa pod koniec XIX stulecia[9]. Z tymi zmianami pojawia się także żywe zainteresowanie, akademickie i publiczne kwestią stosunków międzynarodowych oraz naturą globalnego ładu[10]. Sam internacjonalizm ma jednak historycznie głębsze korzenie, sięgające przemian przełomu wieków XVIII i XIX, skokowego rozwoju kapitalizmu w wyniku pierwszej rewolucji przemysłowej, rewolucji francuskiej, wojen napoleońskich i wreszcie charakteru rozwiązań politycznych w Europie, które wprowadził kongres wiedeński[11]. W tym szerokim kontekście należy patrzeć na pojawienie się liberalnego internacjonalizmu jako atrakcyjnej politycznie i intelektualnie koncepcji, wychodzącej z założenia, że załamanie się dotychczasowego globalnego ładu i wybuch wielkiej wojny miały swoje przyczyny w złym funkcjonowaniu starego systemu międzynarodowego, który można naprawić[12]. Warunkiem naprawy jest jednak zasadnicza rewizja dotychczasowych zasad funkcjonowania polityki międzynarodowej oraz jej założeń.

Nowe podejście do stosunków międzynarodowych i związany z tym optymizm znalazły konkretny wyraz przede wszystkim w decyzjach konferencji pokojowej w Paryżu, ustanowieniu nowych instytucji porządku międzynarodowego i całkowitej zmianie politycznej mapy Europy. Polski historyk Oskar Halecki, opisując szczegółowo na przykładzie Ligi Narodów nowy powojenny ład – nie stroniąc przy tym od poważnej krytyki niektórych rozwiązań – trafnie zidentyfikował potrzebę zmiany w podejściu do polityki międzynarodowej jako „nieodzowną konieczność”: „Wojna światowa tak wykazała kruchość i niebezpieczeństwo dawnego porządku, że konieczną była reforma stosunków międzynarodowych od podstaw; ta sama wojna wśród krwawych zmagań się narodów tak uwydatniła jednak i zacieśniła ich wzajemną zależność na całym obszarze kuli ziemskiej, że koniecznym było stworzenie wspólnych dla nich organów nawet w zakresie polityki; ta sama wreszcie wojna tyle nowych zagadnień postawiła na porządku dziennym, że żadna jednorazowa konferencja pokojowa nie była w stanie ich załatwić, lecz koniecznym było jej przedłużenie w stałych formach ustrojowych”[13]. Przy tym Halecki uznawał, że głównym zagrożeniem dla powodzenia nowego ładu są filozoficzny pesymizm, a więc brak wiary w możliwość naprawy systemu międzynarodowego, oraz wzrost narodowych egoizmów, zwłaszcza w państwach dużych.

Zasadniczy impuls na rzecz liberalnego internacjonalizmu, często odbierany jako pojawienie się nowego typu ekspansjonizmu i hegemonii, przyszedł przede wszystkim ze Stanów Zjednoczonych. Według Neila Smitha lata 1898–1919 są decydującym okresem kształtowania się zupełnie nowej, liberalnej koncepcji polityki zagranicznej, idei nowoczesnego liberalnego internacjonalizmu oraz szczególnego znaczenia Stanów Zjednoczonych na świecie. Symbole tej zmiany to prezydent Woodrow Wilson, jego polityka 14 punktów oraz rola, jaką odegrał na konferencji pokojowej w Paryżu, ale stało za nim wielu ludzi promujących od jakiegoś już czasu w amerykańskiej polityce i publicznej debacie nowe idee wsparte nowymi formami współpracy i nowymi organizacjami. Sformułowanie idei oraz programu nowej liberalnej polityki i przełożenie ich na realną politykę prezydenta przypadło grupie osób, którze doprowadziły w 1921 r. do powstania wpływowego Council of Foreign Relations, zrzeszającego uczonych (często związanych z Harvard Business School[14]), dziennikarzy, bankowców, polityków, przedsiębiorców oraz prawników. Przez działania praktyczne oraz analizę CFR zasadniczo wpłynął na amerykański sposób myślenia o polityce międzynarodowej, m.in. w takich kwestiach, jak znaczenie gospodarki i finansów dla porządku międzynarodowego, stosunek do Rosji Sowieckiej, rola Stanów Zjednoczonych w polityce światowej oraz transatlantycka wspólnota łącząca Waszyngton i Londyn, oparta na wspólnocie języka i tradycji. CFR współpracował blisko ze swym brytyjskim odpowiednikiem, założonym w roku 1919 Royal Institute of International Relations, a głównym forum propagowania jego idei stało się wydawane od 1922 „Foreign Affairs”[15]. Charakteryzując podstawowe problemy po wielkiej wojnie, Isaiah Bowman – obok Elihu Roota czy Hamlitona F. Armstronga jeden z głównych twórców CFR oraz architektów nowego amerykańskiego podejścia do polityki międzynarodowej – rozpoczynał swoją książkę The New World od stwierdzenia, że: „Konsekwencje wielkiej wojny sięgają tak daleko, że wskutek tego potrzebujemy zupełnie nowego świata”[16]. Liberalny internacjonalizm reprezentowany przez CFR nie tylko stanowił w konsekwencji zerwanie z amerykańskim izolacjonizmem, lecz także zasadniczo zwracał się w stronę liberalizmu jako idei generalnej, światowej, opartej na przekonaniu o znaczeniu rozwoju gospodarczego dla pokojowych relacji międzynarodowych oraz postępującej demokratyzacji narodów. Oznaczało to odejście w polityce od XIX-wiecznego konserwatywnego nacjonalizmu, zgodnie z wyrażonym później poglądem innej znanej postaci z kręgu CFR, Waltera Lippmanna, który twierdził, że po 1870 r. nacjonalizm utracił swój wcześniejszy, pozytywny, postępowy i uniwersalny charakter i stał się siłą zdecydowanie reakcyjną i prowadzącą do eksploatacji oraz do wojen, wśród których kulminacją była ta z lat 1914–1918[17]. Tradycjonalistyczny kontynentalny internacjonalizm oraz konserwatywny nacjonalizm miały więc ustąpić miejsca globalnie definiowanemu liberalizmowi. Zgodnie z tym Bowman sformułował nowe globalne podejście do geografii politycznej w amerykańskiej polityce zagranicznej, nadając liberalnemu rozumieniu ekonomii i polityki podstawowe znaczenie dla porządku międzynarodowego[18].

W takim kontekście politycznym i intelektualnym, zmieniającym się pod wpływem nowych prądów liberalnego internacjonalizmu, Ludwik Ehrlich będzie określał założenia swojego własnego podejścia do natury stosunków międzynarodowych.

Psychologiczny indywidualizm jako podstawa teorii polityki

Tekst The War and Political Theory L. Ehrlicha stanowi bardzo wymowny przykład wykorzystywania przez autora nowych idei liberalnego internacjonalizmu we własnych poszukiwaniach naukowych w zakresie teorii polityki międzynarodowej oraz przenoszenia ich na polski grunt. Publikacja jest owocem serii wykładów na Uniwersytecie Kalifornijskim z lutego 1918 r. pod tytułem „Problemy nauk o polityce wynikające z bieżącej wojny”. Ehrlich podejmował w nich wiele zasadniczych kwestii, jak: The War and Individualism, The War, the State and Sovereignty, The War, Nationality, and Nationalism oraz Internationalism[19]. Teksty te ukazały się następnie razem w dwuczęściowym opracowaniu The War and Political Theory w „California Law Review”. Z tytułów wykładów oraz publikacji wynika jasno, że wojna jest dla Ehrlicha punktem odniesienia jako podstawowe doświadczenie w świecie współczesnej polityki, przez którego pryzmat autor stara się przemyśleć jej podstawowe aspekty, dokonać rewizji wcześniejszych teorii oraz zaproponować nowe, bardziej adekwatne do współczesności rozwiązania[20].

Przede wszystkim, zdaniem Ehrlicha, w obliczu doświadczenia wielkiej wojny nie sposób trzymać się kurczowo tradycyjnych, ugruntowanych na Starym Kontynencie sposobów myślenia o wojnie, o państwie i o prawie międzynarodowym. W tym duchu Ehrlich stara się w The War and Political Theory przemyśleć podstawy liberalnego, anglosaskiego internacjonalizmu i zastosować go do nowej sytuacji. Nie stroni przy tym od jasnych politycznych odniesień i deklaracji, odwołując się w tekście bardzo często do fragmentów programowych wystąpień Woodrowa Wilsona. To właśnie Wilsonowski idealizm międzynarodowy będzie służyć Ehrlichowi za podstawową polityczną przesłankę rozwijania własnych teorii dotyczących nowego, liberalnego ładu międzynarodowego po wojnie i do rekonstrukcji zachodniego świata zgodnie z założeniami liberalnego internacjonalizmu.

The War and Political Theory z 1918 r. składa się z czterech części poświęconych osobnym kwestiom, które razem tworzą dość spójne stanowisko Ehrlicha wobec teorii polityki w świetle doświadczenia wojny światowej. Część pierwsza podejmuje kwestię indywidualizmu z perspektywy psychologicznej, jako koniecznej podstawy studiów nad polityką. Druga odnosi się do państwa jako aktora w relacjach międzynarodowych i zawiera gruntowną krytykę niemieckiej, XIX-wiecznej tradycji rozumienia suwerenności i państwa oraz prowadzi do zasadniczego postulatu rewizji niektórych założeń koncepcji suwerenności. Część trzecia dotyczy problemu narodowości i nacjonalizmu w kontekście przyjętego wcześniej psychologicznego indywidualizmu, a część ostatnia jest prezentacją psychologicznego internacjonalizmu jako zasady nowego światowego porządku po wojnie. W swojej analizie, której celem jest pokazanie, jak Ehrlich rozumiał w owym czasie liberalny internacjonalizm, a przede wszystkim, jak sam interpretował psychologiczny indywidualizm jako podstawę internacjonalizmu, oraz jak historyczny kontekst wpływał na jego poglądy, skupię się na wszystkich czterech tekstach, które stanowią koncepcyjną całość – są jasnym stanowiskiem teoretycznym Ehrlicha dotyczącym nowego ujęcia stosunków międzynarodowych we współczesnym świecie.

Punktem wyjścia rozważań nad liberalnym internacjonalizmem w stosunkach międzynarodowych jest dla Ehrlicha indywidualizm, rozumiany przez niego przede wszystkim w kategoriach psychologicznych. Wyjaśnieniu własnego stanowiska w tej sprawie poświęcona jest cała pierwsza część tekstu The War and Political Theory. U podstawy polityki oraz struktur, które wytwarza: państw, rządów, także form prawnych znajdują się jednostki, a w szczególności wymiar psychologiczny i umysłowy w ich życiu: „Zaczynamy od człowieka, chcemy przede wszystkim przedyskutować indywidualizm i jako metodę studiów nad politycznymi organizacjami, jak i przypuszczalny cel funkcjonowania tych organizacji. [...] Nawet ci naukowcy, którzy uważają państwo za podstawę swych badań, teraz przyznają, w wielu przypadkach, że u podstawy ich badań leży studiowanie jednostek, a w szczególności, zjawiska psychologiczne w ich życiu” – zauważa Ehrlich[21]. Dlatego podstawą każdej realnej i sensownej teorii polityki oraz stosunków międzynarodowych musi być według niego psychologia jednostki. Jednocześnie Ehrlich otwarcie przeciwstawia ten punkt widzenia niemieckiej tradycji myśli politycznej opartej na teorii państwa jako szczególnego rodzaju samoistnego i nadrzędnego organizmu lub struktury, traktowanych jako naczelna zasada wewnętrznego życia społeczno-ekonomicznego, ale także wszelkich relacji międzynarodowych. Zasadniczo Ehrlich sprzeciwia się takiej wizji polityki, w której konieczne racje państw jako samodzielnych bytów dominują nad interesami jednostek – uznając, zgodnie z sięgającą jeszcze średniowiecznej tradycji prawnej zasadą, że tam, gdzie między ludźmi pojawia się konieczność, zwykle milknie prawo. Konieczność państwowa, racja stanu, postawiona ponad interesy jednostek, prowadzi najczęściej do nadużyć, przemocy i łamania prawa. Z tego powodu nadrzędność indywidualizmu staje się dla Ehrlicha podstawową gwarancją zachowania wolności oraz społecznego wymiaru życia. Problem indywidualizmu jako podstawy polityki, i to w ujęciu psychologicznym, jest także, zdaniem Ehrlicha, kluczowy ze względu na zrozumienie zasad życia politycznego i społecznego, szczególnie w czasach coraz większego umasowienia.

„Indywidualizm jest właściwą metodą dla naszych studiów – stwierdza Ehrlich. – Chcemy więc odkryć fundamentalne reguły, które rządzą zachowaniem jednostek”[22]. O jakie reguły zachowania tutaj chodzi? Są to reguły społecznego postępowania każdego człowieka. Niezbędnym uzupełnieniem dla zrozumienia indywidualizmu jako podstawy wszelkiej nauki o polityce staje się zrozumienie społecznego kontekstu życia jednostek. Jednostki są jednostkami, ale stanowią istoty społeczne, a więc wchodzą we wzajemne relacje, zgodnie z nauką Arystotelesa o naśladowaniu zawartą w jego Poetyce („człowiek jest istotą najbardziej imitującą”). Ehrlich podkreśla wyraźnie, że to, co nazywamy „życiem społecznym”, co sam nazywa „instynktem społecznym” i co jego zdaniem opiera się przede wszystkim na „instynkcie naśladownictwa”, jest czymś naturalnym[23]. W tym tkwią korzenie wzajemnej ludzkiej sympatii, empatii, życzliwości, solidarności i wreszcie współpracy. Uczony konkluduje, że indywidualizm z powodów psychologicznych prowadzi do współdziałania i różnych form stowarzyszania się, a nie do atomizacji czy egoizmu, co jednocześnie nie oznacza unieważnienia samego indywidualizmu.

Wypływają stąd dwie ważne konsekwencje – po pierwsze, przeciwstawienie się darwinowskiej wizji polityki i uznanie, że pewne formy uniwersalnej etyczności w relacjach między ludźmi wynikają z ich natury; po drugie, że to nie państwo jako abstrakcyjna teoria czy jako polityczny, bezosobowy artefakt jest podstawą relacji społecznych w ramach wspólnoty czy relacji międzynarodowych, ale zawiązywane przez ludzi stowarzyszenia jako różne formy ich wzajemnych stosunków. To one tworzą prawdziwą polityczną rzeczywistość i to one kreują prawdziwych politycznych aktorów, działających na rzecz postępu dzięki dążeniu do łagodzenia sporów i konfliktów, a jeśli to niemożliwe – przynajmniej do ich unikania lub do naprawiania ich skutków. Idąc tą właśnie drogą rozumowania, Ehrlich stwierdza, że indywidualizm za sprawą społecznych reguł życia w naturalny sposób musi prowadzić do solidarności: „Konkludując, ponieważ indywidualizm jest naszą metodą, naszym celem jest wesprzeć solidarność”[24].

Nie sposób nie zastanowić się nad historycznym i filozoficznym kontekstem liberalnego internacjonalizmu, który Ehrlich rozważa na podstawie psychologii indywidualistycznej. Pozwala to lepiej zrozumieć, czym był w istocie dla uczonego psychologicznie ujęty indywidualizm, który później prowadzi go do krytyki określonych form rozumienia suwerenności (przede wszystkim w tradycji polityczno-prawnej Niemiec) oraz pozwoli odnieść się do psychologicznego internacjonalizmu. Historycznie, pierwszym myślicielem, który wyprowadza koncepcję internacjonalizmu z indywidualistycznych, psychologicznych przesłanek jest Jeremy Bentham, ojciec nowoczesnego anglosaskiego liberalizmu oraz pierwszy teoretyk pojęcia międzynarodowości[25]. Znaczące, że Ehrlich nie odwołuje się jednak do niego, gdyż jego rozumienie indywidualizmu oraz liberalizmu jest inne. Odniesienia Ehrlicha w The War and Political Theory koncentrują się przede wszystkim wokół Wilsonowskiego idealizmu międzynarodowego, dotyczą inspiracji płynących z pewnych aspektów filozofii Arystotelesa i tomizmu oraz XIX-wiecznych myślicieli i prawników, zwracających uwagę na związek między indywidualizmem, strukturą społeczną i prawem, takich jak: Bendetto Croce (przede wszystkim jego przekonanie, że prawo i wszelkie reguły pracują w ludzkim umyśle), Hugo Krabbe, Henry Michel czy Henri Berthelemy, a na polskim gruncie Juliusz Makarewicz[26]. Punktem wyjścia dla Benthama i jego międzynarodowego liberalizmu jest życie społeczne rozumiane jako efekt zastosowania określonych reguł wynikających z psychologii jednostki. Polanyi nazwie to podejście Benthama psychologią asocjacyjną, którą przeciwstawia naturalizmowi, popularnemu w XVIII w. szczególnie wśród twórców angielskiej ekonomii politycznej[27]. Mówiąc w skrócie, to nie uwarunkowania naturalne, biologiczne, na przykład głód lub strach przed śmiercią, warunkują i napędzają struktury społeczne, nie mówiąc już o bardziej abstrakcyjnych regułach prawa naturalnego, jak podkreślana przez Ehrlicha imitacja. Bentham za najważniejsze suwerenne władze w świecie ludzkim zasadniczo uznaje dwa rodzaje pragnień: pragnienie maksymalizacji przyjemności i pragnienie unikania przykrości. Na tym buduje swoją teorię użyteczności, zaprezentowaną m.in. we Wprowadzeniu do zasad moralności i prawodawstwa z 1789 roku. Tak indywidualistycznie ujęty utylitaryzm prowadzi go do postulatu zdecydowanego ograniczenia władzy państwa, które powinno odgrywać wyłącznie rolę strażnika[28]. Jednocześnie w tym samym tekście Bentham rozwija koncepcję internacjonalizmu, rozważając możliwość ustanowienia reguł rządzących sferą międzynarodową. Jako pierwszy więc systemowo oddziela on dwa wymiary relacji, wewnętrzny i międzynarodowy. W Planie powszechnego i wiecznego pokoju z 1794 roku rozważa temat międzynarodowego porządku. Użytkowe cele, które można osiągać dzięki uznaniu reguł indywidualistycznie ujętej psychologii człowieka w wewnętrznym, państwowym obszarze – harmonizowanie interesów i eliminowanie konfliktów między nimi, rosnący dodatni bilans korzyści względem strat, w konsekwencji postęp oraz szczęście – daje się realizować także w obszarze relacji międzynarodowych. Pozwala to Benthamowi żywić nadzieję, że powołanie kongresu państw i podporządkowanie się wyrokom wspólnego trybunału rozjemczego pozwoli zbudować trwały porządek pokoju bez konieczności użycia przemocy – na podstawie wzajemnej korzyści wspartej przez reguły przejrzystości polityki państw, normatywnej siły międzynarodowej opinii publicznej wspartej przez wolność prasy i wyrzeczenia się przez mocarstwa szkodliwej polityki kolonialnej na rzecz liberalizacji światowego handlu[29]. Nie bez znaczenia jest historyczny moment, w którym kształtują się te poglądy Benthama. Koniec XVIII w. to okres dwóch wielkich rewolucji, francuskiej i amerykańskiej oraz rewolucji przemysłowej w Anglii. Prowadzą one do końca postwestfalskiego porządku w Europie, społecznie i ekonomicznie wciąż osadzonego w strukturach feudalnych, a w polityce wyrażającego się w równowadze sił między suwerennymi, absolutystycznymi państwami kierującymi się własną racją stanu. W momencie tego przełomu Bentham sięga po całkowicie nową koncepcję psychologicznego indywidualizmu, podważa absolutyzm suwerennego państwa i odchodzi od starych koncepcji prawa naturalnego oraz osadzonego w nim prawa ludów. Analogia z sytuacją przełomu powstałą w wyniku I wojny światowej narzuca się sama. XIX-wieczna forma suwerenizmu mocarstw prowadzi do katastrofy starego porządku, wobec której Ehrlich sięga po indywidualizm i chce wywieść z niego nowy porządek psychologicznego internacjonalizmu, w wielu punktach przywodzący na myśl koncepcję kongresu państw Benthama. A jednak to rozumienie psychologicznego indywidualizmu jest zupełnie inne. Nie znajdziemy w nim Benthamowskiego utylitaryzmu. Jego miejsce zajmuje bowiem etyczny idealizm – silne przekonanie o tym, że podstawowe dla każdego człowieka reguły indywidualistycznego życia, prowadząc do społecznych relacji, mają wyższy, etyczny cel pod postacią ludzkiej solidarności. Prawdopodobnie za sprawą Wilsonowskiego idealizmu oraz jego praktycznego wymiaru pod postacią polityki amerykańskiego prezydenta w końcu I wojny światowej (włącznie z jego stanowiskiem w sprawie Polski) granica między tymi całkiem odmiennymi, możliwymi stanowiskami: utylitaryzmem oraz etycznym idealizmem – wynikającymi z opowiedzenia się po stronie psychologicznego indywidualizmu i liberalnego internacjonalizmu – mogła być jeszcze postrzegana jako stosunkowo nieostra. Jednak patrząc na późniejszą ewolucję myśli Ehrlicha, czy dotyczącą prawa narodów, czy tradycji polskiej szkoły prawa międzynarodowego w XV w., można postawić tezę, że ich autor pozostał wierny swojemu początkowemu, etycznemu podejściu do tych kwestii.

W stronę pluralistycznej koncepcji państwa i psychologicznego internacjonalizmu

Rozważając problem suwerenności państwa z pozycji psychologicznego indywidualizmu, Ehrlich odnosi się krytycznie do dwóch tradycji, obu związanych silnie z niemiecką szkołą prawno-polityczną dominującą w XIX w. Jedna widzi państwo jako żywą formę ludzkiego stowarzyszania się, która przez ugruntowane w woli prawo tworzy realną, organiczną jedność korporacyjną, duchową całość, rozwijającą się w dziejach. Ten sposób ujęcia państwa związany jest przede wszystkim z myślą Ottona von Gierke[30] i znajduje odbicie w niemieckiej szkole historycznej prawa. Drugie podejście do państwa, przede wszystkim u Georga Jellinka w Allgemeine Staatslehre, zakłada, że państwo jest jednością teleologiczną, nastawioną na cel, realizującą się przez tworzenie prawa, które służy jego celom. W tym ujęciu prawo jest wytworem państwa, a dokładnie jego woli, które, podobnie jak jednostka, kieruje się przede wszystkim prawem do samoobrony, do ochrony swej egzystencji (to jest swej populacji, terytorium oraz struktur władzy) wszystkimi możliwymi środkami. W obu przypadkach, w ujęciach Gierke i Jellinka, państwo urasta do rangi nadrzędnej i panującej nad życiem społecznym, szczególnie w jego indywidualnym wymiarze, jedności. W ten sposób także rozumiana była często w Europie jego suwerenność.

Według Ehrlicha suwerenność może mieć różne znaczenia. Pojawia się na przykład jako atrybut władcy w państwie, jako prawo do wyłącznego, prawnego aktu samostanowienia i samoograniczenia, które często jest wprost utożsamiane z państwem, może znaczyć także władzę nieograniczonego stanowienia prawa, jak w przypadku angielskiego parlamentu czy francuskiego zgromadzenia, w końcu może być ostatecznym źródłem wszelkiej politycznej organizacji (the people). Zasadniczo jednak mówimy o suwerenności w odniesieniu do państwa. W tej kwestii Ehrlich polemizuje mocno z obiema niemieckimi koncepcjami: organicystyczną i teleologiczną. W tej ostatniej suwerenne jest państwo w swojej woli do egzystencji za wszelką cenę, w tej pierwszej suwerenność przypada państwu jako stowarzyszeniu nadrzędnemu, które obejmuje w sobie wszystkie inne. Argumenty Ehrlicha można odczytać w taki sposób, że to właśnie suwerenność, rozumiana jako nadrzędna jedność połączona z ideologią nacjonalizmu jako szowinizmu, w istotny sposób przyczyniła się do katastrofy starego porządku międzynarodowego i do wybuchu I wojny światowej, a niemiecka tradycja rozumienia suwerenności państwa jako nadrzędnej jedności odegrała w tym istotną rolę.

Ehrlich uznaje, że koncepcja suwerenności oparta na niemieckiej tradycji, czy to w wersji państwa jako żywego organizmu, czy jako abstrakcyjnej całości, która wytwarza prawo i politykę we własnej obronie, nie ma zastosowania we współczesnym świecie[31]. W praktyce służy ona przede wszystkim realizacji opresyjnej i egoistycznej polityki wewnętrznej i zagranicznej w interesie grup sprawujących władzę w państwach. Według niego „współczesne państwa to grupy złożone z jednostek, i dlatego właśnie to nie państwa, ale jednostki należy uznać za punkt wyjścia w globalnych stosunkach”[32]. Indywidualizm jako punkt wyjścia prowadzi Ehrlicha do idei pluralizmu i pluralistycznego ujęcia państwa w duchu H. Laskiego, z wyraźnie ograniczonym znaczeniem suwerenności państwa w stosunkach międzynarodowych. Według niego istnieje wiele różnych form ludzkich stowarzyszeń, związków, wobec których jedynym nadrzędnym może być tylko związek ogólnoludzki. „Działania podejmowane przez jednostki wynikają z różnych motywów, które z kolei odnoszą się do reguł w różny sposób zakorzenionych. Do państwa, kościoła, różnych klubów, partii politycznych, grup społecznych, rodziny. Z wszystkich tych związków ludzi wywodzą się reguły, które określają zachowanie każdej jednostki. Jest tendencją naszego współczesnego społecznego życia, iż jednostka staje się coraz bardziej niezależna od organizacji, w ramach których się urodziła, co pozwala jej należeć do wielu różnych związków”[33]. Państwo nie może więc być nadrzędną organiczną lub abstrakcyjną całością, działającą w interesie całego złożonego, pluralistycznego, nowoczesnego społeczeństwa, które składa się z jednostek. Takie jego ujęcie byłoby całkowicie sprzeczne z doświadczeniem, czym jest dzisiaj takie społeczeństwo i jak podstawową rolę odgrywa w nim jednostka. Tym samym też kategoria najwyższej państwowej lojalności powinna zostać zastąpiona według Ehrlicha pluralizmem lojalności wewnątrz państwa i poza nim, który może przyjąć formy „między-obywatelskości” zaproponowanej przez McMurraya.

Nie ma wątpliwości, że stanowisko Ehrlicha w sprawie suwerenności jest silnie związane z polskim doświadczeniem braku państwowości oraz I wojną światową, kiedy Polacy, jako poddani trzech kontynentalnych mocarstw, musieli prowadzić morderczą, bratobójczą walkę. Autor sam wprost nawiązuje do tego problemu w swoim tekście, na początku części poświęconej suwerenności i państwu. To osobiste i lokalne doświadczenie doskonale przekłada się jednak na zasadniczy spór, który toczy się w Europie w kontekście wielkiej wojny wokół politycznej kategorii państwa. W opracowaniu Etyka państwowa a pluralistyczna teoria państwa z 1930 r. Carl Schmitt zauważa, że w okresie bezpośrednio poprzedzającym wojnę światową oraz w jej trakcie pojawia się cała bogata literatura, francuska i anglosaska, z zakresu teorii państwa, prawa, nauk społecznych oraz prawa międzynarodowego, której celem jest „zanegowanie pojęcia suwerenności oraz tradycyjnego wyobrażenia jedności państwa jako nadrzędnej wobec wszelkich innych grup”[34]. Zasadniczo chodzi o to, jak pisze Schmitt, aby „państwu, jak i jego ustawodawstwu odmówić nadrzędnej pozycji i podporządkować je społeczeństwu”[35]. Odwołuje się przy tym do wielu przykładów, do The descridited state z 1915 r. Ernesta Barkera, w Niemczech do Alfreda Webera i jego Kryzysu europejskiej myśli państwowej, do prac francuskich prawników, jak Léon Duguit i Maxime Leroy. Jednak najbardziej jego uwagę przykuwają prace G.D.H. Cole’a oraz Harolda J. Laskiego na temat pluralizmu państwowego, w których „państwo zostaje sprowadzone do poziomu jednego z wielu społecznych związków i stowarzyszeń, które istnieje obok innych, ale nigdy ponad nimi”[36]. Prowadzi to do koncepcji nadrzędnej jednostki, która kieruje się pluralizmem lojalności, co Schmitt uważał za destrukcyjne z punktu widzenia każdej etyki państwowej i czemu przypisywał negatywne konsekwencje zarówno dla współczesnej polityki wewnętrznej w ramach społeczeństw, jak i dla polityki międzynarodowej. Wiadomo jest także, jaką rolę podejście Schmitta do państwa oraz jego krytyka społecznego pluralizmu w okresie międzywojennym odegrały w ukształtowaniu się poglądów Hansa Morgenthaua i początków realizmu jako teorii stosunków międzynarodowych[37]. Faktycznie, Laski w swoich pracach o państwie i suwerenności odwoływał się do pragmatycznego i empirycznego podejścia, potwierdzającego złożony charakter społecznych relacji, związków, zależności, których, jego zdaniem, nie można ująć w jednych, nadrzędnych ramach państwa[38]. Prowadzi to bowiem do „monistycznej redukcji” faktycznego pluralizmu. Taka społeczna jedność jest niemożliwa, jest też, szczególnie w czasach współczesnych, niepożądana. Społeczne związki, tak samo jak jednostki, które funkcjonują w ramach państwa, nie są, zdaniem Laskiego, podporządkowane mu w sposób ostateczny, ani też nie muszą z konieczności być ze sobą w jakiś nierozerwalnych relacjach, by tworzyć całość – mogą być wystarczające same dla siebie[39]. W konsekwencji nie istnieje też coś takiego, jak nadrzędna lojalność państwowa czy nadrzędny obowiązek wobec państwa: „Jeżeli państwo jest tylko jedną z grup, do których należy jednostka, wówczas nie ma jedności w jej lojalności [...]. Na przykład w sytuacji wielkiej wojny można być wezwanym jako obywatel państwa do walki, lecz jako członek należący do innej grupy, powiedzmy kwakrów, można zostać zobowiązanym do odrzucenia obowiązku walki”[40]. Laski zdecydowanie zaprzecza, że taki pluralizm lojalności może prowadzić do anarchii, ponieważ jest przekonany, że zasady i reguły, którymi się kierujemy, wyrastają z faktów życia społecznego i są zakorzenione w umyśle jednostek: „prawo nie ma żadnej innej sankcji niż zgoda na nie w ludzkim umyśle. To jest czysta iluzja wyobrażać sobie, że autorytet państwa ma jakąkolwiek inną gwarancję poza wolą jego członków”[41]. Do wniosków bardzo zbliżonych dochodzi Ehrlich w swojej krytyce tradycyjnego rozumienia państwa i suwerenności, jako „przestarzałych” i nieadekwatnych z punktu widzenia pluralistycznego społeczeństwa. Dlatego patrząc na przyszły kształt polityki oraz międzynarodowego porządku, jest przekonany, że to nie państwo jako nadrzędna jedność będzie źródłem obowiązujących reguł i praw, lecz uspołecznione we wzajemnych relacjach jednostki, zdolne do przekroczenia egoistycznej perspektywy własnych pożytków i kierujące się etycznie rozumianym, solidarystycznym, odpowiedzialnym indywidualizmem.

W kontekście oceny starego porządku międzynarodowego, który załamał się wskutek wojny światowej, ale także nowego porządku, który miał się z tej wojny wyłonić, nie sposób było nie odnieść się do problemu narodowego. Taka konieczność narzucała się nie tylko z wyjątkowej polskiej perspektywy i pytania o miejsce polskiego narodu na nowej politycznej mapie Europy. Z punktu widzenia przyjętych przez Ehrlicha założeń psychologicznego indywidualizmu, dla stosunków międzynarodowych kwestia narodowa stanowi ważny temat ze względów tak teoretycznych, jak i praktycznych, politycznych: przede wszystkim z konieczności odbudowy równowagi między dużymi i małymi narodami w Europie, rozwiązania palącego problemu nacjonalizmu jako spuścizny XIX w. oraz realizacji w powojennych realiach zasady samostanowienia narodów. Ehrlich doskonale rozumiał wagę tych problemów dla rozważań nad indywidualizmem i internacjonalizmem. Nie uważał, by narodowość miała być zjawiskiem, które należy przezwyciężyć, jednak nacjonalizm powinien być w stosunkach międzynarodowych powstrzymany na rzecz systemu pokojowej współpracy jednostek, które mogą tworzyć grupy i związki różnego rodzaju. Narodowość określona została przez Ehrlicha jako zjawisko psychologiczne, którego nie można sprowadzić w żadnym wypadku ani do kryteriów religijnych, ani terytorialnych czy rasowych, a więc polegające na tym, że „jednostka jest świadoma przynależności do tej lub innej grupy”, z czego wynika, że „ograniczenia w poczuciu narodowości zależą od wagi, jaką w swej świadomości jednostka przywiązuje do tego czy innego elementu, który ma wspólny z innymi jednostkami”[42]. Można zauważyć, że takie psychologiczne ujęcie tożsamości narodowej przez Ehrlicha w dużym stopniu przypomina założenia, które wcześniej legły u podstaw pozytywistycznego, naukowego i w dużym stopniu psychologicznego rozumienia tożsamości narodowej przez Ernesta Renana. Należy więc Ehrlichowe rozumienie tożsamości narodowej, a szerzej być może każdej wspólnej tożsamości, umieścić w pewnym nurcie naukowego podejścia do kwestii narodu, które znajduje się w zasadniczej opozycji do ujęcia romantycznego, mesjanistycznego, metafizycznego czy historiozoficznego. Nacisk zostaje tutaj położony przede wszystkim na rolę społecznych relacji między jednostkami, psychologiczny (świadomość), a nie duchowy wymiar tych relacji oraz etyczne konsekwencje pod postacią wzajemnej solidarności, którą można też opisywać w kategoriach patriotyzmu[43]. Narodowość rozumiana jako organiczna wspólnotowość, ograniczająca sferę indywidualnej wolności i spłaszczająca znaczenie wymiaru psychologicznego, społecznego, jest z tej perspektywy identyfikowana jako niebezpieczna ideologia nacjonalizmu, narodowy egoizm, szowinizm prowadzący do hegemonii jednych narodów nad innymi. Ale także rola państwa, jego aspekt polityczny i formalno-prawny, zostaje z perspektywy psychologicznego ujęcia narodu w istotny sposób zredukowana.

Dopiero w świetle etycznego rozumienia psychologicznego indywidualizmu, krytyki niemieckiej interpretacji suwerenności państwowej i zastąpienia jej pluralistyczną wykładnią państwa oraz psychologicznym ujęciem narodowości możemy w pełni zrozumieć sens psychologicznego internacjonalizmu, który Ehrlich uznaje za jedyne zasadne rozwiązanie po wielkiej wojnie, oraz znaczenie jego prawnych i instytucjonalnych konsekwencji. W przeciwieństwie do teologicznej i organicznej teorii państwa, gdzie państwo jest samo dla siebie, tutaj to państwo służy prawu oraz porządkowi międzynarodowemu. Państwo przestaje być twórcą powszechnych praw, natomiast staje się ich odbiorcą. Ponieważ, jak ujmuje to Ehrlich, powołując się na Croce oraz w Polsce na Makarewicza: „prawo pracuje głównie w naszych umysłach, tak jak i inne wszystkie reguły”, konsekwentnie rekonstruując porządek międzynarodowy pod względem prawnym i instytucjonalnym, „wychodząc z punktu widzenia teorii wiedzy, musimy brać jednostkę, indywiduum jako punkt wyjścia obserwacji”[44]. Psychologiczny internacjonalizm jest więc koncepcją porządku międzynarodowego, która traktuje ludzi jako swoją podstawę – ludzi, jak zauważa Ehrlich, żyjących w różnych grupach, z których żadna nie może rościć sobie prawa nadrzędności. Z tego punktu widzenia nacjonalizm czy internacjonalizm marksistowski są przez Ehrlicha zdecydowanie odrzucane, jako zasady, które miałyby porządkować relacje międzynarodowe. Odwołując się do XV listu federalistów Hamiltona, Ehrlich nawiązuje natomiast do idei powszechnej konfederacji, ligi wolnych narodów, reprezentującej rządy oraz obywateli, opartej na nadrzędności wspólnego prawa i ustanowionej, wspólnej władzy kontrolnej (superintending power), zdolnej do „koordynacji skutków zrodzonych za sprawą psychologicznego internacjonalizmu, solidarności ludzkości”. Prawnym i instytucjonalnym wyrazem psychologicznego internacjonalizmu musiałaby być zupełnie nowa struktura, która nie może opierać się na tradycyjnym systemie dwustronnych czy wielostronnych traktatów między państwami. „Pragniemy wiążących dla wszystkich, wspólnych reguł, jako wyrazu naszej wspólnej cywilizacji; pragniemy wspólnego trybunału, który by reguły te stosował i nadzorował; pragniemy wspólnej egzekutywy, zdolnej je wymuszać. Pragniemy, na przykład, zasad prowadzących do porzucenia zbrojeń, chcemy reguł pozwalających usunąć ucisk w regionach zróżnicowanych narodowo, reguł, które każdej istocie ludzkiej dawałyby minimum praw, których nikomu nie wolno podeptać. Pragniemy władzy kontrolnej, zdolnej koordynować efekty psychologicznego internacjonalizmu, solidarności ludzkiej” – konkluduje Ehrlich[45]. Owe wspólne reguły, jako wyraz jednej wspólnej cywilizacji oraz jednego wspólnego prawa ludzkości, miałyby przybrać postać bezosobowego, prawdziwego suwerena.

Kwestia spójności stanowiska Ehrlicha

Tekst The War and Political Theory pozwala poznać główne założenia stanowiska Ehrlicha wobec natury porządku międzynarodowego. Wynikały one z przyjęcia przez uczonego liberalnej, anglosaskiej tradycji myślenia politycznego i teoretycznego o relacjach międzynarodowych. Były także bezpośrednio związane z konsekwencjami I wojny światowej dla Europy, w znaczeniu nie tylko geopolitycznym, lecz także ideowym i intelektualnym. Ideowy pejzaż Europy drugiej połowy XIX w. jest zdominowany przez kontynentalne, zmilitaryzowane mocarstwa, definiujące polityczny układ sił na kontynencie oraz wyznaczające kierunki w sposobie myślenia o polityce. W dziedzinie teorii prawa i państwa główną rolę odgrywa tu obszar niemieckojęzyczny. Radykalnie zmienia tę sytuację I wojna światowa, dominacja niemieckiej myśli państwowo-politycznej załamuje się, a Europa wchodzi na drogę, która poprowadzi ją przez następujące wkrótce wydarzenia: rozpad wersalskiego systemu bezpieczeństwa, niepowodzenie Ligi Narodów i w konsekwencji katastrofę kolejnej światowej wojny, ku nowemu, transatlantyckiemu porządkowi oraz nowemu rodzajowi liberalnego internacjonalizmu opartego na dominacji świata anglosaskiego, przede wszystkim Stanów Zjednoczonych. Ehrlich, opowiadając się po stronie indywidualizmu i liberalizmu w relacjach międzynarodowych, utożsamia się z tą wielką zmianą i stara się ją ugruntować w polskiej myśli prawno-politycznej. Nie jest także przypadkiem, że uznaje te zasady za korzystne dla regionu Europy Środkowo-Wschodniej, który ponownie wyłania się pod postacią samodzielnych politycznych bytów po I wojnie światowej w wyniku uzgodnień traktatu wersalskiego. Podczas pobytu w Wielkiej Brytanii i w Stanach Zjednoczonych Ehrlich pisze i wygłasza wiele innych tekstów z zakresu ogólnej sytuacji politycznej, jak Poland, Prussia and Culture (1914), Modern Poland (1917) czy The Slaves: Past and Present (1917). Nie mają one tak systematycznego i teoretycznego charakteru, jak The War and Political Theory. Jednak przebijają się w nich dwa aspekty, które stanowią wyraźne dopowiedzenie teoretycznych rozważań o liberalnym internacjonalizmie, nadając im ważny, lokalny, polski kontekst. Jeden aspekt to podjęcie kwestii wielkiej wojny jako cywilizacyjnego konfliktu i w efekcie cywilizacyjnej zmiany w obrębie Zachodu i Europy. Głównym problemem jest tutaj przełamanie na kontynencie dominacji niemieckiej. Drugi – to pokazanie wagi kwestii słowiańskiej w Europie oraz cywilizacyjnej roli Słowiańszczyzny w sytuacji wojny. W obu przypadkach mamy do czynienia z zarysowaniem ważnego historycznego i kulturowego kontekstu Europy Środkowo-Wschodniej, który pozwala lepiej zrozumieć dokonany przez Ehrlicha wybór na rzecz liberalnego internacjonalizmu.

Pojawia się jednak pytanie, w jakim stopniu zrekonstruowane na podstawie The War and Political Theory poglądy Ludwika Ehrlicha w sposób trwały zdefiniowały stanowisko uczonego wobec natury stosunków międzynarodowych, a w jakim stopniu ulegały później ewolucji? Podstawowe tezy z tekstu z 1918 r. mają dość jednoznaczny charakter i układają się w spójne stanowisko, które sytuuje Ehrlicha po stronie liberalnego internacjonalizmu oraz idealizmu Wilsonowskiego. Czy jednak jego poglądy na rolę indywidualizmu, społecznego pluralizmu i psychologicznie ujętej narodowości, szczególnie w relacji do problemu państwa i suwerenności w stosunkach międzynarodowych, mogły ewoluować, np. w kierunku pozbawionego pewnych iluzji realizmu, pod wpływem politycznej rzeczywistości II Rzeczpospolitej, a szczególnie zmieniającej się w latach 30. sytuacji międzynarodowej wokół Polski w Europie? Trudno w każdym razie przyjąć, aby umysłowość naukowa tej miary pozostawała całkowicie obojętna na polityczne i międzynarodowe przemiany międzywojnia. Ważnym czynnikiem, o którym warto pamiętać, jest na pewno wyraźnie krytyczny stosunek Ehrlicha do niemieckiej myśli prawnej i politycznej XIX w. (właściwie można mówić o jej jednoznacznym odrzuceniu) i afirmacja tradycji anglosaskiej. Niezależnie od specyfiki zaboru austriackiego i tego, jak niemiecka tradycja myślenia o państwie i prawie wpływała na polskie życie intelektualne i akademickie przed 1918 r. i później, stanowisko Ehrlicha jest tutaj znaczącym i konsekwentnym wyborem. Czy w świetle późniejszych jego tekstów, np. Wstępu do nauki o stosunkach międzynarodowych z 1947 r. czy The Development of International Law as Science, ten wybór zostaje podtrzymany?

Tomasz Pugacewicz dokonał ciekawej i dokładnej analizy Wstępu do nauki o stosunkach międzynarodowych pod kątem założeń, którymi Ehrlich kierował się w swoim podejściu do stosunków międzynarodowych jako nauki. Rozróżnia w swojej analizie w pracy Ehrlicha podejście formalne oraz materialne do polityki międzynarodowej, gdzie jest ona przede wszystkim produktem zewnętrznych reguł i uwarunkowań, oraz podejście „ideacyjne”, w którym reguły, działania i decyzje są postrzegane głównie jako produkt ludzkiego umysłu[46]. Zgodnie z takim rozróżnieniem Ehrlich we Wstępie ma uznawać z jednej strony, że formalne znaczenie państwa jako kluczowego aktora w stosunkach międzynarodowych wynika z faktu, że „podmiotami prawa narodów są dzisiaj państwa jako takie”[47], z drugiej jednak stoi wyraźnie na stanowisku, że takie formalno-prawne podejście państwocentryczne jest niewystarczające dla zrozumienia współczesnej natury tych relacji. Uważa wręcz, że: „stosunki międzynarodowe w praktyce nie są jedynie stosunkami między państwami jako podmiotami prawa narodów; stosunki między państwami są tylko zewnętrznym, najbardziej formalnym wyrazem stosunków między różnymi grupami ludzi wchodzących w skład różnych państw”[48]. Czytając Wstęp do nauki, nie można mieć wątpliwości, że podobnie jak w 1918 r., głównym źródłem stosunków międzynarodowych według Ehrlicha są wcale nie działania państw i ich racja stanu, które zaliczyć należy do zjawisk historycznych, zewnętrznych, lecz procesy myślowe ludzi i różne sposoby myślenia w różnych społecznych grupach. To świadomość i jej społeczne konsekwencje, niezależnie od całej wielości formalnych i materialnych uwarunkowań, kształtują politykę międzynarodową we współczesnym świecie i wyrażają się także w ewolucji prawa międzynarodowego. Nie jest ono już wprost wyrazem prawno-naturalnych przekonań, jak w przypadku historycznego ius gentium. Nie jest także pozytywną konstrukcją prawną wynikającą ze wzajemnych traktatowych uzgodnień między suwerennymi państwami jako sztucznymi bytami, czy szerzej – międzynarodowym porządkiem reguł uzgodnionym przez mocarstwa. Przechodzi ono zdaniem Ehrlicha zasadniczą transformację, w kierunku, który przypomina bardzo postulatywne fragmenty z 1918 r. dotyczące psychologicznego internacjonalizmu i budowania nadrzędności wspólnego prawa oraz wspólnej władzy kontrolnej. W The development of international law uczony pisze jednoznacznie o zachodzącej neopozytywistycznej transformacji, której wyrazem jest między innymi powstanie Ligi Narodów i Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej, a po II wojnie światowej Organizacji Narodów Zjednoczonych i Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, oraz o związanej z tym nowej funkcji prawa w relacjach międzynarodowych. Nie jest już ono bowiem wytworem państw oraz ich wzajemnych uzgodnień, ale staje się czymś coraz bardziej od nich niezależnym, autonomicznym i wyrażającym świadomość relacji międzynarodowych rozumianych szerzej – jako przestrzeń stosunków ogólnoludzkich i społecznych[49]. Wydaje się więc, że w analizie stosunków międzynarodowych Ehrlich pozostaje zasadniczo wierny swym założeniom z okresu I wojny światowej i modyfikując je oczywiście pod wpływem doświadczeń politycznych odrodzonego państwa polskiego, zmieniającej się sytuacji międzynarodowej w Europie z okresu międzywojennego, a także skutków II wojny światowej, podtrzymuje stanowisko, które najbliższe jest liberalnemu internacjonalizmowi[50]. Dlatego można go uznać za jednego z najważniejszych i najwcześniejszych propagatorów w Polsce tego kierunku w naukach o stosunkach międzynarodowych. To prawda, że zasadniczy spór między liberalizmem i realizmem w teorii tych stosunków przypada na okres po II wojnie światowej, kiedy Ehrlich za sprawą wewnętrznej sytuacji w Polsce oraz własnej sytuacji na uniwersytecie krakowskim nie miał szans uczestnictwa w międzynarodowej debacie. Ale gdyby było inaczej, nie sposób uznać, by był skłonny zająć stanowisko bliskie realistom.

Jest natomiast inna istotna kwestia, której nie da się w pełni opisać tylko na poziomie nauki o stosunkach międzynarodowych, gdyż dotyczy ona historii filozofii politycznej, co sprawia, że podejście Ehrlicha do liberalnego internacjonalizmu wykazuje istotną specyfikę. Chodzi o wskazany już wcześniej problem etycznego indywidualizmu, który dochodzi w poglądach Ehrlicha do głosu i stoi w pewnej sprzeczności z utylitarnymi założeniami liberalizmu. Zwraca uwagę fakt, że konsekwentnie zasadniczym punktem wyjścia dla rozważań Ehrlicha nad polityką w ogóle są ludzki umysł, świadomość społeczna, a nie interesy, które stanowią dopiero konsekwencję. Wyróżnia to charakter teoretycznej refleksji Ehrlicha, ale też pozostawia szerokie pole do interpretacji, jak właściwie należy rozumieć rolę ludzkiej umysłowości i spluralizowaną, społeczną świadomość.

Mając znaczący wkład w tworzeniu nowych wytycznych programowych, pedagogicznych i naukowych w podejściu do problematyki stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Jana Kazimierza w latach 20. i 30. zeszłego stulecia, Ehrlich uznawał, obok nauk społecznych, ogromne znaczenie historii tych stosunków w badaniu polityki i prawa międzynarodowego. Widać w tym jego stanowisku istotny wpływ takich postaci, jak Oswald Balzer. Podobne przekonanie o roli historii znajdziemy po II wojnie światowej we Wstępie do nauki o stosunkach międzynarodowych czy opracowaniach dotyczących ewolucji prawa międzynarodowego, gdzie Ehrlich jednoznacznie stwierdza, że studia nad nim muszą bezwzględnie obejmować także okres przednowożytny. Owocem historycznych badań uczonego będą jego wielkie prace poświęcone tradycji polskiej szkoły prawa międzynarodowego w XV w. z kręgu Uniwersytetu Krakowskiego, skoncentrowane na spuściźnie Pawła Włodkowica i Stanisława ze Skarbimierza[51]. Rodzi się pytanie, czy mamy tutaj do czynienia jedynie z beznamiętną rzetelnością naukowca, rozumiejącego znaczenie historii dla obiektywnego ujęcia nauk politycznych i prawa międzynarodowego, do której sam się zwraca, ponieważ z powodu skrajnie niesprzyjających warunków lat 50. w Polsce nie może już w pełni zająć się problematyką bieżącą? Czy może jednak zainteresowanie historią wiązało się także z przekonaniem o koniecznym odwołaniu się do inspiracji oraz źródeł, w tym przypadku do polskiego wykładu wojny sprawiedliwej z XV w., traktowanych jako ważne z punktu widzenia własnego stanowiska? W swoich tekstach Ehrlich nie daje wielkiego pola do interpretacji własnych wyborów światopoglądowych, zwykle trzymając się reguł nauki niewartościującej. Pod tym względem jego styl bardzo różni się od polemicznego temperamentu charakterystycznego na przykład dla pism Oskara Haleckiego. W The War and Political Theory z 1918 r. zwraca jednak uwagę fragment dotyczący Arystotelesowskiego ujęcia społecznej natury człowieka, które później, przede wszystkim za sprawą Tomasza z Akwinu, stanie się dominującym nurtem refleksji nad etycznością polityki w okresie poprzedzającym pojawienie się nowożytnej wersji liberalizmu. Było ono także kluczowe dla rozwoju nauki prawa kanonicznego w krakowskiej uczelni w wiekach XIV i XV[52] oraz koncepcji ius gentium w myśli Pawła Włodkowica i Stanisława ze Skarbimierza[53]. Na temat relacji między etycznymi konsekwencjami politycznej teorii Arystotelesa a nowożytnym liberalizmem oraz liberalizmem współczesnym toczy się od dawna w filozofii politycznej spór, ale nie przesądzając go na rzecz żadnej ze stron, można powiedzieć, że na pewno między tymi dwiema tradycjami istnieje wyraźne napięcie, które odsłania się choćby w odrzuceniu prawa naturalnego przez utylitarystyczne ujęcie liberalizmu, jak w koncepcji Benthama. Tradycja arystotelesowska miała istotny wpływ nie tylko na ukształtowanie się w Polsce szkoły prawa międzynarodowego w XV w. Jest obecna również później w wielu nowych postaciach, np. w formie fizjokratyzmu w XVIII w. i jego wpływu na sposób myślenia o prawie i polityce międzynarodowej w epoce stanisławowskiej (Hieronim Stroynowski)[54], czy w XIX w. na koncepcje stosunków międzynarodowych Adama Czartoryskiego, którego Marek Kornat za Piotrem Wandyczem zalicza do polskich myślicieli bliskich wczesnej idei liberalnego internacjonalizmu w Europie (wiara w pozytywną ewolucję ładu międzynarodowego przez integrację, wyższość dyplomacji nad wojną, stabilizująca rola liberalnego hegemona)[55].

Etyczny charakter liberalnego indywidualizmu, do którego Ehrlich odwołuje się w swoim stanowisku, pozwala z jednej strony lepiej zrozumieć, czym jest dla niego ewolucja ludzkiego umysłu i przez pryzmat jakich tradycji można patrzeć na kluczowe w jego teoretycznej refleksji nad stosunkami międzynarodowymi zagadnienie pluralistycznej, społecznej świadomości jako czynnika sprawczego. Z drugiej strony – daje możliwy wgląd w to, jak stanowisko Ehrlicha wobec liberalnego internacjonalizmu sytuuje się na tle polskiej myśli politycznej. Znaczenie jego koncepcji wynika więc z przyjęcia w przełomowym momencie historycznym anglosaskiej koncepcji liberalnego internacjonalizmu oraz nadania jej własnego rozumienia liberalizmu przez połączenie z rodzimą tradycją.

AGNIESZKA BÓGDAŁ-BRZEZIŃSKA, JAN A. WENDT

STATUS MIĘDZYNARODOWY WOLNEGO MIASTA GDAŃSKA W ŚWIETLE REFLEKSJI LUDWIKA EHRLICHA

Tradycja odrębności politycznej i prawnej miast

Niniejszy artykuł nie jest studium prawnomiędzynarodowym. Aspiruje natomiast do ukazania problemu statusu międzynarodowego Wolnego Miasta Gdańska (WMG) jako przedmiotu refleksji współczesnych czytelników piśmiennictwa Ludwika Ehrlicha – przedstawicieli nauk o polityce i geografii społeczno-gospodarczej. Toteż pojęcie statusu międzynarodowego – zgodnie ze współczesną wykładnią nauki o stosunkach międzynarodowych – nie jest tożsame z pojęciem statusu prawnomiędzynarodowego, ale obejmuje również komponenty politycznomiędzynarodowe i geopolityczne.

Status ustrojowy nowożytnych podmiotów międzynarodowych, których odrębność polityczna wywodzi się z tradycji miejskiej i przywodzi na myśl starożytne państwa-miasta[1], łączyć należy już z kulturą sumeryjską (Ur, Uruk, Lagasz) i tradycją fenicką (Tyr, Sydon). Rozwój kultury helleńskiej sprzyjał refleksji nad stosunkami wewnątrzpaństwowymi i międzynarodowymi, zwłaszcza w warunkach istnienia niezliczonych ośrodków władzy w postaci polis, i utrwaleniu modelu państw-miast. Tak zwany synojkizm, czyli tożsamość municypalnych i państwowych organów władzy, był charakterystyczny dla świata helleńskiego, chociaż we współczesnym prawie międzynarodowym, w przeciwieństwie do geografii politycznej, tożsamość państwowa miast nie zyskuje akceptacji[2]. „Tradycja miast-państw sięga greckich poleis i ogólnie samej starożytności, kiedy to istnienie miast będących jednocześnie suwerennymi państwami było powszechnym zjawiskiem z wielu względów. Wystarczy wspomnieć, że poza Peloponezem mamy do czynienia chociażby z miastami jońskimi, Kartaginą czy Rzymem we wczesnej fazie rozwoju”[3]. Państwo-miasto, a właściwie – terytorium miejskie z przyległymi wsiami, miało do odegrania rolę trudniejszą niż wielkie monarchie wschodnie: dysponując słabymi zasobami ludzkimi, musiało prowadzić politykę rozwojową, zachować tożsamość i stabilność granic oraz dbać o interesy materialne ludności. Starożytna myśl polityczna skupia się na odrębnej tożsamości i efektywności polityki państw-miast, nie rozwijając szerzej zagadnień ich statusu prawnomiędzynarodowego[4]. Na uwagę zasługują ich atrybuty, takie jak: niewielkie rozmiary przestrzenne, stosunkowo mała populacja, a nade wszystko odrębna tożsamość kulturowo-polityczna z istotnymi składowymi w postaci ustroju państwowego, kultu religijnego i utrwalonej tradycją obyczajowości. Wszystkie wymienione cechy w powiązaniu z zasadą ograniczonych kontaktów z zagranicą zbliżają polis do współczesnych terytoriów autonomicznych.

W kolejnej epoce – średniowieczu, kiedy w Europie kiełkować zacznie system protokapitalistyczny aktywizowany przez handel międzynarodowy, rozdrobnienie feudalne sprzyjało zachowaniu odrębności międzynarodowej małych podmiotów politycznych. Specyfika organizacyjna Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego (I Rzeszy Niemieckiej) utrwaliła instytucję wolnych miast cesarskich[5], których reprezentatywna część miała charakter portowy. Przyczynił się do tego rozwój prawa miejskiego i rozkwit handlu, skłaniający największe i najsilniejsze ośrodki miejskie do tworzenia zrzeszenia, w równej mierze o cechach tak międzynarodowej organizacji sektorowej, jak i sojuszu obronnego. Zadanie organizacji wyspecjalizowanej jest nad wyraz czytelne: ma ona przyczynić się do zaspokajania potrzeby rozwojowej podmiotów członkowskich w jednej, dokładnie określonej sferze. Hanzy wyrastały na instytucje integrujące miasta nadbrzeżne mórz Bałtyckiego i Północnego wokół środków handlu międzynarodowego. Tworzone w celu uzyskania przywilejów i ułatwień w handlu zgrupowały główne porty Europy Zachodniej oraz miasta bałtyckie[6]. Liga Hanzeatycka (Hanza) miała okresowe walne zebranie delegatów wszystkich członków, głosujące większością zwykłą. Administrację i ochronne oddziały Hanzy finansowano ze składek członkowskich. Do historii przeszły wojny duńsko-hanzeatyckie prowadzone o prawo do swobodnej żeglugi przez Skagerrak i Kattegat, co budzi pośrednie skojarzenia z ideą wolności mórz promowaną w XX w. przez organizacje powszechne. Udział w Lidze Hanzeatyckiej pozwalał członkowi na używanie określenia „miasto hanzeatyckie”, które to miano podnosiło jego rangę międzynarodową i wzmacniało tożsamość. W przypadku Gdańska określenie to pojawiło się w pierwotnym tekście konstytucji Wolnego Miasta z roku 1920. Warto wszelako zauważyć, że Rada Ligi, jako gwarant tej konstytucji, zażądała dokonania w jej tekście zmian, m.in. pominięcia zwrotu „miasto hanzeatyckie”, z zostawieniem jedynie terminu „Wolne Miasto Gdańsk”[7].

Na zakończenie tej części rozważań nad historią samodzielności politycznej i prawnej miast warto wspomnieć, że do upadku I Rzeczypospolitej Gdańsk utrzymał szczególny status autonomiczny, wyrażany w formule „przy Rzeczypospolitej”[8], a w okresie wojen napoleońskich w latach 1807–1814 Wolne Miasto Gdańsk, pozostając formalnie pod protektoratem prusko-saskim, znalazło się pod zarządem francuskim z gubernatorem na czele[9]. Motywy zainteresowania Napoleona I Gdańskiem były tyle strategiczne, ile finansowe: cesarz miał przesadne wyobrażenie o zamożności miasta, stąd wysoka kontrybucja (20 mln franków) nałożona po jego zdobyciu, którą gdańszczanie gotowi byli powiększyć dobrowolnie o połowę w zamian za przyłączenie do Księstwa Warszawskiego[10]. W traktacie między Prusami a Francją z 9 lipca 1807 r. miasto zostało wydzielone z terytorium pruskiego, oddane pod protektorat króla Prus i króla Saksonii (Księcia Warszawskiego) i przywrócone w prawach, „które rządziły aż do epoki, gdy ono samo się rządziło”[11].

Zlikwidowane decyzją kongresu wiedeńskiego WMG stało się inspiracją do stworzenia trójstronnej administracji Wolnego Miasta Krakowa, o wielu cechach kondominium międzynarodowego[12]. Termin ten z perspektywy geografii politycznej wydaje się adekwatny również do Wolnego Miasta Gdańska okresu międzywojennego, odzwierciedlając tak próby pogodzenia interesów polsko-niemieckich, jak i potrzebę pogłębienia siły sprawczej nowo tworzonej Ligi Narodów, której powstanie nie tylko wynikało z celów politycznych mocarstw zwycięskich, lecz także było odpowiedzią na nastroje społeczne, odnoszące się do potrzeby emancypacji i demokratyzacji.

Atmosfera powojennych przemian polityczno-społecznych w Europie, a okoliczności powstania WMG

Ludwik Ehrlich jest zarówno ceniony w kraju za wkład w rozwój polskiej myśli prawnomiędzynarodowej okresu międzywojennego i powojennego, jak i uznawany za pioniera polskiego wkładu w dyskurs nad stosunkami międzynarodowymi[13]. Wykształcony i powiązany zawodowo z uczelniami angielskimi (Oksford) i amerykańskimi (Berkeley), podobnie jak wielu badaczy międzywojennych traktował prawo międzynarodowe jako trzon tychże badań. W 1919 r. utworzono pierwszą katedrę stosunków międzynarodowych na walijskim uniwersytecie w Aberystwyth, inicjując odrębność studiów międzynarodowych, nawiązujących pomocniczo do dorobku geografii, historii, nauk o polityce i nauk prawnych. Ustanowienie odrębnej struktury badawczej poświęconej problemom międzynarodowym było pochodną oczekiwań społecznych po wojnie światowej. W społeczeństwach byłych państw walczących dominowało, jak sto lat wcześniej po wojnach napoleońskich, powszechne pragnienie pokoju[14]. Potrzeba zwołania konferencji pokojowej i określenia nowych reguł międzynarodowej rzeczywistości społecznej, której komponentem stawały się zmiany wewnątrzpaństwowe (ustrój komunistyczny w Rosji, dezintegracja imperiów wieloetnicznych i reorganizacja systemu kolonialnego, demokratyzacja ustrojów państw nowo tworzonych), była określana jako najsilniejsza. „Choć każdy uważał, że zakończenie wojny światowej i powrót do normalnych warunków był rzeczą najpilniejszą, delegaci tak gorąco pragnęli przede wszystkim zapobiec wojnom pomiędzy przyszłymi pokoleniami, że nie dostrzegali palących potrzeb współczesnych”[15]. Współcześni konferencji pokojowej w Paryżu – zarówno jej uczestnicy, jak obserwatorzy – byli w jakiejś mierze zdumieni podstawową zmianą uwarunkowań polityki zagranicznej państw w postaci wpływu opinii publicznej, której siła oddziaływania wzrosła po demokratyzacji ustrojów. Zdumienie to odzwierciedlało konflikt między dwiema prawidłowościami streszczającymi dwie następujące po sobie epoki: przedwojenną regułę prymatu mocarstw i powojenną tendencję do demokratyzacji, a nawet radykalizacji stosunków międzynarodowych, oznaczającą już niekoniecznie stosunki międzypaństwowe. R. Bierzanek zauważa, że „polityka zagraniczna wielkich mocarstw zachodnich uwarunkowana była «funkcją wewnętrzną» tych państw; wymagania polityki wewnętrznej wyznaczały dyrektywy postępowania w polityce zagranicznej w zakresie ustosunkowania się do niebezpieczeństwa rewolucji socjalnej w krajach europejskich, zarówno w państwach zwyciężonych, jak i zwycięskich, w państwach «starych», jak i «nowych»”[16].

Z tej perspektywy charakter debaty o powstaniu WMG wynikał ze swoistego kompromisu między „zasadą samostanowienia narodów a tezą o konieczności zapewnienia Polsce wolnego i bezpiecznego dostępu do morza”[17]. Przy okazji warto zauważyć, jak dalece debata nad powstaniem WMG zrewidowała rangę poszczególnych punktów programu pokojowego prezydenta USA W. Wilsona ogłaszanych w ciągu roku 1918[18]. Być może wyjaśnieniem przyjętej hierarchii priorytetów będzie trzecie uzupełnienie przez Wilsona pierwotnej wersji tzw. 14 punktów z 27 września 1918 r., gdzie mówi się m.in.: „Żaden ze szczególnych interesów poszczególnych narodów albo grup narodów nie może być odmienną podstawą którejkolwiek części umowy, o ile nie zgadza się ze wspólnym interesem wszystkich”[19].

Równocześnie zauważano pogłębianie się oddziaływań międzynarodowych, które wzmogły się w okresie globalnej wojny. „Dziś żadnej kwestii międzynarodowej nie sposób traktować w oderwaniu od innych [...], tak więc stosunek Anglii czy Francji, Niemiec czy Polski do Wolnego Miasta komplikuje się przez wzajemne tych państw stosunki ze sobą”[20]. Kształtowanie statusu WMG odbywało się równocześnie z umacnianiem pozycji międzynarodowej Ligi Narodów do 1926 r. Synchroniczność obu procesów ma znaczenie z uwagi na zależność Gdańska od Rady Ligi. „Specjalny status prawnomiędzynarodowy Wolnego Miasta wiązać należy także z tym, że Gdańsk, znajdując się pod opieką Ligi Narodów, nie mógł być objęty jej protektoratem. Zasadnicze znaczenie miało to, że Liga nie była państwem. Zarazem jednak, bodaj czy nie pierwszym i głównym atrybutem protektoratu jest sfera polityki zagranicznej. Ta zaś w odniesieniu do Wolnego Miasta została w traktacie wersalskim powierzona Polsce, która wykonywała w tym wypadku rolę właściwą protektorom, choć rzecz jasna de iure nim nie była”[21]. Nowo powstała organizacja powszechna miała odgrywać, w opinii S. Mikosa, potrójną rolę: protektorki ustroju politycznego i terytorium, gwarantki konstytucji WMG i „instancji rozstrzygającej spory polsko-gdańskie”[22].

Status międzynarodowy WMG w świetle refleksji L. Ehrlicha

W publicystyce, a nawet sferze popularyzacji nauk historycznych do dziś pojawia się interpretacja przypisująca WMG status państwa lub quasi-państwa. G. Berendt w wywiadzie dla „Polski the Times” określa Gdańsk międzywojenny quasi-państwem, którego powstanie oznaczało dla jego niemieckiej ludności utratę więzi z ojczyzną, wbrew zasadzie samostanowienia narodów[23]. Wyraźnemu naruszeniu zasady samostanowienia narodów strona polska dała już wyraz, zdaniem gdańskich Niemców, przez akcję wojskową gen. Żeligowskiego wobec Litwy Wileńskiej[24].

Status międzynarodowy Gdańska jako uczestnika stosunków międzynarodowych został wyraźnie oparty na kompromisie politycznym ujętym w treści umów międzynarodowych. Już podczas konferencji pokojowej w Paryżu kwestią wyjściową i wcale nieprzesądzoną był dostęp Polski do morza, wyraźnie popierany przez USA i silnie blokowany przez Wielką Brytanię. Od 1916 r. prezydent Wilson akceptował głos amerykańskich środowisk polonijnych w tej sprawie i utrzymał poparcie w Paryżu[25]. Z kolei brytyjski premier Lloyd George w imię kontynentalnej równowagi sił trwał przy koncepcji odcięcia Polski od Bałtyku. Za pomysłodawcę stworzenia z Gdańska „wolnego portu” w granicach Niemiec uważany był minister spraw zagranicznych Arthur Balfour[26]. W trakcie konferencji pokojowej w Paryżu zderzyły się ze sobą trzy pryncypia[27]. Do 15 listopada 1920 r. negocjowano treści konwencji między Polską a Wolnym Miastem Gdańskiem i ujawnił się dualny charakter udziału stron trzecich w budowaniu tożsamości i międzynarodowego statusu Gdańska. Z jednej strony bowiem mocarstwa sprzymierzone i stowarzyszone zostały obarczone odpowiedzialnością za podpisanie konwencji polsko-gdańskiej, a z drugiej – Liga Narodów akceptowała konstytucję WMG i obejmowała nad nim patronat.

„Wolne Miasto Gdańsk było niesuwerennym, autonomicznym obszarem mającym własne konstytucyjne władze, jednak zależnym od organów Ligi Narodów oraz połączonym z Polską relacją protektoratu administracyjnego. Relacją między suwerennym podmiotem (Polską) a przedmiotem protekcji (Gdańskiem), który od początku funkcjonowania nie posiadał suwerenności, lecz pomimo to stanowił podmiot stosunków prawno-państwowych”[28]. Przy czym badacze jego statusu zauważają wyraźną rozbieżność między stanem prawnym a stanem faktycznym jego funkcjonowania[29]. Według Juliana Makowskiego, członka polskiej delegacji ds. rokowań statusu WMG, zasłużonego prawnika i dyplomaty (którego obok Ludwika Ehrlicha uznać można za kluczowego polskiego analityka wpływu norm prawnych na stosunki międzynarodowe okresu międzywojennego), warto ocenić zestawienie wykładni prawnych na temat WMG. W 1933 r. ponad 63% prawników pochodzących z różnych państw traktowało Gdańsk jako podmiot półsuwerenny, ponad 10% uznawało go za państwo suwerenne, a ponad 20% było temu przeciwne. W większości stanowisk uznawano WMG za twór nowy, sui generis, a w ponad 90% opinii powtarzano, że Wolne Miasto nie jest państwem w sensie prawa międzynarodowego[30]. Makowski sam przychylał się do zdania, że „Wolne Miasto Gdańsk jest autonomiczną korporacją terytorialną, na którą Polska rozciąga swą suwerenność, i która jest z nią złączona tak zwanym niezupełnie trafnie protektoratem administracyjnym”[31]. W innych miejscach swoich publikacji dyplomata podkreślał, że Liga Narodów jest opiekunką i gwarantką WMG[32]. Sierpowski zaznacza, że wśród zwolenników tożsamości państwowej WMG dominowali prawnicy pochodzenia gdańskiego, którzy zmierzali do osłabienia roli nie tyle Polski, ile samej Ligi Narodów – jako podmiotu zwierzchniego i kontrolnego. „Przede wszystkim Wolne Miasto było podmiotem wielu międzynarodowych praw i obowiązków, miało swoją konstytucję, flagę, pieniądze (walutę), a nawet obywatelstwo. Struktura i kompetencje organów gdańskich także przypominały organizację państwa o ustroju burżuazyjno-demokratycznym”[33].

S. Kutrzeba w przyczynkarskim opracowaniu na temat statusu prawnego WMG skupia uwagę na problemie deficytu suwerenności, podkreślając podległość Lidze Narodów przez urząd Wysokiego Komisarza ds. Gdańska. Dodaje przy tym, że konstytucja WMG była w istocie oktrojowana po wstępnej redakcji (zaaprobowanej przez Wysokiego Komisarza) przez Radę Ligi[34]. Inni badacze podkreślają, że hybrydowy charakter podmiotowości WMG wynikał z niejednorodnego rozdzielenia kompetencji władczych między Ligę Narodów, Polskę i same organy miasta[35].

„Rada Najwyższa Konferencji Pokojowej w Wersalu, tzw. Rada Dziesięciu, a od marca 1919 r. Rada Czterech powołała 12 lutego Komisję do spraw polskich pod przewodnictwem J. Cambona. Pierwotnie raporty Komisji zalecały przyłączenie Gdańska do Polski. Ostatecznie jednak zwyciężyła koncepcja D. Lloyda Georga, poparta przez W. Wilsona, utworzenia odrębnego Wolnego Miasta Gdańska [dalej: WMG]. Stosowne postanowienia w tej sprawie znalazły się w tekście traktatu wersalskiego z dnia 28 czerwca 1919 r. w rozdziale XI i art. 100–108. Niemcy zrzekły się wtedy na rzecz Głównych Mocarstw Sprzymierzonych i Stowarzyszonych wszelkich praw i tytułów do Gdańska oraz okolicy (art. 100). Granice WMG miały być wytyczone przez specjalną komisję (art. 101). Ostatecznie jego obszar liczył 1966 km², obejmując ok. 350 tys. mieszkańców, w tym 25 tys. Polaków. Ochronę nad Gdańskiem miała sprawować Liga Narodów (art. 102), reprezentowana przez Wysokiego Komisarza. Konstytucję WMG mieli opracować przedstawiciele ludności miejscowej w porozumieniu z Wysokim Komisarzem, przy czym musiała być ona przedstawiona Lidze Narodów, która miała jej udzielić gwarancji. Określono także stosunek WMG do Polski (art. 104) oraz kwestie obywatelstwa i spłaty ciężarów finansowych po państwie pruskim i niemieckim (art. 105–108). W celu wykonania art. 104 zawarto również 9 listopada 1920 r. konwencję między Polską a WMG, uzupełnioną umową warszawską z 24 października 1921 r. Uroczystego ogłoszenia powstania Wolnego Miasta dokonano 15 listopada 1920 r.”[36].

Ludwik Ehrlich sugeruje łączne traktowanie tych artykułów, zaznaczając, że w skład powołanej komisji ds. Gdańska nie wchodził żaden przedstawiciel tego terytorium. Ponadto dostrzega w wersjach językowych angielskiej i francuskiej rozbieżności, określające szczegóły statusu WMG. Jednoznacznie zwraca uwagę na tendencję do zawężania kompetencji głównych mocarstw sprzymierzonych i stowarzyszonych, poczynając od najszerszej interpretacji w tekście angielskim traktatu wersalskiego (doprowadzenie do wejścia w życie traktatu w zakresie dotyczącym ukonstytuowania WMG), zawężonej w tekście francuskim do wprowadzenia w życie warunków konwencji polsko-gdańskiej, a w polskiej wersji językowej sprowadzonej do funkcji sekretarskiej[37].

Poglądy interpretatorów statusu międzynarodowego Gdańska Ludwik Ehrlich uzależnia od interesów politycznych, jakie próbowano osiągnąć dzięki instrumentalnemu użyciu prawa międzynarodowego („prawa narodów”). Niektóre z tych interesów wiązać należy ściśle z państwami, jakie współtworzyły Wolne Miasto, inne, mniej uchwytne, odzwierciedlały, na przykład, interesy orędowników Wilsonowskiego systemu wartości międzynarodowych, których prawo było fundamentem. Ponadto należy zauważyć interes środowiska prawniczego, pełniącego funkcje eksperckie wobec rządów państw anglosaskich, które zmierzały do zaadaptowania kategorii stosowanych w XIX-wiecznym prawie międzynarodowym do warunków istnienia Ligi Narodów. W tym ostatnim przypadku nieścisłe i niejednoznaczne jest zagadnienie członkostwa dominiów i kolonii „rządzących się samodzielnie” obok państw suwerennych. Ehrlich buduje analogię między austro-węgierską Bośnią i Hercegowiną a Gdańskiem, używając do owego porównania kwestii obywatelstwa. Oba podmioty były uprawnione do nadawania obywatelstwa, które miało charakter funkcjonalny, wiązało się z zamieszkiwaniem na danym terytorium, odzwierciedlając „prawo ziemi”. Tymczasem WMG – powołane decyzją mocarstw Ententy, podlegające Lidze Narodów przez urząd Wysokiego Komisarza, cedujące część kompetencji władczych na Polskę w zakresie polityki zagranicznej – nie wykazuje podstawowego atrybutu państwa, czyli suwerenności. WMG nie mogło być nigdy przyjęte do Ligi Narodów tak z uwagi na niepełną samowładność, jak i z powodu podobieństwa do nadzorowanych przez nią terytoriów funkcjonalnych (Zagłębie Saary wobec Francji).

Podmiotem prawa międzynarodowego jest ten, kto ma prawa i obowiązki wynikające z tego prawa, przy czym podmioty te ujęte są w rodzaj hierarchii, gdzie najważniejszymi, pełnymi i pierwotnymi podmiotami prawa międzynarodowego są suwerenne państwa. Co prawda istnieje rozbieżność między niemiecką doktryną prawa, traktującą suwerenność jako tenże atrybut, a doktryną angielską i francuską, identyfikującą suwerenność jako władzę, zdolność nieograniczonego wprowadzania prawa. Niemniej jednak żadna z tych doktryn nie daje podstaw do traktowania WMG jako państwa. Definicja suwerenności sformułowana przez Ehrlicha, mówi, że: „suwerenność oznacza samowładność, czyli prawną niezależność od jakichkolwiek czynników zewnętrznych i całowładność, czyli kompetencję normowania wszystkich stosunków wewnątrz państwa”[38].

Sama zdolność prawna (posiadanie praw i obowiązków bezpośrednio wynikających z prawa międzynarodowego) nie wystarcza do nabycia podmiotowości państwowej. „Podmiotowość prawa narodów jest w zasadzie skutkiem uznania za państwo w znaczeniu prawa narodów. [...] Z traktatu wersalskiego nie tylko nie wynika uznanie Gdańska za państwo, ale przeciwnie, wynika jasno, że za państwo czy za podmiot prawa narodów nie chciano Gdańska uznać. [...] Co do Wolnego Miasta Gdańska nie ma ani wzmianki o uznaniu go za państwo czy uznania jego niezawisłości przez Mocarstwa [...]. Traktat wersalski unika wyrażeń, mogących uzasadnić uważanie Gdańska za państwo – nawet za państwo o ograniczonej suwerenności”[39]. WMG spełnia zatem kryterium tak zwanych innych niż państwa podmiotów prawa międzynarodowego, których podmiotowość została stworzona lub uznana przez państwa, toteż mają ją w takim zakresie, w jakim została im ona przez państwa nadana. W świetle wywodu Ehrlicha Gdańsk nie jest „wyjątkowym podmiotem prawa narodów niebędącym państwem”, ponieważ nie ma rządu jako organu uprawnionego samowładnie i całowładnie kształtować ramy prawne (odwołanie do „prawa politycznego”). Ehrlich zwraca ponadto uwagę, że Wolne Miasto w chwili powstania nie zostało celowo wyposażone w prawo do samodzielnego prowadzenia spraw zagranicznych, delegowane na Polskę wolą mocarstw, a nie władz Gdańska.

Z perspektywy prawa międzynarodowego WMG jest zatem terytorium („obszarem”[40]) służebnym wobec interesów gospodarczych i komunikacyjnych Polski, zorganizowanym dla zapewnienia Rzeczypospolitej wolnego i bezpiecznego dostępu do morza. Owa służebność funkcji Gdańska wobec Polski skłania Ehrlicha do diagnozy, że Gdańsk jest terytorium polskim, „jednakże z zastrzeżeniem kompetencji Ligi Narodów”. Ehrlich podejmuje zatem próbę hierarchizacji zasad organizacyjnych ładu wersalskiego, a powyższy sposób argumentacji sytuuje go jako zwolennika realizmu politycznego. Nie zyskuje uznania zasada samostanowienia narodów, która odzwierciedlać powinna asymetryczne proporcje ludności etnicznie niemieckiej w porównaniu z etniczną ludnością polską. Pojęcie przynależności narodowej i etnicznej określano w WMG na podstawie kryterium językowego[41]. Z danych zestawionych przez Stępniaka wynika, że według spisu ludności z końca 1923 r. na 366 tys. mieszkańców WMG tylko 12 tys., czyli ok. 3% deklarowało jako ojczysty język polski i kaszubski[42]. W późniejszych danych tego autora pojawia się współczynnik 9% (1928 r.)[43].

Wywód Ehrlicha zmierza w kierunku dowiedzenia nadrzędności praw Polski wobec Gdańska, poczynając od tezy o przedmiotowym charakterze WMG, które: „nie jest państwem ani podmiotem prawa narodów”, ale terytorium autonomicznym, z którym Polska nie utrzymuje stosunków międzynarodowych (międzypaństwowych), lecz wobec którego korzysta z praw bezpośrednio enumerowanych w traktacie wersalskim. Obowiązkiem Polski jest poszanowanie autonomii Gdańska, tak jak obowiązkiem innych państw – nienaruszanie praw Polsce przyznanych. Z drugiej strony można by rozważać pojęcie „państwa zależnego”. Ehrlich określa tak państwo będące podmiotem prawa międzynarodowego, „w pewnych kwestiach” reprezentowane inne państwo, w którego skład wchodzi. Z kolei A. Klafkowski uznaje, że państwo zależne przekazało innemu państwu określone elementy swej zdolności uczestnictwa w obrocie międzynarodowym na drodze umowy międzynarodowej. Państwo zależne może być uznane za oksymoron, acz jako podstawę zachowania przezeń statusu państwowego definicja Klafkowskiego uwzględnia akt suwerennej woli państwa cedenta.

Podsumowanie

Z perspektywy badań prowadzonych w zakresie geografii politycznej Wolne Miasto Gdańsk, którego geneza wynika z uwarunkowań politycznych powojennej Europy i geopolitycznej równowagi międzymocarstwowej, przypomina szereg minipaństw, takich jak Liechtenstein czy Andora[44]. Wynika to z tego, że w metodologii geografii politycznej diagnoza stanu faktycznego (odrębność) wydaje się istotniejsza niż argumenty prawnomiędzynarodowe. Te ostatnie w przypadku państw karłowatych również są zróżnicowane, gdyż należy zasygnalizować istotną rozbieżność między nauką polską a niemiecką, ponieważ w nauce niemieckiej większość europejskich minipaństw była i jest obecnie uważana za państwa w sensie prawnym, natomiast w literaturze polskiej dawniej odmawiano im tego statusu[45]. Co zaś do analogii formalnych między WMG a przykładowymi minipaństwami, Liechtensteinem czy Andorą, zauważyć można następujące prawidłowości: państwa kadłubowe i WMG mają konstytucję (Liechtenstein od 1924, Andora od 1994 r.), integralność terytorialną i bezpieczeństwo zapewniają im protektorzy (Liechtenstein nie ma własnej armii, a bezpieczeństwo zewnętrzne zapewnia mu Szwajcaria, obrona Księstwa Andory jest obowiązkiem Hiszpanii i Francji, WMG – obowiązek ten spoczywał na LN). Odrębność walutową WMG zapewniało prawo emisji guldena gdańskiego, podczas gdy Liechtenstein używa franka szwajcarskiego, zaś Andora była do 1999 r. dwuwalutowa, następnie przyjęła euro. Mając prawo nadawania obywatelstwa, własne emblematy suwerenności, czyli godło i hymn, własne organy wykonawcze (Senat), ograniczone w zakresie suwerenności przez Ligę Narodów i jej Wysokiego Komisarza oraz Polskę i Komisarza Generalnego RP, WMG miało co najmniej tyleż samo funkcjonalnych emanacji suwerenności (np. odrębną obsługę pocztową), co minipaństwa. Jednakże według I. Modżoriana „wolne miasto” to państwo-miasto z samorządem wewnętrznym oraz podmiotowością prawnomiędzynarodową ustaloną w umowie między państwami[46]. Cechą „odróżniającą wolne miasto” od „państwa zależnego” jest oktrojowany status przyznany w trybie międzynarodowym[47]. Sobczyński, analizując status WMG z perspektywy geografii politycznej, podkreśla, że w polskiej tradycji prawa międzynarodowego zwykło się odmawiać WMG statusu państwa. „Wprawdzie w konstytucji Wolnego Miasta zapisano, iż [...] Gdańsk i złączony z nim obszar tworzą wolne państwo pod nazwą WMG, to jednak w literaturze polskiej podkreślano, iż ponieważ władza najwyższa w tym terytorium należała do WK LN, a Polska miała szerokie uprawnienia (w zakresie transportu, łączności, ceł oraz eksterytorialne prawo utrzymywania armii), to można mówić o protektoracie międzynarodowym”[48]. Stosować wówczas można określenia: państwo wasalne, stowarzyszone, autonomiczne, protegowane.

Z perspektywy geopolitycznej wszystkie zestawiane powyżej państwa pełniły funkcje „stref buforowych”[49]. W przypadku WMG daje się jednak zauważyć czynnik nieciągłości istnienia, którego w przypadku minipaństw nie znajdziemy, co więcej, ich historyczne pochodzenie i ciągłość są przesłanką odrębności. W niewielkim stopniu uwzględnia się natomiast fakt swoistego w latach międzywojennych „renesansu poczucia lokalnej tożsamości” w WMG. Nawiązywał on do historycznej tradycji Gdańska jako miasta hanzeatyckiego, zdolnego do sojuszy z państwami sąsiedzkimi (Polska) i przeciwko państwom wrogim (Dania), podejmującego próby negocjowania swego statusu z potęgami regionalnymi (Francja napoleońska, 1807 r.). Międzynarodowy status formalno-prawny i polityczny WMG był substytuowany przez wieloetniczną i wielokulturową tożsamość o silnie rozwiniętym zakorzenieniu w dziedzictwie historycznym. W kontekście studiów nad tożsamością międzynarodową warto przywołać S. Bielenia, który zwraca uwagę na l’ipséité (niepowtarzalność, wyjątkowość, która decyduje o odrębności podmiotu) i la mêmeté (tęsamość, takąsamość, pozostawanie tymże bytem na przekór różnym przeciwnościom)[50]. Oprócz specyficznego statusu prawnomiędzynarodowego o odrębnej międzynarodowej tożsamości WMG decydowały: tradycja kilkuwiekowej odrębności politycznej, etniczna przewaga ludności niepolskiej w profilu demograficznym miasta powiązanego gospodarczo z Polską i szczególny zapis w konstytucji, który stanowił, że „miasto Gdańsk i złączony z nim obszar tworzą wolne Państwo pod nazwą Wolne Miasto Gdańsk”[51]. Tożsamość wieloetniczna i wielokulturowa Wolnego Miasta w istotny sposób uzupełniała jego status jako podmiotu międzynarodowego.

MAREK KORNAT

MULTILATERALIZM I BILATERALIZM.
LUDWIK EHRLICH I JULIAN MAKOWSKI O ZAGADNIENIU ZBIOROWEGO BEZPIECZEŃSTWA W DOBIE MIĘDZYWOJENNEJ

Pojęcie zbiorowego bezpieczeństwa w XIX wieku nie istniało w obiegu międzynarodowym. System pokoju opierał się na doktrynie równowagi sił. Prawo międzynarodowe nie znało wielostronnych traktatów gwarancyjnych, które staną się istotą koncepcji zbiorowego bezpieczeństwa w dobie międzywojennej. Podstawę ładu międzynarodowego stanowiły głównie traktaty pokojowe podpisywane w celu zakończenia wojny. Akt końcowy kongresu wiedeńskiego z 9 maja 1815 r. nie mówił o bezpieczeństwie zbiorowym. Pojęcia tego nie znał również akt Świętego Przymierza. Sojusze zawierano w zasadzie tylko po to, aby prowadzić koalicyjne działania militarne o charakterze obronnym albo zaczepnym. Ulegnie to zmianie dopiero po podpisaniu sojuszów niemiecko-austro-węgierskiego i francusko-rosyjskiego. Kongres berliński (1878) – będący ostatnią wielką manifestacją współdziałania mocarstw tworzących koncert europejski – nie zajmował się zagadnieniami bezpieczeństwa europejskiego, ale powziął doniosłe uchwały z punktu widzenia kwestii wschodniej[1].

Wielki przewrót w stosunkach międzynarodowych, jaki przyniosła I wojna światowa, wywołał również bardzo rzadki optymizm co do możliwości pokojowego ich układania. Powstała pierwsza wielka organizacja międzynarodowa dla zapewnienia stabilizacji światowej. Uważać zaczęto, że skuteczne prawo międzynarodowe może dać bezpieczeństwo powszechne albo przynajmniej regionalne.

W roku 1924 doszła do skutku doniosła inicjatywa w sprawie pokojowego rozwiązywania sporów międzynarodowych. Przybrała ona formę Protokołu genewskiego, podpisanego 2 października tego roku. Dokument ów – mówiąc w największym skrócie – postanawiał, że państwo, które toczy spór z drugim państwem i nie godzi się na jego pokojowe rozstrzygnięcie przez arbitraż Ligi Narodów, w tym jurysdykcję Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej w Hadze – jest agresorem. Wszystkie granice – zgodnie z duchem Protokołu – byłyby objęte systemem gwarancyjnym[2]. Protokół genewski nie mógł jednak wejść w życie, gdyż nie ratyfikował go parlament brytyjski. Zamiast tej uniwersalnej regulacji w październiku 1925 r. na konferencji w Locarno powstał regionalny system gwarancyjny dla Europy Zachodniej. Obiecane Polsce i Czechosłowacji Locarno wschodnie nigdy nie stało się rzeczywistością, choćby dlatego, że Niemcy odmawiały gwarancji dla swych nowych granic wschodnich. Wytworzył się w każdym razie specyficzny „duch Locarna”, czyli ideologia głosząca, że nie istnieje taki problem międzynarodowy, którego nie dałoby się, wcześniej lub później, rozwiązać na drodze dyplomacji.

Zaprzeczeniem ideałów Protokołu genewskiego była inicjatywa przywódcy Włoch Mussoliniego, który zaproponował wiosną 1933 r. pakt czterech mocarstw. Przejmowałyby one arbitralnie odpowiedzialność za pokój w Europie (i świecie), z prawem do stosowania procedury artykułu 19 Paktu Ligi Narodów, otwierającej możliwość pokojowej rewizji granic, bez zważania na program tej instytucji i na wartości przez nią głoszone.

Trzecią próbę – ostatecznie również nieudaną – podjęto w latach 1934–1935, kiedy to rząd francuski, po konsultacjach z rządem Związku Sowieckiego, przedłożył projekt Paktu Wschodniego – regionalnego bloku bezpieczeństwa zbiorowego dla Europy Środkowo-Wschodniej. Plan był nader skomplikowany. Zakładał przede wszystkim pozyskanie ZSRR dla sprawy obrony terytorialnego status quo[3]. Miał dwa warianty: pierwszy zakładał zawarcie paktu o pomocy wzajemnej przeciw agresji (ze strony Niemiec), drugi był propozycją zbiorowego paktu o nieagresji. Upadły obie wersje w zasadniczej mierze w rezultacie sprzeciwu Polski, której polityka równowagi wykluczała alians ze wschodnim sąsiadem przeciw Rzeszy Niemieckiej. Zresztą w wypadku koalicyjnej wojny przeciw Niemcom konieczny byłby przemarsz Armii Czerwonej przez terytorium Rzeczypospolitej. Nietrudno wyobrazić sobie, co to oznaczałoby dla niepodległości i całości terytorialnej państwa.

Oczywiście społeczność międzynarodowa doby międzywojennej podejmowała jeszcze inne próby umacniania pokoju przez rozbudowę prawa międzynarodowego. Przykładem koronnym pozostaje tu antywojenny pakt Brianda–Kelloga z 27 sierpnia 1928 r., idący daleko, ale nieprzewidujący sankcji karnych za pogwałcenie swych przepisów. Regionalne regulacje problemów zbiorowego bezpieczeństwa stosowano w Europie Wschodniej przy czynnym udziale Związku Sowieckiego i oczywiście nie bez partycypacji Polski. Mamy tu na myśli protokół Litwinowa z lutego 1929 r. oraz nowatorskie konwencje londyńskie z lipca 1933 r. o definicji agresji, które utrwalały terytorialne status quo w Europie Wschodniej pod względem prawnym.

Przywołanie tych podstawowych faktów z dziejów dyplomacji jest konieczne, aby postawić pytanie o stosunek polskiej nauki prawa międzynarodowego do sprawy bezpieczeństwa zbiorowego. Tak się złożyło, że najistotniejsze komentarze na ten temat dali dwaj wybitni przedstawiciele tej nauki: Ludwik Ehrlich i Julian Makowski. Przypomnienie ich przemyśleń wydaje się bardzo potrzebne, gdyż na temat bezpieczeństwa zbiorowego w świecie powiedzieli oni dosyć dużo.

I.

Ludwik Ehrlich był polskim prekursorem nauki o stosunkach międzynarodowych – nie tylko historykiem prawa narodów, lecz także obserwatorem realiów sobie współczesnych[4]. A było to burzliwe dwudziestolecie zbrojnego pokoju 1919–1939. Na temat zbiorowego bezpieczeństwa lwowski prawnik zabrał głos w trzech referatach wygłoszonych w imieniu Centralnego Komitet Polskich Instytucji Nauk Politycznych w Warszawie na ósmej Konferencji Wyższych Studiów Międzynarodowych w Londynie, 3–8 czerwca 1935 r. W referacie pierwszym mówił o rozwoju prawa narodów w związku z zagadnieniem „bezpieczeństwa kolektywnego”. Referat drugi nosił tytuł „Poszanowanie zobowiązań międzynarodowych – rewizja traktatów i sytuacji międzynarodowych”. Trzecie wystąpienie traktowało o „sporach prawnych i konfliktach interesów”, oczywiście między państwami. Całość została następnie ogłoszona drukiem po polsku i po francusku[5]. Tom Bezpieczeństwo zbiorowe był ważnym głosem prawników polskich na ten temat na forum krajowym i międzynarodowym. Nadmieńmy jeszcze, że oprócz Ludwika Ehrlicha głos zabierali w Londynie także inni przedstawiciele ówczesnej polskiej nauki prawa międzynarodowego, jak Kazimierz Grzybowski (docent Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie), Antoni Deryng (prof. Katolickiego Uniwersytet Lubelskiego) czy Wacław Komarnicki (profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie)[6]. Nie bez znaczenia pozostaje wreszcie i to, że obrady VIII Konferencji Wyższych Studiów Międzynarodowych odbywały się w Londynie, a było to miejsce podpisania wspomnianych konwencji o definicji agresji. Zebrano się w drugą niemal rocznicę tego wydarzenia ważnego dla rozwoju prawa międzynarodowego[7].

Przede wszystkim Ehrlich wyraźnie rozróżniał dwa kluczowe pojęcia: „bezpieczeństwa prawnego” oraz „bezpieczeństwa politycznego i materialnego”, co jest sprawą zasadniczej wagi. Pierwsze jest systemem zobowiązań, drugie jest faktyczne[8]. Polski prawnik utrzymywał, że kluczem do bezpieczeństwa międzynarodowego jest „bezpieczeństwo prawne”. Ono właśnie winno godzić „interesy chronione” (intérêts protegés) poszczególnych państw oraz ogólny interes pokoju światowego – jako dobra będącego własnością całej społeczności międzynarodowej.

Jedną z najważniejszych tez lwowskiego profesora było przekonanie, że żadne państwo nie jest bezpieczne faktycznie. Brzmi to w sposób zbieżny z opinią Raymonda Arona, który w latach 50. XX w. głosił w traktacie Paix et guerre entre les nations, że całkowite bezpieczeństwo danego państwa byłoby zapewnione tylko wówczas, gdyby to państwo podporządkowało sobie cały glob ziemski[9].

Jednak dobrze zorganizowany system norm i „ochrony prawa” – głosił Ehrlich – może sprawić, że „prawdopodobieństwo skutecznego, bezkarnego naruszenia praw państwa” stanie się „małe”[10]. Czy taki system może być skuteczny? Ehrlich odpowiadał na to pytanie stwierdzeniem, że żadne prawo nie gwarantuje, iż „nie będzie kradzieży albo zabójstw”. Lepiej jest jednak, kiedy skutecznie się je ściga, niż kiedy ich się nie ściga – pisał[11].

Ehrlich dał w swym wykładzie definicję bezpieczeństwa zbiorowego rozumianego jako „bezpieczeństwo prawne”. Bezpieczeństwo zbiorowe według polskiego prawnika, to: „bezpieczeństwo każdego z członków społeczności międzypaństwowej i wszystkich razem”[12]. Mówiąc o bezpieczeństwie prawnym, miał on na myśli przede wszystkim multilateralne regulacje, jak pakt Bianda–Kelloga czy definicja agresji.

Lwowski profesor nie podważał pojęcia suwerenności jako nadrzędnej kategorii normującej życie wspólnoty międzynarodowej. Nie głosił żadnych koncepcji zrywających z klasycznym jej rozumieniem (w duchu Jean Bodina), jak czynił to na przykład inny prawnik polski, Wiktor Sukiennicki, w pracy La souveraineté des États en droit international moderne (Paris 1927)[13]. Przedstawiał on otwarcie tezę o ewolucji pojęcia suwerenności i uważał, że „w wieku XX nie ma państw w pełni suwerennych”, a społeczność międzynarodowa zmierza do zaistnienia kiedyś w przyszłości jako jedno wielkie państwo. Ehrlich jedynie upominał się o towarzyszącą doktrynie suwerenności niezbywalną zasadę przestrzegania prawa narodów przez podmioty mu poddane z mocy przynależności do wspólnoty międzynarodowej.

Rozwój procedury arbitrażu i jurysdykcji sądownictwa międzynarodowego uważał Ehrlich za najbardziej znaczący argument na rzecz myślenia o „bezpieczeństwie prawnym”. Jak wiadomo, od końca XIX w. coraz mocniej dochodziła do głosu koncepcja sądownictwa międzynarodowego. Od czasu powstania w Gandawie w roku 1873 Instytutu Prawa Międzynarodowego idea ta zdobywała sobie coraz większe poparcie w europejskich kołach politycznych i dyplomatycznych. I tak też pojawił się Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej, który powołano na II konferencji haskiej w 1907 r. 

Przestrzegał Ehrlich przed prawem międzynarodowym, które byłoby „przesadnie sprecyzowane”, bowiem takie prawo łatwo obejść na poziomie interpretacji traktatów przez suwerenne państwa.

Bezpieczeństwo międzynarodowe w rozumieniu Ehrlicha miało trzy zasadnicze komponenty: dyplomatyczny, militarny i przede wszystkim prawno-międzynarodowy. W rozważaniach z 1935 r., które analizujemy w tym miejscu – lwowski prawnik zajmował się zasadniczo tylko tym trzecim obszarem.

Orzecznictwu Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej w Hadze poświęcił Ehrlich trochę uwagi, pisząc o rozwiązywaniu na drodze pokojowej sporów międzynarodowych[14]. Z pewnością rozważania te wskazują, że doceniał znaczenie tej instytucji w zakresie stosowania prawa międzynarodowego. Zgodnie jednak z doktryną ówczesnej polskiej polityki zagranicznej utrzymywał, że trybunał ten może sądzić w sporze między dwoma państwa tylko wtedy, kiedy obydwa rządy godzą się na takie rozwiązanie konfliktu. W każdym innym przypadku byłoby to naruszenie suwerenności państwa. Rozumowanie to opierało się na artykule 26 Statutu stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej, który głosił, że: „kompetencja Trybunału rozciąga się na wszystkie sprawy, jakie strony mu przedstawiają, jak również do wszystkich wypadków, specjalnie przewidzianych w traktatach i umowach obowiązujących”[15]. Potrzebny jest zatem każdorazowo wyrażony w danej sprawie akt woli państwa, aby oddać spór pod jurysdykcję haskiego trybunału, chyba że dany traktat międzynarodowy (np. arbitrażowy), którego to państwo jest stroną, taki obowiązek na nie nakłada[16]. Do najciekawszych przemyśleń Ludwika Ehrlicha należą jego uwagi zamieszczone w trzecim wykładzie londyńskim, Zagadnienie rewizji traktatów[17]. Przypomnijmy od razu, że sprawa ta należała do najbardziej kontrowersyjnych problemów polityki międzynarodowej lat 30. XX wieku. Państwa rewizjonistycznej (jak Niemcy) pragnęły doprowadzić do zastosowania postanowień artykułu 19 Paktu Ligi Narodów mówiącego o możliwości uchylenia traktatu, który zagraża pokojowi lub którego postanowień stosować już nie można[18].

Nie trudno tu zauważyć, jak żywotne znaczenie miała sprawa pokojowej rewizji traktatów z perspektywy interesów Polski, w związku z jej polityką obrony terytorialnego stanu posiadania. Za sprawą spornej granicy z Rzeszą Niemiecką, choć uregulował ją traktat wersalski (wraz z późniejszymi postanowieniami), rewizjonizm traktatowy stał się wielkim zagrożeniem dla pokoju, bo przecież naród niemiecki nie pogodził się z tymi rozstrzygnięciami, które uznał za niesprawiedliwe i narzucone.

Jak widzimy, Pakt Ligi wyróżniał traktaty „zagrażające pokojowi” i traktaty „niedające się stosować”. Te drugie – zdaniem Ehrlicha – to umowy międzynarodowe, w których strona „nie może spełnić obowiązków” zawartych w danym traktacie. Sformułowanie „niedający się stosować” – użyte przez mocarstwa sprzymierzone i stowarzyszone w Pakcie Ligi ująć miało właśnie takie przypadki[19].

Artykuł 19 Paktu Ligi miał oparcie w zasadzie rebus sic stantibus, która występuje w praktyce stosunków międzynarodowych od czasu jej usankcjonowania na konferencji londyńskiej w 1871 r., kiedy to mocarstwa tworzące „koncert europejski” zgodziły się post factum na jednostronne wypowiedzenie przez Cesarstwo Rosyjskie klauzul pokoju paryskiego z 1856 r., których mocą Morze Czarne zostało zdemilitaryzowane po klęsce Rosji w wojnie krymskiej. Ehrlich nie twierdził, że usankcjonowanie takiej zasady przyniosłoby „samobójstwo prawa międzynarodowego”[20]. Na przykładzie tego epizodu podkreślał jednak z naciskiem, że wiążącą strony umowę „można znieść tylko zgodną wolą wszystkich stron” – a więc na wzór protokołu londyńskiego z 1871 r.

Lwowski prawnik opowiedział się stanowczo za poszanowaniem zaciągniętych w dobrej wierze zobowiązań międzynarodowych. Zasada pacta sunt servanda jest przecież podstawą wszelkiego prawa narodów. „Zobowiązanie musi jednak być dotrzymane tylko w takim zakresie, w jakim rzeczywiście zostało zaciągnięte” – utrzymywał Ehrlich[21].

Nowe zbadanie (a nie rewizja) traktatów w nadzwyczajnej sytuacji międzynarodowej było zdaniem polskiego profesora do przeprowadzenia zgodnie z brzmieniem osławionego artykułu 19 Paktu Ligi Narodów, ale jedynie przez postępowanie ściśle zgodnie z mechanizmami działania instytucji genewskiej. Ehrlich opowiadał się za bezwzględnym przestrzeganiem zapisanych w Pakcie Ligi norm postępowania. Inicjatywa w sprawie zastosowania artykułu 19 w konkretnym przypadku może nastąpić jedynie na skutek jednomyślnego zalecenia Zgromadzenia Ogólnego Ligi „zbadania lub rozważenia zmiany” danego traktatu. Nie może być nawet mowy o rewizji. Zgromadzenie nie ma takich kompetencji[22]. Jest absolutnie „nie do pomyślenia”, uważał Ehrlich, aby mogło ono zmienić traktat, zwłaszcza dotyczący zagadnień terytorialnych, większością głosów. Gdyby mogło tak postępować, stałoby się po prostu „parlamentem świata”[23].

Należy dodać, że Liga Narodów nie znała procedury wyłączania z udziału w głosowaniu państwa będącego w danej sprawie stroną sporu, o którym decydować miało Zgromadzenie Ogólne czy też Rada Ligi. W takich realiach brak jednomyślności osiągniętej na drodze konsensu byłby powodowany już przez sam sprzeciw państwa zagrożonego rewizją swych granic na niekorzyść, jeśli tylko nie godziłoby się ono na cesję terytorialną.

Czy w takich warunkach procedura zastosowania artykułu 19 Paktu Ligi była tylko teoretycznym postulatem, czy też mogła być skuteczna? Ehrlich odpowiadał na to ważne pytanie, twierdząc, że uskutecznienie tego przepisu można sobie wyobrazić jedynie przez uchwałę Zgromadzenia Ogólnego Ligi w postaci zaproszenia toczących spór terytorialny państw do swobodnych rokowań, aby osiągnąć kompromisową modyfikację danego traktatu[24]. Na nic więcej przepisy Paktu Ligi – zdaniem lwowskiego profesora – nie pozwalały.

Ehrlich stanowczo opowiedział się przeciwko pomysłom rewizji granic przez międzynarodowe sądy krążącym w gabinetach dyplomatycznych ówczesnej Europy. Utrzymywał, że koncepcje takie są całkowicie sprzeczne z duchem Paktu Ligi i tym samym bezpodstawne[25].

Niewątpliwie – jak widzimy, analizując wypadki lat 30. XX w. – artykuł 19 Paktu Ligi stałby się źródłem niepokoju i instrumentem stwarzania wręcz powszechnego niebezpieczeństwa, gdyby myśl o jego arbitralnym stosowaniu powzięła grupa państw (mocarstw) samozwańczo pretendujących do roli członków jakiegoś dyrektoriatu międzynarodowego, w imię ogólnego hasła o większej odpowiedzialności mocarstw za pokój.

Wykład Ehrlicha Spory prawne a konflikty interesów przypominał fundamentalne dla nauki prawa międzynarodowego rozróżnienie między sporem a konfliktem w rozumieniu tego prawa. Spór toczy się tylko wówczas, jeśli istnieje norma prawna, która umożliwia jego rozsądzenie. Jak pisał lwowski profesor: „spory międzynarodowe nadają się do załatwienia przez sądy międzynarodowe”, lecz „właśnie tylko o tyle, o ile sądy będą stosowały prawo narodów. Tam gdzie nie ma sporu we właściwym słowa znaczeniu, gdyż żądanie nie opiera się na normie obowiązującej oba podmioty, tam nie może też być sądownictwa międzynarodowego, nie chodzi tu bowiem o spory”, a o zwyczajny konflikt interesów[26].

II.

W tym samym roku, co Ludwik Ehrlich, do zagadnienia „bezpieczeństwa zbiorowego” odniósł się Julian Makowski, profesor Uniwersytetu Warszawskiego i długoletni radca prawny polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych[27]. Analizując jego przemyślenia, należy zatem zwrócić uwagę na tę funkcję, bowiem, w odróżnieniu od lwowskiego profesora, przemawiał on jako uczestnik kształtowania polskiej polityki zagranicznej w latach 1926–1935.

W artykule Współczesne formy bezpieczeństwa, ogłoszonym na łamach półoficjalnego organu MSZ „Polityka Narodów”, podkreślał, że „społeczność międzynarodowa wychodzi dopiero ze stanu prymitywnego”. Akcentował, iż „społeczność ta nie wyłoniła dotąd żadnej władzy centralnej, nadrzędnej nad swymi członkami, którzy pozostają do siebie w stosunku koordynacyjnym, na stopie równości”[28]. W tych warunkach bezpieczeństwo zbiorowe pozostaje niezmiernie problematyczne. Jest ono przedmiotem różnorakich obietnic, ale ich znaczenie często pozostaje propagandowe.

Jak widzimy, ocena kondycji społeczności międzynarodowej w ujęciu warszawskiego profesora była wybitnie krytyczna. Liga Narodów swoim istnieniem nie sprawiła, że ład międzynarodowy się ustabilizował. Wręcz przeciwnie, w ciągu 15 lat, jakie upłynęły od wejścia w życie traktatu wersalskiego i tym samym Paktu Ligi w styczniu 1920 r., nastąpiło „gwałtowne obniżenie poziomu moralności międzynarodowej”[29].

Nie poprawiło tego poziomu sądownictwo międzynarodowe, którego wydatny rozwój zanotowała Europa po Wielkiej Wojnie za sprawą jurysdykcji Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej w Hadze[30]. Jak utrzymywał Makowski, jurysdykcja ta miała jednak swoje uwarunkowania politycznie, często obracające zasadę procesowej równości stron w fikcję. I tak oto powstało nawet nowe do „intryg i szantażów, a jeżeli strony nie są sobie równe pod względem potęgi materialnej, nawet do oczywistej niesprawiedliwości”. Przestrzegał więc przed bezkrytyczną wiarą w sądownictwo międzynarodowe jako skuteczny środek zaprowadzenia sprawiedliwości międzynarodowej. I daltego też „promotorowie przymusowego sądownictwa międzynarodowego w interesie idei, o którą walczą, powinni stale mieć w pamięci starożytne festina lente”[31]. Jak widzimy, poglądy Makowskiego w tej sprawie były jeśli nie identyczne z przekonaniami Ehrlicha, to im bliskie.

U podstaw konstrukcji Ligi Narodów widział Makowski dwa wielkie błędy twórców pokojowego ładu po Wielkiej Wojnie. Pierwszym była chęć stworzenia organizacji uniwersalnej i objęcia jej mechanizmami również terytoriów pozaeuropejskich, które do stosowania tych norm jeszcze „nie dojrzały”. Drugim błędem stało się zdominowanie genewskiej instytucji przez wielkie mocarstwa, mimo zapewnień o „demokracji międzynarodowej”.

Makowski opowiadał się zdecydowanie przeciw koncepcjom poszukiwania zbiorowego bezpieczeństwa w blokach wielostronnych. Przedstawiał swoje rozważania niewątpliwie ze świadomością dużego wstrząsu, jaki wywołał upadek projektu Paktu Wschodniego. W tle tych spostrzeżeń tkwiło też przekonanie o powodzeniu starań polskiej dyplomacji o poprawę położenia między Niemcami a Związkiem Sowieckim, co udało się osiągnąć dzięki dwustronnym układom o nieagresji w latach 1932 i 1934. „Należy więc uznać, że tylko mała liczba zobowiązań dwustronnych, ale za to ujętych w sposób jasny i kategoryczny, może uzdrowić Europę. Nie tylko bowiem w stosunkach wewnętrznych, ale i w stosunkach międzynarodowych ma zastosowanie starorzymska maksyma: Plurimae leges – pessima respublica” – dowodził Makowski[32].

Jak widzimy, Makowski, studiując niepowodzenia międzywojennych starań o utrwalenie pokoju, swymi pesymistycznymi wnioskami zwracał się przeciw temu, co później nazwano „paktomanią”[33]. Inflacja zobowiązań sprawia, że wynikają z nich „sprzeczności i przeciwieństwa”. „Inflacja” umów międzynarodowych przynosi jedynie osłabienie odpowiedzialności państw i ich wzajemnych zobowiązań. Tak również widział to Harold Nicolson – znany historyk brytyjski i dyplomata, niewątpliwy autorytet w studiach nad historią dyplomacji[34].

Profesor Makowski podnosił z naciskiem, że „zobowiązanie ujęte w ramy aktu o zasięgu światowym jest tak rozwodnione, że traci zupełnie swą dynamikę i łatwo staje się martwą literą. Natomiast to samo zobowiązanie, zaciągnięte względem jednego lub niewielu tylko kontrahentów, ze znacznie większą siłą narzuca się ich świadomości prawnej i posiada wskutek tego znacznie większe szanse realizacji”. Sprawia to, że „skuteczność zobowiązania międzynarodowego jest w stosunku odwrotnie proporcjonalnym do liczby uczestników” danego układu[35]. Trudno o mocniejsze wyrażenie zasady „pierwszeństwa umów dwustronnych” nad wielostronnymi.

Mimo tych bardzo pesymistycznych konstatacji, bezpieczeństwo zbiorowe było – zdaniem warszawskiego profesora – możliwe. Pojmował je przede wszystkim jako wyeliminowanie wojny spośród środków polityki międzynarodowej, oczywiście na drodze gwarancji prawnych. Postęp na tym polu uważał Makowski za możliwy, ale w zasadzie tylko na podstawie bilateralnych układów o nieagresji.

Jak zatem widzimy, on również odwoływał się do określonego rodzaju „bezpieczeństwa prawnego”, mówiąc językiem Ehrlicha, chociaż tego pojęcia nie stosował. Nie różniło ich więc podejście do prawa międzynarodowego. Rozbieżność wystąpiła jednak w kwestii stosowanych form tego prawa. Ehrlich wierzył w pomyślność multilateralnych rozstrzygnięć. Makowski je krytykował i zalecał bilateralizm.

W artykule Współczesne formy bezpieczeństwa znajdujemy przegląd rozmaitych koncepcji bezpieczeństwa, jak umowy wielostronne, bilateralne, regionalne czy generalne[36]. Przegląd ten przynosił rozróżnienia między związkami zorganizowanymi (blokami państw) a „porozumieniami regionalnymi niezorganizowanymi” – jak pakty o nieagresji, nieingerencji, neutralności. Makowski charakteryzował porozumienia koncyliacyjne i koordynacyjne. Wyodrębnił pakty o wzajemnej asekuracji, odróżniając je od sojuszów.

Nie może być wątpliwości, że dla Polski sprawa zbiorowego bezpieczeństwa wiązała się ściśle z sąsiedztwem ze Związkiem Sowieckim, pierwszym totalitarnym państwem ówczesnego świata. Makowski dał realistyczną ocenę jego polityki: „W Rosji sowieckiej ustrój socjalistyczny, chcąc się utrwalić i utrzymać, musi promieniować na zewnątrz i podkopywać się pod sąsiadujące z nim ustroje burżuazyjne; prozelityzm polityczny jest więc dla niego warunkiem życia; w rezultacie mamy nieustanną, ukrytą ingerencję w sprawy wewnętrzne innych państw”[37]. Wszystko to sprawia, że doprowadzenie do trwałej regulacji stosunków z tym państwem na drodze prawnej jest niezmiernie trudne, jeśli w ogóle możliwe.

Jeżeli zatem istnieje zbiorowe bezpieczeństwo – nie jako hasło, ale rzeczywistość – dojść do niego można jedynie przez układy dwustronne o niestosowaniu przemocy. Tak brzmiało przesłanie końcowe wywodów Makowskiego.

*

Podsumowując, trzeba stwierdzić, że mamy dwugłos polskich prawników w materii zbiorowego bezpieczeństwa. Koncepcja ta, zrodzona w atmosferze pomyślności Ligi Narodów – powstała jako doniosłe zagadnienie polityki międzynarodowej i sprawa żywotnie obchodząca Polskę, choćby z racji jej wielce niekorzystnego położenia zewnętrznego – między dwoma agresywnymi mocarstwami ościennymi. Obaj uczeni byli zgodni, że jest potrzeba stosowania norm prawa międzynarodowego w zakresie regulowania stosunków między państwami.

Jednakże o ile Ehrlich był ostrożnym „multilateralistą”, o tyle Makowski pozostawał konsekwentnym „bilateralistą”. Jeśli przyjmiemy, że w dobie międzywojennej pojawiły się dwie koncepcje zbiorowego bezpieczeństwa: przez politykę i przez udoskonalenie prawa międzynarodowego, to Makowski opowiadał się raczej za tą pierwszą, Ehrlich zaś wiązał nadzieje z drugą. Nie może być oczywiście wątpliwości, że obydwaj profesorowie, jako prawnicy, starali się wspierać dyplomację polską swoimi przemyśleniami. Nie snuli rozważań czysto akademickich, lecz swą wiedzą służyli polskiej racji stanu.

Rząd polski, co zrozumiałe, prowadził w dwudziestoleciu międzywojennym politykę obrony terytorialnego status quo, więc zainteresowany był utrwaleniem pokoju w Europie. Ideały Ligi Narodów przyjmowano z uznaniem, ale też z obawami o szanse ich realizacji. Multilateralizm wyznawał Aleksander Skrzyński, który jako minister spraw zagranicznych kierował dyplomacją polską w dobie Locarna[38]. Po 1926 r. twórcy polskiej polityki zagranicznej zachowywali daleko idącą rezerwę wobec wszelkich pomysłów zawierania paktów wielostronnych, nie dowierzając ich skuteczności, co oczywiście nie oznaczało, że dyplomacja polska stosowała ekskluzywny bilateralizm we wszystkich swych działaniach[39].

Ehrlichowskie fundamentalne rozróżnienie dwóch pojęć bezpieczeństwa: prawnego i materialnego – należy do najważniejszych jego propozycji w rozważaniach nad ładem międzynarodowym. Można je odnieść nie tylko do epoki międzywojennej, lecz także do problemów każdego czasu.

CZĘŚĆ III

O LUDWIKU EHRLICHU

ADAM REDZIK

LUDWIK EHRLICH (1889–1968)
– ZARYS ŻYCIORYSU

Ludwik Ehrlich należy do tych uczonych jurystów polskich, których zasługi na polu nauki, organizacji dydaktyki oraz służby publicznej pozostają niedostatecznie oświetlone. Przyczyn tego stanu rzeczy należy poszukiwać w złożoności dziejów polskich w XX w., a przede wszystkim w zniekształcającym obraz polskiej nauki, w tym nauki prawa, okresie tzw. Polski Ludowej. Dość przypomnieć, że skutecznie wymazano ze świadomości kilku pokoleń wielu wybitnych twórców kultury i naukowców okresu II Rzeczypospolitej. Los taki spotkał między innymi głównego mentora Ludwika Ehrlicha, wybitnego konstytucjonalistę Stanisława Starzyńskiego. Po części było to efektem tego, że Lwów, z którym związani byli owi uczeni, znalazł się poza granicami Polski – po części, gdyż umiejętnie dokonywano selekcji i na przykład z uczonego, który pozostał we Lwowie po 1945 r., robiono naukowca sowieckiego – casus Juliusza Makarewicza. Ludwik Ehrlich opuścił Lwów, ale miał opinię człowieka, któremu nie można ufać, gdyż powiązany był z sanacyjnym „reżimem”, współpracował z Armią Krajową, demonstrował swój katolicyzm, przyjaźnił się z hierarchami kościelnymi, chociażby z ks. bp. Karolem Wojtyłą, a jego córka Emilia (notabene chrześnica wspomnianego prof. Starzyńskiego), łączniczka w Powstaniu Warszawskim, 15 sierpnia 1945 r. wstąpiła do Zgromadzenia Urszulanek Unii Rzymskiej. W późniejszym okresie, już jako doktor teologii, była bliską współpracowniczką biskupa i papieża Wojtyły (Jana Pawła II)[1].

Ludwik Ehrlich był niewątpliwie uczonym znakomicie wykształconym, z doświadczeniem w dyplomacji, mającym rozeznanie w stosunkach międzynarodowych, a przede wszystkim uznanie w świecie nauki – nie tylko w Europie, lecz także w Stanach Zjednoczonych. Dziwić więc może, że jego sylwetka nie doczekała się jeszcze pełnego, wieloaspektowego opracowania. Z uznaniem należy natomiast powitać ukazujące się od kilku lat kolejne publikacje[2] oraz to, że dzieło naukowe Ludwika Ehrlicha jest przedmiotem grantów badawczych[3].

Niniejsze opracowanie nie rości sobie prawa do bycia pełną biografią Ludwika Ehrlicha, ale jest możliwie syntetycznym życiorysem opartym na źródłach archiwalnych, wspomnieniach oraz literaturze przedmiotu. Fotografie, które stanowią istotne uzupełnienie opracowania, znajdują się w Aneksie (s. 419–425).

*

Ludwik Ehrlich pochodził ze zasymilowanej inteligenckiej rodziny polskich Żydów. Jego ojciec Arnold (ok. 1860–1935), prawnik po lwowskich studiach, był adwokatem w Tarnopolu, a następnie w prowincjonalnym Skałacie, gdzie angażował się w działalność publiczną i pełnił urząd burmistrza. W ostatnich latach życia mieszkał we Lwowie[4]. Matka, Flora Judyta, urodziła się w Warszawie, była córką Chaima Jakuba oraz Balbiny Bernsteinów[5]. Ślub z Arnoldem Ehrlichem wzięli w Krakowie w 1888 r. Na marginesie: siostrą Flory była Gabriela Parnas, matka wybitnego uczonego biochemika Jakuba Parnasa (1884–1949)[6], który był zatem ciotecznym bratem Ludwika. Według tradycji Ludwik Ehrlich był też spokrewniony ze znakomitym znawcą prawa międzynarodowego i filozofii prawa, adwokatem Szymonem Rundsteinem (1876–1942)[7].

Stanisław Edward Nahlik wspominał, że Ludwik Ehrlich, jako katolik, wstydził się swojego ojca, który nie zmienił religii. Do tej opinii nie można jednak przywiązywać zbytniej wagi, gdyż w wielu miejscach swoich barwnych wspomnień Nahlik podawał informacje, które nie miały potwierdzenia w innych źródłach. Jego relacji nie potwierdza też syn Ludwika Ehrlicha – Andrzej[8]. W jego archiwum rodzinnym zachowało się zdjęcia adwokata Arnolda Ehrlicha (zob. Aneks).

Według księgi metrykalnej, 11 kwietnia 1889 r. w Tarnopolu Arnoldowi i Florze Ehrlichom urodził się syn, któremu wpisano imiona Jakub Ludwik[9]. Pięć lat później (1 lutego 1894 r.) w Skałacie przyszła na świat jego młodszą siostra Helena. W 1914 r. wyszła ona za mąż za dr. Izaaka (Bernarda) Dicka (ur. 1879), adwokata krajowego. Ślub odbył się w Skałacie 15 lutego przed rabinem Józefem Leibem Ginsbergiem[10]. Mąż chyba dość wcześnie zmarł, gdyż w 1935 Helena Dick była wdową i mieszkała pod tym samym adresem co jej ojciec – we Lwowie[11].

Niewiele wiadomo o wczesnej edukacji Jakuba Ludwika. W 1900 r. rozpoczął naukę w Gimnazjum w Tarnopolu i w pierwszych latach wymieniany jest jako uczeń celujący, ale potem brakuje jego nazwiska w publikowanych sprawozdaniach dyrekcji[12]. Czyżby uczył się w domu, a egzaminy zdawał eksternistycznie? A może uczęszczał przez pewien czas do innej szkoły. Sam Ludwik Ehrlich w dokumentach podawał jedynie, że ukończył gimnazjum w Tarnopolu i tam też 18 czerwca 1907 r. zdał maturę[13]. Jesienią w tym samym roku wpisał się na studia prawnicze na Wydziale Prawa i Umiejętności Politycznych Uniwersytetu Lwowskiego. Ukończył je po czterech latach (tyle wówczas trwały) i zdaniu trzech wymaganych egzaminów rządowych (historyczno-prawnego, sądowego i politycznego). W roku uzyskania absolutorium przystąpił też do pierwszego z trzech egzaminów rygorozalnych (doktorskich), a w roku 1912 do dwóch następnych. W systemie niemieckim i austriackim stopień doktora praw uzyskiwało się po zdaniu trzech egzaminów rygorozalnych. Przypominały one egzaminy rządowe (także trzy) zdawane podczas lub też po studiach prawniczych. Pierwsze rygorozum (polityczne) zdał bardzo dobrze (valde bene) 7 października 1911 r, drugie – historyczno-prawne – 14 lutego 1912 r., także valde bene, a trzecie – sądowe – 17 października 1912 r., tylko z jednego uzyskując ocenę niższą (ocenę sufficienter otrzymał z procedury cywilnej)[14].

W czasie studiów Ludwik Ehrlich uczestniczył w seminariach prof. Stanisława Starzyńskiego, z którym związał się na lata relacją uczeń–mistrz[15], oraz drugiego mistrza – prof. Oswalda Balzera. We współpracy z nim tworzył Kółko Historyczno-Prawne[16]. Pod kierunkiem prof. Balzera przygotował też prawdopodobnie pierwszą rozprawę naukową, Starostwa w Halickiem w stosunku do starostwa lwowskiego w wiekach średnich, opublikowaną w 1914 r.[17]

W 1912 r. Ludwik Ehrlich był współzałożycielem oraz pierwszym redaktorem naczelnym (od marca do października) pionierskiego czasopisma młodzieży prawniczej – „Prawnik”, „miesięcznika wydawanego przez Bibliotekę Słuchaczów Prawa we Lwowie”[18]. Na jego łamach m.in. dokładnie relacjonował spotkania seminarium prof. Stanisława Starzyńskiego[19], zaś po wyjeździe ze Lwowa opisał pobyt w Oxfordzie i organizacje tamtejszego uniwersytetu[20]. Notabene, gdy w 1927 r. czasopismo „Prawnik” odtworzył Zenon Wachlowski (uczeń Stanisława Starzyńskiego i Ludwika Ehrlicha), artykuł inauguracyjny napisał Starzyński, a jeden z artykułów w pierwszym zeszycie – na temat ustroju imperium brytyjskiego w związku z konferencją imperialną z 1926 r. – Ludwik Ehrlich[21].

Wróćmy jednak do jesieni 1912 r., kiedy to Ludwik Ehrlich wyjechał ze Lwowa na studia uzupełniające na uniwersytecie w Halle (semestr zimowy)[22]. W semestrze letnim kontynuował je na uniwersytecie w Berlinie. Nie mamy informacji o aktywności seminaryjnej Ehrlicha na tych uczelniach, ale powszechnie wiadomo, że obydwie były ważnymi ośrodkami niemieckiej myśli prawniczej. Ludwik Ehrlich studiował prawo niemieckie państwowe – w Halle pod kierunkiem prof. Königa, a w Berlinie u prof. Gerharda Anschutza (1867–1948)[23]. W następnym roku przebywał już w Oksfordzie[24], gdzie przez kolejne trzy lata, do grudnia 1916 r. studiował w Exeter College, pracując pod kierunkiem prof. Pawła Winogradowa[25]. Wakacje – jak sam wspominał – spędzał w Londynie, gdzie pracował w British Museum i w Public Record Office (główne archiwum rządowe, dziś część The National Archives)[26]. W tym okresie, w 1915 r., wykładał w King’s College London – w ramach summer meeting. W grudniu uzyskał na Uniwersytecie Oksfordzkim dyplom Bachelor of Letters (bakałarz nauk wyzwolonych). Przez semestr letni 1915/1916 prowadził wykłady na temat historii Europy Środkowo-Wschodniej, w tym Polski i Czech w Exeter College[27]. Od 1914 r. publikował w języku angielskim. Pierwszą pracą była prawdopodobnie Poland, Prussia and Culture (1914). W 1916 r. wspólnie z prof. Winogradowem na zlecenie The Selden Society opracował Yearbooks of Edward II (t. 13)[28]. Wydał też kilka innych opracowań[29].

Jesienią 1916 r. Ludwik Ehrlich otrzymał propozycję wykładów w Stanach Zjednoczonych. Już w styczniu 1917 r. został wykładowcą nauk politycznych na Wydziale Nauk Politycznych Kalifornijskiego Uniwersytetu Stanowego w Berkeley (University of California). Na stanowisku tym pracował do 24 stycznia 1920 r.[30] Prowadził wykłady na temat prawa konstytucyjnego państw europejskich, polityki oraz stosunków międzynarodowych w Europie[31]. Wiele miejsca poświęcał Polsce. Już w pierwszym roku pobytu (1917) w kronice uniwersyteckiej opublikował artykuł Modern Poland. W tym czasie, 5 maja 1917 r. zmienił wyznanie – przyjmując chrzest w Kościele rzymskokatolickim[32].

W czasie pobytu w Anglii i w Stanach Zjednoczonych Ludwik Ehrlich zapewne stale korespondował z prof. Starzyńskim, który był przez cały czas promotorem jego kariery naukowej[33]. W latach 1919–1920 przeprowadził przewód habilitacyjny celem uzyskania prawa wykładania prawa politycznego, czyli prawa konstytucyjnego, na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Podstawą habilitacji była praca Petycja sprawiedliwości, będąca tłumaczeniem rozprawy Origins of the Petition of Right, ogłoszonej w 1915 r. w Oksfordzie[34]. Referat i ocenę prac habilitacyjnych powierzono prof. Starzyńskiemu[35]. Veniam legendi Ehrlich uzyskał na mocy uchwały Rady Wydziału Prawa z 19 czerwca 1920 r.[36], zatwierdzonej przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego 5 listopada 1920 r.[37]

Wkrótce Ludwik Ehrlich wrócił do Stanów Zjednoczonych i od 1 maja 1921 r. podjął pracę w Poselstwie Polskim w Waszyngtonie na stanowisku kierownika Biura Prasowego w Nowym Jorku[38]. Był nim do 30 kwietnia 1923 r.[39] Po zakończeniem misji otrzymał podziękowanie w imieniu Ministra Spraw Zagranicznych od posła RP w USA Władysława Wróblewskiego. Ten wybitny działacz państwowy (brat prof. Stanisława Wróblewskiego z UJ) napisał do Ehrlicha m.in.:

„Praca pana w biurze przyczyniła się niemało do rozszerzenia prawdy o Polsce, że w zdobywaniu dla Rzeczypospolitej należnego jej stanowiska w opinii amerykańskiej praca ta odgrywała w ostatnich dwóch latach doniosłą rolę i ułatwiała reprezentantom RP ich zadania”[40].

W tym czasie Ludwik Ehrlich władał biegle oprócz polskiego językami: angielskim, francuskim, niemieckim, włoskim i ruskim (ukraińskim)[41].

W czasie pobytu w USA, 3 lutego 1923 r. w katedrze św. Patryka w Nowym Jorku przy 5. Avenue Ludwik Ehrlich zawarł związek małżeński z Amerykanką Frances Thornton, urodzoną 8 sierpnia 1897 r., córką Charlesa Lawtona i Sary (Sarah) Chase. [42]. Wkrótce razem przyjechali do Polski, do Lwowa. Tam 18 kwietnia 1924 r. urodziła się im córka Konstancja Krystyna Thornton[43]. Cztery lata później, 12 grudnia 1928 r. na świat przyszedł Andrzej Lawton[44].

Już 26 września Rada Wydziału Prawa UJK poruczyła docentowi Ehrlichowi – jako zastępcy profesora – wykłady z prawa narodów po zmarłym w tym roku profesorze Piotrze Stebelskim[45].

Jeszcze w 1923 r. rozpoczęła się procedura zmierzająca do mianowania Ludwika Ehrlicha profesorem nadzwyczajnym. Zabiegał o to prof. Stanisław Starzyński, który napisał rekomendację w ogłoszonym konkursie. Bardzo dobrą opinię wystawili też prof. Antoni Peretiatkowicz z Poznania[46] i prof. Michał Rostworowski z Krakowa[47]. W końcu roku akademickiego, 28 lipca 1924 r. Ludwik Ehrlich mianowany został profesorem nadzwyczajnym prawa politycznego[48]. Wkrótce objął katedrę po profesorze Starzyńskim[49]. Nie ulega wątpliwości, że ustąpienie prof. Starzyńskiego z katedry było sposobem na zapewnienie odpowiedniego statusu uczniowi. W tamtym czasie katedra powiązana była z profesurą i nie było możliwości zajmowania tej samej katedry przez dwóch profesorów. Profesor równał się katedra (zwyczajna lub nadzwyczajna, w zależności od tego czy profesor zwyczajny, czy nadzwyczajny) i nie było łatwo ją uzyskać. Wielu uczonych w tamtym czasie pozostawało przez niemal całą swoją drogę dydaktyczną docentami: mogli prowadzić wykłady na danym wydziale, ale nie mieli etatu – czyli przyzwoitego profesorskiego wynagrodzenia. Starzyński ustąpił z katedry i tym samym umożliwił rozwój kariery uniwersyteckiej uczniowi. Sam wkrótce został profesorem honorowym, co utrzymywało jego związek z uniwersytetem.

Od początku Ludwik Ehrlich aktywnie działał w łonie uniwersytetu. Jako jedyny przedstawiciel Wydziału Prawa UJK 23 marca 1925 r. wszedł w skład uniwersyteckiej stałej komisji do spraw międzynarodowej współpracy intelektualnej[50]. Intensywnie pracował wówczas nad pionierskim podręcznikiem do prawa międzynarodowego publicznego, czyli do prawa narodów, jak wówczas je określano. Ukazał się on w 1927 r.[51] i miał świetne recenzje. Także nieco młodszy wychowanek Uniwersytetu Lwowskiego Hersch Lauterpacht, który w tym czasie był już uznanym w świecie znawcą prawa międzynarodowego, określił podręcznik Ludwika Ehrlicha jako znakomity[52].

W tym czasie, 1 czerwca 1927 r. Ludwik Ehrlich został sędzią ad hoc w Stałym Trybunale Sprawiedliwości Międzynarodowej w Hadze (dalej: STSM), działającym pod kuratelą Ligii Narodów, i był nim do 1928 r.[53] Brał udział m.in. w wydaniu wyroków o numerach 8, 11 i 13, czyli w sprawach: Niemiec przeciwko Polsce w odniesieniu do fabryki w Chorzowie (nr 8), Niemiec przeciwko Polsce w kwestii interpretacji wyroków nr 7 i 8 dotyczących Fabryki w Chorzowie (nr 11), Francji przeciwko Królestwu Serbów Chorwatów i Słoweńców dotyczącej pożyczek (nr 13). Przypomnieć wypada, że STSM rozpatrzył 66 spraw, wydał 32 wyroki oraz 27 opinii doradczych.

Od 1927 r. czyniono starania o przekształcenie katedry Ludwika Ehrlicha w zwyczajną. W czerwcu Ministerstwo WRiOP odmówiło, tłumacząc to brakiem w budżecie na rok akademicki 1927/1928[54]. W tej sprawie 16 września pisał z Paryża prof. Starzyński[55]. Wniosek o pilne mianowanie Ehrlicha profesorem zwyczajnym ponowiono 19 października 1928 r.[56] Ostatecznie postanowieniem Prezydenta RP z 7 czerwca 1929 r. Ludwik Ehrlich został mianowany profesorem zwyczajnym prawa narodów i ogólnej nauki o państwie[57].

Od końca lat 20. prof. Ehrlich był zaangażowany w prace nad utworzeniem przy Wydziale Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie specjalistycznych studiów uzupełniających. W efekcie od 1930 r. zostały uruchomione Studium Dyplomatyczne, autorskie dzieło Ludwika Ehrlicha, oraz Studium Ekonomiczno-Administracyjne i Studium Sądowe[58]. Studium Dyplomatycznemu uczony poświęcił znaczną część swoich wysiłków w kolejnych latach[59].

Prof. Ehrlich nie stronił też od pełnienia różnych funkcji uniwersyteckich. W latach 1924–1934 był delegatem Wydziału Prawa do Senatu Akademickiego, w latach 1934–1937 dziekanem Wydziału Prawa, a w latach 1937–1939 prodziekanem[60].

Ważnym dla Ehrlicha wydarzeniem było z pewnością nadanie mu 15 marca 1932 r. przez Exeter College Uniwersytetu w Oksfordzie dyplomu Doctor of Letters[61].

Aktywnie działał też na forum międzynarodowym. Wygłaszał gościnnie wykłady w Akademii Prawa Międzynarodowego w Hadze o interpretacji traktatów (1927–1928, 1962) oraz z prawa międzynarodowego na uniwersytetach w Pradze (1929), Jassach (1934), Londynie (1937). Był członkiem wielu towarzystw naukowych, m.in. Towarzystwa Naukowego we Lwowie; prezesem Centralnego Komitetu Polskich Instytucji Politycznych (1934–1937)[62]. Opublikował liczne cenne rozprawy naukowe, m.in. na temat Gdańska, osoby prawnej w prawie publicznej czy pozytywizmu w prawie międzynarodowym (zob. wykaz publikacji, s. 397–404).

Syn Andrzej wspomina, że Ehrlichowie rok akademicki spędzali we Lwowie, gdzie mieszkali w dużym pięciopokojowym mieszkaniu profesorskim na parterze kamienicy wybudowanej przez UJK dla swoich profesorów przy ul. Supińskiego 11a (dziś jest to ul. Kociubińskiego). Sąsiadami Ehrlichów byli m.in.: Taszyccy, Kulczyńscy i prof. Jakub Parnas (jak już wskazano, bliski krewny Ludwika). Do niedawna w dawnym mieszkaniu prof. Ehrlicha mieścił się wydział wizowy Konsulatu Polskiego we Lwowie. Latem rodzina przenosiła się do jednej z dwóch posiadłości – do Falejówki, gdzie Ehrlich posiadał dworek z parkiem oraz niewielki majątek, lub do Komańczy, gdzie znajdował się letniskowy duży drewniany dom wybudowany staraniem profesorowej. Andrzej Ehrlich wspomina, że wolał to drugie miejsce. Działka z domem znajdowała się w części Komańczy określanej jako Letnisko, w pobliżu klasztoru Nazaretanek, gdzie w latach 50. XX w. internowany był ks. prymas Stefan Wyszyński. Działkę prof. Ehrlich kupił za namową swojego ucznia, starosty lwowskiego Romualda Klimówa (potem Klimowieckiego), po wojnie wykładowcy na UW, sędziego wojskowego w okresie stalinowskim. Dom Ehrlichów w Komańczy przetrwał wojnę i został spalony tuż po niej przez bojówki Ukraińskiej Armii Powstańczej[63].

Jedną z ostatnich informacji w aktach osobowych Ludwika Ehrlicha w Państwowym Archiwum Obwodu Lwowskiego jest ta o wyjeździe do Warszawy 13 lutego 1939 r. „w sprawach rządowych”[64]. Jest też prośba do rektora UJK o zaświadczenie, że prof. Ludwik Ehrlich spełnił obowiązek udziału w pożyczce obrony przeciwlotniczej, celem wyjazdu zagranicznego w charakterze delegata Centralnego Komitetu Polskich Instytucji Politycznych na Konferencję Wyższych Studiów Międzynarodowych w Bergen. Podpisał się prezes Komitetu dr. Karol Bertoni[65]. Zgodę uzyskał i latem 1939 r. profesorstwo Ehrlichowie wyjechali do Bergen w Norwegii. Syn wspomina, że ojciec nie wierzył w rychły wybuch wojny. W sierpniu profesorowa wróciła do Polski i dotarła do Falejówki, gdzie przebywały dzieci – Andrzej i Krystyna. Prof. Ehrlich pozostał w Bergen i dopiero po wybuchu wojny przez Łotwę przedostał się do walczącej Polski. Jeszcze przed kapitulacją Lwowa był w mieście[66]. Stanisław Ostrowski – ostatni prezydent Lwowa – wspominał, że prof. Ludwik Ehrlich współpracował z Wojskiem Polskim w przygotowaniu warunków kapitulacji. Wśród owych warunków, które przedstawił Sowietom gen. Władysław Langner, były m.in.: utrzymanie autonomii władz miejskich, wolność wyznania i uszanowania kościołów, prawa zarządzania i utrzymywania szpitali, szkolnictwa, zakładów użyteczności publicznej, utrzymanie języka polskiego jako urzędowego i dodanie drugiego – ukraińskiego[67]. Jak powszechnie wiadomo, Sowieci mieli inne plany.

Korzystając z tego, że Sowieci początkowo zapowiadali uruchomienie we Lwowie drugiego, ukraińskiego uniwersytetu oraz rozpoczęcie zajęć na polskim, rektor UJK prof. Roman Longchamps de Bérier ogłosił 2 października 1939 r. zapisy na rok akademicki 1939/1940. Trzy dni później rozpoczęły się zajęcia – jeszcze według przedwojennych planów. Już 18 października odwołano polskiego rektora, a jego miejsce zajął młody działacz komunistyczny i tymczasowy komisarz polityczny Mychajło Marczenko. Rozpoczęło się stopniowe sowietyzowanie uczelni.

Od października do grudnia 1939 r. prof. Ludwik Ehrlich prowadził jeszcze wykłady z prawa narodów i prawa politycznego. Kierował też Studium Dyplomatycznym i do 5 grudnia pełnił – jak przed wojną – funkcję prodziekana Wydziału Prawa[68]. Słuchaczy było coraz mniej. Ubywali w niejasnych okolicznościach. Przed świętami Bożego Narodzenia zakończył się trymestr. Gdy w styczniu rozpoczynał się drugi semestr (nie trymestr), był to już inny wydział i inny uniwersytet. Zarządzeniem rektora Marczenki z 3 stycznia 1940 r. zwolniono większość pracowników naukowych i dydaktycznych Wydziału Prawa, w tym prof. Ludwika Ehrlicha. Zlikwidowano też większość katedr, pozostawiono jedynie sześć – jak na uczelniach („wuzach”) w Związku Sowieckim. Kadra w dużej mierze przyjechała ze wschodu, ale Katedrę Prawa Międzynarodowego powierzono na kilka miesięcy lwowskiemu adwokatowi i wychowankowi uniwersytetu Oleksandrowi Maritczakowi. W katedrze pozostali uczniowie prof. Ehrlicha: docent Zenon Wachlowski (jako docent) oraz jako laboranci: prof. Stanisław Hubert, doc. Kazimierz Grzybowski i mgr Wiktor Turek.

Od jesieni 1939 r. w nieustalonych okolicznościach znikali z dnia na dzień uczeni i studenci. Nasiliło się to na początku 1940 r., gdy przepadli bez wieści dwaj uczniowie prof. Ludwika Ehrlicha, znakomici uczeni, Zenon Wachlowski, znawca prawa ustrojowego porównawczego, oraz Władysław Mikuszewski, znawca problematyki sądownictwa międzynarodowego. Po kilku miesiącach zostali zamordowani w ramach zbrodni katyńskiej, jak tysiące innych przedstawicieli inteligencji polskiej, w tym kilkudziesięciu naukowców z Uniwersytetu Lwowskiego[69]. W czerwcu 1941 r. Sowieci aresztowali i rozstrzelali dr. Władysława Rębisza. Kazimierz Grzybowski i Wiktor Turek zostali aresztowani i wywiezieni w głąb Związku Sowieckiego, ale wojnę przeżyli. Do Polski jednak nigdy nie wrócili. Tylko kilku z przedwojennych uczniów prof. Ludwika Ehrlicha służyło po zakończeniu wojny nauce w Polsce – Stanisław Hubert, Lesław Adam i Kazimierz Hoffman (Kocot) we Wrocławiu, Stanisław Edward Nahlik w Krakowie.

Po usunięciu z uniwersytetu, widząc, co się we Lwowie dzieje, prof. Ehrlich nie zamierzał czekać. Syn Andrzej wspomniana, że na wiosnę 1940 r. przedostał się do Generalnego Gubernatorstwa i dotarł do rodziny w Falejówce[70]. Potwierdza to we wspomnieniach Hugo Steinhaus, nie podając jednak dokładnej daty[71].

Do wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w Falejówce było dość spokojnie. Czy w tym czasie prof. Ehrlich współpracował z podziemiem i na jakich zasadach, trudno ustalić. Syn wspomina, że na początku 1942 r. ojciec został poinformowany o grożącym mu aresztowaniu. Zasugerowano zmianę miejsca zamieszkania. Prof. Ehrlich wyjechał do znajomych na Zamojszczyznę. Dzieci wysłano do przyjaciół: Andrzeja do państwa Świerzawskich do Przemyśla, a Krysię do państwa Jezierskich w Warszawie. Andrzej wkrótce, dzięki staraniom dr. Karola Bertoniego (mieszkał w willi w Podkowie Leśnej), przeniesiony został do szkoły oo. Marianów na Bielanach w Warszawie. Niemcy przybyli do Falejówki i zastali profesorową. Według Andrzeja Ehrlicha matka zachowała amerykańskie obywatelstwo, dlatego aresztowano ją (właściwie internowano) i osadzono na Montelupich w Krakowie, ale nie poddano torturom. W więzieniu zaraziła się żółtaczką. Wówczas ją wypuszczono. Zamieszkała u przyjaciół w Sanoku – Gilewiczów, z zakazem opuszczania miasta. Tymczasem w Warszawie zgarnięto w łapance syna państwa Jezierskich, Krzysztofa, i córkę profesora Ehrlicha. Krzysztofa rozstrzelano wraz z liczną grupą warszawiaków, a Krysię wywieziono na Majdanek. Andrzej Ehrlich wspomina, że to dzięki zabiegom pana Jezierskiego, w tym łapówkom, udało się wydobyć siostrę z Majdanka.

Sierpień 1944 r. zastał rodzeństwo Ehrlichów w Warszawie. Andrzej walczył w powstaniu warszawskim w plutonie saperów Batalionu „Kiliński”, m.in. na słynnej barykadzie w Al. Jerozolimskich 17/22, gdzie w nocy z 12 na 13 sierpnia został ranny w lewe udo i trafił do szpitala. Po kapitulacji powstania wywieziono go do Stalagu nr XI-A (341) w Altengrabow (Altengrabow-Dörnitz), gdzie przebywał do 3 maja 1945 r.[72] Krysia wraz z koleżanką Marysią Jezierską były sanitariuszkami przy placu Teatralnym. Po powstaniu zostały wraz z Urszulankami wywiezione do Wrocławia, gdzie pomogły im niemieckie zakonnice.

Wróćmy jednak do prof. Ludwika Ehrlicha...

Po co pojechał na Zamojszczyznę? Czy tylko ukrywać się, czy może dokumentować niemieckie zbrodnie? Może z jakąś misją, o której nie mówił nawet rodzinie w komunistycznej Polsce. Tylko szczątków informacji dostarczają wspomnienia i opracowania, w tym o działalności AK na Zamojszczyźnie. Otwarte pozostaje pytanie, dlaczego prof. Ehrlich został aresztowany i w jakich okolicznościach? Stanisław Salmonowicz napisał: „podobno w polskim Londynie ceniono anglosaskie koneksje naukowe Ehrlicha, które mogły być bardzo przydatne podczas rokowań pokojowych”. Autor ten wspomina: „Istniał ponoć nawet projekt przerzucenia go do Londynu, ale ówcześnie było to mało realne. Prawdopodobnie pisywał na zamówienie Delegatury Rządu RP jakieś opinie prawne”[73].

Badacze dziejów AK wskazują, że rola prof. Ehrlicha w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego była istotna[74]. Ponoć, jako „Farley” (pseudonim nawiązywał do zmarłego w 1918 r. arcybiskupa Nowego Jorku Johna Murphy’ego Farleya), kierował Biurem Informacji i Propagandy AK na Zamojszczyźnie. Używał też pseudonimu „Smarzewski”. Brak jednak dokładniejszych informacji. W literaturze można znaleźć, że przez pewien czas ukrywał się w posiadłości w Ulanowie u Piotra Czartoryskiego, który związany był z przedwojennym Stronnictwem Narodowym i z NSZ[75].

Jadwiga Ziębińska ze Zwierzyńca na łamach „Przekroju” napisała, że w 1943 r. przez kilka miesięcy przed aresztowaniem prof. Ludwik Ehrlich mieszkał w Hucie Krzeszowskiej u nadleśniczego Bolesława Usowa ps. „Konar”. Według jej relacji w domu nadleśniczego prowadzony był nasłuch radiowy. Niemcy zlokalizowali miejsce i aresztowali prof. Ehrlicha, nadleśniczego oraz Walentego Usowa ps. „Piotr”[76]. Przewieziono ich do więzienia w Biłgoraju. Dokładne okoliczności aresztowania nie są znane. Stanisław Salmonowicz przekazał wersję mało wiarygodną, jakoby profesor aresztowany został przez swoją wyjątkową niefrasobliwość. Ehrlich był wrażliwy na punkcie swojego pochodzenia żydowskiego i z pewnością na pytanie niemieckich urzędników/leśników: – Bist du Jude? – nie odpowiedziałby: – Ja!, jak sugeruje Salmonowicz[77].

Z opowieści, które zasłyszał przed laty syn Andrzej, wynika, że wprawdzie prof. Ehrlich nie został przez Niemców rozpoznany, ale uznano go za kogoś ważnego i poddano przesłuchaniom oraz towarzyszącym im torturom.

O akcji uwolnienia prof. Ehrlicha z biłgorajskiego więzienia zachowało się kilka relacji. Cenne są wspomnienia dowódcy akcji Tadeusza Sztumberk-Rychtera[78], ale także głosy w odpowiedzi na artykuły Jerzego Pelc-Piastowskiego, które ukazały się na łamach „Przekroju”[79]. Apel do czytelników spowodował, że odezwali się uczestnicy akcji z oddziału ppor. Tadeusza Kuncewicza ps. „Podkowa”. Według nich akcja została przeprowadzona w trybie alarmowym – do ostatniej chwili nikt nie znał jej celu ani charakteru. Gdy oddział „Podkowy” pod dowództwem jego zastępcy ppor. Adama Piotrowskiego dotarł w rejon Rap, czyli w rejon koncentracji, znajdował się tam już oddział por. Adama Haniewicza „Woyny” oraz kapitan Tadeusz Sztumberk-Rychter „Żegota”, który jako zastępca dowódcy 9 pp AK objął dowództwo nad całą akcją. Początkowo rozważano różne scenariusze. Wysłano zwiadowców, aby ocenić siły niemieckie w Biłgoraju i możliwość ich wsparcia przez Niemców z sąsiednich miejscowości. Gdy do miejsca koncentracji przybył oddział ppor. Jana Turowskiego „Norberta”, zdecydowano się na rozbicie więzienia. Decyzja zapadła 24 września 1943 r. ok. 17.30. Bramę więzienia miał wysadzić pocisk artyleryjski, ale nie eksplodował. Trzeba było użyć drabin. Według uczestników kpt. „Żegota” podejmował sprawnie (z powodu braku czasu) decyzje, które były też ryzykowne. Garnizon niemiecki w Biłgoraju był zaskoczony. Niemcy obawiali się akcji w nocy, dlatego też całą operację przeprowadzono bez strat własnych[80].

Oto relacja oparta na wspomnieniach dowódcy:

„Po 25 minutach od rozpoczęcia akcji więzienie zostaje opanowane. Kpt. Żegota jest właśnie przed bramą, gdy jej podwoje otwierają się z hasłem i na zewnątrz wybiega tłum aresztowanych, przerażony, zaszokowany, jeszcze nieumiejący cieszyć się wolnością, jeszcze niepewny o swój los. Niektórzy stają na widok polskiego kapitana w mundurze z pistoletem w ręku, widocznego w pełnym świetle rakiet. Tłum się ucisza, uspokaja. I wtedy kpt. Żegota woła:

Profesor Ehrlich jest?

Jest, jest – odpowiada jakiś głos i masywna sylwetka profesora staje przed kapitanem.

Jestem Ehrlich, kto mnie wołał?

Żegota salutuje i mówi wolno, żeby przekrzyczeć serię wystrzałów.

Kapitan Żegota. Wczoraj otrzymałem rozkaz odbicia pana profesora, cieszę się, że nam się udało...”[81]

W akcji uwolniono 78 więźniów, w tym 6 kobiet[82].

Prof. Ehrlich był „skuty boleśnie kajdankami”, z których uwolniony został dopiero po tzw. odskoczeniu do gajówki Halacin (w okolicy Górecka). Kajdanki przepiłowali pilnikiem dowódca grupy warszawskiej Wincenty Lampert „Wichura” oraz wspomniany ppor. Piotrowski. Stan prof. Ehrlicha był opłakany: „Ręce, nogi opuchnięte. Na całym ciele siniaki i widoczne pręgi po biciu na plecach i piersiach. Byliśmy pełni podziwu, że ten niemłody już mężczyzna przetrzymał to wszystko i nie załamał się”. Wieczorem został pod silną eskortą odwieziony do nadleśnictwa Ponasówka (koło Zwierzyńca), do nadleśniczego Czesława Bończy ps. „Pióro”, gdzie dochodził do siebie – ponoć początkowo ukryty w pomieszczeniu za podwójną ścianą w stodole. Po tygodniu został odwieziony do oddziału „Podkowy”, gdzie prowadził szkolenia z prawa i nasłuch radiowy, a po kilku kolejnych tygodniach przeniesiono go na teren oddziału „Ciąga” do Bończy, gdzie – w lepszych warunkach – przebywał do wkroczenia Sowietów[83]. Oddział Józefa Śmiecha „Ciąga” walczył potem w rejonie Izbicy i Skierbieszowa.

Tadeusz Sztumberk-Rychter wspominał:

„Po Biłgoraju „kompania warszawska” przeżywała okres, który można by nazwać partyzantką intelektualną. Wieczorami przy ognisku trwały niekończące się dyskusje pomiędzy prof. Ehrlichem, dziekanem tyszowieckim ks. kanonikiem „Skowronkiem”, doktorem prawa i teologii, którą ukończył w Rzymie, a zmuszonym do schronienia się w oddziałach przed prześladującymi go Niemcami, i dr. Ałapinem, pchor. „Kwiatkowskim”, lekarzem oddziału. Dyskutowano zarówno o zagadnieniach ustrojowych, jak i wszelkich innych, nie wyłączając historii sztuki, co na tle partyzanckiego obozu miało szczególny posmak. Oprócz trzech wymienionych do dyskusji włączali się również inni i ognisko zawsze było otoczone zwartym kołem, nieraz aż do świtu, kiedy tubalny głos por. „Rafała Sęka” rozpędzał wszystkich do spania.

Prof. Ehrlich wygłosił dla wszystkich żołnierzy kilka popularnych wykładów z dziedziny prawa międzynarodowego i zagadnień konstytucyjnych. Warto było widzieć profesora, gdy przechadzając się tam i z powrotem, mówił 40 minut do nieprzygotowanych, lecz wdzięcznych słuchaczy”[84].

Adam Piotrowski, Marian Krzewski i Tadeusz Kuncewicz wskazywali, że akcja na więzienie w Biłgoraju „przeprowadzona została przede wszystkim ze względu na konieczność uwolnienia przypadkowo aresztowanego prof. Ehrlicha – członka AK i członka delegatury rządu emigracyjnego na kraj”[85]. Informacja o tym, że prof. Ehrlich był delegatem (lub członkiem delegacji) rządu emigracyjnego pojawia się w większości wspomnień z akcji w Biłgoraju. Są to relacje żołnierzy, więc można na ich podstawie jedynie wnioskować, że tak prof. Ehrlich był postrzegany. Nie ulega jednak wątpliwości, że jego znaczenie dla Polskiego Państwa Podziemnego musiało być duże, albo – nieco przekornie – przyjaciele sprzed wojny, którzy odgrywali istotną rolę w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego, postanowili mu pomóc.

Wraz z prof. Ehrlichem oraz Bolesławem i Walentym Usowami uwolniono kilkudziesięciu więźniów. Wielu walczyło potem w oddziale „Ojca Jana”. Kapitan Tadeusz Sztumberk-Rychter (1907–1972) ps. „Miłosz”, „Tadeusz”, „Żegota”, potem był dowódcą 27. Dywizji Wołyńskiej AK[86]. Uwolnienie prof. Ehrlicha po latach opisał we wspomnieniach. Inaczej – bez patosu, ale być może ze zbytnim krytycyzmem – akcję przedstawił prof. Salmonowicz, który o niej słyszał[87].

Pytań o rolę Ludwika Ehrlicha w okresie okupacji niemieckiej jest wiele. Według niektórych relacji, w latach 1943–1944 profesor współpracował nie tylko z BIP AK, lecz także z Radą Pomocy Żydom „Żegota”.

Gdy Sowieci zajęli wschodnią część Polski, Ludwik Ehrlich przebywał na Zamojszczyźnie i na Lubelszczyźnie. Syn wspomina, że przez pewien czas ojciec mieszkał w Lublinie. Wiosną 1945 r. znalazł się w Krakowie. Już razem z żoną zamieszkali na krótko w Falejówce, ale życie ich zaczęło się koncentrować w Krakowie. Wkrótce majątek w Falejówce przejęło państwo. Dwór, co prawda, zachował się do dziś, ale w opłakanym stanie.

W maju 1945 r. Andrzej Ehrlich wrócił ze stalagu i skontaktował się listownie z mieszkającym w Podkowie Leśnej dr. Bertonim, który poinformował go, że ojciec wyjechał do Krakowa. Tam się spotkali. Prof. Ehrlich otrzymał propozycję pracy na uniwersytecie i przydział mieszkania na ul. Szlak.

Rola dr. Karola Bertoniego w Polskim Państwie Podziemnym i jego relacje z prof. Ludwikiem Ehrlichem pozostają kolejną zagadką, która zapewne w przyszłości zostanie rozwiązana, choćby częściowo. Ten wybitny dyplomata (współtwórca polskiego MSZ w II RP) i człowiek o ważnej pozycji w strukturze państwa tak przed 1939 r., jak i – prawdopodobnie – w okresie okupacji, opuścił Polskę (wraz z rodziną) w niejasnych okolicznościach, jeszcze zanim ostatecznie zapanował komunizm, być może ok. 1946 r. Potem mieszkał w Rio de Janeiro, gdzie zmarł w 1967 r.

W literaturze wspomina się, że Ludwik Ehrlich opracował doktrynę dotyczącą odpowiedzialności hitlerowców za zbrodnie na terytorium okupowanej Polski opartą na założeniu, że wybuch wojny miał charakter nielegalny[88]. Wiąże się to z tym, że profesor był kilkakrotnie biegłym w procesach niemieckich zbrodniarzy wojennych, m.in. Arthura Greisera i Amona Götha, personelu Auschwitz i Alberta Forstera.

W krakowskim procesie „potwora z obozu w Płaszowie” Amona Götha przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, 27 sierpnia – 5 września 1946 r., prof. Ludwik Ehrlich był biegłym, który jednoznacznie wypowiadał się w kwestii m.in. właściwości polskiego sądu[89].

Proces Arthura Greisera, namiestnika Rzeszy w Kraju Warty, a wcześniej prezydenta Senatu Wolnego Miasta Gdańsk, zbrodniarza wojennego, odbywał się przed Najwyższym Trybunałem Narodowym od 21 czerwca do 7 lipca 1946 r. w Auli Uniwersytetu Poznańskiego. Trybunałowi przewodniczył sędzia Sądu Najwyższego prof. Emil Stanisław Rappaport. Oskarżali Jerzy Sawicki i Mieczysław Siewierski, a obrońcami byli adwokaci Stanisław Hejmowski i Jan Kręglewski[90]. Prof. Ludwik Ehrlich uczestniczył w charakterze eksperta, obok prof. Antoniego Peretiatkowicza, prof. Edwarda Taylora, dr. Karola Mariana Pospieszalskiego (z Instytutu Zachodniego), dr. Wacława Jastrzębowskiego (z Akademii Handlowej w Warszawie) i dr. Janusza Deresiewicza (znawcy niemieckiej gospodarki)[91]. Przemawiał w sesji popołudniowej w czwartym dniu procesu, przybliżając zagadnienie łamania umów międzynarodowych przez III Rzeszę. W tej kwestii wypowiedział się też prof. Peretiatkowicz[92]. O wojnie i okupacji Polski Ehrlich powiedział m.in.:

„[...] nie była w rozumieniu prawa międzynarodowego wojną, a najazdem przestępnym na obszar sąsiedniego państwa i złamaniem paktu o nieagresji. W związku z powyższym i okupacja nie była okupacją w prawnym tego słowa znaczeniu, ale bezprawnym zawładnięciem cudzym obszarem drogą gwałtu i przymusu”[93].

Pierwszy proces oświęcimski przed polskim Najwyższym Trybunałem Narodowym toczył się w Krakowie 24 listopada – 22 grudnia 1947 r. Z kolei proces gauleitera Gdańska Alberta Forstera, też przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, odbywał się w Gdańsku od 5 do 29 kwietnia 1948 r.[94] Obrońcami z urzędu Forstera byli gdańscy adwokaci Bolesław Wiącek, pochodzenia żydowskiego, oraz Tadeusz Kuligowski. Trybunałowi przewodniczył sędzia dr Stanisław Rybczyński. W literaturze nie wspomina się o udziale prof. Ehrlicha[95].

W 1945 r. Ludwik Ehrlich został profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierownikiem Katedry Prawa Międzynarodowego Publicznego i dyrektorem Szkoły Nauk Politycznych Wydziału Prawa i Administracji tej uczelni. W 1947 r. stał się członkiem Polskiej Akademii Umiejętności. W literaturze pojawia się informacja, że reprezentował Uniwersytet Jagielloński w staraniach o uzyskanie spadku po Ignacym Janie Paderewskim po ujawnieniu testamentu w 1949 r.[96] Brak szczegółowszych danych na ten temat.

Krakowski okres prof. Ehrlicha nie był łatwy. Profesorów z przedwojennego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, notabene w wielu dziedzinach wówczas bezkonkurencyjnego, nie powitano w Krakowie tak, jak na to zasługiwali. Swoista zawiść wyczuwana jest np. we wspomnieniach Stefana Grzybowskiego[97]. Także Stanisław Salmonowicz wspomina o trudnościach w zaklimatyzowaniu się lwowskich uczonych i nieufności wobec nich krakowskich kolegów; dodaje, że w okresie jego studiów, czyli w latach 1950–1954, Ludwik Ehrlich należał do najwybitniejszych profesorów Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego[98]. Nie był natomiast człowiekiem łatwym we współpracy. Potwierdzają to we wspomnieniach studenci ze Lwowa i z Krakowa. Stanisław Salmonowicz tak zapamiętał swojego profesora:

„[...] reprezentował na UJ tradycje lwowskie, czyli przekonanie, że profesor jest bogiem, asystenci niczym. Bardzo silny, wysoki i barczysty, z wiekiem tylko nieco przygarbiony, charakteryzował się szczególnym grymasem twarzy. Mówił przez zęby z pewnym wysiłkiem, co wedle ówczesnych legend studenckich, których nie miałem okazji weryfikować, stanowiło rezultat zmiennych losów tego asystenta sportowca na uniwersytetach anglosaskich. Był podobno bokserem i z tych lat pozostała mu sztuczna szczęka powodująca osobliwy, przedrzeźniany przez studentów, sposób mówienia. W chwilach wzburzenia lub gniewu, co zdarzało się dość łatwo, „szczęka mu latała” i z trudem rozumiało się to, co mówił. [...] Ludwik Ehrlich był nieznośny dla otoczenia, stanowił postrach studentów i asystentów, a nieraz i kolegów w Radzie Wydziału”[99].

Dalej Salmonowicz podkreśla jednak, że profesor przez pierwsze lata wykładał prawo międzynarodowe według swojego podręcznika, tak jakby się nic w kraju nie zmieniło, i dodaje:

„Był cierpliwym pedagogiem, podobnie jak prof. Osuchowski, przywiązującym duża wagę do właściwego rozumienia wykładu przez audytorium. Generalnie był pedantem i ogromnym formalistą”[100].

W latach 50. prof. Ehrlich padł ofiarą represji stalinowskich. To, że był człowiekiem bardzo religijnym, niejednokrotnie przyczyniało się do konfliktów z władzą, a w konsekwencji utraty bądź odmowy uzyskania stanowiska, tytułu czy wsparcia. Brał udział pielgrzymce prawników na Jasną Górę, co – jak wspomina syn Andrzej – kosztowało go członkostwo Polskiej Akademii Nauk. W następnych latach unikał angażowania się politycznego[101]. Przyjaźnił się z wieloma hierarchami Kościoła katolickiego. Szczególnie bliska była jego przyjaźń z bp. Karolem Wojtyłą – być może po trosze za sprawą córki Krysi, która wstąpiła do Zakonu Sióstr Urszulanek, została doktorem teologii i współpracowała z późniejszym papieżem już w Krakowie.

W 1948 r. usunięto z UJ wielu uczonych, szczególnie młodej kadry – tzw. niepewnych, m.in. ucznia prof. Ehrlicha, dr. Ryszarda Wolaka[102]. Na początku lat 50. represje dotknęły bezpośrednio prof. Ehrlicha. W 1953 r. odsunięto go od dydaktyki – jako profesora „reakcyjnego”. Na jego miejsce sprowadzono z Warszawy docenta Marka Korowicza, jak pisze Salmonowicz, „wschodzącą gwiazdę marksistowskiej nauki prawa międzynarodowego”[103]. Wydaje się to krzywdzące, gdyż Marek Korowicz był przed wojną cenionym znawcą prawa międzynarodowego i stosunków międzynarodowych. Był też bratem profesora i rektora Akademii Handlu Zagranicznego we Lwowie Henryka Korowicza, zamordowanego w lipcu 1941 r. W Krakowie nie zagrzał miejsca. Wykorzystując fakt delegowania przez rząd PRL na Zgromadzenie Ogólne ONZ w Nowym Jorku w 1953 r., poprosił tam o azyl (korzystając z pomocy Stefana Korbońskiego). W 1955 r. w Londynie opublikował książkę Polska pod sowieckim jarzmem[104]. Realne zawieszenie wykładów prof. Ehrlicha trwało więc niedługo.

Po polskim Październiku 1956 r. prof. Ehrlich stał się nieco bardziej aktywny. Jego syn pamięta, że ojciec działał w utworzonym w 1957 r. Towarzystwie Rozwoju Ziem Zachodnich i był nawet członkiem prezydium. Stanowiło to swego rodzaju kontynuację działalności z okresu II RP na rzecz polskości Śląska. Jeszcze w ostatnich latach życia udzielał się w TRZZ, np. 10 maja 1967 r. z okazji X Tygodnia Ziem Zachodnich i Północnych wygłosił wykład Suwerenność Polski na Ziemiach Zachodnich i Północnych[105]. Napisał też przedmowę do wydanej w 1968 r. przez Instytut Śląski w Opolu i Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce książki Dachau 1933–1945[106]. Dodać należy, że był członkiem Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce[107]. Brał udział w sesji naukowej „Rządy hitlerowskie w Krakowie”, która odbyła się 24 marca 1965 r.[108]

Nie ulega wątpliwości, że prof. Ehrlich był pod stałą obserwacją komunistycznych służb specjalnych. Pilnie śledzony przez funkcjonariuszy SB był jeszcze w latach 60.[109], chociaż w 1961 r. przeszedł na emeryturę[110].

W ostatnich latach aktywności na Uniwersytecie, a także na emeryturze prof. Ehrlich zagłębił się w badania nad dokonaniami polskich prawników i myślicieli. Odkrył dla nauki polskiej i światowej, a także spopularyzował polską szkołę prawa międzynarodowego i praw natury w XV w., której głównymi przedstawicielami byli Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza[111]. Dokonania prof. Ehrlicha na tym polu stanowią trwały wkład w badania naukowe. Zarówno dzieła Pawła Włodkowica, jak i opracowania prof. Ehrlicha do dziś są wznawiane i analizowane. W 2017 r. książka Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza (1954) została wznowiona przez Narodowe Centrum Kultury.

Profesor Ludwik Ehrlich pracował naukowo niemal do końca. W maju 1968 r. wyszedł z Biblioteki Jagiellońskiej... Był zamyślony. Nie zauważył nadjeżdżającego motocykla i wszedł prosto pod koła. Bardzo ucierpiał, miał liczne urazy i złamania. Ostatnie miesiące życia spędził w szpitalu w Krakowie, gdzie też zmarł 31 października 1968 r.[112] Został pochowany na Cmentarzu Rakowickim. Uroczystościom pogrzebowym, w których wzięli przedstawiciele nauki i krakowianie, ale także kombatanci, przewodniczył metropolita krakowski Karol Wojtyła. Profesor pozostawił córkę Krystynę, syna Andrzeja, cenionego tłumacza literatury angielskiej oraz małżonkę, która zmarła 10 października 1990 r. i spoczęła obok męża. W grudniu 2006 r. w tym samym grobowcu spoczęła córka profesora – Emilia Ehrlich OSU, czyli Krystyna.

*

Prof. Ludwik Ehrlich nie był osobą łatwą. Był pryncypialny, zasadniczy. Dużo wymagał od innych, ale przede wszystkim od siebie. Przez trzy lata kierował Wydziałem Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza – najlepszym w kraju. Utworzył Studium Dyplomatyczne przy Wydziale i przez ponad dziewięć lat nim kierował. Dbał o poziom naukowy Studium i Wydziału, dbał o swoich uczniów. Miał niebagatelne zasługi w służbie Polsce, polskiej nauce i kulturze. Wydaje się, że chociaż coraz więcej wiemy o Ludwiku Ehrlichu, to ciągle go nie poznaliśmy. Pozostaje dla nas tajemnicą zarówno jako twórca i dyrektor wspomnianego Studium Dyplomatycznego, jak i jako konspirator w strukturze Polskiego Państwa Podziemnego. Badań wymaga także okres amerykański Ludwika Ehrlicha, jego liczne kontakty międzynarodowe, ale też jego koncepcja odpowiedzialności za najcięższe zbrodnie popełnione podczas II wojny światowej. Miejmy nadzieję, że życie i dokonania profesora zostaną w nieodległej przyszłości naświetlone w sposób możliwie pełny.

MICHAŁ KOWALSKI

WIELKI NIEOBECNY
– LUDWIK EHRLICH I POWRÓT DO LWOWA
PHILIPPE’A SANDSA

Wprowadzenie

Książka Philippe’a Sandsa East West Street. On the Origins of „Genocide” and „Crimes Against Humanity”, która ukazała się w 2016 r., zyskała światowy rozgłos i uwagę, które rzadko są udziałem książek dotyczących prawa międzynarodowego. Stała się też prawdziwym bestsellerem tłumaczonym na liczne języki. Co znamienne, wzbudziła zainteresowanie daleko wykraczające poza środowisko prawników międzynarodowych. Taki był zresztą cel Philippe’a Sandsa, profesora prawa międzynarodowego w University College London i cenionego praktyka specjalizującego się w postępowaniach międzynarodowych, ale też felietonisty brytyjskiego „Guardiana” i znanego popularyzatora prawa. Jak sam mówi w licznych wystąpieniach promujących książkę, w pewnym momencie swojej kariery prawniczej uznał, że warto poświęcić aktywność czysto naukową na rzecz przybliżania prawa międzynarodowego i prób przekonania szerszego grona odbiorców o wadze i całkiem realnym wpływie tej – często niedocenianej – dziedziny na stosunki międzynarodowe i codzienną rzeczywistość. Taki charakter ma właśnie książka Powrót do Lwowa: o genezie „ludobójstwa” i „zbrodni przeciwko ludzkości”[1], której polskie tłumaczenie, pod tak właśnie zmienionym w stosunku do oryginału tytułem, ukazało się w 2018 r.

Za sukcesem książki Philippe’a Sandsa stoi niewątpliwie splot kilku czynników. Autor w bardzo przystępny sposób tłumaczy genezę i istotę międzynarodowoprawnych pojęć ludobójstwa i zbrodni przeciwko ludzkości, ale równocześnie czyni to w sposób, który jest inspirujący i w części także nowatorski dla specjalistów z dziedziny – będzie jeszcze o tym mowa poniżej. Równocześnie ukazuje niebywały fakt, że dwa kluczowe dla współczesnego prawa międzynarodowego pojęcia zostały zaproponowane przez dwóch wybitnych prawników żydowskiego pochodzenia, Herscha Lauterpachta i Rafała Lemkina. Obaj związani byli z tym samym Wydziałem Prawa lwowskiego uniwersytetu, a ich losy przeplatały się mniej lub bardziej dosłownie, aby zaprowadzić ich na salę sądową procesu norymberskiego jako członków delegacji – odpowiednio – brytyjskiej i amerykańskiej. W książce są też dwaj inni ważni bohaterowie. Dziadek autora, Leon Buchholz, urodzony we Lwowie w 1904 r., którego niezwykłą historię oraz losy jego żony i córki, czyli swojej babki i matki, Philippe Sands odkrywa z detektywistyczną determinacją. Jest też wreszcie jeszcze jeden prawnik, w postaci okrytego ponurą sławą szefa Generalnego Gubernatorstwa Hansa Franka, który prowokuje Philippe’a Sandsa do zadawania pytań – bo nie do dawania odpowiedzi – o genezę zła. Niebywałe nieraz przenikanie się losów tych czterech postaci wobec grozy Holokaustu czyni lekturę książki Philippe’a Sandsa – napisanej z dużą literacką klasą – prawdziwą intelektualną ucztą.

Dla polskiego czytelnika obeznanego z problematyką prawa międzynarodowego niezwykle interesujące jest ukazanie lwowskiej genezy prawniczych karier Herscha Lauterpachta i Rafała Lemkina, wpisanych w początki ich uniwersyteckiej edukacji. Jest w istocie fascynujące, że umysły, które dały początek tak ważnym i powiązanym terminom prawnym, jak ludobójstwo i zbrodnie przeciwko ludzkości, kształtowały się w tym samym środowisku intelektualnym, ale też społecznym. Trzeba przyznać, że Sands z wyczuciem i bez uproszczonych schematów i stereotypów przedstawia postawy tych dwóch prawników żydowskiego pochodzenia na tle mozaiki etnicznych, społecznych i intelektualnych zapętleń Lwowa pierwszej połowy XX w.

Swoistym bohaterem książki Philippe’a Sandsa jest też lwowski uniwersytet, a zwłaszcza jego Wydział Prawa, którego losy oddają burzliwe dzieje samego miasta. W okresie międzywojennym był to niewątpliwie jeden z najważniejszych wydziałów prawa na uniwersytetach odrodzonej Rzeczypospolitej[2]. Jego wielki potencjał intelektualny oddają nazwiska profesorów – Romana Longchamps de Bérier, Juliusza Makarewicza, Maurycego Allerhanda czy Kazimierza Przybyłowskiego, aby ograniczyć się tylko do kilku nazwisk z wielu możliwych. Wśród wybitnych osobowości lwowskiego Wydziału Prawa nie sposób pominąć także wybitnego prawnika międzynarodowego Ludwika Ehrlicha, którego losy musiały się przeplatać z losami Herscha Lauterpachta i Rafała Lemkina. Tymczasem na kartach opracowania Philippe’a Sandsa Ludwik Ehrlich prawie się nie pojawia – wymieniony został jedynie dwukrotnie i tylko raz z nazwiska[3]. Z tego powodu jest on niestety wielkim nieobecnym tej wybitnej książki. Okoliczność ta prowokuje do kilku przemyśleń, które przedstawione są w niniejszym tekście.

Powrót do Lwowa: Hersch Lauterpacht i Rafał Lemkin

Dla prawnika międzynarodowego czytającego książkę Philippe’a Sandsa niewątpliwie najbardziej interesujące jest wyraźne ukazanie, że dwa tak znaczące międzynarodowoprawne terminy, jak zbrodnie przeciwko ludzkości i ludobójstwo, powstały dzięki dwóm prawnikom studiującym na tym samym Wydziale Prawa lwowskiego uniwersytetu. Niby wszyscy o tym wiedzieliśmy, ale dopiero angielski autor uzmysłowił nam tę fascynującą, a przecież przeoczoną dotąd, koincydencję – a może jednak nieprzypadkową zbieżność. Dla polskiego czytelnika lektura książki Philippe’a Sandsa jest więc także powrotem do Lwowa w tym sensie, że skłania do ponownej refleksji nad intelektualnym klimatem lwowskiego Wydziału Prawa i nad jego mniej lub bardziej bezpośrednim wpływem na życie społeczne międzywojennej Polski, ale także – jak widać – na przyszły kształt prawa międzynarodowego.

Hersch Lauterpacht studiował prawo we Lwowie w latach 1915–1919, lecz postanowił opuścić miasto, które w sposób gwałtowny – o czym świadczy także pogrom Żydów w listopadzie 1918 r., co dla Lauterpachta, będącego wówczas działaczem syjonistycznym, musiało mieć szczególne znaczenia – stawał się częścią odrodzonej Rzeczypospolitej. Latem 1919 r. wyjechał do Wiednia[4]. Jego dalsza, pełna sukcesów, kariera prawnicza jest doskonale znana. Studia na Uniwersytecie Wiedeńskim u Hansa Kelsena i uzyskany tam doktorat z nauk politycznych, głośny doktorat z prawa – Private Law Sources and Analogies of International Law – uzyskany na London School of Economics w 1925 r. i opublikowany dwa lata później, wreszcie profesura na Uniwersytecie w Cambridge i – uznawany za najbardziej prestiżowe zajęcie, jakie prawnik międzynarodowy może wykonywać – urząd sędziego Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, sprawowany od roku 1955 do śmierci w 1960. Przede wszystkim jednak to wielki dorobek naukowy Herscha Lauterpachta czyni go jednym z największych prawników międzynarodowych XX w. Takie monografie, jak wspomniany wyżej doktorat, czy inne, na przykład The Function of Law in the International Community (Oxford 1933), a także wydane już po II wojnie światowej Recognition in International Law (Cambridge 1947) i The Development of International Law by the International Court (London 1958) na stałe weszły do kanonu doktryny prawa międzynarodowego i nadal stanowią punkt odniesienia dla współczesnych badaczy.

Natomiast Rafał Lemkin, młodszy od Lauterpachta o trzy lata, studiował na lwowskim Wydziale Prawa od roku 1921 do 1926. Philippe Sands, powołując się na Marka Kornata, podaje też mało znaną okoliczność, że Lemkin studia prawnicze rozpoczął w 1919 r. na Uniwersytecie Jagiellońskim, ale na skutek zawinionych przez siebie nieścisłości dotyczących wymaganych informacji o służbie wojskowej został z uczelni wydalony[5]. Po skończeniu studiów we Lwowie i uzyskaniu tam stopnia doktora nauk prawnych, do wybuchu II wojny światowej pracował na wielu stanowiskach w polskim wymiarze sprawiedliwości, głównie w Warszawie. Zajmował się przede wszystkim prawem karnym, zarówno jako prokurator, jak i podejmując na tym polu działalność naukową, także międzynarodową. Reprezentował polskie środowisko naukowe na międzynarodowych karnistycznych konferencjach naukowych[6]. Po wybuchu wojny przedostał się do Szwecji, a następnie do Stanów Zjednoczonych, gdzie w 1944 r. opublikował fundamentalną pracę Axis Rule in Occupied Europe: Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposal for Redress[7]. W pracy tej, wychodząc z założenia, że „nowe koncepcje wymagają nowych pojęć”[8], sformułował nowe pojęcie prawne: ludobójstwa. Rafał Lemkin jest uważany za jednego z głównych inspiratorów i twórców Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, która została przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych 9 grudnia 1948 r.[9] Zmarł jednak w zapomnieniu i niedostatku w 1959 r. Jak trafnie napisał Roman Kuźniar: „historia życia Rafała Lemkina jest historią światowego sukcesu i osobistego dramatu”[10].

Hersch Lauterpacht i Rafał Lemkin nigdy nie spotkali się we Lwowie. Mimo podjętych wysiłków Philippe’owi Sandsowi nie udało się ustalić, czy do takiego spotkania doszło w Norymberdze podczas procesu przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym (MTW). Hersch Lauterpacht był członkiem i ważnym ekspertem delegacji brytyjskiej. Rafał Lemkin był natomiast ekspertem delegacji amerykańskiej, w której jednak musiał walczyć o swoją pozycję i usilnie dążył do nadania w tym procesie jak największej wagi pojęciu ludobójstwa. To udało się w ograniczonym zakresie, gdyż do Statutu MTW pojęcia tego nie wprowadzono i w konsekwencji nie znalazło się ono także w wyroku i jego uzasadnieniu. Posłużono się nim jednak w oskarżeniu i w niektórych wystąpieniach prokuratorskich oraz w wystąpieniach obrońców. Pojęcie ludobójstwa miało dopiero nabrać większego znaczenia i na stałe wejść do podstaw prawa międzynarodowego w związku z pracami nad poświęconą mu konwencją, która została przyjęta w 1948 r.

Natomiast w Statucie MTW i w samym wyroku główną rolę, jak słusznie określa to Philippe Sands, odegrała koncepcja zbrodni przeciwko ludzkości. Intelektualnym ojcem tej koncepcji był Hersch Lauterpacht i dzięki niej ochrona jednostki ludzkiej i zasada indywidualnej międzynarodowej odpowiedzialności karnej za najcięższe zbrodnie stała się elementem nowego międzynarodowego porządku prawnego[11].

Wielkim atutem Powrotu do Lwowa jest ukazanie, jak istotna w przyjmowaniu nowych koncepcji prawnych jest determinacja jednostek. Unaocznia to przypadek zarówno Lauterpachta, jak i Lemkina. Obaj w najlepszej wierze walczyli o uznanie dla swoich koncepcji prawnych nakierowanych na ten sam cel, chociaż każdy robił to w zupełnie innym stylu: pierwszy w sposób bardziej stonowany i z naciskiem na bezwzględną siłę argumentacji prawniczej, drugi bardziej emocjonalnie, starając się zakulisowo i bezpośrednio docierać ze swoimi ideami do możliwie jak najszerszego kręgu wpływowych ludzi. Pojęcia zarówno ludobójstwa, jak i zbrodni przeciwko ludzkości na stałe wpisały się w podstawy współczesnego prawa międzynarodowego, wydatnie przyczyniając się do ochrony podstawowych praw człowieka. Cały czas są też przedmiotem ożywionej debaty doktrynalnej i praktycznej, chociażby aktualnych prac Komisji Prawa Międzynarodowego nad projektem konwencji dotyczącej zbrodni przeciwko ludzkości, których koniec został zaplanowany na rok 2019.

Drugim osiągnięciem Philippe’a Sandsa jest to, że w swej książce w prosty, ale też niezwykle obrazowy sposób potrafił ukazać relację tych dwóch pojęć i ich – w pewnym stopniu – konkurencyjność. Pojęcie zbrodni przeciwko ludzkości jest bowiem w swej istocie nakierowane na ochronę jednostki i w ten sposób ma charakter indywidualistyczny par excellence. Chodzi o ochronę jednostki w oderwaniu od grupy, do której ona przynależy. Takie ujęcie, wzmacniające pozycję jednostki w prawie międzynarodowym, niewątpliwie było wówczas niezwykle nowatorskie i wpisywało się w kształtowane dopiero podwaliny nowoczesnego międzynarodowoprawnego systemu ochrony praw człowieka, stawiającego w centrum uwagi właśnie jednostkę. Tymczasem pojęcie ludobójstwa miało i ma wymiar w swej istocie kolektywny, nakierowany na ochronę określonych grup. Jak pisze Philippe Sands: „Lemkin wierzył, że przesadne skupianie się na [jednostkach] jest naiwne, że podstawa taka ignoruje rzeczywistość konfliktu i przemocy: jednostki stawały się celem ataku, ponieważ należały do konkretnej grupy, a nie ze względu na ich cechy osobiste. [...] Dla Lemkina skupianie się na zbiorowościach było podejściem praktycznym”[12].

Hersch Lauterpacht i Rafał Lemkin, doświadczając tragizmu Holokaustu – także w wymiarze bardzo osobistym przez śmierć członków swoich rodzin – i dzieląc, nieświadomie, doświadczenie wspólnych korzeni i losu, skupili swe prawnicze wysiłki na koncepcjach przeciwdziałania najpoważniejszym zbrodniom, za którymi stała omnipotencja ówczesnych państw. Równocześnie jednak – jak pisze Philippe Sands – „stali daleko od siebie co do proponowanych odpowiedzi na zasadnicze pytanie: w jaki sposób prawo może zapobiec masowym mordom? Czy przez ochronę jednostek – jak chciał Lauterpacht, czy w drodze obrony grup – co postulował Lemkin”[13].

Niewątpliwie to swoiste sprzężenie zwrotne jest obecne w podejściu do tych międzynarodowoprawnych pojęć również dzisiaj. Jednoznacznej odpowiedzi wciąż brak, bo choć współcześnie międzynarodowe prawo ochrony praw człowieka i odpowiedzialność międzynarodowokarna jednostki ma dominujący wymiar indywidualistyczny, to pojęcie ludobójstwa stanowi ważne tego systemu dopełnienie. Bez wątpienia też zachowuje ono wymiar czysto symboliczny, bo w dyskursie pozaprawnym nadal postrzegane jest jako arcyzbrodnia.

Ludwik Ehrlich – konkurent Lauterpachta i nauczyciel Lemkina

Choć Hersch Lauterpacht, który urodził się w 1897 r., był od Rafała Lemkina tylko trzy lata starszy, to wydaje się, że nigdy nie mieli oni okazji spotykać się we Lwowie. Gdy Lemkin rozpoczynał studia prawnicze na lwowskim uniwersytecie, od 1919 r. noszącym imię Jana Kazimierza, Lauterpachta nie było we Lwowie już od dwóch lat. Kształtowali się jednak w tym samym środowisku intelektualnym, choć bez wątpienia musiały się na nim odbić gwałtowne przeobrażenia polityczne i społeczne ówczesnych lat. Środowisko to wydatnie współtworzył także Ludwik Ehrlich, który od Lauterpachta był starszy o osiem, a od Lemkina o jedenaście lat. Pomimo więc stosunkowo nieznacznej różnicy wieku, Ludwik Ehrlich był na tyle starszy od nich obu, że znajdował się wówczas na innym, zdecydowanie bardziej zaawansowanym etapie kariery zawodowej. Można też zaryzykować tezę, że w rozwoju kariery Ludwika Ehrlicha, obok jego bezsprzecznych talentów intelektualnych, pomogło pochodzenie z dobrze prosperującej i ustosunkowanej tarnopolskiej rodziny. Wywodził się z zasymilowanej rodziny żydowskiej inteligencji, a jego zmarły w 1935 r. ojciec był adwokatem. Niewątpliwie ułatwiło mu to podjęcie w roku akademickim 1912/1913 studiów prawniczych w Halle (semestr zimowy) i Berlinie (semestr letni), a następnie, od jesieni 1913 r. w Oksfordzie[14], gdzie w 1915 r. otrzymał stopień bakałarza (B. Litt.). Wcześniej natomiast, w 1912 r., otrzymał na Wydziale Prawa Uniwersytetu Lwowskiego doktorat z prawa, które studiował tam – obok filozofii („filozofii ścisłej”, jak podaje w osobiście sporządzonym życiorysie) i literatury polskiej – od 1907 r.[15]. Można więc stwierdzić, że w okresie studiów we Lwowie Ehrlich rozminął się z Lauterpachtem, który studia rozpoczął w roku 1915.

Los zetknął jednak obu prawników na lwowskim Wydziale Prawa – przynajmniej pośrednio – niemal dekadę później. Philippe Sands podaje, z powołaniem się na Adama Redzika, że Hersch Lauterpacht ubiegał się w 1923 r. o katedrę prawa międzynarodowego (prawa narodów), lecz profesor Stanisław Starzyński, wielki autorytet prawa politycznego i prawa narodów na lwowskim Wydziale Prawa, będący wówczas u progu emerytury, popierał „innego badacza”[16]. Tym niewymienionym z nazwiska innym badaczem był właśnie Ludwik Ehrlich, który po ukończeniu studiów w Oksfordzie wykładał tam na wydziale historii nowoczesnej historię Polski i Czech, a następnie, od końca roku 1916 do stycznia 1920, na kalifornijskim uniwersytecie stanowym w Berkeley porównawcze prawo polityczne, aby w 1920 r. powrócić do Lwowa, gdzie jeszcze w tym samym roku się habilitował. Następnie ponownie opuścił Lwów, wyjechał do Oksfordu, jak podaje, w związku z drukiem swej książki (Proceedings against the Crown 1216–1377 została wydana w 1921 r. nakładem oksfordzkiego wydawnictwa Clarendon Press[17]), a w latach 1921–1923 przebywał w Stanach Zjednoczonych w służbie Ministerstwa Spraw Zagranicznych. W 1923 r. wrócił do Lwowa i rozpoczął pracę na Wydziale Prawa. O jej początkach pisał: „Od kwietnia 1923 r. podjąłem wykłady („Nowoczesny ustrój republikański” i ćwiczenia) na Wydziale Prawa U.J.K., a następnie od jesieni 1923 wykładałem też na podstawie zlecenia prawo narodów i rozpocząłem organizowanie zakładu prawa narodów oraz (z Prof. Starzyńskim) zakładu prawa politycznego. Dnia 28 lipca 1924 zostałem mianowany profesorem nadzwyczajnym prawa politycznego (Dz.Urz.M.W.R. i O.P. nr 16 poz. 173, str. 250), a od dnia 7 czerwca 1929 profesorem zwyczajnym prawa narodów i ogólnej nauki o państwie (Dz.Urz.M.W.R. i O.P. nr 7 poz. 108 str. 326). Po przejściu Prof. Starzyńskiego na emeryturę zakłady: prawa politycznego i prawa narodów połączone zostały w Zakład Prawa Politycznego i Prawa Narodów[18], który czasem miał też własne wydawnictwo po polsku, angielsku i francusku”[19].

Nie są mi znane bliższe szczegóły dotyczące ubiegania się przez Herscha Lauterpachta o posadę na lwowskim Wydziale Prawa. Wzmiankuje o tym fakcie w swoich wspomnieniach Stanisław E. Nahlik, który, nawiązując do oksfordzkich studiów Ludwika Ehrlicha, pisał: „Gloria ta dopomogła niewątpliwie Ehrlichowi w zdobyciu wnet katedry po przechodzącym na emeryturę Stanisławie Starzyńskim. Kontrkandydatem jego był podobno Hersch Lauterpacht, który przegrawszy batalię, zawiedziony wyjechał do Anglii, gdzie miał za to zrobić światowej rangi karierę”[20]. Warto zauważyć, że Philippe Sands, który szczegółowo rekonstruuje ten okres życia Herscha Lauterpachta, także na podstawie opublikowanych wspomnień i bezpośrednich rozmów z jego synem Elihu Lauterpachtem, nie odnotowuje pobytu Herscha we Lwowie w pierwszej połowie lat 20. XX w. Na przełomie lat 1922 i 1923 miał on spędzić kilka miesięcy w Berlinie, dokąd przybył z Wiednia i skąd korespondencyjnie informował rodziców we Lwowie o zaręczynach i planowanym ślubie. Ślub odbył się 20 marca 1923 r. w Wiedniu, a już 5 kwietnia 1923 r. nowożeńcy przybyli do Anglii, gdzie osiedli na stałe[21]. Pierwszy ponowny pobyt Herscha Lauterpachta w Polsce Philippe Sands odnotowuje dopiero w 1928 r., w związku z udziałem w konferencji Stowarzyszenia Prawa Międzynarodowego w Warszawie. Miał on wówczas odwiedzić także Lwów[22]. Nie można wykluczyć, że Hersch Lauterpacht mógł sondować możliwości objęcia posady na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza, na przykład zwracając się korespondencyjnie bezpośrednio do Stanisława Starzyńskiego, z którym miał kontakt jeszcze w czasie studiów. Według mojej wiedzy taka korespondencja jednak się nie zachowała.

Nie budzi jednak wątpliwości, że na ówczesnym etapie rozwoju kariery obu uczonych, to Ludwik Ehrlich był kandydatem o znacznie większym dorobku i renomie. W 1922 r. Hersch Lauterpacht uzyskał dopiero w Wiedniu doktorat z nauk politycznych, a na początku 1923 r. przeniósł się do Anglii, gdzie zaczął studia na London School od Economics i znalazł możnego i życzliwego promotora w osobie uznanego profesora prawa międzynarodowego Arnolda McNaira. Dopiero w drugiej połowie lat 20. i w latach 30. w pełni rozbłyśnie gwiazda prawniczego talentu Herscha Lauterpachta, która umożliwi mu w 1937 r. objęcie profesury na Uniwersytecie w Cambridge. Z pewnością nie bez znaczenia dla angażu Ludwika Ehrlicha na Wydziale Prawa UJK było jego ustosunkowanie zawodowe i towarzyskie. W 1923 r., podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych, ożenił się z Frances Thornton z domu Lawton, co umożliwiło mu rozwinięcie wpływowych kontaktów amerykańskich. Zaowocują one między innymi późniejszym wsparciem Fundacji Rockefellerów dla Uniwersytetu Jana Kazimierza, co wydatnie przyczyniło się do powstania utworzonego na Wydziale Prawa przez Ludwika Ehrlicha Studium Dyplomatycznego – kuźni kadr przedwojennej polskiej dyplomacji[23]. W kontekście współpracy z Ministerstwem Spraw Zagranicznych zdaje się istotne, że kuzynem Ehrlicha, starszym od niego o 13 lat, był wpływowy urzędnik MSZ Szymon Rundstein[24].

Rafał Lemkin był studentem Ludwika Ehrlicha. Philippe Sands pisze, że podczas trzeciego roku studiów, który rozpoczął się jesienią 1923 r., Lemkin „uczestniczył w pierwszych zajęciach poświęconych prawu międzynarodowemu. Przedmiot ten wykładał Ludwik Ehrlich [...]”[25]. Jest to wspomniane przeze mnie wyżej jedyne miejsce w książce Sandsa, w którym wymienia on Ehrlicha z nazwiska, nie poświęcając mu zresztą więcej uwagi, nie licząc lakonicznego przypisu obejmującego daty urodzin i śmierci. Rafał Lemkin był więc słuchaczem pierwszego wykładu z prawa narodów, który na lwowskim Wydziale Prawa wygłosił, jeszcze na podstawie zlecenia, Ludwik Ehrlich. Jak duży wpływ miały te wykłady na Rafała Lemkina i jego postrzeganie prawa międzynarodowego? Tego nie sposób już dzisiaj precyzyjnie ustalić. Zainteresowania Lemkina kierują się w stronę prawa karnego i jego mistrzem na studiach stał się wybitny karnista profesor Juliusz Makarewicz[26]. Philippe Sands szeroko powołuje się na wspomnienia Lemkina, który pisał, jak wielkie wrażenie zrobił na nim berliński proces z 1921 r.[27] Oskarżonym był młody Ormianin, który zamordował byłego ministra w rządzie tureckim podczas jego wizyty w Berlinie, ponieważ obarczał go współodpowiedzialnością za masakrę Ormian w 1915 r. Lemkin wspominał, że dyskutował o tej sprawie ze swoimi profesorami. Sands sugeruje więc, że dysputy dotyczące pojmowania suwerenności w rozumieniu ówczesnego prawa narodów i sprzeciw Lemkina wobec omnipotencji państwa w stosunku do swoich obywateli musiały stać się dla niego intelektualną pożywką, która po latach wydała koncepcję ludobójstwa. Sands stawia też tezę, że profesorem, który zainspirował Lemkina, był wspomniany Juliusz Makarewicz, a że wykładów tegoż słuchał kilka lat wcześniej Hersch Lauterpacht, profesor zainspirować musiał również jego. Ta teza jest oczywiście atrakcyjna, ale wydaje się opierać wyłącznie na bardzo daleko posuniętych spekulacjach. Wysoce prawdopodobne jest, że przynajmniej jednym z profesorów – Lemkin wszak używał liczby mnogiej – z którymi na temat swoich wątpliwości rozmawiał młody student, mógł być także Ludwik Ehrlich. A jest to tym bardziej prawdopodobne, że – jak przekonująco wykazuje Adam Redzik[28] – profesorem, który wywrzeć mógł największy wpływ na poglądy Lauterpachta, był Stanisław Starzyński, znany z tego, że „ochronę prawną jednostki uczynił jednym z głównych motywów swojej działalności naukowej”[29]. A przecież to właśnie Stanisław Starzyński był mistrzem Ludwika Ehrlicha, który za jego wskazaniem stał się potem jego następcą. Ten trop – uwzględniający rolę Ehrlicha, choć Lemkin w trakcie studiów mógł mieć także kontakt z samym Starzyńskim, zmarłym dopiero w 1935 r. – wydaje się bardziej przekonujący w poszukiwaniu intelektualnych i prawniczych inspiracji z okresu lwowskich studiów Herscha Lauterpachta i Rafała Lemkina.

Ludwik Ehrlich – życiorys niezwykły

Artykuł ten nie ma charakteru biograficznego, nie jest więc jego celem przedstawienie życiorysu Ludwika Ehrlicha. Dokonania uczonego z zakresu prawa międzynarodowego pozostają wśród polskich specjalistów znane stosunkowo szeroko, chociaż dosyć powierzchownie, poza wybitnymi Ehrlichowskimi dziełami historycznoprawnymi, odkrywającymi i propagującymi XV-wieczną polską szkołę prawa wojny. Niniejszy tom to zaniedbanie, w pewnym zakresie przynajmniej, niweluje. Całokształt niezwykłych losów tego wybitnego uczonego zasługuje jednak na znacznie większą uwagę. Tym bardziej więc szkoda, że jego sylwetka nie została ukazana przez Philippe’a Sandsa na kartach Powrotu do Lwowa. Trudno oczywiście odmawiać autorowi prawa do koncepcji własnego dzieła, która obejmuje trudną, a nieodzowną nie tylko w literaturze, sztukę wyborów i samoograniczania się. Losy Ludwika Ehrlicha tak mocno wpisują się jednak w genius loci przedwojennego Lwowa i łączą z losami Herscha Lauterpachta i Rafała Lemkina, że nie sposób postrzegać tego inaczej niż jako straconej szansy na przybliżenie postaci lwowsko-krakowskiego uczonego szerokiemu odbiorcy międzynarodowemu.

Warto zauważyć, że postaci Herscha Lauterpachta, Rafała Lemkina i Ludwika Ehrlicha znakomicie odzwierciedlają zróżnicowaną mozaikę postaw inteligencji pochodzenia żydowskiego wobec odradzającego się po wielkiej wojnie polskiego państwa i konsekwencji dokonywanych przez nią wyborów. Hersch Lauterpacht decyduje się na wyjazd ze Lwowa w roku 1919 i – choć z mocy prawa zostanie obywatelem polskim i jako taki jeszcze przyjedzie do Anglii w 1923 r., a język polski będzie znał do końca życia[30] – światu znany będzie jako wybitny prawnik brytyjski żydowskiego pochodzenia[31], a jego związki z Polską będą traktowane jako mimo wszystko marginalne. Natomiast Rafał Lemkin po studiach podejmie pracę w strukturach wymiaru sprawiedliwości II Rzeczypospolitej i wpisze się w liczne grono prawników żydowskiego pochodzenia, którzy z pełnym oddaniem służyli odrodzonemu państwu i je współtworzyli. Po II wojnie światowej nie wróci jednak do komunistycznej Polski i do śmierci pozostanie w Stanach Zjednoczonych. Ludwik Ehrlich również włączył się intensywnie w budowę II Rzeczypospolitej. Po II wojnie światowej oddał się pracy uniwersyteckiej i wydaje się, że nie jest przypadkiem, iż w ciemnych czasach stalinizmu zdecydował się poświęcić badaniom historycznoprawnym, co zapewniało mu swobodę naukową i zaowocowało odkryciem dla polskiej nauki dziedzictwa Stanisława ze Skarbimierza i Pawła Włodkowica. Nonkonformizm Ehrlicha przejawiał się też w jego nieskrywanym i głębokim katolicyzmie w tych trudnych i niesprzyjającym tego typu postawom czasach. Rodzina Ludwika Ehrlicha miała odrzucić, na jego wyraźne życzenie sformułowane przed śmiercią, wysuniętą przez ówczesne władze propozycję pochówku w alei zasłużonych krakowskiego cmentarza Rakowickiego, pod warunkiem zachowania świeckiego charakteru pogrzebu. Notabene kondukt pogrzebowy na tym właśnie cmentarzu prowadził późniejszy papież, a ówczesny kardynał Karol Wojtyła, który ze zmarłym utrzymywał wcześniej bezpośredni kontakt i interesował się jego pracami historycznoprawnymi. Warto też dodać, że córka Ludwika Ehrlicha wstąpiła do Zakonu Sióstr Urszulanek i była bliską współpracownicą Karola Wojtyły przed pontyfikatem i w jego trakcie[32].

Wszyscy trzej prawnicy zostali dotknięci przez tragedię Holokaustu, która bez wątpienia wpłynęła na ich determinację w pracy na rzecz ochrony praw człowieka. Jak już była o tym mowa, Hersch Lauterpacht i Rafał Lemkin swoimi koncepcjami bezpośrednio kształtowali prawniczy wymiar procesu norymberskiego. Ludwik Ehrlich, choć nieobecny w Norymberdze, był członkiem Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce i również poświęcał swą uwagę koncepcji prawnej odpowiedzialności za zbrodnie popełnione przez Niemców na ziemiach polskich, ujmowanej zresztą przez niego do pewnego stopnia kontrowersyjnie[33].

Okres okupacyjnych losów Ludwika Ehrlicha nie jest szerzej zbadany, ale również jawi się niezwykle frapująco. Wiadomo, że w czasach okupacji ukrywał się przed Niemcami – miał się wówczas posługiwać pseudonimami „Smarzewski” i „Farlej”. Czasowo aresztowana przez Niemców została jego żona, obywatelka amerykańska, a ich dwoje dzieci, po powstaniu warszawskim, zostało wywiezionych do Niemiec[34]. Cała rodzina przeżyła jednak wojnę. Źródła podają także, że w czasie wojny Ehrlich został zatrzymany i uwięziony przez niemieckie władze okupacyjne, a następnie odbity przez oddział Armii Krajowej[35].

W losach Herscha Lauterpachta i Ludwika Ehrlicha dopatrzeć się można również – z pewnym przymrużeniem oka – słynnej nieformalnej rywalizacji między najlepszymi angielskimi uniwersytetami w Cambridge i w Oksfordzie. Lauterpacht został profesorem Uniwersytetu w Cambridge i rozsławiał go swoimi dokonaniami naukowymi. Ludwik Ehrlich studiował natomiast w Oksfordzie, a w 1932 r. Wydział Prawa Uniwersytetu Oksfordzkiego nadał mu stopień doktora litterarum (D. Litt). Nadanie tego stopnia wiązało się z przywilejem noszenia szkarłatnej oksfordzkiej togi, która dzisiaj znajduje się w Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie została przekazana przez żonę profesora po jego śmierci[36]. Nawiasem mówiąc – jak wspomina Stanisław Nahlik – w tej todze Ludwik Ehrlich uczestniczył w słynnym pochodzie uniwersyteckim ulicami Krakowa, który odbył się w 1964 r. w ramach obchodów 600-lecia Uniwersytetu Jagiellońskiego[37]. Uniwersytet Oksfordzki nie przysłał bowiem na te obchody swojego przedstawiciela, lecz uczynił nim właśnie Ludwika Ehrlicha. Dodać należy, że obok Ehrlicha kroczył w todze sędziego haskiego Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości doktor prawa UJ Bohdan Winiarski, czyli sędzia, który zasiadał w Trybunale z nieżyjącym już wówczas Herschem Lauterpachtem.

Żydowskie pochodzenie, studia we Lwowie, w Niemczech i Anglii, wykłady na uniwersytetach w Oksfordzie i w Berkeley, praca dla rządu II Rzeczypospolitej w Nowym Jorku lat 20., małżeństwo z piękną Amerykanką, współtworzenie we Lwowie uchodzącego za najlepszy ówcześnie wydziału prawa II Rzeczypospolitej, wychowankowie, tacy jak Rafał Lemkin, Jan Karski czy Louis Sohn, bliskie relacje i współpraca ze służbą zagraniczną przedwojennej Polski, dramatyczne losy okupacyjne, zatrzymanie przez hitlerowców i odbicie przez oddział AK, powojenna praca naukowa na Uniwersytecie Jagiellońskim z zachowaniem godności w najtrudniejszych czasach stalinizmu, a do tego znajomość z przyszłym papieżem, którego bliską współpracownicą została córka będąca zakonnicą. Trzeba przyznać, że – nawet pomijając niezaprzeczalne osiągnięcia naukowe Ludwika Ehrlicha – jest to życiorys, od którego, mówiąc kolokwialnie, może zakręcić się w głowie.

Zakończenie

Książka Philippe’a Sandsa udowodniła, że opowiadanie o historii, w tym historii nauki, ale i popularyzowanie wiedzy o prawie międzynarodowym i jego znaczeniu, może być niezwykle atrakcyjne – i to dla szerokiego kręgu odbiorców – gdy w sposób umiejętny pokazywane jest z perspektywy pasjonujących losów wybitnych jednostek. W tym kontekście niezwykły życiorys Ludwika Ehrlicha ma bez wątpienia wielką potencję. Ogromna szkoda, że postać tego znakomitego lwowsko-krakowskiego uczonego jest u Sandsa w zasadzie zupełnie pominięta, co pozwala nazywać go wielkim nieobecnym jego książki. Powinno się to jednak potraktować jako zachętę, aby w przyszłości z większą pomysłowością i na większą skalę promować dokonania polskiej nauki prawa międzynarodowego i jej wybitnych przedstawicieli. Ludwik Ehrlich czeka więc na swojego Philippe’a Sandsa.

MÓJ OJCIEC, JAKIM GO PAMIĘTAM...

O LUDWIKU EHRLICHU Z ANDRZEJEM EHRLICHEM
ROZMAWIAJĄ PATRYCJA GRZEBYK I RAFAŁ TARNOGÓRSKI

Patrycja Grzebyk / Rafał Tarnogórski: W maju 2018 r. we Lwowie i w Sanoku odbyła się konferencja poświęcona profesorowi Ludwikowi Ehrlichowi. Przed konferencją zgodził się Pan nagrać przesłanie do uczestników. Podczas nagrania w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych narodziła się idea spotkania z Panem i rozmowy o Pańskim ojcu. Zależy nam nie na znanych informacjach, dostępnych w encyklopediach, lecz na wspomnieniach osobistych – Pana wspomnieniach, jedynego już żyjącego członka najbliższej rodziny profesora Ehrlicha.

Andrzej Ehrlich: Bardzo chętnie o nim opowiem. Opowieść ta będzie jednak składała się z trzech całkiem różnych. Pierwsza to Lwów, druga to okres wojenny, a trzecia to czas po wojnie w Krakowie.

To są zupełnie różne okresy. Pierwszy z nich jest najłatwiejszy do opowiedzenia. Ze Lwowa wyjechaliśmy na wakacje w czerwcu 1939 r. Miałem wówczas niecałe 11 lat. Potem nie odwiedzałem tego miasta przez 73 lata! Zobaczyłem je dopiero w 2012 r. Lwów pamiętam jako niezwykle przyjemne miasto – wspaniale się tam mieszkało. Spędziłem w nim bardzo szczęśliwe dzieciństwo.

Okres wojenny był niezwykle trudny i składał się z kilku faz.

W pierwszej fazie wojny mieszkaliśmy w Falejówce – mająteczku, który mój ojciec kupił przed wojną. Ojciec bardzo lubił Falejówkę i dobrze się tam czuł. W przeciwieństwie do mnie – ja jej nie znosiłem, gdyż była konkurencją dla ulubionej przeze mnie naszej letniej willi w Komańczy. Mieliśmy jednak szczęście, że nie pojechaliśmy do Komańczy w okresie powojennym, zwłaszcza w trakcie akcji „Wisła”. Dom został spalony przez UPA [Ukraińską Powstańczą Armię] i działy się tam przerażające rzeczy. Być może to spowodowało, że gdy wybrałem się do Lwowa przed siedmioma laty, demonstracje uliczne ukraińskich nacjonalistów wywołały we mnie bardzo przykre skojarzenia. Nie powiem, żebym miał do nich jakoś szczególnie życzliwy stosunek.

Falejówki nie lubiłem również dlatego, że kojarzyła mi się z wojną. I z samotnością. Zostaliśmy z moją siostrą Krysią tam sami, gdyż rodzice tuż przed wybuchem wojny wyjechali na konferencję naukową do Bergen w Norwegii, gdzie ojciec miał wystąpienie. Jak zaczęło się robić wyraźnie wojennie, to mama wróciła do nas, a ojciec nie zdążył. Wracał okrężną drogą przez Rygę. Zdążył dotrzeć do Lwowa tuż przed wejściem bolszewików.

W Falejówce byliśmy więc z mamą. Do końca 1941 r. w dość znośnej sytuacji, gdyż była obywatelką amerykańską (ja i moja siostra mieliśmy z kolei wyłącznie obywatelstwo polskie, nigdy nie ubiegaliśmy się o obywatelstwo amerykańskie, nigdy nie rozważaliśmy wyjazdu na stałe do Stanów Zjednoczonych, mimo że ja ukończyłem tam studia podyplomowe). Do momentu wypowiedzenia przez III Rzeszę wojny Stanom Zjednoczonym jako tako liczono się z nasza rodziną. Potem ojca ostrzeżono, że Niemcy zamierzają go aresztować.

Pokażę zresztą coś państwu – to dokument z czasów niemieckiej okupacji, wezwanie do zapłaty...

Jest w nim wskazane, że poprzedni właściciel majątku Falejówka Ludwik Ehrlich w 1942 r. zaciągnął pewne zobowiązania, a następnie ze względu na swe wrogie wobec Rzeszy nastawienie był poszukiwany przez Gestapo i uciekł.

Ojca ostrzeżono, że jest poszukiwany i udało mu się zbiec przed aresztowaniem w 1942 r. Ukrywał się w okolicach Zamościa. Działał w konspiracji. Złapano go w roku 1943 i przewieziono do Biłgoraja. Ówczesny kapitan Tadeusz Sztumberk-Rychter „Żegota”[1] dostał rozkaz odbicia ojca, co później opisał w swych wspomnieniach. Ojca odbito z siedziby Gestapo w Biłgoraju. Był potem w oddziale „Żegoty” i przebywał dalej na terenie Zamojszczyzny.

To były ciężkie czasy. Wtedy moją matkę zabrano jako Amerykankę i internowano na Montelupich w Krakowie. Zwolniono ją mniej więcej po roku z uwagi na ciężką chorobę zakaźną – żółtaczkę – musiała się jednak meldować na Gestapo. Ja w tym czasie mieszkałem u przyjaciół moich rodziców – państwa Świeżawskich. Później mama do mnie dojechała. Przypomina mi się jeszcze jedna historia, związana z przyjacielem moich rodziców – byłym kierownikiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych profesorem Karolem Bertonim[2]. Do dziś mam zresztą kryształ, w którym przywiózł mojej matce czekoladki od „Fuchsa”. Profesor Bertoni miał w czasie wojny niezłą sytuację jako Włoch z pochodzenia. Mieszkał w swojej willi w Podkowie Leśnej. Mama załatwiła dzięki niemu moje przyjęcie do internatu Ojców Marianów na Bielanach. Tam przebywałem aż do wybuchu powstania warszawskiego. Od 1942 r. nie mieliśmy żadnego kontaktu z ojcem.

Jak profesorowi Ehrlichowi udało się dotrzeć do Falejówki ze Lwowa po wybuchu wojny?

Przez pewien czas działało sowiecko-niemieckie porozumienie o łączeniu rodzin. Ponieważ my przebywaliśmy w Falejówce, ojciec dostał przepustkę i mógł przekroczyć granicę między bolszewikami a Niemcami. Nigdy nie chciał sprowadzić nas na „stronę sowiecką”. Nigdy nie miał złudzeń ani co do Niemców, ani co do bolszewików.

Miał jednak złudzenia innego rodzaju. Moje osobiste wrażenie jest takie, że mój ojciec wierzył w przestrzeganie prawa międzynarodowego, wierzył w interpretację traktatów. Wierzył zarówno w pakt o nieagresji z Niemcami, jak i we francusko-brytyjskie gwarancje dla Polski. Dlatego nie zakładał, że wybuchnie wojna. Nie spodziewał się tego. I dlatego wrócił do kraju, co było właśnie skutkiem jego przesadnej wiary w traktaty. Ojciec był zwolennikiem tezy, że w prawie międzynarodowym, w stosunkach międzynarodowych obowiązują zasady traktatowe – co było rodzajem skrzywienia zawodowego. Ojciec pytał swego czasu red. Dąbrowskiego[3] z „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”, czy nie będzie wojny. Obydwaj byli co do tego zgodni, że jednak wojna nie wybuchnie.

Czy ojciec wspominał, czym się zajmował w okresie wojny?

Według późniejszych opowieści pracował dla Biura Informacji i Propagandy Armii Krajowej.

Jaki był Pana ojciec w domu?

Mój ojciec lubił czytać i spacerować. Jego ulubioną lekturą była Trylogia Henryka Sienkiewicza, zwłaszcza Potop. Mam zresztą pierwsze wydanie Potopu, które czytał ojciec, wydane przez Anczyca i Spółkę w 1904 r. w Warszawie i zaaprobowane przez rosyjską cenzurę. Obiecałem je sprezentować Muzeum Henryka Sienkiewicza w Woli Okrzejskiej.

Czy często ojciec czytał dla przyjemności?

Tak i nawet czytał nam wieczorami... Choćby w Komańczy. Pamiętam, jak czytał fragment o uczcie u Radziwiłła, na której tenże ogłasza, że przystępuje do Szwedów. Do dziś brzmią mi w głowie słowa ojca „Uczta była skończona...”. Ojciec w ogóle lubił czytać książki historyczne, jak Popioły Żeromskiego.

Jan Karski w pamiętnikach opisuje spotkanie z Pana rodziną, gdy idziecie we Lwowie do kina. Był bardzo dumny z tego, że poznał bliskich Ludwika Ehrlicha.

„Można było rzec, że mój uwielbiany profesor Ehrlich mieszkał po sąsiedzku. Tak też odpowiadałem, kiedy jacyś ignoranci pytali mnie, czy go... znam. Naciągając, mogłem nawet powiedzieć, że byłem z nim w kinie. O ile za taki fakt można uznać, że przypadkowo spotkaliśmy się w jednym kinie, profesor akurat wychodził z żoną i dziećmi z kina, gdzie byli na filmie Disneya, a ja przyszedłem na western i miałem zaszczyt być przedstawionym rodzinie przez profesora – wspominał”.[4]

Pamiętam nawet do dziś, jaki to był film. Królewna Śnieżka.

Czy rodzice prowadzili bujne życie towarzyskie?

Od czasu do czasu bywali w domu goście, ale nie jakoś szczególnie często, raz na dwa tygodnie. Rodzice chętnie za to grali w brydża. Nawet nas tego nauczyli i stało się to naszą rodzinną rozrywką, a ja nawet grałem później sportowo.

Jakiej muzyki słuchaliście?

Mama nie znosiła jazzu. Słuchaliśmy muzyki poważnej. Uwielbiała grać Chopina, nieco mniej Beethovena. Pamiętam, jak grywała Sonatę „Księżycową”.

A czy uczyła Państwa – Pana i siostrę – grać?

Moja siostra Krysia nauczyła się grać, ale mnie do tego nie zmuszano. Potem tego żałowałem. Ojciec nie chciał mnie zmuszać, bo sam miał przykre wspomnienia związane z nauką gry na skrzypcach, którą wymogła na nim moja babka.

Czy jako dzieci mieliście dużo wolności?

Nie. Byliśmy wychowywani dość surowo. Obecnie, patrząc z perspektywy lat, sądzę, że rodzice podejmowali decyzje wychowawcze wspólnie. Tak było jednak w okresie przedwojennym.

Potem było inaczej. Największe pretensje do Niemców miałem o to, że ukradli mi dzieciństwo. Przez nich w pewnym momencie zostałem sam. A mając szesnaście lat, wziąłem udział w Powstaniu Warszawskim i znalazłem się w obozie jenieckim, w Stalagu XI A. Z dziecka stałem się człowiekiem dorosłym. I jako takiego doświadczonego mężczyznę spotkał mnie ponownie ojciec po wojnie.

Czy pamięta Pan to spotkanie?

Znowu przypomnę profesora Bertoniego. Pisałem po wojnie do wielu znajomych, czy nie wiedzą czegoś o mojej rodzinie. Między innymi napisałem do Bertoniego do Podkowy Leśnej. I to właśnie od niego dowiedziałem się, że ojciec ocalał, przebywa w Krakowie, dostał propozycję objęcia katedry na UJ i ma prowadzić wykłady.

Mój powrót z obozu w amerykańskim mundurze otrzymanym z przydziałów Czerwonego Krzyża przebiegał etapami. Od stacji do stacji, bo wysiadało się, aby skombinować po drodze jakiś kawałek chleba. Na stacji w Skierniewicach spotkałem panią Maciejewską – macochę mojego bliskiego kolegi z powstania, który zginął. Miał na imię tak samo jak ja – Andrzej. Pani Maciejewska spytała mnie: – Co Ty tu robisz? A ja odpowiedziałem, że wracam do Warszawy. Pytała mnie dalej: – Do kogo wracasz? A ja, że nie wiem. Więc Maciejewscy zabrali mnie do siebie do Poznania, gdzie poszedłem do szkoły z młodszym bratem Andrzeja. Poszedłem do trzeciej klasy gimnazjum. I właśnie wtedy napisałem do profesora Bertoniego. W Poznaniu dowiedziałem się, że ojciec mieszka na Szlaku w Krakowie. Umówiliśmy się na spotkanie u mojej siostry w klasztorze na ulicy Starowiślnej 9. Siostra była już wtedy postulantką w zakonie urszulanek. To też ciekawa historia. Moja mama była zmartwiona, że Krysia chce iść do klasztoru. Siostra obiecała więc matce – która słyszała od kogoś o mojej śmierci w powstaniu – że nie pójdzie do klasztoru, jeżeli wiadomość o mojej śmierci okaże się prawdziwa. Krysia bardzo się więc z mojego odnalezienia ucieszyła [śmiech], bo mogła zrobić to, na czym jej tak zależało.

Ojciec Pana poznał? Nie był już pan dzieckiem...

Ojciec pamiętał dziecko, a spotkał dorosłego, wychudzonego i krótko ostrzyżonego mężczyznę w amerykańskim mundurze. Na początku mnie nie poznał. Ja go poznałem od razu. Później trochę wojowałem z ojcem, który z moją „dorosłością” nie mógł się pogodzić.

Chciał mieć wpływ na Pana decyzje?

Tak – chciał uczynić ze mnie humanistę, ale ja się uparłem. Poszedłem do liceum matematyczno-fizycznego. Ojciec zgodził się na to pod warunkiem, że będę się uczył nadobowiązkowo łaciny. Prawdopodobnie chciał, bym został prawnikiem, ale ja wybrałem chemię. I słusznie... Jako prawnik nie miałbym życia w tamtym systemie. Mój profesor (członek partii – Jan Moszew[5]) oferował mi nawet asystenturę, ale Komisja Przydziału Pracy – która decydowała o tym, gdzie absolwenci zostaną zatrudnieni – wysłała mnie do fabryki chemicznej (z komentarzem: „nie będziemy zatrudniać na UJ jeszcze jednego profesorskiego synka”).

Po zmianach politycznych w 1958 r. komisja przydzielająca stypendia Fundacji Forda, mające na celu zapoznanie Polaków z nauką amerykańską, przyznała mi stypendium do Harvard Business School.

Jak Pan myśli, co powodowało pańskim ojcem, gdy zdecydował się na wybór swojej drogi życiowej?

Myślę, że miał tu wpływ prof. Balzer[6], ale to też kwestia tradycji rodzinnej. W tamtych czasach mówiło się, że aby zaliczać się do inteligencji, „wystarczy mieć trzy dyplomy: dziadka, ojca i syna”.

To bardzo surowe kryteria...

Być może. Mój dziadek był prawnikiem, absolwentem Uniwersytetu Lwowskiego (jeszcze nie Jana Kazimierza). Ojciec zdecydował się na specjalizację w prawie międzynarodowym. Ja zrobiłem doktorat z zarządzania na Politechnice Warszawskiej, ale już po powrocie z Harvardu.

A dziadkowie byli obecni w pana życiu?

Jeżeli chodzi o rodzinę ojca, to w ogóle nie pamiętam mojej babki, a dziadek umarł, gdy miałem siedem lat. Pamiętam, jak byliśmy u niego z wizytą, ale miałem wówczas sześć lat, więc trudno mówić o jakimś bliższym kontakcie.

A co z rodziną amerykańską? Utrzymywaliście relacje?

W czasie wojny z obozu napisałem do dziadka list przez „KriegsgefangenenPost” [pocztę jeniecką]. Dziadek był bardzo zdziwiony moimi losami. Nie mógł zrozumieć, dlaczego znalazłem się w obozie. Amerykańscy krewni nie odwiedzali nas w Polsce. Natomiast spotkałem się z moim wujkiem – bratem mojej mamy, i jego żoną, gdy byłem na stypendium w Stanach Zjednoczonych. Odwiedziłem też moją ciotkę, która mieszkała w Kalifornii. Ja studiowałem na wschodnim wybrzeżu, w Bostonie.

Jak poznali się Pana rodzice?

Moja mama była znajomą przyjaciela mojego ojca – Tracy’ego Barretta Kittredge’a[7], który razem z nim studiował w Oksfordzie, zresztą razem mieszkali. Kittredge ich sobie przedstawił, odwiedzał zresztą potem rodziców w Polsce. Rodzice mieli ze sobą bardzo dobre relacje. Często razem podróżowali. Mama przyjechała za ojcem do Polski i nigdy z tego powodu nie narzekała, ale po wojnie musiałem ją pocieszać. Żałowała, że przez decyzję ojca o powrocie do Polski w 1923 r. m.in. ja cierpiałem w czasie wojny. Przypominałem jej jednak, że gdybyśmy mieszkali w Ameryce, pewnie bym musiał walczyć w wojnie koreańskiej. I nie jest wcale powiedziane, że byłoby weselej.

Jako dzieci żyliście w otoczeniu dwóch kultur: polskiej i anglosaskiej?

Byliśmy z siostrą absolutnie dwujęzyczni. Gdy jako małemu dziecku brakowało mi słowa w którymś języku, używałem drugiego. Te języki były dla mnie równoległe. Moja mama słabo znała język polski. Do końca życia mówiła z silnym akcentem. W gronie rodzinnym rozmawialiśmy więc po angielsku. Tylko z tatą, gdy byliśmy sami, mówiliśmy po polsku.

Matka nie chciała wrócić do Stanów Zjednoczonych?

Chyba nie. Na początku lat 60. mama pojechała na pół roku do Stanów. Kiedy wróciła, mówiła mi, że to już są zupełnie inne Stany. Czuła się w nich obco. Z drugiej strony nie czuła się zbyt dobrze w Polsce. Nie chciała z niej jednak wyjeżdżać.

A czy ojciec żałował powrotu do Polski?

Nigdy czegoś takiego nie mówił, a przecież bywało różnie. Najciężej w okresie stalinowskim. Ojciec miał zakaz wykładania, matka była Amerykanką, ja byłem byłym powstańcem warszawskim, a siostra zakonnicą z AK-owską przeszłością. Sytuacja pogorszyła się po 1948 r. – wcześniej ojciec był nawet ekspertem Najwyższego Trybunału Narodowego, wówczas jednak silny był jeszcze PPS [Polska Partia Socjalistyczna], istniała opozycja, był ciąg do wolności.

Pamiętam zresztą taką historię. Poszedłem kiedyś do szkoły w krótkich spodenkach, z widoczną na nodze blizną po zranieniu w powstaniu. Szkolny ubek spytał mnie, co mi się stało, a ja odpowiedziałem, że komar mnie ugryzł. Taka lekceważąca odpowiedź mogła się dla mnie źle skończyć.

Po zaostrzeniu kursu, po 1948 r., ojcu odebrano katedrę, dostał zakaz wykładania. Uratował go w pewnym sensie Marek Korowicz[8], profesor, który objął po nim stanowisko. Było to na tyle zabawne, że był on przedwojennym działaczem sanacyjnym, współpracownikiem wojewody śląskiego Michała Grażyńskiego[9]. Zaproponowano mu, by pojechał do Nowego Jorku na konferencję ONZ. Pojechał, a na miejscu poprosił o azyl. Wybuchła w krakowskim komitecie wojewódzkim przy tej okazji wielka awantura i pewien człowiek z krakowskiej bezpieki bardzo pięknie scharakteryzował mojego ojca, gdyż powiedział: „gdybyśmy zaproponowali wyjazd Ehrlichowi, to by odmówił, ale jakby przyjął, to by wrócił”. Jak na bezpiekę to był niezwykle trafny opis. Ojciec właśnie taki był. Na pewno by odmówił, ale był z pewnością państwowcem i legalistą.

Z pana słów wynika, że pana ojciec nie wyobrażał sobie współpracy z władzami Polski Ludowej?

W czasach stalinowskich na pewno nie. Później było inaczej. W październiku 1956 r. ojciec razem z pułkownikiem Tadeuszem Cynkinem[10], szefem studium wojskowego na Uniwersytecie Jagiellońskim, uspokajał młodzież. Powiedział wtedy nawet: „Gomułka, będąc komunistą, odważył się być Polakiem”. Te słowa dotarły do Gomułki i bardzo mu się spodobały. Ojca zaczęto wtedy powoli przywracać do łask, przede wszystkim uzyskał możliwość wyjazdów. Powrócił do wykładania. W czasach stalinowskich nie mógł tego robić, choć otrzymywał pensję profesorską.

Rozumiemy, że zajmował się wtedy podstawami polskiej szkoły prawa narodów. W czasach stalinowskich nie mógł wykładać, więc skupiał się na badaniu historii prawa i przypominał chociażby Pawła Włodkowica i Stanisława ze Skarbimierza.

Zajmował się tym zresztą do samej śmierci. Robił korektę książki w szpitalu.

Jego praca nad Włodkowicem wiąże się z kwestią stosunku ojca do wiary. Ojciec był bardzo wierzącym katolikiem i przyjacielem kardynała Karola Wojtyły. Miał więc ambiwalentny stosunek do historii z moją siostrą, bo z jednej strony było mu przykro, że poszła do klasztoru, ale z drugiej strony był zadowolony. To za radą Wojtyły zgodził się na propozycję Wydawnictwa „Pax”, aby wydać książkę o Włodkowicu. „Pax” miał zresztą monopol na wydawnictwa religijne i AK-owskie. Gdyby nie rada Wojtyły, książka mojego ojca nigdzie by się nie ukazała. „Pax” wydał także pierwszą dobrą książkę o Powstaniu Warszawskim, tzn. Adama Borkiewicza[11]. Notabene mój ojciec powstanie popierał – bardziej niż ja. Udzielałem kiedyś wywiadu, w którym powiedziałem, że jeśli chodzi o nas, powstańców, to pchaliśmy się do walki sami... Natomiast śmierć 180 tys. niewinnych cywili, niebiorących udziału w walkach, jest jedną z najkoszmarniejszych historii w dziejach Polski.

Pokażę państwu medal wydany z okazji 65. rocznicy powstania. Ten medal został wybity przez Związek Powstańców Warszawskich ku pamięci ludności cywilnej Warszawy. Do tej pory mnie to wzrusza. Uważam, że w pewnym sensie jesteśmy współwinni śmierci cywilów. Ojciec jednak uważał, że cenę zapłacić należało.

Czy II wojna światowa zmieniła podejście ojca do Niemców i Sowietów?

Ojciec nigdy specjalnie Niemców nie kochał. Nie ufał im, choć ufał traktatom. Rozmawialiśmy kiedyś o naszych sąsiadach. Ojciec opisał mi ich tak: „Sowieci to byli ludzie kierujący się doktryną, która teoretycznie miała służyć ludzkości, natomiast Niemcy z założenia byli wrogami ludzkości”. Przykładowo ojciec odmówił po wojnie wykładania na berlińskim Uniwersytecie Humboldtów. Zresztą ja też nie byłem w Niemczech do połowy lat 70.

Czy ojciec uważał powojenne zmiany granic za trwałe?

Zdecydowanie tak. Ojciec był bardzo aktywny w Towarzystwie Rozwoju Ziem Zachodnich i robił bardzo wiele, żeby umacniać polskość na Ziemiach Odzyskanych. To wiązało się z jego przedwojenną działalnością sędziego ad hoc Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w Hadze i z pracami, na przykład o Gdańsku. Ojciec był przekonany, że zmiany powojenne i nowy ustrój są trwałe. Gdy nastała nagonka na Titę w 1948 r. i ja byłem przekonany, że następuje rozłam obozu – ojciec nie podzielał mojego zdania. Był zdziwiony, że przywiązuję wagę do sytuacji w Jugosławii czy w Chinach, a dla mnie to były sygnały, że obóz komunistyczny zaczyna się rozpadać.

Przed wywiadem czytaliśmy książkę Przesiane przez pamięć profesora Stanisława Nahlika, który opisuje Pańskiego ojca dość surowo...

„Kiedy w czerwcu 1933 r. zostałem wpierw magistrem prawa, a zaledwie parę tygodni potem także magistrem nauk dyplomatycznych, Ehrlich z miejsca zaproponował mi asystenturę. Było to na ówczesnym etapie spełnieniem marzeń. [...] Sytuacja każdego z nas [asystentów] była krucha, bo kontrakt zawierano tylko na rok – jeśli profesor nie postawił wniosku o jego przedłużenie, kontrakt wygasał automatycznie. Należało więc być z profesorem w dobrych stosunkach, aby niczym mu się nie narazić, bo przedłużenie kontraktu zależało wyłącznie od jego łaskawości. [...] W takich warunkach możliwości własnej pracy naukowej rysowały się nader mgliście, i to łącznie z pracą doktorską. [...] Ehrlich [...] wskazówek [metodycznych] nie udzielał, wiedziałem zreszta na przykładzie moich starszych kolegów, że nie zależało mu wcale na szybkim ich postępie w karierze naukowej. [...] Trudno, bardzo trudno wydać o Ludwiku Ehrlichu sąd jednoznaczny. W moim pamiętniku zapisałem już w roku 1934, że z tym człowiekiem «dziwnie mnie życie splotło», ale choć wiele mu zawdzięczam, nie zawsze mogę osądzać go pozytywnie, tyle w związku z jego postępowaniem nasuwa mi się refleksji krytycznych”.[12]

Surowo? On pisze o ojcu w sposób obrzydliwy. W gruncie rzeczy nienawidził mojego ojca i miał do niego najrozmaitsze pretensje, a udawał, że bardzo go ceni. Pisał o ojcu pośmiertne wspomnienie w „Państwie i Prawie”:

„O Ludwiku Ehrlichu będą świadczyć przede wszystkim jego własne dzieła, z których niejedno stanowi i stanowić będzie nadal kamień milowy w rozwoju polskiej nauki prawa międzynarodowego. Ale będą też o nim świadczyć jego uczniowie i ich z kolei dzieła. Wyszli ze szkoły rzetelnej i twardej, która wprowadziła ich stromą nieraz ścieżką w fascynujący świat prawa międzynarodowego. Wspominać będą zawsze z szacunkiem i wdzięcznością nazwisko człowieka, który ich na tę ścieżkę skierował. Zarówno więc dorobek własny, jak dorobek plejady uczniów, jest także «pomnikiem trwalszym od spiżu», który pozostawia po sobie Ludwik Ehrlich”.[13]

W swojej książce Nahlik między innymi pastwił się nad żydowskim pochodzeniem mojego ojca. Ojciec niechętnie odnosił się do tego pochodzenia. Nie chciał się do niego przyznawać, mimo wybitnych przodków, takich jak Gaon z Wilna (Eliasz ben Salomon Zalman)[14], czy mój pradziad Jakub Bernstein-Niemirowski[15], uczestnik powstania styczniowego, później więziony za to przez Rosjan. Dowiedziałem się o nich długo po śmierci ojca. O żydowskich korzeniach w ogóle w domu nie rozmawialiśmy. Ojciec je odrzucał, na tyle głęboko, że w 1940 r. z własnej woli powrócił do Generalnego Gubernatorstwa. Zresztą z przytoczonego wyżej dokumentu wynikało, że Gestapo poszukiwało ojca ze względu nie na jego pochodzenie, ale na „wrogie nastawienie do Niemców”.

Zostawmy jednak książkę Nahlika, bo to jego opowieść, ale proszę powiedzieć, czy ojciec wiedział o jego niechęci?

Nie. Nahlik nigdy nie dał tego odczuć, wprost przeciwnie. Zresztą moja matka utrzymywała serdeczne relacje z jego żoną. Pomagała jej zwłaszcza, gdy po wybuchu szybkowaru żona Stanisława Nahlika uszkodziła sobie oko. Dlatego byłem zdumiony wspomnianą książką, wydaną zresztą w latach 80., już po śmierci mojego ojca. Napisałem zresztą w tej sprawie do Andrzeja Kurza[16], który był dyrektorem Wydawnictwa Literackiego, a moim młodszym kolegą z Liceum Nowodworskiego w Krakowie.

W kategoriach naukowych, kto był dla ojca największym autorytetem?

Myślę, że było ich dwóch. Prof. Oswald Balzer z Uniwersytetu Lwowskiego i sir Paul Vinogradov[17] z Oksfordu. Ale ojciec lubił pracować sam.

Czy dużo pracował?

Pracował bardzo dużo i absolutnie nie wolno mu było przeszkadzać. Przed wojną miał stenografkę, której dyktował, a po wojnie pisał sam na maszynie, amerykańskim Remingtonie, którego podarowałem Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Miał ulubionych uczniów?

Ach tak! Jego ulubionym uczniem jeszcze przedwojennym był późniejszy profesor Uniwersytetu Wrocławskiego Stanisław Hubert[18]. Bardzo lubił także Zenona Wachlowskiego[19], który został zabity w Katyniu. Po wojnie też miał swoich uczniów, ale ja ich nie znałem. Natomiast z Hubertem bardzo się przyjaźniłem.

Ojciec współpracował ze Stałym Trybunałem Sprawiedliwości Międzynarodowej, może więc marzyła mu się kariera praktyka – sędziego lub adwokata?

Nigdy. Był prawdziwym teoretykiem i nigdy nie wspomniał, że chciałby podjąć inną karierę. Mówił o tym, że ma prawo występować w charakterze adwokata przed sądem – bawiła go ta świadomość, ale z tego nie korzystał. Wyjątkiem była jego powojenną współpraca z Najwyższym Trybunałem Narodowym, do której przywiązywał dużą wagę. Wspominał zresztą prokuratorów: prof. Jerzego Sawickiego[20] i prof. Tadeusza Cypriana[21].

Czy komentował przerwanie prac przez Najwyższy Trybunał Narodowy?

Nie. Sprawy przerwania działalności NTN nie komentował. Zachował się tutaj jak klasyczny prawnik. Jak mu zadawano pytania, to na nie odpowiadał i koniec.

A jak przygotowywał się do wykładów?

Przygotowywał się do wykładów bardzo starannie, poświęcał na te przygotowania bardzo dużo czasu. O ile wiem, nie powtarzał się w nich i był bardzo dobrze odbierany przez studentów.

Ojciec lubił studentów?

Ojciec bardzo lubił studentów i lubił wykładać. Sztumberk-Rychter w swojej książce opisał, jak ojciec opowiadał chłopcom z oddziału partyzanckiego o prawie międzynarodowym. To kwintesencja mojego ojca. Las, oddział partyzancki, a mój ojciec wykłada im prawo międzynarodowe. A oni tak są tym przejęci...

Tak, lubił studentów, ale był szalenie wymagającym wykładowcą.

Opowiadano, że było tylko dwóch takich profesorów przed wojną. Ojciec i Rafał Taubenschlag[22] (zajmujący się prawem rzymskim) z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Podobno studenci na I roku przenosili się do Lwowa, by uniknąć egzaminu u Taubenschlaga, a na II roku do Krakowa, żeby uniknąć Ehrlicha... Ojciec po opuszczeniu Lwowa na zawsze pozostał z tym miastem i uniwersytetem mocno związany. Matka moja również. Po wojnie wspomagała żonę prof. Romana Longchamps de Bérier[23], z którym ojciec się przyjaźnił, a który został zamordowany we Lwowie.

W Krakowie jednak także nawiązał więzy przyjaźni z prof. Adamem Vetulanim[24] i prof. Władysławem Wolterem[25], którzy bywali u nas w domu.

Ale jednak ten okres krakowski był dla niego trudny?

W Krakowie nastąpił wspominany już przeze mnie najtrudniejszy okres dla ojca. Wziął udział w pielgrzymce prawników na Jasną Górę, co kosztowało go członkostwo PAN.

Ojciec miał dobry kontakt z Kościołem?

Bardzo dobry. Przyjaźnił się z kardynałem Karolem Wojtyłą. Ojciec był człowiekiem głęboko wierzącym. Z kolei moja matka była protestantką i nigdy o wierze razem nie rozmawiali. Nie kłócili się na ten temat. W momencie, gdy zawierali ślub, ojciec postawił warunek matce, że dzieci zostaną wychowane w wierze katolickiej. Skutek był różny – siostra została zakonnicą, a ja po powstaniu przestałem wierzyć. Po prostu nauczyłem się żyć w środowisku wierzących. Miałem dobre relacje z siostrą, ale o religii nigdy nie rozmawialiśmy. To znaczy rozmawialiśmy o Biblii, o tekstach mojej siostry, ale nie o wierze. Moja siostra napisała wiele dobrych książek, o św. Pawle, o Apokalipsie św. Jana, o faryzeuszach. Były bardzo ciekawe, z przyjemnością je czytałem. Zachowaliśmy jednak wzajemną suwerenność.

Żyliście na przełomie dwóch epok. Wojna oddzieliła ten dobry czas od współczesności. Czy ojciec interesował się po wojnie współczesnymi problemami, współczesnym prawem międzynarodowym, czy jednak wybrał przeszłość i dlatego zajął się historią prawa międzynarodowego – Pawłem Włodkowicem?

Bardzo go interesowała współczesność. Jego neopozytywistyczne podejście do prawa międzynarodowego było bardzo nowatorskie i miało na celu wyjście naprzeciw współczesności w doktrynie prawa. Odrzucał więc podejście, zgodnie z którym należy skupić się na egzegezie norm, doszukując się znaczeń wywodzących się jeszcze z prawa rzymskiego. Zdaniem ojca ważna była bieżąca praktyka stosunków międzynarodowych, traktaty jako podstawa współczesnego prawa międzynarodowego.

Czy ojciec w rozmowach wspominał innych wybitnych prawników: Herscha Lauterpachta[26], Rafała Lemkina[27], Manfreda Lachsa[28]?

O istnieniu i o dorobku Lemkina dowiedziałem się sam, bo się interesowałem stosunkami polsko-niemieckimi. Lauterpachta, swojego rywala z UJK – ojciec wspominał. Do Manfreda Lachsa czy Stanisława Ehrlicha nie pałał wielką sympatią. Cenił Bohdana Winiarskiego[29], mówił o nim pozytywnie. Wspominał też prof. Wacława Makowskiego[30] i Mariana Iwanejkę[31] (byli bardzo zaprzyjaźnieni, to był jeden z ulubionych uczniów). Z polskich profesorów prawa międzynarodowego najbardziej cenił Huberta.

A jak pański ojciec postrzegał rolę kobiet na uniwersytecie?

Ojciec bardzo cenił kobiety. Wywarły na niego wyraźny wpływ stosunki amerykańskie, gdzie rola kobiet była znacznie ważniejsza niż w Europie, w szczególności w porównaniu z tak tradycyjnymi państwami, jak Niemcy, zgodnie z zasadą Kinder, Küche, Kirche. A w Stanach Zjednoczonych jednak była zasada równych praw kobiet w życiu publicznym.

Czy pana ojciec był z czegoś szczególnie dumny?

Myślę, że z odkrycia Pawła Włodkowica. Cały dorobek jego i Stanisława ze Skarbimierza to jest właściwie odkrycie mojego ojca i jego wkład w rozwój polskiej myśli prawniczej. Kariera polityczna go nie pociągała, ale kształcenie elit politycznych już tak.

Ojciec stworzył podwaliny szkoły dyplomatycznej, kształcił dyplomatów, a czy sam nie myślał o karierze politycznej, karierze w dyplomacji?

Nie. On lubił występował publicznie. Cieszyło go, że budzi zainteresowanie tematyką, którą omawia, ale nie usiłował samodzielnie kształtować polityki.

Pan przeniósł się do Warszawy, a czy o podobnej decyzji nie myślał Pana ojciec?

Nie. Ojciec był mocno związany z UJ.

Ale część profesury lwowskiej przeniosła się np. do Wrocławia, ojciec nie rozważał takiego kroku?

Proponowano mu objęcie katedry we Wrocławiu, ale z tego nie skorzystał. Zaproponował na to stanowisko Huberta.

Pana ojciec będzie zapamiętany jako profesor, odkrywca Pawła Włodkowica, autorytet, ale przecież to nie jest cały obraz człowieka. Co Pan chciałby, aby jeszcze pamiętano o Panu ojcu?

Zapewne zasługuje na pamięć jego głęboki związek z moją matką. Był jej ogromnie oddany i do samej śmierci gorąco ją kochał.

Myśli Pan, że w 1923 r. ojciec wrócił do Polski z uwagi na kwestie osobiste, czy z jakiegoś innego powodu?

Ojciec był tak głęboko oddany idei polskości i walki o Polskę, że nie było dla niego innego wyboru. To był jego obowiązek patriotyczny. Jeśli chciałoby się określić mojego ojca jednym słowem, to sądzę, że najlepszym terminem byłby „patriota”.

Wywiad został przeprowadzony 21 lutego 2019 r.

Dziękujemy za pomoc w opracowaniu wywiadu dr. Łukaszowi Jasinie

PUBLIKACJE LUDWIKA EHRLICHA (1889–1968)
W UKŁADZIE CHRONOLOGICZNYM

Opracował Tomasz Pugacewicz[1]

Zarys ustroju uniwersytetu w Oxfordzie, „Prawnik” 1913, nr 4, s. 463–477.

Starostwa w Halickiem w stosunku do starostwa lwowskiego w wiekach średnich (1390–1501), Towarzystwo dla Popierania Nauki Polskiej, Lwów 1914, t. 6, z. 1, Studia nad Historią Prawa Polskiego.

Poland, Prussia and Culture, Oxford University Press, London 1914 

Przemysl: Language of Galicia, „Notes and Queries” 1914, t. 10, nr 260, s. 497.

Polish Place-names, „Geographical Teacher” 1915, t. 8, nr 1, s. 5–14.

The Pronunciation of Polish, „Notes and Queries” 1915, t. 11, nr 268, s. 122, 123.

The pronunciation of „Chopin”, „Notes and Queries” 1915, t. 11, nr 272, s. 217.

The War and the English Constitution, „University of California Chronicle” 1917, t. 19, s. 250–269.

Modern Poland, „University of California Chronicle” 1917, t. 19, s. 173–191.

The Slavs, Past and Present, „University of California Chronicle” 1917, t. 19, s. 418–445.

British Emergency Legislation during the Present War, „California Law Review” 1917, t. 5, nr 6, s. 433–451.

The War and Political Theory, „California Law Review” 1918, t. 6, nr 6, s. 418–442.

The War and Political Theory II, „California Law Review” 1918, t. 7, nr 1, s. 33–57.

Year Books of Edward II, t. 13, 6: Edward II. A.D. 1312–1313, red. P. Vinogradoff, L. Ehrlich, Quaritch, London 1918.

Austria-Hungary: Its Peoples and Government, „University of California Chronicle” 1918, t. 20, s. 176–196.

Note by Dr. Ehrlich, „California Law Review” 1919, t. 8, nr 1, s. 46–48.

Comparative Public Law and the Fundamentals of its Study, „Columbia Law Review” 1921, t. 21, nr 7, s. 623–646.

Year Books of Edward II, t. 14, cz. 1, 6: Edward II. A.D. 1312–1313, red. P. Vinogradoff, L. Ehrlich, Quaritch, London 1921.

Proceedings against the Crown (1216–1377), Clarendon Press, Oxford 1921, [wyd. 2 – H.M. Cam, L. Ehrlich, Studies in the Hundred Rolls: Some Aspects of Thirteenth-century Administration. Proceedings against the Crown (1216–1377), Octagon Books, New York 1974].

Podział władz i rozdział władzy. Uwagi z okazji obrad nad konstytucją, „Przegląd Prawa i Administracji” 1921, s. 39–48.

Exchequer and Wardrobe in 1270, „The English Historical Review” 1921, t. 36, nr 144, s. 553, 554.

Polish Constitution: Final Provisions after Two Years of Debate – Guarantee of Religious Liberty, „New York Times”, 27 marca 1921 r.

Korfanty and the Silesian Plebiscite, „Current History” (New York), 1 lipca 1921 r.

The History of Conspiracy and Abuse of Legal Procedure (Cambridge Studies in English Legal History) by P.H. Winfield and H.D. Hazeltine, „History” (New Series) 1923, t. 8, nr 29, s. 54, 55.

Jednostajność w orzecznictwie Najwyższego Trybunały Administracyjnego, „Przegląd Prawa i Administracji” 1923, s. 253–263.

Chwila obecna w ewolucji prawa narodów, „Przegląd Prawa i Administracji” 1924, s. 105–124.

Kilka uwag o interpretacji konstytucji, „Przegląd Prawa i Administracji” 1925, s. 334–339.

Geneviève Levesque: La situation internationale de Dantzig. Paryż 1924. Pedone, str. 178, „Przegląd Prawa i Administracji” 1925, s. 276, 277.

Zygmunt Cybichowski: Polskie prawo państwowe na tle uwag z dziedziny nauki o państwie i porównawczego prawa państwowego. I. Warszawa 1925. Wydawnictwo Seminarjum prawa publicznego (państwowego i międzynarodowego) Uniwersytetu warszawskiego. Str. 252, „Przegląd Prawa i Administracji” 1925, s. 277–281.

Sir Thomas Eskine May: A Treatise of the Law, Privileges, Proceedings and Usage of Parliament. XIII edition, edited by Sir T. Lonsdale Webster. London 1924 XLIII+914+72. Butterworth, „Przegląd Prawa i Administracji” 1925, s. 281, 282.

W sprawie rewizji Konstytucji polskiej i Ordynacji wyborczej. Opinia prof. Ehrlicha, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Społeczny” 1925, s. 416–420.

Na marginesie prof. Balzera „Z zagadnień ustrojowych Polski”, w: Księga pamiątkowa ku czci Oswalda Balzera, t. 1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Lwów 1925, s. 255–268.

Poland and Dantzig. The Case of Poland, „The Nineteenth Century and After” 1925, t. 97, s. 476–484.

Gdańsk – zagadnienia prawno-publiczne, Nakład i własność K.S. Jakubowski, Lwów 1926, t. 1, Biblioteka Prawa Politycznego i Prawa Narodów.

Ameryka Północna (Stany Zjednoczone, ich ustrój polityczny), w: Z. Cybichowski (red.), Encyklopedia podręczna prawa publicznego (konstytucyjnego, administracyjnego i międzynarodowego), t. 1, Bibljoteka Polska, Warszawa 1926, s. 25–29.

Osiedlenie, pobyt, umowy osiedleńcze, w: Z. Cybichowski (red.), Encyklopedia podręczna prawa publicznego (konstytucyjnego, administracyjnego i międzynarodowego), t. 1, Bibljoteka Polska, Warszawa 1926, s. 569–571.

Osoba prawna w prawie publicznym, w: Z. Cybichowski (red.), Encyklopedia podręczna prawa publicznego (konstytucyjnego, administracyjnego i międzynarodowego), t. 1, Bibljoteka Polska, Warszawa 1926, s. 571–573.

Panamerykanizm, w: Z. Cybichowski (red.), Encyklopedia podręczna prawa publicznego (konstytucyjnego, administracyjnego i międzynarodowego), t. 1, Bibljoteka Polska, Warszawa 1926, s. 573–575.

Ustrój imperium Brytańskiego, a uchwały konferencji imperialnej 1926, „Prawnik” (TBSP we Lwowie) 1927, S. II, R. I, nr 1, s. 5–18.

Prawo narodów, K.S. Jakubowski, Lwów 1927.

L’interprétation des traités, „Recueil des cours” (Académie de Droit International) 1928, t. 24, nr 4, s. 1–145.

Petitions of Right, „Law Quarterly Review” 1929, t. 45, s. 60–85.

Sądownictwo międzynarodowe a prawo narodów, „Sprawy Obce” 1929–1930, t. 1, s. 337–355.

Średniowieczne angielskie sądownictwo administracyjne, w: P. Dąbkowski (red.), Księga pamiątkowa ku czci Władysława Abrahama, t. 1, Księgarnia Gubrynowicza i Syna, Lwów 1930, s. 187–201.

Nowe studja uzupełniające na lwowskim wydziale prawa, „Biuletyn” (Komisja współpracy międzynarodowej profesorów i docentów prawa administracyjnego i nauk), nr 5, Warszawa 1930.

Zasada czystych rąk w prawie mniejszościowym, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1930, z. 1, s. 47–56.

Le principe des „mains nettes” dans le droit minoritaire, „Les Questions Minoritaires: revue trimestrielle d'étude et d'information” (Instytut Badań Spraw Narodowościowych) 1931, r. IV, nr 1, s. 14-24.

Prawo narodów, wyd. 2, Nakład i właśność K.S. Jakubowski, Lwów 1932.

The Division of Diplomatic Studies of the Faculty of Law, John Casimir University, red. L. Ehrlich, Lwów 1932.

Dotychczasowa działalność naukowa Stanisława Starzyńskiego, w: E. Dubanowicz, L. Ehrlich, Stanisław Starzyński z okazji pięćdziesięciolecia doktoratu, Księgarnia Gubrynowicz, Lwów 1932, s. 17–27.

Ujednostajnienie norm o nabyciu i utracie obywatelstwa i przynależności w państwach słowiańskich. Pierwszy Zjazd prawników państw słowiańskich w Bratysławie, Komisja V, Kwestia I, Instytut Prawa Politycznego i Prawa Narodów, Uniwersytet Jana Kazimierza, we Lwowie, Lwów 1933.

Lettre d’invitation (Extrait), w: Conférence sur l’enseignement du droit international et des relations internationales, Lwów, 26, 27, 28 juin 1934. Correspondance, procès-verbaux, matériaux, Lwów 1935, s. 7–9, Bibliothèque de droit constitutionnel et de droit international. Série française, t. 1.

La separation des pouvoirs, w: Melanges Paul Negulesco, Imprimeria Nationala, Bucuresti 1935, s. 259–270.

Bezpieczeństwo w Europie powojennej. 2 wykłady wygłoszone w marcu 1935 r. na Kursach Naukowych dla urzędników służby zagranicznej, b.d. 1935.

Polska polityka morska w świecie [świetle – T.P.] umów z Gdańskiem. Wykład wygłoszony w marcu 1935 r. ma [sic!] Kursach Naukowych dla urzędników służby zagranicznej, b.d. 1935.

Rozwój prawa narodów a zagadnienia bezpieczeństwa kolektywnego, w: L. Ehrlich (red.), Bezpieczeństwo zbiorowe. Referaty przedstawione przez Centralny Komitet Polskich Instytucyj Nauk Politycznych w Warszawie Ósmej Konferencji Wyższych Studiów Międzynarodowych w Londynie, 3–8 czerwca 1935 roku, Zakład Prawa Politycznego i Prawa Narodów, Uniwersytet Jana Kazimierza, we Lwowie, Lwów 1935, s. 35–51, t. 9, Biblioteka Prawa Politycznego i Prawa Narodów.

Le developpement du droit des gens et le probleme de la securite collective, w: La sécurité collective. Mémoires présentes par le Comité central des institutions polonaises des sciences politiques à la VIIIe Conférence des hautes études internationales à Londres, 3–8 juin, 1935, Lwów 1935, Bibliothèque de droit constitutionnel et de droit international. Série française, t. 2, s. 3–16.

The Development of International Law and the Problem of Collective Security, w: M. Bourquin (red.), Collective Security. A Record of the Seventh and Eighth International Studies Conferences, Paris 1934 – London 1935, International Institute of Intellectual Co-operation, Paris 1936, s. 152–157.

Poszanowanie zobowiązań międzynarodowych – rewizja traktatów i sytuacyj międzynarodowych, w: L. Ehrlich (red.), Bezpieczeństwo zbiorowe. Referaty przedstawione przez Centralny Komitet Polskich Instytucyj Nauk Politycznych w Warszawie Ósmej Konferencji Wyższych Studiów Międzynarodowych w Londynie, 3–8 czerwca 1935 roku, Zakład Prawa Politycznego i Prawa Narodów, Uniwersytet Jana Kazimierza, we Lwowie, Lwów 1935, s. 52–74, t. 9, Biblioteka Prawa Politycznego i Prawa Narodów.

Le respect des engagements internationaux – la revision des traites et des situations internationales, w: La sécurité collective. Mémoires présentes par le Comité central des institutions polonaises des sciences politiques à la VIIIe Conférence des hautes études internationales à Londres, 3–8 juin, 1935, Lwów 1935, t. 2, Bibliothèque de droit constitutionnel et de droit international. Série française, s. 17–33.

Respect of International Obligations – Revision of Treaties and International Situations, w: M. Bourquin (red.), Collective Security. A Record of the Seventh and Eighth International Studies Conferences, Paris 1934 – London 1935, International Institute of Intellectual Co-operation, Paris 1936, s. 218–224.

Spory prawne a konflikty interesów, w: L. Ehrlich (red.), Bezpieczeństwo zbiorowe. Referaty przedstawione przez Centralny Komitet Polskich Instytucyj Nauk Politycznych w Warszawie Ósmej Konferencji Wyższych Studiów Międzynarodowych w Londynie, 3–8 czerwca 1935 roku, Zakład Prawa Politycznego i Prawa Narodów, Uniwersytet Jana Kazimierza, we Lwowie, Lwów 1935, s. 75–78, Biblioteka Prawa Politycznego i Prawa Narodów, t. 9.

Le probleme des litiges juridiques et des conflits d’intérêts, w: La sécurité collective. Mémoires présentes par le Comité central des institutions polonaises des sciences politiques à la VIIIe Conférence des hautes études internationales à Londres, 3–8 juin, 1935, Lwów 1935, t. 2, Bibliothèque de droit constitutionnel et de droit international. Série française, s. 34–42.

The Problem of Legal Disputes and Conflicts of Interests, w: M. Bourquin (red.), Collective Security. A Record of the Seventh and Eighth International Studies Conferences, Paris 1934 – London 1935, International Institute of Intellectual Co-operation, Paris 1936, s. 225–229.

Przemówienie Dziekana Wydziału Prawa Prof. Dra Ludwika Ehrlicha na pogrzebie śp. Stanisława Starzyńskiego, „Przegląd Prawa i Administracji” 1935, s. 316, 317.

Nowe studia na Wydziale Prawa UJK we Lwowie, „Przegląd Prawa i Administracji” 1936, s. 207, 208.

La Section des Études diplomatiques à L’Université Jean-Casimir, Lwów 1936, t. 3, Bibliothèque de droit constitutionnel et de droit international. Série française.

Odpowiedzi na ankietę, „Głos Prawników Śląskich” 1937, rok I, nr 2, s. 93, 94.

Letter of Invitation (Extract), „Annals of International Law and International Relations” 1938, t. 1, s. 87, 88.

Extracts from the Proceedings of the Conference on the Teaching of International Law and International Relations, Held in Lwów, 1934, „Annals of International Law and International Relations” 1938, t. 1, s. 86–130.

The Institute of Constitutional and International Law in J.C. University, „Annals of International Law and International Relations” 1938, t. 1, s. 57–63.

The Division of Diplomatic Studies in John Casimir University, „Annals of International Law and International Relations” 1938, t. 1, s. 64–85.

L. Ehrlich (red.), The Division of Diplomatic Studies in John Casimir University, Lwów 1938, t. 1, Library of Constitutional and International Law. English Series.

The New Positivism in International Law, „Annals of International Law and International Relations” 1938, t. 1, s. 5–37.

Metoda porównawcza w nauce prawa publicznego, „Rocznik Polskiego Instytutu Prawa Publicznego” 1938–1939, t. 2, s. 14–22.

Obywatelstwo a narodowość, „Sprawy Narodowościowe” 1939, nr 1–2, s. 1–13.

Ankieta na temat reformy ordynacji wyborczej do Sejmu i Senatu. Opinia..., „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Społeczny” 1939, z. 1, s. 12–17.

Stosunek sędziego do prawa. Uwagi na tle porównawczym, „Czasopismo Sędziowskie” 1939, nr 3, s. 121–130 [przedruk: „Głos Prawa. Przegląd Prawniczy Allerhanda” 2019, t. 2, nr 2 (4), poz. 32, s. 387–399].

Karta Narodów Zjednoczonych wraz ze Statutem Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości. Uwagi wstępne, teksty, komentarze, Nakładem Stefana Kamińskiego, Kraków 1946.

Z przemówienia na uroczystości otwarcia roku akademickiego Szkoły Nauk Politycznych UJ, w: Sprawozdanie Koła Uczniów i Absolwentów Szkoły Nauk Politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie 1946/47/48, Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1948, s. 4–10.

Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Nakładem Stefana Kamińskiego, Kraków 1947.

Prawo narodów, wyd. 3, Nakładem Stefana Kamińskiego, Kraków 1947–1948.

Historia polskiej nauki prawa narodów, w: L. Ehrlich, J.S. Langrod, Zarys historii nauki prawa narodów, politycznego i administracyjnego, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1949, s. 5–24, t. 17d, Historia Nauki Polskiej w Monografiach.

Zarys historii nauki prawa politycznego w Polsce, w: L. Ehrlich, J.S. Langrod, Zarys historii nauki prawa narodów, politycznego i administracyjnego, Kraków 1949, s. 25–39, t. 17d, Historia Nauki Polskiej w Monografiach.

Kazanie Stanisława ze Skarbimierza „De bellis iustis”, „Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności” 1949, t. 50, nr 2, s. 55–60.

Zagadnienie podmiotowości prawa narodów. Stan dzisiejszy na tle rozwoju historycznego, „Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności” 1949, t. 50, nr 9, s. 494–499.

Prawo narodów i zagadnienia międzynarodowe w piśmiennictwie polskim od XV do XVIII wieku, „Rocznik Prawa Międzynarodowego” 1949, s. 117–159.

Potrzeba i plan nowego wydania pism Pawła Włodkowica, „Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności”, 1951, t. 52, nr 6, s. 442–445.

Studia nad genealogią prawa narodów, „Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności” 1951, t. 52, nr 8, s. 677–684.

Sprawa Falkenberga na Soborze w Konstancji, „Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności” 1952, t. 53, nr 6, s. 384–391.

Modrzewskiego księga „O wojnie” w skali nauki światowej, „Reformacja w Polsce: organ Towarzystwa Badań Dziejów Reformacji w Polsce” (1953–1956), nr 45–50, s. 5–31.

Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza, PWN, Warszawa 1954.

Polski wykład prawa wojny XV wieku. Kazanie Stanisława ze Skarbimierza „De bellis iustis”, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1955.

Szerokość morza terytorialnego, „Państwo i Prawo” 1956, nr 10, s. 580–592.

Interpretacja traktatów, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1957.

Moreau-Reibel Jean, Le droit de société interhumaine et le „Jus gentium”, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1957, t. 9, nr 1, s. 354–356.

Prawo międzynarodowe, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1958.

Prawo obszarów morskich i podmorskich, „Ruch Prawniczy i Ekonomiczny” 1959, z. 4, s. 1–29.

Suwerenność Polski na Ziemiach Odzyskanych, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” 1959, z. 6, nr 27, s. 5–21.

The Legal Regulation of the Seas and of the Continental Shelf, w: J. Limpens (red.), Rapports généraux au Ve Congrè s international de droit comparé. Bruxelles, 4–9 août 1958, Bruxelles 1960, s. 893–920.

Suwerenność a morze w prawie międzynarodowym, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1961.

Guillaume de Rennes et les origines de la science du droit de la guerre, w: Mélanges en l’honneur de Gilbert Gidel, Librairie Sirey, Paris 1961, s. 215–227.

Suwerenność Polski na ziemiach zachodnich i północnych: zagadnienia prawne, „Biuletyn” (Śląski Instytut Naukowy w Katowicach) 1962, nr 34.

Recht auf die Heimat, „Cahiers Pologne-Allemagne“ 1962, nr 2 (13), s. 19–29 [przedruk: Recht auf Heimat, w: Kurt Rabl (red.), Das Recht auf die Heimat. Vorträge. Thesen. Kritik., Lerche, München 1965, s. 257–267, Studien und Gespräche über Heimat und Heimatrecht, 2].

The Development of International Law as a Science, „Recueil des cours” (Académie de Droit International) 1962, t. 105, nr 1, s. 173–265.

Rektor Paweł Włodkowic, rzecznik obrony przeciw Krzyżakom, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1963.

Polish Fifteenth Century Doctrine of International Law, „Polish Perspectives”, t. 7, nr 4, 1964, s. 19–28.

Z dziejów Wydziału Prawa UJ w wieku XV, w: M. Patkaniowski (red.), Studia z dziejów Wydziału Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego (Studia ad Universitatis Iagellonicae Facultatis Iuris historiam pertinentia), Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1964, s. 35–48.

Organizacja Generalnej Guberni w świetle prawa międzynarodowego, „Prace Historyczne” 1966, t. 19, s. 9–18.

Suwerenność Polski na ziemiach zachodnich i północnych: zagadnienia prawa międzynarodowego, wyd. 2 rozsz., Wydawnictwo „Śląsk” Katowice 1967.

L. Ehrlich (tłum., oprac. i red.), Pisma wybrane Pawła Włodkowica, t. 1–3, Warszawa 1966, 1968 oraz 1969.

Doktryna tzw. prawa do Heimat, w: Księga pamiątkowa ku czci Kamila Stefki, PWN, Warszawa 1967.

Przedmowa, w: T. Musioł, Dachau: 1933–1945, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice 1968.

Zagadnienie wojny we współczesnym prawie międzynarodowym oraz Procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym a także Agresja III Rzeszy Niemieckiej na Polskę – pogwałcenie norm prawa międzynarodowego i Wybuch drugiej wojny światowej, [w:] Ekspertyzy i orzeczenia przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, cz. 1, wyboru dokonał i przygotował do publikacji C. Pilichowski, Ministerstwo Sprawiedliwości. Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Warszawa 1979.

POSŁOWIE

Czasem warto mieć marzenia. Gdy kilka lat temu zobaczyłem pod Sanokiem dwór w Falejówce, niegdysiejszy majątek Ehrlichów, zapomniany i opuszczony, pierwszym wrażeniem było przygnębienie. Bo przecież w okolicy nie brak przykładów dbałości o ślady naszej przeszłości. Z drugiej strony, może trudno się dziwić, kogo w takim miejscu może obchodzić prawo międzynarodowe. Ludwik Ehrlich to ani konfederat barski, ani powstaniec styczniowy. Pomyślałem wtedy, że dwór zapewne jest nie do odzyskania, skoro lokalne władze nie rozumieją, że przy odrobinie wysiłku mogłyby mieć pożytek z jego rewitalizacji. Nie można jednak dopuścić do tego, aby pamięć o postaci tak wybitnej i zasłużonej dla nauki prawa i stosunków międzynarodowych, ale także dla Polski w tej sferze, podzieliła los dworu...

Ale przecież to nie tylko kwestia sentymentu, lecz bardziej sprawa powinności. Każde środowisko naukowe powinno dbać o dziedzictwo swojej dyscypliny, o drogę, którą pokonała do obecnego stanu. Jest z tym trochę tak, jak w szerszej skali z dbałością narodu czy państwa o swoją przeszłość, czyli opieką nad dziełami sztuki, zabytkami, wytworami kultury materialnej i niematerialnej, nad miejscami pamięci. W polskiej nauce prawa międzynarodowego i stosunków międzynarodowych takim metaforycznym lieu de mémoire jest bezsprzecznie postać profesora Ludwika Ehrlicha, jego dorobek i działalność. Dlatego to środowisko ma obowiązek zatroszczenia się o pamięć o nim oraz podjęcia próby oceny jego dorobku, także z punktu widzenia dzisiejszych zjawisk w tym obszarze rzeczywistości. Dotyczy to zarówno problemów badawczych, jaki i stosowanych metod. Nie trzeba przy tym próbować „podciągać” stanowiska Ehrlicha pod nasze dzisiejsze problemy i odpowiedzi, jakie dla nich znajdujemy, ani w sensie metody, ani w sensie poglądu. Widzimy, jak to się robi niekiedy w przypadku innych szkół czy doktryn i że bywa to dyskusyjne. Przykładem może być wpływ doktryny Giedroycia na politykę zagraniczną, a zwłaszcza politykę wschodnią RP i badawczo-publicystyczny dyskurs, który temu towarzyszy.

Nie to jest do końca najważniejsze. Nie próbujemy przecież porównywać dzisiejszych budowli do na przykład gotyku czy baroku. Ale oba style pozostają częścią drogi, którą przeszła architektura w naszej cywilizacji, świadczą o jej wielkości i tożsamości, naszej tożsamości. Nikt już nie maluje jak Botticelli, ale to nie umniejsza rangi jego malarstwa. Podobnie z dorobkiem czy dziełami wielkich poprzedników w nauce. To po ich śladach szli następcy, a po nich nierzadko nasi mistrzowie, wreszcie my sami. Kolejne generacje następców nie muszą wyznawać ich poglądów czy podzielać ich stanowiska w każdej konkretnej sprawie. Ważne jest, że otrzymali wysokiej klasy, na owe czasy, wiedzę i pewien wzór akademika, zaangażowania, postawy moralnej. W przypadku Ludwika Ehrlicha w każdej z tych trzech „kategorii” mamy do czynienia z przykładem najwyższej próby.

Dlatego z przyjemnością dzielę się satysfakcją z urzeczywistnienia mojego marzenia o przywołaniu tej wybitnej postaci współczesnemu pokoleniu badaczy i studentów prawa międzynarodowego i stosunków międzynarodowych. Tom, który oddajemy czytelnikowi z tego pokolenia, także został przygotowany pod kierunkiem jego przedstawicieli, choć zaprosili do udziału w tym przedsięwzięciu także swoich starszych kolegów. Ta publikacja jest szansą odświeżenia pamięci o Ludwiku Ehrlichu, przypomnienia nie tylko jego dorobku, lecz także niezwykłych losów – jego i jego rodziny. One dobrze wpisują się w dramat i niezwykłość polskiej historii XX w., są ważną częścią jej duchowej i intelektualnej tradycji. Pokazują wspaniałość jej etnicznej i wyznaniowej różnorodności. Takie losy aż proszą się o biografię fabularną, książkową czy filmową. To odczucie jest tym silniejsze, że kreślę niniejsze posłowie w bezpośrednim sąsiedztwie dwóch nieodległych od siebie miejsc przebywania dwóch niezwykłych, a bliskich sobie kolegów z Krakowa – prof. Ludwika Ehrlicha i ks. abp. Karola Wojtyły (późniejszy papież Jan Paweł II wielokrotnie, od lat 50. do 1978 r., wędrował i biwakował w Beskidzie Niskim, niedaleko Falejówki i w samej Komańczy, gdzie Ehrlichowie mieli także domek letniskowy).

Wyrażam wdzięczność zespołowi autorskiemu, w tym zwłaszcza Patrycji Grzebyk i Rafałowi Tarnogórskiemu za nie zawsze wdzięczny trud redaktorów tomu. Autorzy i redaktorzy przyłożyli się do swojego zadania, dzięki czemu mamy w tym tomie świetne, rzeczowe i krytyczne, a nie okolicznościowe teksty. Uznanie należy się Polskiemu Instytutowi Spraw Międzynarodowych, a w szczególności jego dyrektorowi dr. Sławomirowi Dębskiemu za wzięcie na siebie roli mecenasa tego projektu. Zważywszy na dorobek i działalność Profesora, udział PISM świetnie wpisuje się w część jego ważnej misji w tej sferze aktywności naszego państwa. Odrębne wyrazy wdzięczności kieruję ku dr. Andrzejowi Ehrlichowi, synowi Profesora, który wykazywał wielką życzliwość i otwartość na nasz projekt oraz udzielał nam różnych konkretnych rad i wsparcia w jego realizacji. Wyrażam zarazem przekonanie, że niniejsza publikacja nie jest ostatnim słowem w badaniach nad dorobkiem Ludwika Ehrlicha oraz w oglądzie prawa i stosunków międzynarodowych (w tym nauki o) przez „pryzmat Ehrlicha”.

Roman Kuźniar, wrzesień 2019 r.

ANEKS

BIOGRAMY AUTORÓW KSIĄŻKI

AGNIESZKA BIEŃCZYK-MISSALA– dr hab. nauk humanistycznych w zakresie nauki o polityce, adiunkt na Wydziale Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego, analityk w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych (2006–2008). Kierownik projektu naukowego Zapobieganie masowym naruszeniom praw człowieka, finansowego przez Narodowe Centrum Nauki (2013–2017). Stypendystka Fundacji Edukacyjnej Jana Karskiego na seminarium Georgetown Leadership (2016). Autorka publikacji dotyczących ochrony praw człowieka, problemów humanitarnych, a także  polityki zagranicznej RP (współautorka „Rocznika Strategicznego”): Zapobieganie masowym naruszeniom praw człowieka. Międzynarodowe instytucje i instrumenty (2018); (red.) Rafał Lemkin’s Heritage. Civilians in Contemporary Armed Conflicts (2017); (współred. z S. Dębskim) Rafał Lemkin – The Hero of Humankind (2010) ; (współred. z R. Kuźniarem) Prawa człowieka w polskiej polityce zagranicznej (2007), Prawa człowieka w polskiej polityce zagranicznej po 1989 r. (2005).

AGNIESZKA BÓGDAŁ-BRZEZIŃSKA – dr hab. nauk o polityce, adiunkt na Wydziale Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. Wieloletni zastępca dyrektora w tymże Instytucie. Zainteresowania badawcze ukierunkowane na historię i teorię stosunków międzynarodowych. Ważniejsze publikacje książkowe: Jako monarcha i jako człowiek (2016), Koncepcje współczesnych stosunków międzynarodowych (2006), Globalizacja polityki Stanów Zjednoczonych 1915–1949 (2001).

MAREK CICHOCKI – dr hab., germanista, filozof, politolog. Dyrektor programowy Centrum Europejskiego Natolin oraz redaktor naczelny periodyku „Nowa Europa. Przegląd Natoliński”. Były doradca Prezydenta RP ds. traktatu konstytucyjnego i przyszłości UE oraz sherpa ds. negocjowania Traktatu z Lizbony. Profesor Collegium Civitas w Warszawie oraz w College of Europe. Współwydawca rocznika filozoficznego „Teologia Polityczna”. Autor książek: Ciągłość i zmiana (1999), Porwanie Europy (2004), Władza i pamięć (2005), Problemy politycznej jedności w Europie (2012). Specjalizuje się w tematyce niemieckiej, integracji europejskiej i historii idei politycznych.

WŁADYSŁAW CZAPLIŃSKI – profesor nauk prawnych, kierownik Katedry Prawa Międzynarodowego i Europejskiego Europejskiej Wyższej Szkoły Prawa i Administracji. Członek Rady Legislacyjnej przy Prezesie Rady Ministrów RP (1999–2006); członek Doradczego Komitetu Prawnego przy Ministrze Spraw Zagranicznych (od 1998); przewodniczący Komitetu Doradczego Prawa Europejskiego przy Ministrze Sprawiedliwości (od 2004). Ważniejsze publikacje: podręcznik (wraz z A. Wyrozumską) Prawo międzynarodowe publiczne; podręcznik orzecznictwa ETS z komentarzem (4 wydania); podręcznik Zarys prawa europejskiego; liczne artykuły w czasopismach krajowych i zagranicznych; podręcznik Podstawowe zagadnienia prawa międzynarodowego, zarys wykładu (2009). Sprawozdawca Komitetu International Law Association (ILA) do spraw sukcesji państw (1998–2008); przewodniczący Komitetu ILA do spraw uznania/nieuznania (od 2009). Zainteresowania: odpowiedzialność międzynarodowa, użycie siły, sukcesja państw, uznanie międzynarodowe, współpraca sądowa i policyjna w ramach UE.

PATRYCJA GRZEBYK – dr hab. nauk prawnych; adiunkt na Wydziale Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. Specjalizuje się w problematyce międzynarodowego prawa karnego, międzynarodowego prawa humanitarnego oraz prawa do użycia siły. Stypendystka Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Uniwersytetu Cambridge. Laureatka Nagrody im. Manfreda Lachsa za najlepszą książkę debiut z zakresu prawa międzynarodowego (Odpowiedzialność karna za zbrodnię agresji, 2010). Autorka m.in. monografii: Cele osobowe i rzeczowe w konfliktach zbrojnych w świetle prawa międzynarodowego (2018).

ANDRIJ HACZKEWYCH – adiunkt Uniwersytetu narodowego „Politechnika Lwowska”, kierownik programu edukacyjno-naukowego dla magistrów ze specjalizacji informacja międzynarodowa (specjalność: stosunki międzynarodowe, komunikacja społeczna oraz studia regionalne). Obronił pracę doktorską Poglądy międzynarodowo-prawne Ludwika Ehrlicha (2016). Współautor podręcznika z politologii: Nauka polityczna. Metody badawcze (wyd. ukr. i ros. 2012). Autor artykułów z zakresu teorii i historii prawa międzynarodowego: Ludwik Ehrlich. Krakowski okres jego życia 1940–1968 (w jęz. ang., 2017), Ludwika Ehrlicha koncepcja podmiotowości prawnomiędzynarodowej (wybrane aspekty) (w jęz. pol., 2014), Droga życiowa i spadek naukowy L. Ehrlicha (w jęz. ukr. 2014), Podmiotowość prawna Wolnego Miasta Gdańska w pracach L. Ehrlicha (w jęz. ros., 2013).

DOROTA HEIDRICH – adiunkt na Wydziale Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego, dr nauk społecznych w zakresie nauki o polityce. Od października 2016 r. zastępca dyrektora Instytutu. Koordynator współpracy między Instytutem oraz Fundacją HumanDoc przy Festiwalu Filmów Dokumentalnych HumanDoc „Globalny rozwój w kinie”. Główne zainteresowania badawcze (w powiązaniu z prowadzoną dydaktyką) to: przymusowe migracje (uchodźcy i IDPs); międzynarodowa odpowiedzialność karna jednostek za zbrodnie; sprawiedliwość tranzytywna (transitional justice); organizacje międzynarodowe (rządowe i NGOs). Autorka artykułów naukowych, rozdziałów w pracach zbiorowych i książek dotyczących tej problematyki, jak: Międzynarodowa ochrona uchodźców wewnętrznych. Aspekty prawne i praktyka (2005) oraz (z K. Bachmannem) The Legacy of Crimes and Crises. Transitional Justice, Domestic Change and the Role of the International Community (2016).

MARCIN KAŁDUŃSKI – dr hab. nauk prawnych; adiunkt w Katedrze Prawa Międzynarodowego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Autor wielu prac z zakresu prawa międzynarodowego poświęconych m.in. zasadzie dobrej wiary, delimitacji obszarów morskich, immunitetu państwa, klauzuli największego uprzywilejowania i sprawiedliwości w prawie antydumpingowym WTO. Swoje badania prowadził w Cambridge, Hadze, Londynie i Genewie.

MAREK KORNAT – historyk, profesor i kierownik Zakładu Dziejów XX wieku w Instytucie Historii PAN w Warszawie oraz profesor na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Kardynała Wyszyńskiego. Zajmuje się dziejami polskiej dyplomacji, ustrojami totalitarnymi, polityką międzynarodową XX w. oraz polską myślą polityczną XIX i XX w. W ostatnich latach wydał książki: Polityka zagraniczna Polski 1938–1939. Cztery decyzje Józefa Becka (2012) oraz Wacław Grzybowski. Ambasador w Moskwie (1936–1939). Biografia polityczna (2016).

MICHAŁ KOWALSKI – dr hab. nauk prawnych; pracuje w Zakładzie Prawa Międzynarodowego Publicznego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego; od 2014 r. członek Doradczego Komitetu Prawnego przy Ministrze Spraw Zagranicznych RP; sędzia ad hoc w Europejskim Trybunale Praw Człowieka (kadencja 2018–2022); rozjemca w Sądzie Koncyliacyjnym i Arbitrażowym OBWE w Genewie (od 2019); członek orzekający Rady do Spraw Uchodźców (2009–2019); członek Komitetu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk (2015–2019); członek Grupy Polskiej Stowarzyszenia Prawa Międzynarodowego (ILA) i European Society of International Law; stypendysta m.in. The Tokyo Foundation, Alexander von Humboldt Stiftung, Max-Planck-Gesellschaft.

ROMAN KUŹNIAR – prof. zw. UW, kierownik Katedry Studiów Strategicznych i Bezpieczeństwa Międzynarodowego Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. Były dyrektor departamentu analityczno-planistycznego w Ministerstwie Spraw Zagranicznych oraz Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych. Autor wielu publikacji z zakresu historii najnowszej stosunków międzynarodowych, bezpieczeństwa międzynarodowego, ochrony praw człowieka, polityki zagranicznej RP, m.in.: Prawa człowieka: prawo – instytucje – stosunki międzynarodowe (wyd. III, dodruk 2006), Polityka i siła. Studia strategiczne – zarys problematyki (2005; wyd. II 2006), Porządek międzynarodowy u progu XXI wieku (2005), Pozimnowojenne dwudziestolecie 1989–2010. Stosunki międzynarodowe na przełomie XX i XXI wieku (2011), Polityka zagraniczna III Rzeczypospolitej (2012), My Europa (2013), Europa w porządku międzynarodowym (2016); Porządek międzynarodowy. Perspektywa ontologiczna (2019); współredaktor i współautor: Polska polityka bezpieczeństwa 1989–2000 (wyd. pol. 2001, ang. 2001), (z Z. Lachowskim) Bezpieczeństwo międzynarodowe czasu przemian (wyd. pol. 2003, ang. 2004), Kryzys 2008 a pozycja międzynarodowa Zachodu (2011), (z B. Balcerowiczem i in.) Bezpieczeństwo międzynarodowe 2012). Doradca Prezydenta RP ds. międzynarodowych (2010–2015).

ROMAN KWIECIEŃ – prawnik i filozof, prof. nauk prawnych, pracuje na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego; stypendysta Fundacji na rzecz Nauki Polskiej; członek Doradczego Komitetu Prawnego przy Ministrze Spraw Zagranicznych RP; członek Stałego Trybunału Arbitrażowego w Hadze; członek Trybunału Koncyliacji i Arbitrażu OBWE w Genewie.

TOMASZ PUGACEWICZ – dr nauk o polityce i adiunkt w Katedrze Historii Dyplomacji i Polityki Międzynarodowej Instytutu Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Odbył staże na Uniwersytecie Johnsa Hopkinsa w Waszyngtonie, Stanowym Uniwersytecie Nowego Jorku (SUNY) oraz Uniwersytecie w Heidelbergu. Teoretyczne założenia swojej rozprawy doktorskiej opublikował w monografii Teorie polityki zagranicznej (2017). Obecnie przygotowuje do druku empiryczną część pracy doktorskiej poświęconej polityce USA wobec państw regionu Morza Kaspijskiego po 1991 r. Autor artykułów o stosunkach transatlantyckich w obszarze bezpieczeństwa (m.in. obronie przeciwrakietowej oraz współpracy polsko-amerykańskiej). W 2018 r. otrzymał grant Narodowego Centrum Nauki na realizację projektu „Między centrum a peryferiami. Koncepcje teoretyczne Ludwika Ehrlicha na tle anglosaskiej nauki o stosunkach międzynarodowych w pierwszej połowie XX wieku”. W 2015 r. uczestniczył w Prezydenckim Programie Eksperckim „Laboratorium idei”.

ADAM REDZIK – dr hab. nauk prawnych, prof. ucz. UW, kierownik Zakładu Prawa i Polityki Penitencjarnej w Instytucie Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji Uniwersytetu Warszawskiego. Stypendysta Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (2007, 2008), Europejskiego Kolegium Polskich i Ukraińskich Uniwersytetów (2001–2005) i Fundacji Lanckorońskich (2017); współzałożyciel Instytutu Allerhanda; członek Komisji Historii Nauki PAU; w latach 2013–2018 adwokat; od 2018 r. sędzia Sądu Najwyższego; redaktor prowadzący „Palestry” (2006–2018); redaktor naczelny „Głosu Prawa” (od 2018). Autor kilkuset publikacji naukowych z zakresu historii prawa, prawa porównawczego prywatnego i publicznego, czasopiśmiennictwa prawniczego, dziejów nauki i kultury, jak: Prawo prywatne na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie (2009); Zarys historii samorządu adwokackiego (wyd. 2, 2010); (z S. Milewskim) Themis i Pheme. Czasopiśmiennictwo prawnicze w Polsce do 1939 roku (2011); (z T.J. Kotlińskim) Historia Adwokatury, (wyd. 4,  2018); (red.) Academia Militans. Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie, (wyd. 2,  2017); Rafał Lemkin (1900–1959) – co-creator of international criminal law. Short biography (2017).

ANDRZEJ SZEPTYCKI – dr hab., adiunkt na Wydziale Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. Stały współpracownik dwumiesięcznika „Nowa Europa Wschodnia”. Członek Polsko-Ukraińskiego Forum Partnerstwa pod patronatem Ministerstw Spraw Zagranicznych Polski i Ukrainy (2011–2017). Jego zainteresowania badawcze skupiają się na polityce wewnętrznej i zagranicznej Ukrainy, polityce zagranicznej Polski, sytuacji na obszarze poradzieckim i polityce wschodniej Unii Europejskiej. Wybrane publikacje: Ukraina wobec Rosji. Studium zależności (2013), Contemporary Relations between Poland and Ukraine. The „Strategic Partnership” and the Limits Thereof (2019).

RAFAŁ TARNOGÓRSKI – analityk w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych. Prawnik, absolwent Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Z PISM związany od 2000 r. Sekretarz redakcji „Polskiego Przeglądu Dyplomatycznego” (2002–2012), członek redakcji wznowionego PPD (od 2016). Doradca polskiej delegacji na 63. sesję Zgromadzenia Ogólnego ONZ (2008). Przedstawiciel PISM w Zespole do spraw Międzynarodowego Prawa Humanitarnego przy Prezesie Rady Ministrów (2010–2013 i od 2018). Współpracownik Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia (od 2013). Redaktor prowadzący „Biuletynu PISM” i „Komentarzy PISM” (od 2016).

JAN A. WENDT – dr hab. geografii społeczno-ekonomicznej, prof. nadzw. w Instytucie Geografii Uniwersytetu Gdańskiego. Członek Steering Commettee Commission of Political Geography IGU. Zainteresowania badawcze ukierunkowane na geografię polityczną, społeczną, turystyki oraz stosunki międzynarodowe i historię. Ważniejsze publikacje książkowe: (z B. Kulasem) Wybory samorządowe do sejmików wojewódzkich w Polsce. Analiza wyników i preferencje elektoratu, regiony stabilne i labilne w latach 2002–2014 (2018), (z A. Ilieşem) Geografia turystyczna. Podstawy teorii i  zagadnienia aplikacyjne (2015), Skarby kartografii (2013), Wymiar przestrzenny struktur i aktywności społeczeństwa obywatelskiego w Polsce (2007), Przestrzenne zróżnicowanie i uwarunkowania przenikania systemu demokratycznego w Polsce i w Rumunii (2004), Geografia władzy w Polsce (2001).

KAROLINA WIERCZYŃSKA – dr hab., profesor Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, sekretarz redakcji „Polish Yearbook of International Law”, redaktor bloga przegladpm.blogspot.com, autorka publikacji z zakresu prawa międzynarodowego publicznego ze szczególnym uwzględnieniem międzynarodowego prawa karnego, jak: Przesłanki dopuszczalności wykonywania jurysdykcji przez Międzynarodowy Trybunał Karny. Studium Międzynarodowoprawne (2016); (z A. Jakubowskim) Individual Responsibility for Deliberate Destruction of Cultural Heritage: Contextualizing the ICC Judgment in the Al-Mahdi Case, „Chinese Journal of International Law” 2017, t. 16, nr 4); (współred.) The Case of Crimea’s annexation under international law (2017);  (red. z A. Jakubowskim)) Fragmentation vs. the Constitutionalisation of International Law, A practical inquiry (2016).

SZYMON ZARĘBA – dr nauk prawnych i adiunkt w Instytucie Nauk Prawnych PAN, kierownik programu „Międzynarodowe stosunki gospodarcze i polityka energetyczna” w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych, analityk ds. zagadnień z zakresu prawa międzynarodowego i europejskiego. Absolwent prawa i stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Warszawskim, stypendysta w Manchester School of Law na University of Manchester w Wielkiej Brytanii. Autor publikacji dotyczących uznania międzynarodowego i jego braku, prawa i praktyki Organizacji Narodów Zjednoczonych, krajowego, europejskiego i międzynarodowego orzecznictwa oraz wybranych zagadnień prawa UE.

ZDJĘCIA

Profesor Ludwik Ehrlich w latach 60. XX wieku

Ludwik Ehrlich, portret na podstawie fotografii, wyk. J. Marczewska

Arnold Ehrlich (ok. 1860–1935), adwokat, burmistrz Skałatu, ojciec Ludwika Ehrlicha

Stanisław Starzyński (1853–1935) – naukowy mistrz Ludwika Ehrlicha

Frances Thornton Lawton (1897–1990) w okresie, w którym poznała Ludwika Ehrlicha

Konstancja Krystyna Thornton Ehrlich (1924–2006) jako kilkuletnia dziewczynka

Andrzej Ehrlich w 1945 r., po opuszczeniu obozu jenieckiego

Andrzej Ehrlich (ok. 1946 r.)

Kpt. Tadeusz Sztumberk-Rychter ps. „Żegota” (1907–1972), zastępca dowódcy 9. pp. AK, kierujący akcją uwolnienia prof. Ludwika Ehrlicha z więzienia w Biłgoraju

Karol Bertoni (1876–1967), jeden z twórców polskiego MSZ, przyjaciel Ludwika Ehrlicha i jego rodziny

Kardynał Karol Wojtyła nad trumną profesora Ludwika Ehrlicha

Andrzej Ehrlich z matką Frances

Profesor Roman Kuźniar, inicjator konferencji Siła prawa zamiast prawa siły. Ehrlichowska szkoła nauki o stosunkach międzynarodowych oraz prawa międzynarodowego 17–19 maja 2018 roku we Lwowie i w Sanoku

Obrady konferencji w Sanoku

Dyrektor PISM dr Sławomir Dębski oraz prof. Roman Kuźniar otwierają obrady drugiego dnia konferencji.

Uczestnicy konferencji podczas obrad we Lwowie

PRZYPISY

Wstęp

[1] S/PV.8262. 17 maja 2018 r.

[2] Kazanie Stanisława ze Skarbimierza „De bellis iustis”, „Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności” 1949, t. 50, nr 2; Prawo narodów i zagadnienia międzynarodowe w piśmiennictwie polskim od XV do XVIII wieku, „Rocznik Prawa Międzynarodowego” 1949; Potrzeba i plan nowego wydania pism Pawła Włodkowica, „Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności” 1951, t. 52, nr 6; Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza, PWN, Warszawa 1954; Polski wykład prawa wojny XV wieku. Kazanie Stanisława ze Skarbimierza „De bellis iustis”, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1955.

Ludwik Ehrlich a nauka prawa międzynarodowego, czyli znaczenie metody w myśleniu prawniczym

[1] M. Szymczak (red. nauk.), Słownik języka polskiego, t. II, PWN, Warszawa 1988, s. 144.

[2] L. Ehrlich, Prawo narodów, Nakład i własność K.S. Jakubowskiego, Lwów 1927 (dalej: Prawo narodów 1927), s. 7; idem, Prawo narodów, Nakład i własność K.S. Jakubowskiego, Lwów1932, (dalej: Prawo narodów 1932), s. 7; idem, Prawo narodów, Nakładem Stefana Kamińskiego, Kraków 1947/1948 (dalej: Prawo narodów 47/48), s. 8; idem, Prawo międzynarodowe, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1958, s. 10).

[3] Prawo narodów 1927, s. 7; Prawo narodów 47/48, s. 7; L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 9.

[4] Idem, Przedmowa, w: idem, Pisma wybrane Pawła Włodkowica, t. I, PAX, Warszawa 1968, s. LVII–LVIII; idem, Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza, Narodowe Centrum Kultury, Teologia Polityczne, Warszawa 2017, s. 221; idem, Prawo obszarów morskich i podmorskich, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1959, z. 4, s. 4; idem, Suwerenność a morze w prawie międzynarodowym, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1961, s. 72.

[5] Zwrócił na to uwagę jeden z anonimowych recenzentów w inspirującej i dobrze uzasadnionej opinii wydawniczej. Recenzent opowiada się za uznawaniem Ludwika Ehrlicha wyłącznie za pozytywistę i kwestionuje zaliczanie jego myśli do realizmu prawniczego. Komentarz ten jest więc polemiką z tymi twierdzeniami.

[6] Prawo narodów 1927, s. 4.

[7] Ibidem, s. 19; Prawo narodów 47/48, s. 85.

[8] Prawo narodów 1927, s. 20.

[9] Prawo narodów 47/48, s. 12.

[10] Ibidem, s. 15.

[11] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 9.

[12] Prawo narodów 47/48, s. 12.

[13] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 8.

[14] Ibidem, s. 7. Zob. też G. Jellinek, Allgemeine Staatslehre, wyd. 3, Häring, Berlin 1914, s. 377: „Da, wo Beobachtung des Völkerrechts mit der Existenz des Staates in Konflikt kommt, tritt hingegen die Rechtsregel zurück, weil der Staat höher steht als jeder einzelne Rechtssatz, wie ja schon die Betrachtung der innerstaatlichen Rechtsverhältnisse gelehrt hat: das Völkerrecht ist der Staaten nicht aber sind die Staaten des Völkerrechts wegen da”.

[15] Prawo narodów 47/48, s. 13–15. Te same reguły wynikające z zasady dobrej wiary wymienia Ehrlich w ostatnim wydaniu podręcznika. Zob. idem, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 15–19.

[16] Prawo narodów 47/48, s. 16; L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 15; idem, Interpretacja traktatów, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1957, s. 10.

[17] Prawo narodów 47/48, s. 16

[18] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 15.

[19] C. Schmitt, Teologia polityczna i inne pisma, tłum. M.A. Cichocki, Znak, Kraków 2000, s. 33.

[20] L. Ehrlich, L’interprétation des traités, „Recueil des Cours” (Académie de Droit International) 1928, t. 24, nr 4, s. 1–146. W zmienionej i rozszerzonej wersji wykład ten ukazał się w języku polskim w 1957 r.: L. Ehrlich, Interpretacja traktatów, op. cit.

[21] Idem, L’interprétation des traités, op. cit., s. 8–9; idem, Interpretacja traktatów, op. cit., s. 7.

[22] Idem, Interpretacja traktatów, op. cit., s. 6, 8.

[23] Prawo narodów 47/48, s. 96; L. Ehrlich, Interpretacja traktatów, op. cit., s. 9.

[24] Idem, Interpretacja traktatów, op. cit., s. 120.

[25] Ibidem, s. 213.

[26] Prawo narodów 1927, s. 101.

[27] Prawo narodów 47/48, s. 104; idem, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 123.

[28] Prawo narodów 47/48, s. 11.

[29] Idem, Suwerenność a morze..., op. cit., s. 59–60.

[30] Idem, Suwerenność Polski na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Zagadnienia prawne, „Biuletyn” (Śląski Instytut Naukowy) 1962, nr 34, s. 6.

[31] Idem, Suwerenność a morze..., op. cit., s. 60–62.

[32] Ibidem, s. 60.

[33] Ibidem, s. 77.

[34] Ibidem, s. 79.

[35] Idem, Prawo obszarów morskich i podmorskich, op. cit., s. 20.

[36] Idem, Suwerenność Polski, op. cit., s. 8–9.

[37] Ibidem, s. 18, 19.

[38] Ibidem, s. 19, 22.

[39] Prawo narodów 1927, s. 6.

[40] Prawo narodów 47/48, s. 84. W wydaniu czwartym podręcznika teza ta brzmi następująco: „[K]ażdy wielki naród, którego członkowie współpracują nad rozwojem prawa międzynarodowego wytworzył i wytwarza szereg własnych ‘doktryn’ odpowiadających własnym jego interesom, a wynikających z głębszych zasad, na których opiera się prawo międzynarodowe. Każdy naród musi też bronić się na terenie międzynarodowym przed doktrynami wytworzonymi przez inne narody a szkodliwymi dla jego interesów”; L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 96.

[41] Idem, Suwerenność Polski, op. cit., s. 20, 23.

[42] Idem, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 96.

Doświadczenia Ludwika Ehrlicha jako sędziego międzynarodowego

[1] Certain German Interests in Polish Upper Silesia (Merits), wyrok nr 7 z 25 maja 1926 r., PCIJ Publ., Seria A, nr 7.

[2] Dz.U. z 1922 r., nr 44, poz. 371. Konwencja regulowała powojenne sprawy związane z zapewnieniem ciągłości życia gospodarczego i ochroną praw mniejszości narodowych na obszarze Górnego Śląska po jego podziale decyzją Rady Ligi Narodów i Konferencji Ambasadorów z 20 października 1921 r. Traktat wersalski ustalał powołanie polsko-niemieckiego Mieszanego Trybunału Rozjemczego, który miał rozstrzygać m.in. sprawy związane z wywłaszczeniem, uregulowane w konwencji genewskiej.

[3] Przepis ten stwierdzał, że państwa, na rzecz których ma być scedowane terytorium niemieckie, nabywają całą własność usytuowaną na tym terytorium i należącą do państwa niemieckiego.

[4] Klauzula zakazywała rządowi Rzeszy usuwania własności publicznej, która miała służyć za gwarancję spłaty reparacji wojennych.

[5] Klauzula zobowiązywała rząd niemiecki do niepodejmowania kroków, które miałyby na celu zmniejszanie w jakiejkolwiek formie wartości publicznej i prywatnej domeny, która miała być gwarancją spłaty reparacji. W szczególności rząd niemiecki zobowiązał się, że nie będzie sprzedawał czy zastawiał kolei, kanałów, kopalń, lasów, kolonialnych, przemysłowych oraz handlowych przedsiębiorstw należących do Niemiec.

[6] Observations of Lord Finlay, Certain German Interests in Polish Upper Silesia (Merits), wyrok z 25 maja 1926 r., PCIJ. Publ., Seria A, nr 7, s. 84.

[7] L. Ehrlich, Prawo narodów, Nakładem Stefana Kamińskiego, Kraków 1947/1948, s. 227. Powyższy fragment artykułu stanowi w części poprawiony podrozdział książki: M. Kałduński, Zasada dobrej wiary w prawie międzynarodowym, C.H. Beck, Warszawa 2017, s. 407–418.

[8] Skarb Państwa v. von Bismarck, Polska, Sąd Najwyższy, wyrok z 28 kwietnia 1923 r., C 104/22, „Orzecznictwo Sądów Polskich” 1923, t. II, nr 498, s. 414.

[9] Schwerdtfeger v. Danish Governement, duński Wschodni Sąd Okręgowy, wyrok z 6 grudnia 1923 r., „Annual Digest of Public International Law Cases: 1923–1924”, t. II, s. 81–83 (wyrok został utrzymany przez Sąd Najwyższy). W sprawie tej sąd uznał za nieważne odnowienie dzierżawy farmy przez władze niemieckie. W wyniku plebiscytu przewidzianego w traktacie wersalskim (art. 109–114) północny Schleswig został przyłączony do Danii na podstawie traktatu z 5 lipca 1920 r. Mając na względzie nieuchronną cesję terytorium, powód w dniach 11–22 lipca 1919 r. zawarł z władzami niemieckimi umowę przewidującą odnowienie dzierżawy. Dania nie uznała ważności tej transakcji, w związku z czym Schwerdtfeger skierował sprawę na drogę sądową. W ocenie sądu transakcja została zawarta z myślą o przyszłej cesji terytorium i miała na celu zagwarantowanie dodatkowych praw dzierżawcy kosztem państwa sukcesora, a w ten sposób była obliczona na umniejszenie znaczenia cesji terytorium.

[10] Wyrok SN z 2 marca 1927 r., III Rw 951/26, wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach, Bc. III 61/25, wyrok Sądu Okręgowego w Cieszynie, Cg. I a) 131/25; „Przegląd Prawa i Administracji imienia Ernesta Tilla” 1927, rok LII, orzeczenie nr 256, s. 295–296; L. Ehrlich, Prawo narodów, op. cit., s. 228.

[11] Ignacio Torres v. United States (Zacualtipan claims), Amerykańsko-Meksykańska Komisja Roszczeń, sprawa nr 565, [brak daty], Konwencja z 4 lipca 1868 r., J.B. Moore, History and Digest of the International Arbitrations to Which the United States Has Been a Party, t. IV, Government Printing Office, Washington 1898, s. 3801. Por. Jose Maria Anaya v. United States, Amerykańsko-Meksykańska Komisja Roszczeń, Konwencja z 4 lipca 1868 r., sprawa nr 52, [brak daty], Konwencja z 4 lipca 1868 r., J.B. Moore, History..., op. cit., t. IV, s. 3804; Bernardo Revilla v. United States, Amerykańsko-Meksykańska Komisja Roszczeń, sprawa nr 135, orzeczenie z 29 czerwca 1875 r., J.B. Moore, History..., op. cit., t. IV, s. 3805–3806.

[12] Aristotelis A. Megalidis c. Etat turc, wyrok z 26 lipca 1926 r., Grecko-Turecki Mieszany Trybunał Arbitrażowy, „Annual Digest of Public International Law Cases 1927–1928”, s. 395. Trybunał powołał się na P. Fauchille, Traité de droit international public, t. I, cz. III, Rousseau & Cie, Paris 1926, s. 320. Por. C.C. Hyde, International Law Chiefly as Interpreted and Applied by the United States, t. 1, Little, Brown & Co., Boston 1922, s. 200–201.

[13] L. Ehrlich, Prawo narodów, op. cit., s. 228. Polska argumentowała przed STSM, że: „à partir de la signature du traité, le Gouvernement allemand devait s’abstenir de tout acte qui devait rendre impossible l’exécution du traité; [...] par sa signature, il était déjà tenu non pas à transférer les biens immédiatement, mais à les garder afin de les transmettre après la mise en vigueur du traité”. O ile rząd niemiecki mógł prowadzić czynności administracyjne w odniesieniu do mienia pozostającego na terytorium plebiscytowym, to jednak rząd ten: „ne peut plus porter atteinte à la substance même des biens cédés [...] le principe de la bonne foi, dans l’exécution des obligations, s’y oppose nettement”; Discours pronounce par M. Mrozowski, Certain German Interests in Polish Upper Silesia (Merits), 20 lutego 1926 r., PCIJ Publ., Seria C, nr 11, t. I, s. 183. Zdaniem strony niemieckiej (co zaakceptował zresztą STSM): „ce sont uniquement des opérations manifestement abusives qui sont inadmissibles, c’est-à-dire des opérations qui, sans être justifies par des motifs sérieux de l’État cédant, poursuivent le seul but de nuire à l’État annexant, notamment des ventes en masse des proprieties d’État, effectuées dans le but susdit”; Mémoire du Gouvernement allemand, Certain German Interests in Polish Upper Silesia (Merits), 25 maja 1925 r., PCIJ Publ., Seria C, nr 11, t. I, s. 375.

[14] Certain German Interests in Polish Upper Silesia (Merits), wyrok z 25 maja 1926 r., PCIJ Publ., Seria A, nr 7, s. 29–30. L. Ehrlich, Prawo narodów, op. cit., s. 228–229. Por. Certain Questions relating to Settlers of German Origin in the Territory ceded by Germany to Poland, opinia doradcza z 10 września 1923 r., PCIJ Publ., Seria B, nr 6, s. 28; Affaire des réparations allemandes selon l’article 260 du Traité de Versailles (Allemagne c. Commission des Réparations), wyrok arbitrażowy z 3 września 1924 r., „Reports of International Arbitral Awards” 1924, t. I, s. 522.

[15] Certain German Interests in Polish Upper Silesia (Merits), wyrok z 25 maja 1926 r., PCIJ Publ., Seria A, nr 7, s. 30, 39–40. W związku z tym Trybunał uznał, że: „nie musi rozważać pytania, czy strony podpisujące traktat mają obowiązek wstrzymania się od jakiegokolwiek postępowania, któreby mogło przeszkodzić wykonaniu tego traktatu po ratyfikacji”; tłumaczenie za: L. Ehrlich, Prawo narodów, op. cit., s. 228–229.

[16] Artykuł 18: Obowiązek nieudaremniania celu i przedmiotu traktatu przed jego wejściem w życie. Państwo jest obowiązane powstrzymywać się od działań, które udaremniłyby przedmiot i cel traktatu, gdy: a) podpisało traktat lub dokonało wymiany dokumentów stanowiących traktat z zastrzeżeniem ratyfikacji, przyjęcia lub zatwierdzenia, dopóki nie ujawni, że nie zamierza stać się stroną tego traktatu, lub b) wyraziło zgodę na związanie się traktatem w ciągu okresu poprzedzającego wejście traktatu w życie, jeśli takie wejście w życie zbytnio się nie odwleka.

[17] North Sea Continental Shelf (Federal Republic of Germany/Netherlands), (Federal Republic of Germany/Denmark), wyroki z 20 lutego 1969 r., ICJ Rep. 1969, par. 71–72. Wątpliwości takie wyraża również: M. Herdegen, Völkerrecht, C.H. Beck, München 2014, s. 122.

[18] A. McNair, The Law of Treaties, The Clarendon Press, Oxford 1961, s. 199, 204; L.F. Damrosch, L. Henkin, S.D. Murphy, H. Smit, International Law: Cases and Materials, Thomson/West, St. Paul 2009, s. 138–139; I. Sinclair, The Vienna Convention on the Law of Treaties, Manchester University Press, Manchester 1973, 1984, s. 43; W. Morvay, The Obligation of a State not to Frustrate the Object of a Treaty prior to its Entry into Force, „ZaöVR” 1967, t. 27 s. 451 i n.; P. Cahier, L’obligation de ne pas priver un traité de son objet et son but avant son entrée en vigueur, w: F. Dehousse, Mélanges Fernard Dehousse, t. I, Nathan, Ed. Labor, Paris-Bruxelles 1979, s. 31–37; P. McDade, The Interim Obligation between Signature and Ratification, „Netherlands International Law Review” 1985, t. 32, s. 25–27.

[19] Termination of Employment (Austria) Case, Austria, Sąd Najwyższy, wyrok z 8 maja 1956 r., ILR, t. 23, s. 470–471.

[20] Factory at Chorzów (Claim for Indeminity) (Jusridiction), wyrok nr 8 z 26 lipca 1927 r., PCIJ Publ., Seria A, nr 9, s. 20.

[21] Ibidem.

[22] Ibidem, s. 21.

[23] Ibidem, s. 23–24.

[24] Ibidem, s. 25.

[25] Ibidem, s. 26–28.

[26] Ibidem, s. 31.

[27] Ibidem, s. 32.

[28] Dissenting Opinion by M. Ehrlich, Factory at Chorzów (Claim for Indeminity) (Jusridiction), wyrok nr 8 z 26 lipca 1927 r., PCIJ Publ., Seria A, nr 9, s. 37, 38.

[29] Ibidem, s. 38–39.

[30] Ibidem, s. 39–42.

[31] Factory at Chorzów (Claim for Indemnity) (Merits), wyrok nr 13 z 13 września 1928 r., PCIJ Publ., Seria A, nr 17.

[32] Ibidem, s. 29 i n.

[33] Ibidem, s. 60.

[34] Ibidem, s. 60–62.

[35] Ibidem, s. 62.

[36] Ibidem, s. 62, 63.

[37] L. Ehrlich, Prawo narodów, op. cit., s. 318.

[38] Interpretation of Judgments Nos. 7 and 8 (Factory at Chorzów), wyrok nr 11 z 16 grudnia 1927 r., PCIJ Publ., Seria A, nr 13, s. 5.

[39] Ibidem, s. 9.

[40] Ibidem, s. 14.

[41] Ibidem, s. 17–18. Zob. Certain German Interests in Polish Upper Silesia (Merits), wyrok nr 7 z 25 maja 1926 r., PCIJ Publ., Seria A, nr 7, s. 42.

[42] Interpretation of Judgments Nos. 7 and 8 (Factory at Chorzów), wyrok nr 11 z 16 grudnia 1927 r., PCIJ Publ., Seria A, nr 13, s. 19.

[43] Ibidem, s. 20.

[44] The Factory at Chorzów (Claim for Indemnity) (Merits), wyrok nr 13 z 13 września 1928 r., PCIJ Publ., Seria A, nr 17, s. 33.

[45] Dissenting Opinion of M. Ehrlich, The Factory at Chorzów (Claim for Indemnity) (Merits), wyrok nr 13 z 13 września 1928 r., PCIJ Publ., Seria A, nr 17.

[46] Ibidem, s. 76.

[47] Ibidem, s. 77.

[48] Certain German Interests in Polish Upper Silesia (Merits), wyrok nr 7 z 25 maja 1926 r., PCIJ Publ., Seria A, nr 6, s. 42.

[49] Dissenting Opinion of M. Ehrlich, The Factory at Chorzów (Claim for Indemnity) (Merits), wyrok nr 13 z 13 września 1928 r., PCIJ Publ., Seria A, nr 17, s. 78.

[50] Ibidem, s. 80–83.

[51] Ibidem, s. 84.

[52] Zob. Certain German Interests in Polish Upper Silesia (Merits), wyrok nr 7 z 25 maja 1926 r., PCIJ Publ., Seria A, nr 17, s. 36–37.

[53] Dissenting Opinion of M. Ehrlich, The Factory at Chorzów (Claim for Indemnity) (Merits), wyrok nr 13 z 13 września 1928 r., PCIJ Publ., Seria A, nr 17, s. 84.

[54] Ibidem.

[55] Barcelona Traction, Light and Power Company, Limited (Belgium v. Spain) (New Application: 1962) (Second Phase), wyrok z 5 lutego 1970 r., ICJ Rep. 1970; Ahmadou Sadio Diallo (Republic of Guinea v. Democratic Republic of the Congo) (Merits), wyrok z 30 listopada 2010 r., ICJ Rep. 2010.

[56] Zob. m.in. Tokios Tokelés v. Ukraine, ICSID Case No. ARB/02/18, decyzja w sprawie jurysdykcji z 29 kwietnia 2004 r.; TSA Spectrum de Argentina S.A. v. Argentine Republic, ICSID Case No. ARB/05/5, orzeczenie z 19 grudnia 2008 r.

[57] Certain German Interests in Polish Upper Silesia (Merits), PCIJ Publ., Seria C., nr 11-1, s. 241.

[58] Ibidem, s. 88–89.

[59] Dissenting Opinion of M. Ehrlich, The Factory at Chorzów (Claim for Indemnity) (Merits), wyrok nr 13 z 13 września 1928 r., PCIJ Publ., Seria A, nr 17, s. 87–88. L. Ehrlich zacytował na poparcie swojego argumentu orzeczenie Izby Lordów, która: „refused to admit that a company which was registered in London and had a secretary there, but of which the whole commercial activity was carried on in Egypt, was «resident» in England. Lord Sumner, who delivered the leading judgment, declared the argument to be «too transcendental for acceptance» (Egyptian Delta Land and Investment Co., Ltd., v. Todd)”, „The Times”, 24 lipca 1928 r.

Zagadnienia ogólne odpowiedzialności międzynarodowej w systemie prawa międzynarodowego

[1] Dla porównania: we współczesnym podręczniku odpowiedzialności poświęcono ponad 50 stron, co stanowi 5% całego tekstu, W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe publiczne. Zagadnienia systemowe, C.H. Beck, Warszawa 2014, s. 733–783.

[2] H. Kelsen, Unrecht und Unrechtsfolge im Vőlkerrecht, „Österreichische Zeitschrift für öffentliches Recht” 1932, nr 12, s. 546.

[3] I. von Műnch, Das vőlkerrechtliche Delikt in der modernen Entwicklung der Völkerrechtsgemeinschaft, P. Keppler Verlag, Frankfurt/M. 1963, s. 16.

[4] Por. J. Crawford, Excursus: international crimes of States, w: idem, State Responsibility. The General Part, Cambridge University Press, Cambridge 2014, s. 390–394; oraz A. Pellet, Can a State Commit a Crime? Definitely yes, „European Journal of International Law” 1999, nr 10, s. 425.

[5] Zob. A. Czaplińska, Odpowiedzialność organizacji międzynarodowych jako element uniwersalnego systemu odpowiedzialności międzynarodowoprawnej, Wydział Prawa i Administracji Uniwesytetu Łódzkiego, Łódź 2014, s.164 n.

[6] R. Ago, Le délit international, „Recueil des Cours” (Académie de Droit International) 1939, t. 67, s. 415; G. Cohn, La théorie de la responsabilité internationale, ibidem, s. 240; C. Eagleton, The Responsibility of States in International Law, New York University Press, New York 1928; Ch. De Visscher, La responsabilité des Etats, Brill, Leiden 1924.

[7] Por. odpowiednio 1929, t. 3, s. 177–416; 1936, t. 8, s. 174–284, dostępne w zasobach Kujawsko-Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej: http://kpbc.umk.pl. Informacje na temat prac prowadzonych na USB zawdzięczam dr. hab. Michałowi Balcerzakowi, który wygłosił referat na zjeździe katedr prawa międzynarodowego publicznego w Lublinie w maju 2019 r. Dr Balcerzak zwrócił też moją uwagę na dostępność źródeł w wersji elektronicznej.

[8] R. Sonnenfeld (red.), Odpowiedzialność państwa w prawie międzynarodowym, PISM, Warszawa 1980; na uwagę zasługuje zwłaszcza tekst autorki Podstawowe zasady odpowiedzialności międzynarodowej państwa, s. 7–94.

[9] ICJ Rep. 1950, s. 65

[10] Faza jurysdykcyjna, PCIJ Publ. Seria A, nr 9 (1927); faza merytoryczna, PCIJ Publ. Seria A, nr 13.

[11] ICJ Rep. 1997, s. 7.

[12] „Reports of International Arbitral Awards” 2006, t. XX, s. 215–284.

Indywidualna odpowiedzialność za wojnę agresywną oraz zbrodnie wojenne w świetle ekspertyz Ludwika Ehrlicha przed Najwyższym Trybunałem Narodowym

[1] Można przypomnieć słowa Ehrlicha: „W rezultacie tych okrucieństw, tych mordów, których notorycznie Niemcy i ich sprzymierzeńcy dopuszczali się w ciągu ostatniej wojny, zrodziło się pytanie, jaka jest rola prawa narodów. Z tych tysięcy pomordowanych ofiar, których duchy unoszą się nad salą rozpraw, może zadał sobie ten i ów to pytanie, w chwilach czekania na śmierć, na męczarnie, jaka jest rola prawa narodów”; L. Ehrlich, Wybuch II wojny światowej, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, w: C. Pilichowski (wyb. opr.), Ekspertyzy i orzeczenia przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, t. I, Informacja wewnętrzna nr 59, Ministerstwo Sprawiedliwości, Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Warszawa 1979, s. 69–70.

[2] Warto przypomnieć, że L. Ehrlich był znawcą polskiej szkoły wojny sprawiedliwej, autorem m.in.: Rektor Paweł Włodkowic: rzecznik obrony przeciw Krzyżakom, UJ, Kraków 1963; Polski wykład prawa wojny XV wieku: kazanie Stanisława ze Skarbimierza „De bellis iustis”, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1955; Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza, PWN, Warszawa 1954; Pisma wybrane Pawła Włodkowica, t. 1–3, PAX, Warszawa 1966–1969.

[3] Ekspertyzy zostały opublikowane w: C. Pilichowski, op. cit. (cz. I: Agresja III Rzeszy Niemieckiej na Polskę i okupacja hitlerowska w Polsce w świetle prawa międzynarodowego). Są to następujące ekspertyzy (w kolejności chronologicznej): idem, Zagadnienie wojny we współczesnym prawie międzynarodowym, NTN – proces przeciwko Arthurowi Greiserowi; L. Ehrlich, Procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, NTN – procesy przeciwko Ludwigowi Fischerowi, Ludwigowi Leistowi, Josefowi Meisingerowi, Maksowi Daume’mu i Amonowi Leopoldowi Goethowi; idem, Agresja III Rzeszy Niemieckiej na Polskę – pogwałcenie norm prawa międzynarodowego, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi; idem, Wybuch II wojny światowej, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi.

[4] Wspomniane postępowania toczyły się: w sprawie Greisera 21 czerwca – 7 lipca 1946 r., 9 lipca 1946 r. w Poznaniu; w sprawie Götha 27 sierpnia – 5 września 1946 r. w Krakowie; w sprawie Fischera et al. 17 grudnia 1946 r. – 24 lutego 1947 r., 3 marca 1947 r. w Warszawie; w sprawie Forstera 5–27 kwietnia 1948 r., 29 kwietnia 1948 r. w Gdańsku. Oprócz powyższych postepowań, NTN osądził Rudolfa Hößa 11–29 marca 1947 r., 2 kwietnia 1947 r. w Warszawie; Artura Liebehenschela et al. (tzw. proces oświęcimski) 24 listopada – 16 grudnia 1947 r., 22 grudnia 1947 r. w Krakowie oraz Josefa Bühlera 17 czerwca – 5 lipca 1948 r., 10 lipca 1948 r. w Krakowie. Wszystkie wyroki zostały opublikowane w: T. Cyprian, J. Sawicki, Siedem wyroków Najwyższego Trybunału Narodowego, Instytut Zachodni, Poznań 1962.

[5] Nie jest jasne, jaki udział w przygotowaniu ekspertyz miał prof. Antoni Peretiatkowicz (do 1947 r. sędzia Najwyższego Trybunału Administracyjnego, rektor Uniwersytetu Poznańskiego w latach 1936–1939). Ze stenogramów postępowania w sprawie Arthura Greisera wynika, że opinie wygłaszane przed NTN przez Ehrlicha były przygotowane wspólnie, zob. Główna Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, Proces Artura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, PIW, Warszawa 1946, s. 130: „Przew.: Prosimy prof. Ehrlicha i prof. Peretiatkowicza. Który z panów Profesorów będzie mówił? Czy opinia co do pytania jest wspólna? Proszę o łaskawą odpowiedź na pytanie. Biegły Prof. Ludwik Ehrlich (profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego): Wspólna”.

[6] Dz.U. z 1929 r., nr 63, poz. 489.

[7] Dz.U. z 1927 r., nr 21, poz. 161.

[8] Dz.U. z 1946 r., nr 5, poz. 45. Zob. również akty zmieniające Dz.U. z 1946 r., nr 59, poz. 327 oraz Dz.U. z 1947 r., nr 32, poz. 143 oraz Dz.U. z 1949 r. nr 32, poz. 238. Zob. również na temat prawa NTN: J. Sawicki, B. Walawski, Zbiór przepisów specjalnych przeciwko zbrodniarzom hitlerowskim i zdrajcom narodu z komentarzem, Drukarnia Narodowa, Kraków 1945.

[9] Dz.U. z 1932 r., nr 60, poz. 571.

[10] Art. 99 kodeksu karnego z 1932 r. stanowił: „Kto wchodzi w porozumienie z osobą działającą w interesie obcego państwa lub organizacji międzynarodowej w celu wywołania wojennych lub innych wrogich działań przeciwko Państwu Polskiemu podlega karze więzienia na czas nie krótszy od lat 10”; natomiast art. 100 §1 stwierdzał: „Kto w czasie wojny działa na korzyść nieprzyjaciela albo na szkodę siły zbrojnej polskiej lub sprzymierzonej podlega karze więzienia na czas nie krótszy od lat 10 lub dożywotnio”.

[11] Art. 113 §1 kodeksu karnego z 1932 r. stanowił: „Kto publicznie nawołuje do wojny zaczepnej podlega karze więzienia do lat 5”, §2: „Ściganie następuje, tylko wtedy, gdy czyn w §1 określony, uznany jest za karalny przez ustawy państwa, przeciw któremu nawoływanie jest skierowane”.

[12] Dz.U. z 1944 r., nr 7, poz. 29.

[13] Dz.U. z 1947 r., nr 63, poz. 367.

[14] Dekret z dnia 10 grudnia 1946 r. o zmianie dekretu z dnia 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstwa i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego, Dz.U. z 1946 r., nr 69, poz. 376. Art. 4 §1 tego dekretu stanowił: „Kto brał udział w organizacji przestępczej, powołanej lub uznanej przez władze państwa niemieckiego lub z nim sprzymierzonego albo przez zrzeszenie polityczne, które działało w interesie państwa niemieckiego lub z nim sprzymierzonego podlega karze więzienia na czas nie krótszy od lat 3 lub dożywotnio albo karze śmierci”; §2 „Za organizację przestępczą w rozumieniu §1 uważa się grupę lub organizację: a) która ma na celu zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne lub zbrodnie przeciwko ludzkości; b) która, mając inny cel, zdąża do osiągnięcia go przez popełnianie zbrodni określonych w pkt a)”; §3 „Przestępnym jest zwłaszcza udział : a) w niemieckiej narodowosocjalistycznej partii robotniczej (National Sozialistische Deutsche Arbeiter Partei) na wszelkich stanowiskach kierowniczych, b) w sztafetach obronnych (Schutzstaffeln – SS); c)w tajnej policji państwowej (Geheime Staats-Polizei-Gestapo) d) w służbie bezpieczeństwa (Sicherheits Dienst – SD)”.

[15] Szerzej P. Grzebyk, The Role of the Polish Supreme National Tribunal in the Development of Principles of International Criminal Law, w: M. Bergsmo, Ch. Wui Ling, Y. Ping (red.), Historical Origins of International Criminal Law, t. 2, Torkel Opsahl Acad. EPubl., Brussels 2014, s. 603 i n.

[16] Zob. np. wyroki Międzynarodowego Trybunału Karnego dla byłej Jugosławii w sprawie Prokurator v. Momčilo Krajišnik, IT-00-39-T, 27 września 2006 r., s. 275, przyp. 1645, w sprawie Prokurator v. Milomir Stakić, IT-97-24-A, 22 marca 2006 r., par. 29; w sprawie Prokurator v. Radislav Krstić, IT-98-33-T, 2 sierpnia 2001 r., przypis 1132, 1282; Prokurator v. Drago Josipović et al., IT-95-16-T, 14 stycznia 2000 r., par. 600 oraz przypis 904; w sprawie Prokurator v. Tihomir Blaškić, IT-95-14-T, 3 marca 2000 r., par. 223.

[17] L. Ehrlich, Wybuch II wojny światowej, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 77.

[18] Idem, Zagadnienie wojny we współczesnym prawie międzynarodowym, NTN – proces przeciwko Arthurowi Greiserowi, s. 45.

[19] Ibidem, s. 44.

[20] Ibidem, s. 44

[21] Ibidem, s. 45; L. Ehrlich, Wybuch II wojny światowej, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 85.

[22] Idem, Zagadnienie wojny we współczesnym prawie międzynarodowym, NTN – proces przeciwko Arthurowi Greiserowi, s. 45.

[23] Ibidem, s. 50. Art. 10 Paktu Ligi Narodów z 28 czerwca 1919 r. (Dz.U. z 1920 r., nr 35, poz. 200) stanowił: „Członkowie Ligi zobowiązują się szanować i utrzymywać przeciwko wszelkiej napaści zewnętrznej całość terytorialną i obecną niezależność polityczną wszystkich członków Ligi. W razie napaści, jej groźby lub niebezpieczeństwa Rada wskaże środki, jak zapewnić wykonanie niniejszego zobowiązania”.

[24] Ibidem, s. 46.

[25] Zgodnie z art. 1 Paktu potępiono „uciekanie się do wojny celem załatwiania sporów międzynarodowych” i wyrzeczono się jej „jako narzędzia polityki narodowej w ich wzajemnych stosunkach”. Przyjmowano jednak, że ów zakaz jedynie potwierdza istniejące ograniczenia wynikające z prawa międzynarodowego, a nie wprowadza nowe, a terminy użyte w nim miały na celu podkreślenie moralnego a nie prawnego zobowiązania państw i były przyjęte na potrzeby krajowej opinii publicznej. Zob. szerzej G. von Glahn, Law Among Nations. An Introduction to Public International Law, Macmillan Publishing C., New York 1981, s. 578; H. Wehberg, The Outlawry of War, Carnegie Endowment for International Peace, Washington 1931, s. 75; I. Brownlie, International Law and the Use of Force by States, Oxford University Press, Oxford 1968, s. 90.

[26] A. Wysocki, Tajemnice dyplomatycznego sejfu, KiW, Warszawa 1974, s. 64. Autor wskazuje, że gdy spytano Józefa Piłsudskiego, czy RP powinna ratyfikować pakt Brianda-Kellogga, ten stwierdził, że w razie potrzeby wszyscy potraktują tę umowę jak papier toaletowy.

[27] L. Ehrlich, Zagadnienie wojny we współczesnym prawie międzynarodowym, NTN – proces przeciwko Arthurowi Greiserowi, s. 47. Por. również idem, Wybuch II wojny światowej, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 71, gdzie napisał: „w praktyce prawa narodów jak i w nauce jest zupełnie jasną i stwierdzoną rzeczą, że umowy należy interpretować w sposób umożliwiający ich spełnienie, a odrzucać interpretację powodującą, aby umowy lub jej postanowienia nie miały znaczenia. Umowa musi być interpretowana w sposób dążący do spełnienia celu”.

[28] Idem, Zagadnienie wojny we współczesnym prawie międzynarodowym, NTN – proces przeciwko Arthurowi Greiserowi, s. 48.

[29] Ibidem, s. 50.

[30] Ibidem.

[31] Trybunał norymberski uznał działania przeciwko Austrii i Czechosłowacji za działania – akty agresywne, ale nie jako wojnę agresywną i tym samym wyłączył z zakresu zbrodni przeciwko pokojowi (wyrok w procesie norymberskim z 1 października 1946 r. został opublikowany w „American Journal of International Law” 1947, t. 41, Supplement, s. 214 i n.). Jednak w tzw. dalszych procesach norymberskich przed amerykańskimi sądami wojskowymi (np. w wyroku w sprawie tzw. Ministrów, United States v. Ernst von Weizsaecker et al.) amerykański sąd wojskowy potraktował działania podjęte przez nazistów wobec Austrii i Czechosłowacji jako inwazje będące częścią agresji i tym samym uznał je za zbrodnie przeciwko pokojowi (zob. Trials of War Criminals before the Nuernberg Military Tribunals under Control Council Law No. 10, Nuernberg October 1946 – April 1949, t. 14, United States Government Printing Office, Washington 1950, s. 323, 331). Zob. również P. Grzebyk, Odpowiedzialność karna za zbrodnię agresji, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 248

[32] L. Ehrlich, Wybuch II wojny światowej, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 85–86 („Stało się tak wskutek – powiedzmy – niedbalstwa czy niedołęstwa czy głupoty czy nieznajomości prawa ze strony jakiś urzędników Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Rzeczywiście Polska, w imieniu Gdańska, zgłosiła przystąpienie do Paktu Kellogga, bo Gdańsk sam tego zrobić nie mógł”).

[33] Dz.U. z 1920 r., nr 35, poz. 200.

[34] L. Ehrlich, Agresja III Rzeszy Niemieckiej na Polskę – pogwałcenie norm prawa międzynarodowego, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 33.

[35] Ibidem, s. 34. Ehrlich odwoływał się do opinii doradczej STSM z 4 grudnia 1935 r. w sprawie zgodności pewnych dekretów gdańskich z konstytucją Wolnego Miasta oraz opinii z 4 lutego 1932 r. w przedmiocie traktowania obywateli polskich na obszarze Gdańska.

[36] L. Ehrlich, Zagadnienie wojny we współczesnym prawie międzynarodowym, NTN – proces przeciwko Arthurowi Greiserowi, s. 44.

[37] Idem, Agresja III Rzeszy Niemieckiej na Polskę – pogwałcenie norm prawa międzynarodowego, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 37.

[38] Ibidem, s. 39.

[39] Idem, Procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, NTN – procesy przeciwko Ludwigowi Fischerowi, Ludwigowi Leistowi, Josefowi Meisingerowi, Maksowi Daume’mu i Amonowi Leopoldowi Goethowi, s. 96.

[40] Idem, Wybuch II wojny światowej, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 73.

[41] Idem, Agresja III Rzeszy Niemieckiej na Polskę – pogwałcenie norm prawa międzynarodowego, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 41.

[42] Idem, Zagadnienie wojny we współczesnym prawie międzynarodowym, NTN – proces przeciwko Arthurowi Greiserowi, s. 54; Idem, Wybuch II wojny światowej, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 73.

[43] Idem, Wybuch II wojny światowej, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 73.

[44] Ibidem, s. 73, 74.

[45] Idem, Zagadnienie wojny we współczesnym prawie międzynarodowym, NTN – proces przeciwko Arthurowi Greiserowi, s. 55, 56.

[46] Ibidem, s. 46, 56.

[47] Ibidem, s. 60.

[48] Idem, Wybuch II wojny światowej, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 75.

[49] Idem, Procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, NTN – procesy przeciwko Ludwigowi Fischerowi, Ludwigowi Leistowi, Josefowi Meisingerowi, Maksowi Daume’mu i Amonowi Leopoldowi Göthowi, s. 98.

[50] Ibidem, s. 100.

[51] Idem, Zagadnienie wojny we współczesnym prawie międzynarodowym, NTN – proces przeciwko Arthurowi Greiserowi, s. 62.

[52] Ibidem.

[53] Idem, Procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, NTN – procesy przeciwko Ludwigowi Fischerowi, Ludwigowi Leistowi, Josefowi Meisingerowi, Maksowi Daume’mu i Amonowi Leopoldowi Göthowi, s. 107.

[54] Ibidem, s. 102, 103.

[55] Idem, Wybuch II wojny światowej, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 76.

[56] Idem, Procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, NTN – procesy przeciwko Ludwigowi Fischerowi, Ludwigowi Leistowi, Josefowi Meisingerowi, Maksowi Daume’mu i Amonowi Leopoldowi Göthowi, s. 104.

[57] Ibidem, s. 98.

[58] Ibidem.

[59] Po raz pierwszy tzw. klauzula Martensa pojawiła się w preambule konwencji haskiej dotyczącej praw i zwyczajów wojny lądowej z 1899 r., a następnie w IV konwencji haskiej z 1907 r. i została ujęta w następujący sposób: „Zanim bardziej wyczerpujący kodeks praw wojennych będzie mógł być ułożonym, Wysokie Układające się Strony uważają za właściwe skonstatować, że w wypadkach, nieobjętych przepisami obowiązującemi, przyjętemi przez nie, ludność i strony wojujące pozostają pod opieką i władzą zasad prawa narodów, wypływających ze zwyczajów, ustanowionych między cywilizowanymi narodami, oraz z zasad humanitarności i wymagań społecznego sumienia”.

[60] L. Ehrlich, Zagadnienie wojny we współczesnym prawie międzynarodowym, NTN – proces przeciwko Arthurowi Greiserowi, s. 62; idem, Wybuch II wojny światowej, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 77; idem, Procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, NTN – procesy przeciwko Ludwigowi Fischerowi, Ludwigowi Leistowi, Josefowi Meisingerowi, Maksowi Daume’mu i Amonowi Leopoldowi Goethowi, s. 99.

[61] Idem, Procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, NTN – procesy przeciwko Ludwigowi Fischerowi, Ludwigowi Leistowi, Josefowi Meisingerowi, Maksowi Daume’mu i Amonowi Leopoldowi Goethowi, s. 107.

[62] Ibidem.

[63] Ibidem, s. 108.

[64] Ibidem, s. 97; Idem, Wybuch II wojny światowej, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 74.

[65] Idem, Zagadnienie wojny we współczesnym prawie międzynarodowym, NTN – proces przeciwko Arthurowi Greiserowi, s. 51.

[66] Ibidem, s. 52.

[67] Idem, Agresja III Rzeszy Niemieckiej na Polskę – pogwałcenie norm prawa międzynarodowego, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 40.

[68] Idem, Wybuch II wojny światowej, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 70; idem, Procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, NTN – procesy przeciwko Ludwigowi Fischerowi, Ludwigowi Leistowi, Josefowi Meisingerowi, Maksowi Daume’mu i Amonowi Leopoldowi Göthowi, s. 101.

[69] Idem, Wybuch II wojny światowej, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 70–71.

[70] Idem, Zagadnienie wojny we współczesnym prawie międzynarodowym, NTN – proces przeciwko Arthurowi Greiserowi, s. 58.

[71] Ibidem, s. 63.

[72] Idem, Agresja III Rzeszy Niemieckiej na Polskę – pogwałcenie norm prawa międzynarodowego, NTN – Proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 41

[73] Idem, Zagadnienie wojny we współczesnym prawie międzynarodowym, NTN – Proces przeciwko Arthurowi Greiserowi, s. 63.

[74] Idem, Procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, NTN – Procesy przeciwko Ludwigowi Fischerowi, Ludwigowi Leistowi, Josefowi Meisingerowi, Maksowi Daume’mu i Amonowi Leopoldowi Göthowi, s. 112.

[75] Idem, Agresja III Rzeszy Niemieckiej na Polskę – pogwałcenie norm prawa międzynarodowego, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 37.

[76] Idem, Zagadnienie wojny we współczesnym prawie międzynarodowym, NTN – proces przeciwko Arthurowi Greiserowi, s. 54.

[77] Ibidem, s. 59.

[78] Ibidem, s. 55–56; idem, Procesy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, NTN –procesy przeciwko Ludwigowi Fischerowi, Ludwigowi Leistowi, Josefowi Meisingerowi, Maksowi Daume’mu i Amonowi Leopoldowi Göthowi, s. 97.

[79] Idem, Wybuch II wojny światowej, NTN – proces przeciwko Albertowi Forsterowi, s. 78.

[80] Dz.U. z 2018 r., poz. 1753.

Suwerenność państwa w kontekście indywidualnej odpowiedzialności karnej w prawie międzynarodowym a koncepcja Ludwika Ehrlicha

[1] Szeroko o sylwetce Ehrlicha: T. Pugacewicz, Ludwik Ehrlich (1889–1968) – prekursor nauki o stosunkach międzynarodowych w Polsce, „Politeja” 2011, nr 3 (17), s. 173 i n.; A. Hachkevych, Ludwik Ehrlich. Cracow Period of His Life (1940–1968), „Humanities and Social Sciences” 2017, nr 24 (2) s. 85–91, i tego autora The Method of New Positivism as Elaborated by Ludwik Ehrlich, „Polish Yearbook of International Law” 2019, nr 39, s. 99–114.

[2] Zob. Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego, Dz.U. 2003, nr 78, poz. 708, wraz z poprawkami Dz.U. 2018, poz. 1753.

[3] Szerzej o tworzeniu Międzynarodowego Trybunału Karnego, K. Wierczyńska, Przesłanki dopuszczalności wykonywania jurysdykcji przez Międzynarodowy Trybunał Karny, Studium międzynarodowoprawne, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2016, s. 30–73.

[4] F. Mégret, Why Would States Want to Join the ICC? A Theoretical Exploration Based on the Legal Nature of Complementarity w: J. Kleffner, G. Kor (red.), Complementary Views On Complementarity, T.M.C. Asser Press, The Hague 2005.

[5] Szerzej o suwerenności jako usprawiedliwieniu niepodejmowania międzynarodowych zobowiązań zob. L. Henkin, That “S” word: Sovereignty, and globalization, and human rights, et cetera, „Fordham Law Review” 1999, nr 68 (1) s. 2.

[6] S. Konopacki, Problem suwerenności w Unii Europejskiej, „Studia europejskie” 2008 nr 3, s. 9–22; J.H. Jackson, Sovereignty, the WTO, and Changing Fundamentals of International Law, Cambridge University Press, Cambridge 2006.

[7] L. Ehrlich, Prawo Narodów, Nakład i własność K.S. Jakubowskiego, Lwów 1927, s. 107.

[8] Ibidem, 107.

[9] Por. The Case of the S.S. Lotus (France v. Turkey) 1927, PCIJ Publ.,Seria A, nr 10, s. 4, 18.

[10] L. Ehrlich, Suwerenność a morze w prawie międzynarodowym, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1961, s. 77.

[11] L. Ehrlich, Prawo Narodów, op. cit., s. 6–9.

[12] Ibidem, s. 104.

[13] Ibidem, s. 105.

[14] Ibidem, s. 107.

[15] Ibidem.

[16] J. Jellinek, Ogólna nauka o państwie, Księgarnia F. Hoesicka, Warszawa 1921.

[17] Z. Cybichowski, Polskie prawo państwowe. Na tle uwag z dziedziny nauki o państwie i porównawczego prawa państwowego, Wydawnictwo Seminarium Prawa Publicznego Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1925, s. 166.

[18] Ibidem, s. 169.

[19] J. Jellinek, op. cit., s. 338–342.

[20] J. Bodin, Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej, PWN, Warszawa 1958, s. 88.

[21] Podobnie jak Grocjusza czy Emera de Vattela, o czym szeroko w: R. Kwiecień, Suwerenność państwa. Rekonstrukcja i znaczenie idei w prawie międzynarodowym, Wolters Kluwer, Zakamycze 2004.

[22] J. Bodin, op. cit., s. 105.

[23] Ibidem, s. 188.

[24] L. Ehrlich, Prawo Narodów, op. cit., s. 1125.

[25] Ibidem, s. 107.

[26] Ibidem, s. 108.

[27] Ibidem, s. 107.

[28] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1958, s. 641.

[29] L. Ehrlich, Prawo Narodów, op. cit., s. 383.

[30] Ibidem, s. 383.

[31] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 644.

[32] Idem, Suwerenność Polski na ziemiach zachodnich i północnych. Zagadnienia prawa międzynarodowego, Śląsk, Katowice 1967, s. 5. Pierwsze wydanie tej monografii ukazało się w 1962 r. nakładem Śląskiego Instytutu Naukowego pt. Suwerenność Polski na ziemiach zachodnich i północnych. Zagadnienia prawne.

[33] Idem, Prawo Narodów, op. cit., s. 383.

[34] Zob. tekst W. Czaplińskiego w tym tomie.

[35] Zob. tekst S. Zaręby w tym tomie oraz: A. Przyborowska-Klimczak, Polskie podręczniki prawa międzynarodowego wydane w XX wieku, w: A. Przyborowska-Klimczak (red.), Z kart historii polskiej nauki prawa międzynarodowego, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2002, s. 45, 46 i 51.

[36] L. Ehrlich, Prawo Narodów, op. cit., s. 382.

[37] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 644.

[38] Była to próba całkowicie nieskuteczna, cesarz zbiegł do Królestwa Niderlandów, skąd odmówiono jego ekstradycji, zob. L. Gardocki, Zarys prawa karnego międzynarodowego, PWN, Warszawa 1985, s. 22–33; M. El Zeidy, The principle of complementarity in International Criminal Law: Origin, Development and Practice, Brill/Nijhoff, Leiden 2008, s. 16–18.

[39] L. Ehrlich, Prawo Narodów, op. cit., s. 382.

[40] Ibidem, s. 382.

[41] Ibidem.

[42] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 647.

[43] Ibidem, s. 646.

[44] Zob. L. Ehrlich, Prawo Obszarów Morskich i Podmorskich, „Ruch Prawniczy i Ekonomiczny” 1959, z. 4, s. 29. Symboliczne jest też to, że książkę Suwerenność a morze w prawie międzynarodowym Ehrlich zakończył słowami Panta rhei pisanymi greką, przyjmując wariabilizm prawa międzynarodowego za jego stałą cechę.

[45] Kwestia, czy jednostka jest podmiotem prawa międzynarodowego, jest nadal uważana za dyskusyjną. Prof. A. Wyrozumska i prof. W. Czapliński wyraźnie kwalifikują jednostkę jako podmiot o ograniczonych kompetencjach i wskazują na jej charakter pochodny wobec woli państwa lub organizacji międzynarodowych, por. tych autorów Prawo międzynarodowe publiczne. Zagadnienia systemowe, CH Beck, Warszawa 2014, s. 535–540.

[46] Celują w tym obecnie szczególnie Stany Zjednoczone, zob.: Protecting American Constitutionalism and Sovereignty from the International Criminal Court, The White House, 10 września 2018 r., www.whitehouse.gov (dostęp 28.06.2019).

[47] Zob. np. The Case of the S. S. Lotus (France v Turkey), op. cit., przypis 9, s. 20.

[48] Dyskusje dotyczące ograniczenia jurysdykcji karnej państwa toczą się w ONZ od kilkudziesięciu lat. Szeroko dyskutowano tę kwestię podczas prac nad przyjęciem Konwencji dotyczącej zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa. ZSRR, Polska i Wenezuela obawiały się, że utworzenie trybunału do osądzania zbrodni ludobójstwa byłoby naruszeniem suwerenności państwa, pomimo że w zamierzeniu twórców Konwencji taki trybunał miałby kompetencje tylko, gdyby państwo zrezygnowało z osądzenia przed własnymi sądami zbrodni ludobójstwa popełnionych na jego terytorium (ta konstrukcja stanowiła punkt odniesienia dla koncepcji komplementarności/dopuszczalności sprawy przed MTK), Historical Survey of the Question of International Criminal Jurisdiction – Memorandum submitted by the Secretary-General, A/CN.4/7/Rev.1, 1949, s. 30–38.

[49] W świetle decyzji MTK dotyczącej m.in. stosowania immunitetu w stosunkach wertykalnych i horyzontalnych obawy te wydają się uzasadnione, zob. AC, Judgment in the Jordan Referral re Al-Bashir Appeal, 6 maja 2019 r., nr ICC-02/05-01/09 OA2, par. 96–115 oraz H. Kuczyńska, K. Wierczyńska, Head of State Immunity in triangular relations. The Case of Al-Bashir before the ICC, „Czech Yearbook of Public & Private International Law” 2019, nr 10, s. 46–62.

[50] P. Meissner, The International Criminal Court Controversy: An Analysis of the United States’ Major Objections Against the Rome Statute, Lit-Verlag, Munster et al. 2005, s. 54.

[51] Np. w Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, na podstawie której państwo ma zapobiegać i karać za popełnienie takiej zbrodni.

[52] Preambuła Statutu, zob. przyp. 2.

[53] J. Kranz, Suwerenność państwa i prawo międzynarodowe, w: W.J. Wołpiuk (red.), Spór o suwerenność, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2001, s. 134; oraz szerzej: J. Kranz, Pojęcie suwerenności we współczesnym prawie międzynarodowym, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2015, s. 109.

[54] L. Ehrlich, Suwerenność a morze..., op. cit., s. 77.

[55] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 647.

Suwerenność i równość państw według Ludwika Ehrlicha a pojęcie suwerennej równości w praktyce ONZ

[1] Jak np. Stanisław E. Nahlik podczas negocjacji Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów, por. United Nations Conference on the Law of Treaties. First session, Vienna, 26 March – 24 May 1968. Official Records, United Nations, New York 1969 i United Nations Conference on the Law of Treaties. Second session, Vienna, 9 April – 22 May 1969. Official Records, United Nations, New York 1970.

[2] Np. Roberto Ago i James Crawford podczas prac nad artykułami o odpowiedzialności państw, na temat ich roli por. A. Pellet, The ILC’s Articles on State Responsibility for Internationally Wrongful Acts and Related Texts, w: J. Crawford, A. Pellet, S. Olleson, K. Parlett (red.), The Law of International Responsibility, Oxford University Press, Oxford 2010, s. 76–86.

[3] Tak np. Rafał Lemkin w przypadku Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa z 1948 r., por. na temat jego niezwykle istotnej roli w stworzeniu projektu i popularyzacji idei zawarcia tego traktatu: W. Korey, Lemkin’s Passion: Origin and Fulfillment, w: A. Bieńczyk-Missala, S. Dębski (red.), Rafał Lemkin a Hero of Humankind, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 2010, s. 82–96.

[4] Zasadę tę jeszcze przed powstaniem ONZ H. Kelsen uważał za odpowiednik zasad suwerenności i równości tradycyjnie przysługujących państwom jako podmiotom prawa międzynarodowego; H. Kelsen, The Principle of Sovereign Equality of States as a Basis for International Organization, „The Yale Law Journal” 1944, t. 53, nr 2, s. 207. Związki pomiędzy suwerennością a równością jako elementami suwerennej równości dostrzegali też inni autorzy lat 40. i 50. XX w., chociaż w mniej jednoznaczny sposób, por. np. H. Aufricht, On Relative Sovereignty, „Cornell Law Review” 1944, t. 30, nr 2, s. 142–143, G. Schwarzenberger, A Manual of International Law, Stevens & Sons Limited, London 1952, s. 28–30 i 127, 128.

[5] Dalej także jako „Deklaracja” lub „Deklaracja z 1970 r.”

[6] Pierwszy trwał w latach 1923–1939, drugi zaś: 1940–1968, por. A.O. Haczkewycz, Miżnarodno-prawowi pohlady Ludwika Erlicha, Dysertacija na zdobuttia naukowoho stupenia kandydata jurydycznych nauk, Nacionalna Akademija Nauk Ukrajiny Instytut Derżawy i Prawa im. W. M. Korećkoho, Kyjiw 2016, s. 17–40.

[7] Por. H. Kelsen, op. cit., s. 207.

[8] Por. Karta Narodów Zjednoczonych, Statut Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości i Porozumienie ustanawiające Komisję Przygotowawczą Narodów Zjednoczonych, Dz.U. 1947, nr 23, poz. 90.

[9] C. Tomuschat, International Law: Ensuring the Survival of Mankind on the Eve of a New Century. General Course on Public International Law, „Recueil des Cours” (Académie de Droit International) 1999, t. 281, s. 165 wskazuje jednak, że podczas konferencji w San Francisco, na której negocjowano tekst Karty Narodów Zjednoczonych, zgodzono się, że zasada suwerennej równości obejmowała następujące elementy: równość państw wobec prawa, możliwość korzystania przez nie z praw wynikających z pełnej suwerenności, posiadanie przez każde państwo prawa do poszanowania jego podmiotowości, integralności terytorialnej i niezależności politycznej, a także obowiązek wykonywania w dobrej wierze zobowiązań międzynarodowych.

[10] Por. szerzej historię prac w: I. Sinclair, The significance of the Friendly Relations Declaration, w: C. Warbrick, V. Lowe (red.), The United Nations and the Principles of International Law. Essays in Memory of Michael Akehurst, Routledge, London-New York 1994, s. 2–4.

[11] United Nations: Consensus on Principle of Sovereign Equality of States Reached by Special Committee on Principles of International Law Concerning Friendly Relations of States, „International Legal Materials” 1965, t. 4, nr 1, s. 28.

[12] Dyskusje dotyczące treści zasady suwerennej równości i sześciu innych zasad wymienionych w Karcie Narodów Zjednoczonych trwały blisko dekadę, ale dzięki temu Deklaracja została przyjęta w drodze konsensusu, co nadało jej szczególną wagę, por. C. Tomuschat, op. cit., s. 162–164.

[13] Declaration on Principles of International Law concerning Friendly Relations and Co-operation among States in accordance with the Charter of the United Nations, rezolucja Zgromadzenia Ogólnego z 24 października 1970 r., UN Doc. A/RES/ 25/2625 (XXV).

[14] Opinię, że Deklaracja z 1970 r. była dowodem istnienia opinio iuris co do poruszonych w niej kwestii i wyrazem interpretacji autentycznej Karty popierali m.in. E. Jimènez de Arechaga i O. Schachter, por. I. Sinclair, op. cit., s. 8–10. Oczywiście pojawiały się też głosy negujące jakiekolwiek jej znaczenie prawne.

[15] Por. polskie tłumaczenie oryginalnej wersji tekstu w: Deklaracja zasad prawa międzynarodowego dotyczących przyjaznych stosunków i współpracy między państwami zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych (Nowy Jork, 24 X 1970), w: S. Bieleń (oprac.), Prawo w stosunkach międzynarodowych, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2004, s. 57–63.

[16] Por. rozdział rezolucji poświęcony samej zasadzie, „Zasada suwerennej równości państw”, ibidem, s. 62.

[17] Nie wspomina o nim chociażby autor jednej z bardziej znanych monografii poświęconych „suwerennej równości”, R. P. Anand, który zauważa, że w Deklaracji z 1970 r. generalnie powtórzono elementy tej zasady omawiane już na konferencji założycielskiej ONZ w San Francisco i trudno byłoby wskazać w niej jakieś innowacje, por. R.P. Anand, Sovereign Equality of States in International Law, Hope India Publications, Delhi 2008, s. 112–114.

[18] Por. rozdziały rezolucji „Zasada, że państwa będą rozstrzygać swoje spory międzynarodowe środkami pokojowymi w taki sposób, aby nie dopuścić do zagrożenia międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa oraz sprawiedliwości” i „Obowiązek państw współpracowania ze sobą zgodnie z Kartą”, ibidem, s. 60, 61.

[19] A. Przyborowska-Klimczak zauważa, że Prawo narodów L. Ehrlicha należało do trzech najbardziej popularnych i uznanych polskich podręczników prawa międzynarodowego w okresie międzywojennym, obok podręczników autorstwa Z. Cybichowskiego i J. Makowskiego, por. A. Przyborowska-Klimczak, Polskie podręczniki prawa międzynarodowego wydane w XX wieku, w: A. Przyborowska-Klimczak (red.), Z kart historii polskiej nauki prawa międzynarodowego, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2002, s. 45, 46 i 51.

[20] L. Ehrlich, Prawo narodów, Nakład i własność K.S. Jakubowskiego, Lwów 1927, s. 125. Jego zdaniem istnienie tych praw wynikało nie z prawa natury albo przyrodzonego porządku rzeczy, ale było „konieczną konsekwencją faktu istnienia społeczności międzypaństwowej i faktu należenia państwa do tej społeczności”, A. O. Haczkewycz, Osnowni prawa ta obowjazky derżaw: koncepcija Ł. Ejrlicha, „Probłemy miżnarodnych widnosyn” 2011, Wypusk 2, s. 63 słusznie zauważa też, że dla Ehrlicha z istnieniem tych praw po stronie każdego z państw wiązał się jednocześnie obowiązek poszanowania ich przez pozostałe.

[21] Por. L. Ehrlich, Prawo narodów, op. cit., s. 128 oraz P. Fauchille, Traité de droit international public, t. 1, cz. 1, Librairie Arthur Rousseau, Paris 1922, s. 407–491.

[22] Por. A. O. Haczkewycz, Osnowni prawa..., op. cit., s. 57, 58.

[23] Chociaż L. Ehrlich przeważnie pisał o „prawie czegoś”, współcześnie mówi się raczej o „prawie do czegoś”. Dlatego przy omawianiu koncepcji zawartych w podręcznikach autor niniejszego opracowania dodaje przyimek „do”.

[24] Zaproponowana numeracja jest pomysłem własnym autora artykułu i ma na celu uczynienie podziału bardziej przejrzystym oraz uniknięcie konieczności przedstawiania struktury omawianych praw w formie graficznej.

[25] L. Ehrlich, Prawo narodów, op. cit., s. 128, 129.

[26] Na ten temat szczególnie szeroko ibidem, s. 129–131.

[27] Pozostałym prawom, począwszy od prawa wzajemnego szacunku, Ehrlich poświęca nieco mniej uwagi, por. ibidem, s. 131–133. Co interesujące, P. Fauchille wymieniał wśród nich także prawo (do) wojny (de guerre), L. Ehrlich ewidentnie je pominął i jest to jedyna różnica między koncepcją jego i Fauchille’a, por. P. Fauchille, op. cit., s. 408 i 46.

[28] L. Ehrlich, Prawo narodów, op. cit., s. 128.

[29] Ibidem, s. 133.

[30] Nie jest zamiarem niniejszego opracowania porównanie dorobku naukowego L. Ehrlicha i innych autorów. Należy jednak zauważyć, że jego poglądy na prawa zasadnicze różniły się od poglądów innych polskich autorów analizowanego okresu. I tak np. J. Makowski w podręczniku z 1915 r. w ogóle nie wyodrębniał praw zasadniczych jako takich, aczkolwiek w toku wywodu opisywał część praw uważanych przez innych badaczy za posiadające taki charakter, np. prawo do respektu, czyli poszanowania godności i równości państwa, prawo samoobrony i prawo wojny, por. J.E. Makowski, Zasady prawa międzynarodowego, Druk Piotra Laskauera, Warszawa 1915, s. 96 i 119, z kolei Z. Cybichowski w 1923 r. wyróżniał jedynie pięć praw zasadniczych: do egzystencji, niezawisłości, równości, obrotu i czci, por. Z. Cybichowski, System prawa międzynarodowego, Wydawnictwo Seminarjum Prawa Publicznego Uniwersytetu No. 1, Warszawa 1923, s. 101–108.

[31] Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego z 6 grudnia 1949 r., UN Doc. A/RES/375 (IV). Annex. Draft Declaration on Rights and Duties of States.

[32] A. O. Haczkewycz, Osnowni prawa..., op. cit., s. 59.

[33] Ibidem, s. 59. L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1958, s. 136, 137.

[34] Warto tu porównać analogiczne fragmenty obu wydań: L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 123 i 136, 137 oraz L. Ehrlich, Prawo narodów, op. cit., s. 107 i 125: w Prawie narodów L. Ehrlich łączył w sposób bezpośredni tylko podmiotowość prawa międzynarodowego i przynależność do społeczności międzynarodowej, pomijał natomiast kwestię suwerenności.

[35] Tak wyraźnie on sam w L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 6, 7, 14, 15 i 137.

[36] Ibidem, s. 8.

[37] Ibidem, s. 14, 15 i 114.

[38] Ibidem, s. 15. L. Ehrlich określał omawiane poniżej prawo do istnienia i cztery zasady jako „konsekwencje” zasady dobrej wiary dla systemu międzynarodowego.

[39] Ibidem, s. 15 i 137, 138.

[40] Ibidem, s. 15, 16.

[41] Ibidem, s. 16, 17.

[42] Ibidem, s. 18.

[43] Ibidem, s. 18–19. Szeroko na temat tej zasady: s. 115–118.

[44] A. O. Haczkewycz, Osnowni prawa..., op. cit., s. 60.

[45] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 138.

[46] Tę ostatnią L. Ehrlich definiował jako „kompetencję normowania stosunków wewnątrz państwa”.

[47] Ibidem, s. 139, 140.

[48] Te elementy „prawa do organizowania stosunków wewnętrznych” wyraźnie pokrywały się z identyfikowanym przez L. Ehrlicha w poprzedniej wersji podręcznika prawem do „doskonalenia się”

[49] Ibidem, s. 139, 140. Należy zauważyć, że Ehrlich nie nazywał tych dwóch praw w ten sposób, ale ujmował je nieco bardziej opisowo.

[50] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 118.

[51] Ibidem, s. 138–141.

[52] Tę konsekwencję L. Ehrlich interpretował nawet nieco szerzej (a przynajmniej bardziej szczegółowo) niż państwa uczestniczące w negocjacjach projektu Deklaracji zasad prawa międzynarodowego, por. United Nations: Consensus on Principle..., op. cit., s. 34, 35.

[53] Podobnie jak w poprzednio badanym okresie, również w latach 50. i 60. XX w. nie było w polskiej doktrynie konsensusu co do konsekwencji suwerenności i równości państw. Np. Ludwik Gelberg z suwerenności wywodził bezpośrednio właściwie tylko dwie zasady: równości państw wobec prawa i niedopuszczalności interwencji w sprawy wewnętrzne (L. Gelberg, Zarys prawa międzynarodowego, PWN, Warszawa 1967, s. 81 i 91). Co ciekawe, w swym podręczniku omawiał również „podstawowe prawa i obowiązki państw”, do których zaliczał nie tylko prawa do istnienia czy samoobrony, ale także „zasadę suwerennej równości”, faktycznie tożsamą treściowo z wyróżnianą przez niego zasadą równości (ibidem, s. 90, 91). Z kolei C. Berezowski, W. Góralczyk i K. Libera, którzy poświęcili wiele miejsca zagadnieniu praw zasadniczych państw (Prawo międzynarodowe publiczne, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1967, s. 136–147), bardzo nieczytelnie przedstawili relacje między suwerennością, równością i suwerenną równością oraz ich skutki. Z pierwszą wiązali – jak się wydaje – jedynie prawo do niezawisłości (swobodnego urządzania stosunków wewnętrznych i wyboru ustroju) oraz obowiązek niemieszania się w sprawy drugiego państwa (s. 137), z drugą – równość wobec prawa, zasadę par in parem... i zasadę jednomyślności przy tworzeniu prawa międzynarodowego (s. 142 i 144–146). Wreszcie suwerenną równość określali, odwołując się do czterech elementów wskazywanych podczas konferencji w San Francisco (por. wyżej), dodając do nich zasadę nieinterwencji, której omówieniu poświęcili wiele miejsca (s. 137–141 i 143).

[54] Por. także inne opinie uważane dzisiaj za anachroniczne w: A. Przyborowska-Klimczak, op. cit., s. 52.

Odzyskanie niepodległości przez Polskę (ius postliminii) w ujęciu Ludwika Ehrlicha. Rekonstrukcja idei

[1] Orędzie Rady Regencyjnej do Narodu Polskiego, Dz.U. z 1918 r., nr 12, poz. 23.

[2] Zob. R. Tarnogórski, Za naszą i waszą wolność: polskie powstania XIX w. a prawo międzynarodowe, w: Ł. Adamski, S. Dębski (red.), Wbrew królewskim aliansom. Rosja, Europa i polska walka o niepodległość w XIX w., Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, Warszawa 2016, s. 139–169.

[3] Najbardziej aktualne i szerokie przedstawienie tej problematyki, jednakże z głosem na rzecz koncepcji II RP jako państwa nowego, zob. S. Zaręba, Ciągłość państwa polskiego od 1918 r. z punktu widzenia prawa międzynarodowego, „Sprawy Międzynarodowe” 2018, nr 3, s. 261–291.

[4] Zob. np informację o organizowanej przez IPN konferencji naukowej Od PRL do III RP (1989–1990). Wybór między legalizmem a kontynuacją?, Warszawa, 28 listopada 2019 r., www.ipn.gov.pl (dostęp 04.07.2019).

[5] Zob. K. Karski, „Ius postliminii” jako podstawa uznania ciągłości przedwojennych i dzisiejszych państw bałtyckich, „Zeszyty Prawnicze” 2014, nr 1 i powoływana tam literatura. Także L. Malksoo, Illegal Annexation and State Continuity: The Case of the Incorporation of the Baltic States by the USSR : a Study of the Tension Between Normativity and Power in International Law, Martinus Nijhoff, Leiden, Boston 2003.

[6] Dz.U z 1989 r., nr 6, poz. 34.

[7] Np. R. Jastrzębski, Kodeks cywilny austriacki (ABGB) a wykonanie zobowiązań pieniężnych w II Rzeczypospolitej, „Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa” 2013, nr 6 (3), s. 269: „W granicach odrodzonego państwa polskiego...”.

[8] Zob. przykładowo odpowiednie rozdziały oraz nomenklaturę współczesnych polskich podręczników szkolnych.

[9] L. Antonowicz, Rzecz o państwach i prawie międzynarodowym, Innovatio Press Wydawnictwo Naukowe, Lublin 2012, s. 149, 150.

[10] L. Ehrlich, Prawo narodów, Nakład i własność K. S. Jakubowskiego, Lwów, wydania: 1927 i 1932. Odnotować należy wyjątkowe stanowisko Z. Cybichowskiego, który próbował łączyć oba poglądy: Polskie prawo państwowe na tle uwag z dziedziny nauki o państwie i porównawczego prawa państwowego, t. I, Wydawnictwo Seminarium Prawa Publicznego Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1923, s. 187. W kwestii ogólnych zagadnień dotyczących prawnomiędzynarodowej oceny rozbiorów oraz kwestii odrodzenia Polski publikowali przede wszystkim Stanisław Hubert oraz Cezary Berezowski, zob. S. Hubert, Przywrócenie władzy państwowej (Ius postliminii), rozwój doktryny w teorji i praktyce prawa narodów do początków wieku XIX, Zakład Prawa Politycznego i Prawa Narodów U.J.K., Lwów 1936; idem, Rozbiory i odrodzenie Rzeczypospolitej, Zakład Prawa Politycznego i Prawa Narodów U.J.K., Lwów 1937; C. Berezowski, Powstanie Państwa Polskiego w świetle prawa narodów, Themis Polska, Warszawa 1934. Oba poglądy były od tej pory wielokrotnie opisywane literaturze, zob. przypisy do niniejszego artykułu. Syntetycznie przedstawia tę sprawę L. Antonowicz, op. cit., s. 149–169; R. Kwiecień, Tożsamość i ciągłość prawnomiędzynarodowa państwa polskiego, „Państwo i Prawo” 1998, nr 8, s. 13–25 oraz J. Sondel, Problem kontynuacji państwowości między I i II oraz II i III Rzeczypospolitą Polską, w: B. Szlachta (red.), Myśl i Polityka. Księga pamiątkowa dedykowana profesorowi Jackowi Marii Majchrowskiemu, t. 1, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne – Oficyna Wydawnicza AFM, Kraków 2011, s. 89–105.

[11] S. Hubert, Rozbiory..., op. cit.

[12] S.E. Nahlik Michał Jan Rostworowski, „Polski Słownik Biograficzny”, t. XXXII/2, 1989–1991, s. 221

[13] Idem, Przesiane przez pamięć. W rodzinnym gnieździe, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1987.

[14] S. Hubert, Rozbiory..., op. cit., s. XII.

[15] Ibidem, s. 282.

[16] Pokrótce zostaną one omówione w dalszej części artykułu.

[17] Tak samo L. Antonowicz, op. cit., s. 151. Zob też C. Berezowski, Powstanie i uznanie państwa polskiego w 1918 r., „Państwo i Prawo” 1959, nr 2, s. 215–225, notabene opublikowane w rok po czwartym wydaniu podręcznika Ehrlicha. Berezowski powtórzył tę argumentację w podręczniku będącym częścią planowanego systemowego ujęcia prawa międzynarodowego: Prawo międzynarodowe publiczne, cz. I, INP PAN, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1966, s. 264.

[18] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1958, s. 149.

[19] Ibidem, s. 150.

[20] S. Hubert, Rozbiory..., op. cit, s. 281–284.

[21] E. de Vattel, Prawo narodów, czyli Zasady prawa naturalnego zastosowane do postępowania i spraw narodów i monarchów, t. 1, PWN, Warszawa 1958, s. 73, 344, 345; W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe publiczne, C.H. Beck, Warszawa 2004, s. 14.

[22] „[Zabory to] trzy kolejne akty przemocy i bezprawia. [...] W nauce prawa międzynarodowego uznane zostały za »topór przyłożony do pnia cywilizacji europejskiej«”: K. Kocot, Rozbiory Polski, w: A. Klafkowski i in., Encyklopedia prawa międzynarodowego i stosunków międzynarodowych, Wiedza Powszechna, Warszawa 1976, s. 339.

[23] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 151.

[24] Dotyczyło to twierdzenia obrony, że art. 108. i 119. ówczesnego kodeksu karnego nie mogą być zastosowane, ponieważ Pantol w chwili popełnienia zarzuconego mu czynu nie był obywatelem polskim, a terytorium, na którym czyn popełnił, nie należało do państwa polskiego.

[25] „Orzecznictwo sądów polskich”, t. 2, Wydawnictwo Księgarni F. Hoesicka, Warszawa 1923, sprawa 346 (1), s. 284. Zob. też Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 30 września 1922 r., 2023/1922, OpenLex, Wolters Kluwer, https://sip.lex.pl (dostęp 08.09.2019).

[26] Patrz A. Lutwak, Stanowisko Najwyższego Trybunału Administracyjnego wobec nabytych praw urzędników byłych państw zaborczych, „Głos Prawa”, nr 7–9, lipiec–wrzesień 1929, s. 254–287.

[27] Ibidem, s. 258.

[28] W. Czapliński, A. Wyrozumska, op. cit., s. 30.

[29] Zob. S. Zaręba, op. cit., s. 273.

[30] Tak stawia sprawę C. Berezowski, Powstanie Państwa Polskiego..., op. cit., s. 83. Poglądowi temu sprzyjał E. Hall, A Treatise on International Law, Oxford University Press, Oxford 1924, s. 143, legitymizacji rozbiorów upatrywał jednak w upływie czasu: „in the interests of stability of international order and because of the lapse of time, Poland’s partition was legitimized as being permanent”. Patrz też A. Orakhelashvili, The idea of European International Law, „The European Journal of International Law” 2006, t. 17, nr 2, s. 315–347. Zdecydowanie krytykuje ten pogląd J. Kolasa, Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 r. w świetle prawa międzynarodowego, „Przegląd Sejmowy” 2008, nr 5, s. 28–34, opierając się w znacznej mierze na argumentacji S. Huberta. Zob. też argumenty na rzecz ciągłości państwa przytoczone przez M. Kornata, Polska odrodzona czy państwo nowe? Zagadnienie ciągłości i zerwania w dziejach porozbiorowych, w: M. Marszał, M. Sadowski (red.), Na szlakach Niepodległej. Polska myśl polityczna i prawna w latach 1918–1939, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2009, s. 41.

[31] S. Hubert, Rozbiory..., s. 78.

[32] https://dziedzictwo.ekai.pl/text.show?id=435

[33] Michał Rostworowski (1864–1940) studiował prawo w Petersburgu pod kierunkiem prof. F.F. Martensa. Był profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, a w latach 1925–1926 jego rektorem. Od 1931 r. sędzia Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej. W 1910 r. stworzył Szkołę Nauk Politycznych w Krakowie i został jej dyrektorem (do 1914 r. i ponownie od 1920 r.) Był członkiem Ankiety konstytucyjnej i działał w Komisji Kodyfikacyjnej. Specjalista w zakresie międzynarodowego prawa politycznego, autor wielu dzieł z tego zakresu, jak również z historii ustroju i prawa polskiego.

[34] S. Dębski, R. Tarnogórski, O bezprawności rozbiorów – nieznana ekspertyza prof. Michała Rostworowskiego, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2018, nr 3 (74), s. 144, 145.

[35] Sprawozdanie z prac delegacji na konferencję pokojową, w: S. Dębski (red.), Polskie Dokumenty Dyplomatyczne 1919 styczeń–maj, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 2016, dok. nr 135 z 16 lutego, s. 291.

[36] S. Dębski, R. Tarnogórski, op. cit.

[37] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 153, 154.

[38] Ibidem.

[39] Odmiennie uważa K. Karski: „Jak pokazuje przykład Polski, w 1918 r. także brak takiej proklamacji nie stanowi przeszkody w uzyskaniu niepodległości”; K. Karski, op. cit., s. 34.

[40] Telegram Józefa Piłsudskiego notyfikujący powstanie państwa polskiego – 16 listopada 1918 r., dzieje.pl, https://dzieje.pl (dostęp 07.07.2019). Podkreślenie autora.

[41] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 96

[42] Digesta 49, 15, 5, 3, Pomponiusz, Komentarz do Kwintusa Mucjusza, ks. 37.

[43] S. Hubert, Rozbiory..., op. cit. s. 166, podobnie J. Sondel, op. cit., s. 29.

[44] W latach 70. pojawiały się w literaturze polskiej głosy poddające ponownej analizie proces odzyskiwania niepodległości po I wojnie światowej, wykorzystujące pojęcie samostanowienia, zob. K. Dembski, Polonia restituta – kontynuacja czy państwo nowe, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1974, t. 26, z. 2. s. 167–191; S. Krukowski, Polska odrodzona czy państwo nowe? „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1977, t. 29, z. 1, s. 105–129.

[45] M. Perkowski, Samostanowienie narodów w prawie międzynarodowym, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 2001, s. 24.

[46] Zob. W. Czapliński, Aktualne problemy prawa do samostanowienia, „Toruński Rocznik Praw Człowieka i Pokoju” 1996, nr 3, s. 95.

[47] M. Perkowski, op. cit., s. 17.

[48] Ibidem, s. 74.

[49] J. Tyranowski, Suwerenna równość, samostanowienie i interwencja w prawie międzynarodowym, w: C. Mik (red.), Pokój i sprawiedliwość przez prawo międzynarodowe, Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa „Dom Organizatora”, Toruń 1997, s. 286.

[50] Zob. R. Tarnogórski, op. cit., s. 139–169.

[51] A. Lityński, Sądy i prawo w powstaniu kościuszkowskim, Polska Akademia Nauk, Ossolineum, Wrocław–Kraków 1988, s. 4–6.

[52] Zdaniem J. Kolasy nie mieliśmy do czynienia z wojną, nie można zatem mówić o debellatio Polski, J. Kolasa, Odzyskanie przez Polskę niepodległości..., op. cit., s. 28–34.

[53] F. Ramotowska, Odradzanie się państwa polskiego w epoce porozbiorowej, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2009, s. 90–95.

[54] Spór pomiędzy historykami prawa Władysławem Sobocińskim a Stanisławem Salmonowiczem, zob. W. Stanulewicz, Sądy i prawo w powstaniu styczniowym, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2005, s. 10.

[55] K. Nabulsi, Traditions of War: Occupation, Resistance and the Law, Oxford University Press, Oxford 2005, s. 53; L. Bernhardt, Encyclopedia of Public International Law, t. 1, North-Holland, Amsterdam 1992, s. 640: „The Polish uprising of 1863 against Russian rule is a notable event in the history of guerilla”.

[56] R. Tarnogórski, op. cit., s. 150–155.

[57] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 99–105.

Teoria prawa międzynarodowego Ehrlicha: ab initio

[1] Lata 1889–1923: czas kształtowania, 1923–1939: okres lwowski, 1940–1968: okres krakowski.

[2] L. Ehrlich, Chwila obecna w ewolucji prawa narodów, „Przegląd Prawa i Administracji” 1924, nr 49, s. 105.

[3] Ibidem.

[4] L. Ehrlich, Prawo narodów, Nakład i własność K.S. Jakubowski, Lwów 1932 (dalej: Prawo narodów 1932), s. 4.

[5] Idem, Prawo narodów, Nakład i własność K.S. Jakubowski, Lwów 1927 (dalej: Prawo narodów 1927), s. 4.

[6] Prawo narodów 1932, s. 3.

[7] Ibidem, s. 4.

[8] H. Lauterpacht, International Law: Being the Collected Papers of Hersch Lauterpacht. 2. The Law of Peace. Part 1. International Law in General, Cambridge University Press, Cambridge 1975, s. 489.

[9] L. Ehrlich, Chwila obecna..., op. cit, s. 106.

[10] Idem, Prawo międzynarodowe, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1958, s. 109.

[11] L. Ehrlich, Chwila obecna..., op. cit., s. 106.

[12] Takie sformułowanie zostało użyte w tytule wiersza Rudyarda Kiplinga The White Man’s Burden, opublikowanego w „The New York Sun” w 1899 r., o dominacji białej rasy.

[13] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 110.

[14] L. Ehrlich, Chwila obecna..., op. cit, s. 108, 109.

[15] J. Starke, Monism and Dualism in the Theory of International Law, „British Yearbook of International Law” 1936, nr 17, s. 66–81.

[16] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 87.

[17] Ibidem, s. 90.

[18] L. Ehrlich, Suwerenność a morze w prawie międzynarodowym, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1961, s. 63.

[19] P. Łukin, Istoczniki mieżdunarodnogo prawa, Izd-wo Akad. nauk SSSR, Moskwa 1960, s. 4, 5.

[20] Prawo narodów 1932, s. 79.

[21] Prawo narodów 1927, s. 79–85.

[22] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit.., s. 22.

[23] Ibidem, s. 31–34.

[24] L. Ehrlich, Jednostajność w orzecznictwie Najwyższego Trybunału Administracyjnego. Uwagi z powodu nowego regulaminu NTA, „Przegląd Prawa i Administracji” 1923, nr 48, s. 253–263.

[25] Ibidem.

[26] L. Ehrlich, Chwila obecna..., op. cit, s. 114.

[27] Prawo narodów 1932, s. 50.

[28] Jurisdiction of the Courts of Danzig (Pecuniary Claims of Danzig Railway Officials who have Passed into the Polish Service, against the Polish Railways Administration), WorldCourts, www.worldcourts.com/pcij/eng/decisions/1928.03.03_danzig.htm.

[29] L. Ehrlich, Chwila obecna..., op. cit, s. 114.

[30] A.V. Dicey, Introduction To The Study Of The Law Of The Constitution, Macmillan, London 1915, s. xlii.

[31] Ibidem.

[32] Prawo narodów 1927, s. 96.

[33] L. Ehrlich, Chwila obecna..., op. cit, s. 118.

[34] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 100.

[35] Prawo narodów 1927, s. 97.

[36] L. Ehrlich, Chwila obecna..., op. cit, s. 120.

[37] Ibidem.

[38] Ibidem, s. 122.

[39] Prawo narodów 1927, s. 104; L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 112.

[40] Prawo narodów 1927, s. 5.

[41] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, op. cit., s. 739–749.

[42] Według Quincy Wrighta prawo międzynarodowe zajmuje pośrednią pozycję między prawem a polityką. Wright opisał dwa podejścia do wiedzy z zakresu prawa międzynarodowego: jako przedmiotu studiów prawniczych (typowe dla krajów europejskich) oraz przedmiotu nauk politycznych (USA). Dla każdego z nich na poziomie naukowym charakterystyczne są różne sposoby badania skutków prawnych. Zob. Q. Wright, Contemporary International Law: a Balance Sheet, Random House Inc., New York 1961, s. 1.

[43] Ibidem.

Koncepcja teoretyczna stosunków międzynarodowych w ujęciu Ludwika Ehrlicha z 1947 roku

[*] Badania finansowane w ramach grantu Narodowego Centrum Nauki w Krakowie pt. „Między centrum a peryferiami. Koncepcje teoretyczne Ludwika Ehrlicha na tle anglosaskiej nauki o stosunkach międzynarodowych w pierwszej połowie XX wieku” (nr 2017/26/D/HS5/00801). Autor pragnie podziękować osobom, które przyczyniły się do powstania poniższego artykułu: prof. Knudowi Erikowi Jørgensenowi, dr. Mateuszowi Filaremu-Szczepanikowi, prof. Andrzejowi Mani, pani Kathirine Kubali, dr. Andrzejowi Ehrlichowi, prof. Romanowi Kuźniarowi, a także dr hab. Patrycji Grzebyk oraz mgr. Rafałowi Tarnogórskiemu. Na prośbę redakcji niniejszego tomu prezentowany tekst stanowi skróconą i zmienioną wersję artykułu: T. Pugacewicz, Nauka o stosunkach międzynarodowych w koncepcji Ludwika Ehrlicha, „Stosunki Międzynarodowe – International Relations” 2018, nr 1, t. 54, s. 231–266.

[1] W tekście intencjonalnie stosowany jest skrótowiec „sm” na oznaczenie zjawiska, jakim są stosunki międzynarodowe. Argumentację na rzecz tego rozwiązania i jednocześnie odrzucenia dotychczas popularnego skrótowca „SM” przedstawiono w: ibidem, s. 232 (przyp. 2).

[2] B.C. Schmidt, The Political Discourse of Anarchy: A Disciplinary History of International Relations, State University of New York Press, Albany 1998, s. 32–37; idem, The History of International Studies, Oxford Research Encyclopedia of International Studies, www.oxfordre.com (dostęp 12.07.2019).

[3] W niniejszym tekście obszar wiedzy o stosunkach międzynarodowych określany jest mianem „dyscypliny”, choć formalnie wśród państw OECD, w tym w Polsce, nie ma on takiego statusu i jest postrzegany jako subdyscyplina nauk o polityce (i administracji). Konwencja językowa nauki o sm jako dyscypliny została przyjęta w związku z tym, że Ludwik Ehrlich traktował naukę o sm jaką jedną z samodzielnych „gałęzi” (nigdy nie posługiwał się terminem „dyscyplina”) nauk społecznych. Tak rozumiana nauka o sm miała jego zdaniem składać się z wielu innych „gałęzi” jak np. historia dyplomacji, nauka prawa międzynarodowego czy „studium stosunków wewnątrz-politycznych” (tj. konstytucjonalizmu); L. Ehrlich, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2018, s. 45–70. Szerzej o tym w: T. Pugacewicz, Nauka o stosunkach..., op. cit., s. 247–264. Przyjęta konwencja językowa nie ma na celu zabrania głosu co do nauki o sm jako samodzielnej dyscyplinie albo jedynie subdyscyplinie. Szerzej o debacie na ten temat zob. J. Czaputowicz, Teorie stosunków międzynarodowych: krytyka i systematyzacja, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 22–29. Zob. też przypis nr 38 w niniejszym artykule.

[4] Zobacz incydentalne wzmianki w J. Gilas, Wstęp do nauki stosunków międzynarodowych, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń 1975, s. 72, 73; S.E. Nahlik, Prawo międzynarodowe i stosunki międzynarodowe, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1978, s. 137; J. Kukułka, Teoria stosunków międzynarodowych, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2000, s. 87, 88; T. Paleczny, Socjologia stosunków międzynarodowych: zarys problematyki, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Kraków 2001, s. 41; J. Kukułka, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Oficyna Wydawnicza Aspra-JR i Fundacja Studiów Międzynarodowych, Warszawa 2003, s. 10–12.

[5] Zob. np. A. Klafkowski, The Scholarship of Ludwik Ehrlich, „Polish Perspectives” 1965, t. 8, nr 5, s. 27–30; S.E. Nahlik, Ludwik Ehrlich (1889–1968), „Państwo i Prawo” 1969, nr 2, s. 384; idem, Przesiane przez pamięć, t. 1: W rodzinnym gnieździe, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1987, s. 223; idem, Przesiane przez pamięć, t. 2, Zakamycze, Kraków 2002, s. 441–446; idem, Przesiane przez pamięć, t. 3, Zakamycze, Kraków 2002, s. 190; idem, Prawo międzynarodowe i stosunki międzynarodowe, t. 1, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1978, s. 137; A. Korczyński, In memoriam: Ludwik Ehrlich (1889–1968), „The Polish Review” 1969, t. 14, nr 3, s. 90; K. Lankosz, Ludwik Ehrlich (1889–1968), w: J. Stelmach, W. Uruszczak (red.), Złota księga Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000, s. 315–318; A. Ławniczak, M. Masternak-Kubiak, A. Preisner, Prawo konstytucyjne na Uniwersytecie Lwowskim w okresie międzywojennym, w: P. Sarnecki (red.), Prawo konstytucyjne II Rzeczypospolitej. Nauka i instytucje. XLVII Ogólnopolski Zjazd Katedr i Zakładów Prawa Konstytucyjnego, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006, s. 13–54; A. Redzik, Nauczanie i nauka prawa politycznego na uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, „Przegląd Sejmowy” 2007, nr 5/82, s. 111–141, szczególnie s. 129–131; P. Tuleja, K. Wojtyczek, Ludwik Ehrlich (1889–1968), w: A. Szmyt, P. Sarnecki, R. Mojak (red.), Konstytucjonaliści polscy 1918–2011. Sylwetki uczonych, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2012, s. 93–99; A.O. Hachkevych, K woprosu o prawosubjektnosti wolnogo goroda Gdańska (na primierie trudow Ł. Erlicha), „Humanities and Social Sciences” 2013, nr 20(2), s. 41–51; idem, Ludwika Ehrlicha koncepcja podmiotowości prawnomiędzynarodowej (wybrane aspekty), „Prawo i Polityka” 2014, nr 5, s. 138–143; idem, Miżnarodno-prawowi pohlady Ludwika Erlicha. Dysertacijana zdobuttia naukowoho stupenia kandydata jurydycznych nauk, Nacionalna akademija nauk Ukrajiny, Kyjiw 2016; idem, Ludwik Ehrlich. Cracow Period of His Life (1940–1968), „Humanities and Social Sciences” 2017, nr 22 (24), s. 85–91; I.W. Zeman, Nauka miżnarodnoho prawau Lwiwśkomu uniwersyteti, ŁNU imeni Iwana Franka, Lwiw 2015; idem, Istorija rozwytku szkoły dypłomatiji u Lwiwśkomu uniwersyteti, „Nasze prawo” 2012, nr 1/1, s. 175–179.

[6] A. Redzik, Lwowska szkoła dyplomatyczna. Zarys historii Studium Dyplomatycznego przy Wydziale Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie (1930–1939), „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2006, nr 5/33, s. 121–149, szczególnie s. 125–130. Zob. też najnowsze dzieło Redzika w kontekście lwowskiego okresu Ehrlicha: A. Redzik et al., Academia Militans. Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie, Wydawnictwo Wysoki Zamek, Kraków 2015 (wyd. 2: 2017). Por. І.W. Zeman, Istorija rozwytku..., op. cit., s. 175–179.

[7] W 2008 r. doszło w Krakowie do spotkania założycielskiego PTSM. Zob. Historia PTSM, Polskie Towarzystwo Studiów Międzynarodowych, http://ptsm.edu.pl/historia-ptsm/ (dostęp 12.07.2019).

[8] Pionierem tego typu badań jest B. Schmidt, autor monografii: The Political Discourse of Anarchy..., op. cit., Wykorzystałem jedną z jego najnowszych prac w tym zakresie: idem, The History..., op. cit.., Wśród innych ekspertów w tym obszarze wskazuje się redaktorów tomu: D. Long, P. Wilson (red.), Thinkers of the Twenty Years Crisis: Interwar Idealism Reassessed, Oxford University Press, Oxford 1995.

[9] T. Pugacewicz, Dorobek badawczy i organizacyjny Ludwika Ehrlicha na tle rozwoju nauki o stosunkach międzynarodowych w Polsce do 1950 roku, w: D. Mikucka-Wójtowicz (red.), Przeszłość, teraźniejszość, przyszłość: problemy badawcze młodych politologów, Libron, Kraków 2010, s. 133–143; T. Pugacewicz, Ludwik Ehrlich (1889–1968) – prekursor nauki o stosunkach międzynarodowych w Polsce, „Politeja” 2011, nr 17, s. 173–202; A. Wojciuk, J. Czaputowicz, Realizm w polskiej nauce o stosunkach międzynarodowych, w: J. Czaputowicz, E.M. Haliżak (red.), Teoria realizmu w nauce o stosunkach międzynarodowych, Wydawnictwo Rambler, Warszawa 2014, s. 205; J. Czaputowicz, K. Ławniczak, A. Wojciuk, Nauka o stosunkach międzynarodowych i studia europejskie w Polsce, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2015, s. 35–73; B. Włodarski, Szkoła Nauk Politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego 1920–1949, Księgarnia Akademicka, Kraków 2015, s. 247–279; M. Chorośnicki, Ludwik Ehrlich, w: A. Zięba (red.), Jubileuszowa Księga Nauk Politycznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2015, s. 376–386; J. Czaputowicz, A. Wojciuk, IR scholarship in Poland: The state of the discipline 25 years after the transition to democracy, „Journal of International Relations and Development” 2016, nr 19 (3), s. 452–453; J. Czaputowicz, A. Wojciuk, The Study of International Relations in Poland, Palgrave Macmillan, New York 2017, s. 52, 53, 55, 56. Podczas konferencji poprzedzającej publikację niniejszego tomu referaty dotyczące sm (nie zaś samego prawa międzynarodowego) wygłosiły następujące osoby: prof. dr hab. Roman Kuźniar, prof. dr hab. Marek Kornat, dr hab. Agnieszka Bógdał-Brzezińska, dr hab. Adam Redzik oraz piszący te słowa. Zob. też: R. Kuźniar, Przedmowa, w: L. Ehrlich, Wstęp do nauki..., op. cit., s. v–xiv.

[10] Nad wyraz trafnej rekonstrukcji poglądów prof. Ehrlicha z końca I wojny światowej dokonał prof. Marek Cichocki w tekście: Ludwik Ehrlich wobec perspektywy nowego ładu po I wojnie światowej, „Stosunki Międzynarodowe – International Relations” 2018, nr 1, t. 54, s. 217–229. Poglądy z okresu po II wojnie światowej zostały omówione w: T. Pugacewicz, Nauka..., op. cit., s. 251–260.

[11] Przykładem takiego typu argumentacji jest krytyka twierdzenia S. Bełcha, jakoby jednym z twórców idei prawa międzynarodowego był Paweł Włodkowic, wyrażona przez Edwarda Keene’a („Belch, who often appears to be motivated as much by nationalistic pride in Vladimiri as by other concerns”). L. Ehrlich zgadzał się z S. Bełchem. E. Keene, The Age of Grotius, w: D. Armstrong (red.), Routledge Handbook of International Law, Routledge, London & New York 2009, s. 131.

[12] B.C. Schmidt, The History..., op. cit.

[13] Znamiennym przykładem jest pierwszy z zaplanowanych dziewięciu tomów w ramach serii „Trends in European IR Theory” wydawnictwa Palgrave Macmillan. Jego autorzy, wskazując państwa europejskie, na temat których przeprowadzone będą analizy, ograniczają się do Wielkiej Brytanii, Francji, Hiszpanii, Niemiec, Danii i Włoch. „Europa Środkowa (i Wschodnia)” (Central and Eastern Europe) pojawia się jedynie na liście możliwych do wyodrębnienia regionów, zaraz obok „Ameryki Łacińskiej” i „Bliskiego Wschodu”; K.E. Jørgensen, A. Alejandro, A. Reichwein, F. Rösch, H. Turton, Reappraising European IR Theoretical Traditions, Springer, Berlin, Heidelberg, New York 2017, s. 18–23. Dyskusje prowadzone nad kolejnymi tomami tej serii, m.in. w trakcie dorocznej konferencji EISA w Pradze we wrześniu 2018 r., oscylowały także jedynie wokół państw zachodnioeuropejskich i Rosji.

[14] Q. Skinner, Wolność przed liberalizmem, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2003 (tł. A. Czarnecka, oryg. 1998), s. 97.

[15] Wykorzystano głównie pracę opublikowaną w prestiżowym projekcie Wydawnictwa Uniwersytetu Oksfordzkiego oraz północnoamerykańskiego Stowarzyszenia Studiów Międzynarodowych (International Studies Association, ISA): B.C. Schmidt, The History..., op. cit.

[16] Ibidem. Prof. K.E. Jørgensen w swoim podręczniku, opisując współczesne teorie sm, zwraca uwagę na ich nowożytnych twórców, ale poświęca także oddzielny, otwierający rozdział „teorii polityki międzynarodowej”, nawiązując do dorobku filozofów polityki. K.E. Jørgensen, International Relations Theory: a New Introduction, wyd. 2., Palgrave Macmillan, Basingstoke 2018, s. 3, 4, 41–65. Zob. też: C. Brown i R. Eckersley (red.), The Oxford Handbook of International Political Theory, Oxford University Press, Oxford 2018.

[17] B.C. Schmidt, The History...op. cit. Więcej o tym: T. Pugacewicz, Teorie polityki zagranicznej. Perspektywa amerykańskiej analizy polityki zagranicznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2017, s. 55–57.

[18] P. Grose, Continuing the Inquiry: the Council on Foreign Relations from 1921 to 1996, Council on Foreign Relations, New York 1996, s. 1–9; A. Mania, T. Pugacewicz, Confronting the International Order: Changes in US Foreign Policy from the Perspective of American Power Elites, „International Studies. Interdisciplinary Political and Cultural Journal” 2019, t. 23, nr 1, s. 12–14.

[19] D. Long, Who killed the International Studies Conference?, „Review of International Studies” 2006, nr 32, s. 603–622; M. Riemens, International academic cooperation on International Relations in the Interwar period: The International Studies conference, „Review of International Studies” 2011, t. 37, nr 2, s. 911–928.

[20] Ch. Brown, Understanding International Relations, wyd. 2., Palgrave Macmillan, Basingstoke 2001 (wyd. 1: 1997), s. 21–25; R. Jackson, G. Sørensen, Wprowadzenie do stosunków międzynarodowych: teorie i kierunki badawcze, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2012, s. 36–39 (tłum. A. Czwojdrak); C. Sylvest, British Liberal Internationalism, 1880–1930: Making Progress?, Oxford University Press, Oksford 2009; M. Kornat, Realizm, idealizm, dyplomacja. W obronie Wilsona, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2018, nr 1 (72), s. 49; M. Cichocki, op. cit., s. 217–229 oraz idem w niniejszym tomie; T. Pugacewicz, Teorie polityki..., op. cit., s. 50, 51, 57–61.

[21] History, International Studies Association, www.isanet.org (dostęp 20.06.2018).

[22] B.C. Schmidt, The History... op. cit.; T. Pugacewicz, Teorie polityki... op. cit., s. 50, 51, 57–61.

[23] Marksistowskie ujęcie sm było początkowo – tj. do lat 60. i 70. XX w. – reprezentowane przez teorię imperializmu rozwiniętą przez Johna A. Hobsona i Włodzimierza Uljanowa (Lenina) na początku XX w. Dopiero w latach 60. i 70. XX w. rozwinęły się w pełni (neo-)marksistowskie teorie w nauce o sm. M. Grabowski, T. Pugacewicz, Western IR Theories: Analytical Patterns, w: idem (red.), Application of International Relations Theories in Asia and Africa, Peter Lang Verlag, Berlin 2019, s. 48–52.

[24] T. Pugacewicz, Dorobek badawczy..., op. cit., s. 133–143; B. Krauz-Mozer, P. Borowiec, P. Ścigaj (red.), Kim jesteś, politologu? Historia i stan dyscypliny w Polsce, t. 1; Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011, s. 58–74; J. Czaputowicz, A. Wojciuk, The Study of International Relations in Poland, op. cit., s. 63–76.

[25] B.C. Schmidt, The History...op. cit.; M. Filary, Wybrane problemy metodologiczne II debaty w Stosunkach Międzynarodowych, „Politeja” 2010, 13, s. 345–373.

[26] Do tekstów w całości lub w dużej części poświęconych życiorysowi prof. Ehrlicha można zaliczyć większość wcześniej cytowanych artykułów traktujących o jego dorobku. Najnowsze z nich to publikacje autorstwa A. Redzika, R. Kuźniara, T. Pugacewicza.

[27] Trafnie zauważa to także M. Cichocki, op. cit., s. 228.

[28] A. Redzik, Wydział Prawa, w: A. Redzik et. al., Academia Militans..., op. cit., s. 508 i 1141; University Research, „History. The Quarterly Journal of the Historical Association” 1919–1920, nr 4, s. 244; A. Korczyński, op. cit., s. 90.

[29] L. Ehrlich, Poland, Prussia and Culture, Oxford University Press, London 1914.

[30] A. Redzik, Wydział Prawa, op. cit., s. 508; A.A. Zięba, Historyk jako..., op. cit., s. 159; History, University of California, Berkeley, http://polisci.berkeley.edu (dostęp 20.06.2018).

[31] Annual Report of the President of the University on behalf of the Regents to His Excellency the Governor of the State of California, 1917–1918, Berkeley 1918, s. 208; Annual Report of the President of the University on behalf of the Regents to His Excellency the Governor of the State of California, 1918–1919, Berkeley 1919, s. 182; University Record: July 1 to September 30 1919, „University of California Chronicle” 1919, t. 21, s. 129, 130.

[32] W ramach wykładów miscellanea Ehrlich przedstawił referat Modern Poland, zob. L. Ehrlich, Modern Poland, „University of California Chronicle” 1917, t. 19, nr 2, s. 173–191. W ramach wykładów specjalnych zaprezentował referat How Prussia has Treated her Polish Subjects. University Record, „University of California Chronicle” 1918, t. 20, s. 463. W dniach 29–31 grudnia 1919 r. uczestniczył w piętnastym dorocznym spotkaniu American Political Science Association w Cleveland w stanie Ohio. Drugiego dnia obrad wygłosił w panelu dotyczącym polityki zagranicznej referat Old and New Poland. University Record: October 1 to December 31 1919, „University of California Chronicle” 1920, t. 22, s. 11 oraz E. Dawson, C.F. Geiser, Annual Meeting, „The American Political Science Review” 1920, t. 14, nr 1, s. 152.

[33] A. Korczyński, op. cit., s. 90; A. Śródka, P. Szczawiński (oprac.), Biogramy uczonych polskich. Materiały o życiu i działalności członków AU w Krakowie, TNW, PAU, PAN, cz. 1: Nauki społeczne, z. 1: A–J, Ossolineum, Wrocław 1983, s. 331; P. Fijałkowski, Ludwik Ehrlich, w: M. Prokopowicz (red.), Żydzi polscy: historie niezwykłe, Demart, Warszawa 2010, s. 68.

[34] L. Ehrlich, The War and Political Theory, „California Law Review” 1918, t. 6, nr 6, s. 418–442; idem, The War and Political Theory II, „California Law Review” 1918, t. 7, nr 1, s. 33–57. Interpretację tego tekstu jako przykładu liberalnego internacjonalizmu (określanego czasem mianem idealizmu) wskazuje: M. Cichocki, op. cit., s. 217–229 oraz A. Wojciuk, J. Czaputowicz, Realizm w polskiej nauce o stosunkach międzynarodowych, op. cit., s. 205.

[35] A. Redzik, Wydział Prawa, op. cit., s. 508, 1141.

[36] E.E. Ware (red.), The Study of International Relations in the United States..., op. cit., s. 127–128; A. Mania, Department of State 1789–1939: pierwsze 150 lat udziału w polityce zagranicznej USA, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011, s. 210, 211, 213–215, 219, 220; „Catholic News Service”, 5 marca 1923 r., https://thecatholicnewsarchive.org (dostęp 20.06.2018).

[37] A.M. Brzeziński, Polska Komisja Międzynarodowej Współpracy Intelektualnej (1924–1939), Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2001, s. 104, 105.

[38] Ibidem, s. 23, 104–107. Rozpowszechnione współcześnie postrzeganie nauki o sm jako subdyscypliny nauk o polityce jest efektem dominacji anglosaskiej perspektywy w ramach UNESCO po II wojnie światowej. W okresie dwudziestolecia międzywojennego nauka o sm – pod silnym wpływem prądów z kontynentalnej Europy – funkcjonowała na poziomie międzynarodowym głównie jako samodzielny obszar wiedzy. Szerzej o tej zmianie zob.: D. Long, Who killed the International Studies Conference?, „Review of International Studies” 2006, nr 32, s. 612–618. Por. przyp. nr 3 w niniejszym artykule.

[39] A.M. Brzeziński, op. cit., s. 23, 106, 107.

[40] K. Lankosz, op. cit., s. 317; A.M. Brzeziński, op. cit., s. 109, 110.

[41] L. Ehrlich (red.), Bezpieczeństwo zbiorowe. Referaty przedstawione przez Centralny Komitet Polskich Instytucyj Nauk Politycznych w Warszawie Ósmej Konferencji Wyższych Studiów Międzynarodowych w Londynie, 3–8 czerwca 1935 roku, Zakład Prawa Politycznego i Prawa Narodów, Lwów 1935, s. 35–51, 52–74, 75–78 (seria „Biblioteka Prawa Politycznego i Prawa Narodów”, t. 9); Mémoire polonais. Conference permanente des hautes études internationales. Xème session, Paris, 28 juin – 3 juillet 1937. Conférence general d’etudes sur le réglement pacifique des problemes internationaux, Institut de Droit Constitutionnel et de Droit International Université Jean-Casimir, Lwów 1937.

[42] L. Ehrlich, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Nakładem Stefana Kamińskiego, Kraków 1947, s. 44.

[43] A.M. Brzeziński, op. cit., s. 115; K. Lankosz, op. cit., s. 317; La Conférence permanente des hautes études internationales; ses origines, ses fonctions, son organisation, International Institute of Intellectual Co-operation, Paris 1937, s. 59.

[44] A.M. Brzeziński, op. cit., s. 113–115.

[45] A. Zimmern (red.), L’enseignement universitaire des relations internationales. Travaux de la XIe session de la Conference permanente des hautes etudes internationales, Prague 1938, Institut International de Coopérarion Intellectuelle, Paris 1939, s. 7.

[46] M. Riemens, op. cit., s. 920, 921.

[47] B. C. Schmidt, The History..., op. cit.

[48] S.E. Nahlik, Przesiane przez pamięć, t. 1, op. cit., s. 255–257. Zob. relację z tej konferencji w amerykańskiej prasie: J.S. Reeves, The Lwow Conference upon the Teaching of International Law and Relations, „The American Journal of International Law” 1936, t. 30, nr 1, s. 106, 107.

[49] L. Ehrlich, Wstęp do nauki... op. cit., s. 43, 44.

[50] A. Redzik, Wydział Prawa, op. cit., s. 435, 436, 508.

[51] Ibidem, s. 436.

[52] W 1930 r. uruchomiono Walter Hines Page School of International Relations na Uniwersytecie Johnsa Hopkinsa w Waszyngtonie. W tym samym roku rozpoczęła działalność School of Public and International Affairs na Princeton University. W 1931 r. utworzono na Uniwersytecie Columbia Parker School of Foreign and Comparative Law. W 1933 r. powołano zaś Fletcher School of Law and Diplomacy na Tufts College. Wiele z tych jednostek przechodziło drogę podobną do Studium Dyplomatycznego UJK: zaczynało od dydaktyki, żeby z czasem zająć się także badaniami. E.E. Ware (red.), The Study of International Relations in the United States..., op. cit., s. 126–129.

[53] A. Korczyński, op. cit., s. 90.

[54] Bezpieczeństwo w Europie powojennej. 2 wykłady wygłoszone w marcu 1935 r. na Kursach Naukowych dla urzędników służby zagranicznej, b.d. [1935]; Polska polityka morska w świecie [świetle – T.P.] umów z Gdańskiem. Wykład wygłoszony w marcu 1935 r. ma [sic!] Kursach Naukowych dla urzędników służby zagranicznej, b.d. [1935].

[55] W. Piasecki, Jan Karski – jedno życie: kompletna opowieść, t. 1: (1914–1939) Madagaskar, Insignis, Kraków 2015, s. 862, 863.

[56] M. Chorośnicki, op. cit., s. 381 (przyp. 9).

[57] Idea powołania czasopisma pojawiła się już na lwowskiej konferencji w 1934 r. 

[58] L. Ehrlich, Rozwój prawa narodów a zagadnienia bezpieczeństwa kolektywnego; Poszanowanie zobowiązań międzynarodowych – rewizja traktatów i sytuacja międzynarodowa; Spory prawne a konflikty interesów, w: idem (red.), Bezpieczeństwo zbiorowe..., op. cit., s. 35–51, 52–74, 75–78.

[59] Ibidem, s. 1141; Archiwum UJ, S III 246; S.E. Nahlik, Przesiane przez pamięć, t. 3, op. cit., s. 190; idem, Ludwik Ehrlich..., op. cit., s. 383; A. Redzik, Lwowska szkoła dyplomatyczna..., op. cit., s. 129; K. Lankosz, op. cit., s. 316; P. Tuleja, P. Wojtyczek, op. cit., s. 95.

[60] Biogramy uczonych..., op. cit., s. 330; K. Lankosz, op. cit., s. 316; A. Redzik, Nauczanie i nauka..., op. cit., s. 129; W. Matuszewski, Uniwersytet Jagielloński, w: A. Przyborowska-Klimczak (red.), Z kart historii polskiej nauki prawa międzynarodowego, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2002, s. 117–119; P. Sarnecki, Maciej Starzewski, w: Złota księga..., op. cit., s. 231–235; idem, Michał Rostworowski, w: Złota księga..., op. cit., s. 219, 220; A. Zięba, Szkoła Nauk Politycznych, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2001, t. 53, z. 2, s. 217, 218.

[61] L. Ehrlich, Z przemówienia na uroczystości otwarcia roku akademickiego Szkoły Nauk Politycznych U.J., „Sprawozdanie Koła Uczniów i Absolwentów Szkoły Nauk Politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie” 1946/1947/1948, s. 4–10.

[62] A. Zięba, Szkoła Nauk Politycznych, op. cit., s. 211–218; D. Grodowska-Kulińska, L. Hajdukiewicz, Szkoła Nauk Politycznych (1920–1949), w: J. Michalewicz (red.), Inwentarz akt wydziałów i studiów Uniwersytetu Jagiellońskiego 1850–1939 (1954), Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1997, s. 123–131.

[63] A. Przyborowska-Klimczak, Polskie podręczniki prawa międzynarodowego w XX wieku, w: eadem (red.), Z kart historii..., op. cit., s. 54, 55; S. Mauersberg, Nauka i szkolnictwo wyższe w latach 1939–1951, w: L. Skubała-Tokarska, Z. Gaca-Dąbrowska (red.), Historia nauki polskiej, t. 5: 1918–1939, cz. 1: Warunki rozwoju nauki polskiej, Ossolineum, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1992, s. 459–468

[64] Prowadził m.in. badania nad polską szkołą prawa narodów rozwijaną w Krakowie w XV w. Zwieńczeniem była trzytomowa edycja pism Pawła Włodkowica w językach łacińskim, polskim i angielskim, częściowo wydana pośmiertnie; L. Ehrlich (oprac. i red.), Pisma wybrane Pawła Włodkowica, t. 1–3, Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa 1968 [i in. daty wydań]. Zob. A. Korczyński, op. cit., s. 90; A. Redzik, Wydział Prawa, op. cit., s. 509.

[65] J. Connelly, M. Grüttner (red.), Universities under Dictatorship, Pennsylvania State University Press, University Park, s. 196, 197; J. Drużyńska, S.M. Jankowski, Ucieczki specjalnego znaczenia, Rebis, Poznań 2011, s. 318, 319.

[66] A. Korczyński, op. cit., s. 90; K. Lankosz, op. cit., s. 317–318.

[67] S.E. Nahlik, Ludwik Ehrlich..., op. cit., s. 382; A. Środka, Uczeni polscy..., op. cit., s. 441; S.E. Nahlik, Przesiane przez pamięć, t. 3, op. cit., s. 222, 223; A. Boniecki, Dyskretna obecność, wielki wkład. Po śmierci s. Emilii Ehrlich (1924–2006), „Tygodnik Powszechny” 2006, nr 53, s. 11; A. Redzik, Wydział Prawa, op. cit., s. 1141.

[68] L. Cyrzyk, Badania nad stosunkami międzynarodowymi – przedmiot i metodologia (konferencja naukowa PISM), „Sprawy Międzynarodowe” 1968, nr 21(1), s. 107–113.

[69] Ehrlich twierdził, że można zamiennie pisać o „stosunkach międzynarodowych” i „zagadnieniach międzynarodowych”, ale na potrzeby tego artykułu będzie systematycznie stosowany termin sm. L. Ehrlich, Wstęp do nauki..., op. cit., s. 8, 9. Generalnie prof. Ehrlich stosował konsekwentnie powyższą terminologię, ale czasem pisał niespójnie o „zagadnieniach stosunków międzynarodowych”; ibidem, s. 11.

[70] Ibidem, s. 5. Nie przeszkadzało to Ehrlichowi stwierdzić, że niektóre zjawiska sm były studiowane już od czasów starożytności, jak np. historia wojen, a inne subdyscypliny pojawiły się dopiero niedawno; ibidem, s. 8. Przekonanie o początku nauki o sm po I wojnie światowej było w owym czasie rozpowszechnione. Por. uwagę nestora nauki o sm, Edwarda H. Carra, która na wiele lat ukształtowała taki pogląd: E.H. Carr, Twenty Years’ Crisis, 1919–1939: An Introduction to the Study of International Relations, Harper & Row, New York 1964 (wznowione wyd. 2. z 1946 r., zmienione w stosunku do wydania z 1939 r.), s. 1, 2.

[71] L. Ehrlich, Wstęp do nauki..., op. cit., s. 5.

[72] Ibidem, s. 15. Zwracał na to już uwagę B. Włodarski, Szkoła..., op. cit., s. 262, 263.

[73] L. Ehrlich, Wstęp do nauki..., op. cit., s. 5, 14.

[74] Ibidem, s. 14. W innym miejscu Ehrlich, pisząc ogólnie o stosunkach społecznych, których sm są przykładem, stwierdził, że „stosunki w obrębie grupy ludzkiej zmieniają się pod wpływem zdarzeń zewnętrznych jak wskutek biegu myśli tych czy innych jednostek w obrębie grupy”; ibidem, s. 7, 8.

[75] Ibidem, s. 14.

[76] Ibidem.

[77] Ibidem, s. 15.

[78] Ibidem.

[79] Ibidem.

[80] Ibidem, s. 9.

[81] Ibidem.

[82] Ibidem, s. 8.

[83] Ibidem, s. 16.

[84] Ibidem, s. 15, 16.

[85] Ibidem, s. 16.

[86] Ibidem, s. 15, 16.

[87] Ibidem, s. 9. Zmieniło się to dwa lata po wydaniu książki Ehrlicha; zob. M.N. Shaw, Prawo międzynarodowe, Wydawnictwo „Książka i Wiedza”, Warszawa 2011 (oryg. 2008, wyd. 6, tłum. J.J. Gojło et al.), s. 790.

[88] L. Ehrlich, Wstęp do nauki..., op. cit., s. 9.

[89] Ibidem, s. 9, 10.

[90] C.E. Merriam, Systematic Politics, University of Chicago Press, Chicago 1945.

[91] L. Ehrlich, Wstęp do nauki..., op. cit., s. 8. Zarysowując różnice między naukami społecznymi jako formą badania stosunków społecznych a naukami badającymi zwierzęta, Ehrlich stwierdził, że społeczność ludzi – w odróżnieniu od zwierzęcych – charakteryzuje się rozbudowanymi i zróżnicowanymi formami współżycia, które zmieniają się nie pod wpływem łatwo uchwytnych czynników zewnętrznych, ale zmian w myśleniu; ibidem, s. 7–8. Na obecność wątków socjologicznych – ale też z zakresu psychologii społecznej – zwracał już uwagę B. Włodarski, Szkoła..., op. cit., s. 261.

[92] L. Ehrlich, Wstęp do nauki..., op. cit., s. 9.

[93] Ibidem, s. 10, 11.

[94] Ehrlich zaznaczył, że podejście państwocentryczne może być wystarczające jedynie do studiowania: „prawa narodów [tj. prawa międzynarodowego – T.P.] albo praktyki dyplomatycznej czy historii dyplomacji”; ibidem, s. 14.

[95] Ibidem, s. 5, 7, 8.

[96] Ibidem, s. 10, 11.

[97] Ibidem, s. 11. Dostrzegł to także B. Włodarski, Szkoła..., op. cit., s. 262.

[98] L. Ehrlich, Wstęp do nauki..., op. cit., s. 5.

[99] Ibidem, s. 14.

[100] Ibidem, s. 11.

[101] Ibidem.

[102] Ibidem, s. 12.

[103] Ibidem, s. 13.

[104] Ibidem, s. 11.

[105] Ibidem, s. 13, 14.

[106] Ibidem, s. 12.

[107] Wydaje się, że Ehrlich pośrednio twierdził, iż interes państwa („interes wspólnoty”) jest poporządkowany interesom poszczególnych jednostek („interes monarchy”) lub grup (np. „bogatych kupców”). Pisał: „w gruncie rzeczy działalność organów państw w stosunkach międzynarodowych w ostatniej linii ma na celu służenie ludziom: czy jednostkom czy mniej lub więcej rozległym grupom czy warstwom”; ibidem, s. 12 i 14.

[108] Ibidem, s. 14.

[109] Ibidem.

[110] Ibidem, s. 12.

[111] Ibidem, s. 13, 14. Badacz stwierdził wręcz: „często wypadki czy postępowania pozornie o znaczeniu czysto osobistym mogły mieć wpływ na bieg wypadków o konsekwencjach prawdziwie międzynarodowych”; ibidem, s. 46.

[112] Ibidem, s. 13, 14.

[113] Jest to szczególnie widoczne, gdy Ehrlich podkreślał, że podmiotami sm są tylko państwa i gdy zamiast pisać o społeczności międzynarodowej, pisze o „społeczności międzypaństwowej”; ibidem, s. 9, 10, 19.

[114] Ibidem, s. 12.

[115] R. Jackson, G. Sørensen, op. cit., s. 164–173. Zob. więcej o miejscu mężów stanu i ich etyce odpowiedzialności w myśli czołowego przedstawiciela realizmu klasycznego: M. Filary, „Moralność siły”. Etyka w teorii polityki międzynarodowej Hansa J. Morgenthaua, „Kultura i Polityka” 2008, nr 2/3, s. 112–130. Ehrlich pisał w podrozdziale poświęconym etyce, że są tacy badacze sm, którzy na poziomie normatywnym nawiązują do Makiawela (a więc protoplasty dzisiejszego realizmu), ale etyka nie może przyjmować na tym poziomie żadnych założeń; L. Ehrlich, Wstęp do nauki..., op. cit., s. 61–74.

[116] Ibidem, s. 12–14.

[117] Ibidem, s. 17, 48, 49.

[118] Ibidem, s. 9.

[119] Jest w tym sokratejskie przekonanie, że konflikty są skutkiem braku zrozumienia, założenie przeciwne wobec tezy charakterystycznej dla realizmu (konflikt jako wyraz nieuchronnych sprzeczności między państwami). Ehrlich pisał, że „rozpowszechnienie nauki o zagadnieniach (stosunkach) międzynarodowych [...] ułatwi [...] współdziałanie międzynarodowe a tym samym zapobieganie konfliktom względnie ich łagodzenie, ponieważ prowadzi do wzajemnego rozumienia różnych punktów widzenia a tym samym ułatwiania znajdowania wspólnej platformy, a głodzi niechęć często odczuwaną w stosunku do grup o nieznanej nam psychologii”; L. Ehrlich, Wstęp do nauki..., op. cit., s. 30.

[120] T. Pugacewicz, Teorie polityki..., op. cit, s. 142–144, 149, 150.

[121] R. Jackson, G. Sørensen, op. cit., s. 169–171. Również uznanie, że tożsamość danej społeczności może być ugruntowana przez wpływ elity medialnej i naukowej, wskazuje na pewne konotacje myślenia teoretycznego prof. Ehrlicha z konstruktywizmem; L. Ehrlich, Wstęp do nauki..., op. cit., s. 13.

[122] T. Pugacewicz, Teorie polityki..., op. cit., s. 144.

[123] R. Jackson, G. Sørensen, op. cit., s. 135–168.

[124] Ibidem, s. 138–139.

[125] Ibidem, s. 139.

[126] L. Ehrlich, Wstęp do nauki..., op. cit., s. 7, 8. Przy okazji warto odnotować, że przedstawiciele szkoły angielskiej w swoich pismach z przełomu lat 70. i 80. XX w. ujawniali znajomość dorobku Pawła Włodkowica na polu prawa narodów, ale nie przypisywali mu znaczenia: K. Alderson, A. Hurrell (red.), Hedley Bull on International Society, Macmillan Press, Houndmills, Basingstoke, Hampshire 2000, s. 160, 161, 164, 166, 177–178. Krytycznie o ignorowaniu Włodkowica pisze H. Kleinschmidt, The So-Called “English School” in International Relations, Its Concept of “International Society” and the Legacy of Colonial Rule, „Tsukuba hōseiˮ 2014, nr 61, s. 149, 150.

[127] O tzw. eklektyzmie analitycznym zob. R. Sil, P.J. Katzenstein, Analytic eclecticism in the study of World politics: Reconfiguring problems and mechanisms across research traditions, „Perspectives on Politics” 2010, t. 8, nr 2, s. 411–431; idem, Beyond Paradigms. Analytic Eclectism in the Study of World Politics, Palgrave Macmillan, London 2010; P.K. Frankowski, Pragmatics and eclecticism in international relations, „Annales UMCS, Politologia” 2013, t. 20, nr 2, s. 7–27; A. Dudek, Użyteczność analitycznego eklektyzmu w badaniu stosunków Polski z Rosją, „Stosunki Międzynarodowe – International Relations” 2016, t. 52, nr 2, s. 39–70.

[128] Podręcznik Prawo narodów ukazał się trzy lata od rozpoczęcia wykładu o tej tematyce.

[129] S. Mauersberg, op. cit., s. 459–468.

[130] L. Ehrlich, Wstęp do nauki..., op. cit., s. 7, 8. Podkreślanie przez Ehrlicha nieprzewidywalności sm dostrzegł już B. Włodarski, Szkoła..., op. cit., s. 261.

[131] L. Ehrlich, Wstęp do nauki..., op. cit., s. 16.

[132] Ibidem, s. 27.

[133] Ibidem, s. 73–74. Zauważył to B. Włodarski, Szkoła..., op. cit., s. 264.

[134] Koncepcje marksistowskie zostały całkowicie zignorowane w części pierwszej monografii, gdzie Ehrlich wyłożył fundamenty myślenia o sm. W części trzeciej, prezentując „gałęzie” (subdyscypliny) nauki o sm, pisał o potrzebie studiowania „stosunków wewnętrzno-politycznych”. Nie ograniczał tej tematyki do formalnego ustroju politycznego, wskazując na źródło interesów gospodarczych wpływających na politykę zagraniczną państwa. W tym kontekście opisywał sytuację, w której wewnętrzne czynniki gospodarcze mogły wymuszać poszukiwanie przez państwo rynków zbytu dla towarów, a napływ taniej siły roboczej z zagranicy – obniżać koszty produkcji. Jednocześnie pisał, że w tych sprawach „może zachodzić konflikt między organizacjami robotniczymi [...] a pracodawcami [...]”. Powyższe uwagi, zawierające elementy myślenia marksistowskiego, pozostają w zgodzie z kluczowymi założeniami teoretycznymi Ehrlicha o polityce zagranicznej jako odbiciu wpływów różnego rodzaju grup społecznych – nie tylko ekonomicznych a więc inaczej niż uważali marksiści; L. Ehrlich, Wstęp do nauki..., op. cit., s. 59, 60.

Suwerenność w kontekście międzynarodowej ochrony praw człowieka. Od Ludwika Ehrlicha do współczesności

[1] H. Yahraes, He Gave a Name to the World’s Most Horrible Crime, „Collier’s”, 3 marca 1951 r., www.unz.com/print/Colliers-1951mar03-00028 (dostęp 30.04.2019), zob. także: P. Sands, Powrót do Lwowa. O genezie „ludobójstwa” i „zbrodni przeciwko ludzkości”, Instytut Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk im. L. i A. Birkenmajerów, Warszawa 2018, s. 193–195; D.-L. Frieze, Nieoficjalny. Autobiografia Rafała Lemkina, Instytut Pileckiego, Warszawa 2018, s. 62 i 222.

[2] Cytat za: R. Badinter, International Criminal Justice: From Darkness to Light, w: A. Cassese, P. Gaeta & J. R.W.D. Jones, The Rome Statute of the International Criminal Court: A Commentary, Oxford University Press, Oxford 2002.

[3] Zob. J. Bodin, Six Books on Commonwealth, Basil Blackwell, Oxford 1955; E. Andrew, Jean Bodin on Sovereignty, „Republics of Letters: A Journal for the Study of Knowledge, Politics, and the Arts”, t. 2, nr 2, 1 czerwca 2011 r.

[4] D. Shelton, An Introduction to the History of International Human Rights Law, The George Washington University Law School, Working Paper nr 346, sierpień 2007, s. 1–13; R. Kuźniar, Prawa człowieka. Prawo, instytucje, stosunki międzynarodowe, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2000, s. 29–33.

[5] D.-L. Frieze, op. cit., s. 62.

[6] L. Ehrlich, Prawo narodów, wyd. 2, Nakład i własność K.S. Jakubowskiego, Lwów 1932, s. 112, 113.

[7] Ehrlich powoływał się na orzecznictwo Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej, m.in. na opinię doradczą z 1922 r. dotyczącą kompetencji Międzynarodowej Organizacji Pracy w sprawie opracowywania regulacji warunków pracy w rolnictwie, CPJI, Seria B, nr 2/3, s. 135.

[8] L. Ehrlich, Prawo narodów, op. cit.

[9] D.-L. Frieze, op. cit., s. 62, ale jako działania mającego na celu dobro ludzi.

[10] L. Ehrlich, Prawo narodów, op. cit., s. 369.

[11] L. Ehrlich wskazywał, że zasadę tę osłabia praktyka stopniowego znoszenia niewolnictwa na niektórych obszarach mandatowych. Krytycznie w tym względzie oceniał przyjęcie Abisynii do Ligi Narodów, ibidem.

[12] L. Ehrlich, Prawo narodów, op. cit., s. 111–113.

[13] Idem, Interpretacja traktatów, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1957, s. 217.

[14] Zwróciło na to uwagę Zgromadzenie Ligi Narodów w rezolucji z 1922 r., AA III, Pl. 186.

[15] W opinii doradczej w sprawie kompetencji sądów gdańskich z 1928 r. odniósł się do tej kwestii Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej. Wyjaśnił, że umowa międzynarodowa nie może jako taka tworzyć bezpośrednich praw i zobowiązań prywatnych jednostek. Nie można jednak zaprzeczyć, że celem umowy międzynarodowej, zgodnie z intencją stron, może być właśnie przyjęcie przez strony jakichś określonych norm tworzących prawa i obowiązki jednostek, CPJI [B] nr 15, 17–18.

[16] Zob. na ten temat: R. Pearson, National Minorities in Eastern Europe 1848–1945, St. Martin’s Press, New York 1983; W. K. Barth, On Cultural Rights: The Equality of Nations and the Minority Legal Tradition, Martinus Nijhoff Publishers, Leiden–Boston 2008, s 60; G. Pentassuglia, Minorities in International Law: An Introductory Study, Council of Europe Publishing, Strasbourg 2002, s. 27.

[17] The Atlantic Charter, w: „Yearbook of the United Nations”, 1946–1947, s. 2.

[18] Por. L. Henkin, The Rights of Man Today, Longman, London 1978, s. 95 i dalsze.

[19] Tekst Karty Narodów Zjednoczonych: A. Bieńczyk-Missala (opr.), Międzynarodowa ochrona praw człowieka. Wybór dokumentów, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2008, s. 13–18. Zob. także: K. Drzewicki, The United Nations Charter and the Universal Declaration of Human Rights, w: E. Hanski, M. Suksi, An Introduction to the International Protection of Human Rights, Institute for Human Rights, Åbo Akademi University, Turku 2002, s. 65–70.

[20] Na temat zasady suwerennej równości zob. zwłaszcza: L. Goodrich, E. Hambro, Charter of United Nations, Commentary and documents, World Peace Foundation, Boston 1949, s. 98–100; S. Boratyński, Narody Zjednoczone a suwerenności, „Ruch prawniczy, ekonomiczny i socjologiczny1958, nr 3, s. 53–57.

[21] L. Ehrlich, Karta Narodów Zjednoczonych wraz ze statutem Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, nakładem Księgarni Stefana Kamińskiego, Kraków, 1946, s. 15.

[22] Ibidem, s. 22.

[23] Ibidem, s. 14.

[24] Draft Declaration on Rights and Duties of States with commentaries, art. 14, 1949, „Yearbook of the International Law Commission” 1949; http://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/commentaries/2_1_1949.pdf (dostęp 30.04.2019).

[25] Inne regionalne konwencje, np. Afrykańska Karta Praw Człowieka i Ludów z 1981 r. i Arabska Karta Praw Człowieka z 15 września 1994 r. i 22 maja 2004 r. okazały się mało znaczące dla sytuacji praw człowieka w regionach.

[26] The Core International Human Rights Treaties, Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, United Nations, New York–Geneva 2006; E. Hanski, M. Suksi, op. cit., s. 79–142; M. Sachleben, Human Rights Treaties: Considering Patterns of Participation, 1948–2000, Routledge, London – New York, 2016; E. Brems, Human Rights: Universality and Diversity, Martunus Nijhoff Publishers, Hague, Boston, London 2002; F. F. Martin i in., International Human Rights and Humanitarian Law: Treaties, Cases, and Analysis, Cambridge University Press, Cambridge 2011.

[27] Zob. Europejska Konwencja o zapobieganiu torturom oraz nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu z 26 listopada 1987 r., w: A. Bieńczyk-Missala, Międzynarodowa ochrona..., op. cit., s. 331–336.

[28] Dane oficjalne ONZ z 30 kwietnia 2019 r., https://spinternet.ohchr.org/_Layouts/SpecialProceduresInternet/StandingInvitations.aspx (dostęp 30.04.2019).

[29] Deklaracja zasad prawa międzynarodowego dotyczących przyjaznych stosunków i współdziałania państw zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych, 24 października 1970 r., Rezolucja ZO ONZ nr 2625 (XXV).

[30] B. M. Patenaude, Regional Perspectives on Human Rights: The USSR and Russia, Part One, „Spice Digest”, jesień 2012, https://fsi-live.s3.us-west-1.amazonaws.com/s3fs-public/RPHR_part1.pdf (dostęp 30.04.2019).

[31] Zob. Deklaracja zasad rządzących wzajemnymi stosunkami, w: Akt Końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, 1 sierpnia 1975 r., http://web.archive.org/web/20160508202207/http://stosunki-miedzynarodowe.pl:80/traktaty/akt_koncowy_KBWE.pdf (dostęp 30.04.2019).

[32] W. Korey, The Promises We Keep: Human Rights, the Helsinki Process, and American Foreign Policy, St. Martin’s Press, New York 1993, zwłaszcza: s. 6–10, 101–121, 151–155, 213–215.

[33] Podobne stanowisko prezentowała także PRL. W czasie stanu wojennego Józef Czyrek, minister spraw zagranicznych, twierdził: „próba dyktowania jakiemukolwiek państwu takich warunków, jakie nam się dyktuje, tzn.: po pierwsze – zniesienie stanu wojennego, po drugie – wypuszczenie internowanych, po trzecie – dialog z prawdziwymi przedstawicielami narodu, tzn. Kościołem i „Solidarnością” – jest przecież niczym nie osłoniętym mieszaniem się, a nawet ingerencją w wewnętrzne sprawy”, Stenogram wystąpienia ministra spraw zagranicznych z 15 stycznia 1982 r. (archiwum autora).

[34] Document of the Moscow Meeting of the Conference on the Human Dimension of the CSCE, 3 October 1991 w: OSCE Human Dimension Commitments, A Reference Guide, Warsaw 2001, s. 241.

[35] Zob. tekst Deklaracji Wiedeńskiej: R. Kuźniar, op. cit., s. 396–427.

[36] R. van Alebeek, A. Nollkaemper, The legal status of decisions by human rights treaty bodies in national law, w: H. Keller, G. Ulfstein, UN Human Rights Treaty Bodies. Law and Legitimacy, Cambridge University Press, maj 2012, www.cambridge.org, s. 356–413.

[37] Por. R.B. Lillich (red.), Humanitarian Intervention and the United Nations, University Press of Virginia, Charlottesville 1973; L. Łukaszuk, Międzynarodowe prawo humanitarne w systemie ochrony praw człowieka i humanizacji stosunków międzynarodowych, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 1995, s. 87–108; R. Kuźniar, Prawa człowieka..., op. cit., s. 290–293.

[38] Report of the International Commission on Intervention and State Sovereignty, The Responsibility to Protect, grudzień 2001, s. 8, 13–14, http://responsibility toprotect.org/ICISS_Report.pdf (dostęp 16.07.2016); Por. L. Axworthy, RtoP and the Evolution of State Sovereignty, w: J. Genser, I. Cotler, The Responsibility to Protect. The Promise of Stopping Mass Atrocities in our Time, Oxford University Press, Oxford, New York 2011, s. 3–16.

[39] A. Bieńczyk-Missala, Zapobieganie masowym zbrodniom jako realizacja koncepcji „odpowiedzialność za ochronę“, „Stosunki Międzynarodowe – International Relations“ 2015, nr 3, t. 51; s. 45–59; P. Grzebyk, Miejsce interwencji zbrojnej w koncepcji „odpowiedzialności za ochronę“ (R2P), „Stosunki Międzynarodowe – International Relations“ 2015, nr 3, t. 51, s. 61–76; G. Michałowska, Bezpieczeństwo ludzkie, w: J. Symonides (red.), Świat wobec współczesnych wyzwań oraz zagrożeń, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2010.

[40] Resolution adopted by the General Assembly on 16 September 2005, 60/1. 2005 World Summit Outcome, General Assembly, 24 października 2005 r., www.un.org (dostęp 9.07.2017); Touko Piiparinen nazywa działania w ramach odpowiedzialności za ochronę budowaniem suwerenności: T. Piiparinen, Sovereignty-building: Three images of positive sovereignty projected through Responsibility to Protect, Global Change, Peace & Security, 8 października 2012 r., s. 405–424.

[41] Na temat podejścia Stanów Zjednoczonych do praw człowieka zob. np.: M. Ignatieff (red.), American Exceptionalism and Human Rights, Princeton University Press, Princeton 2005; E. Dorsey, Human Rights and U.S. Foreign Policy: Who Controls the Agenda?, „Journal of Intergroup Relations” 1995, 22, nr 1; P. Flood, Human Rights, UN Institutions and the United States w: D. Forsythe (red.), The United States and Human Rights: Looking Inward and Outward, University of Nebraska Press, Lincoln 2000.

[42] Konwencja wiedeńska o prawie traktatów, 23 maja 1969 r., Dz.U. z 1990 r., nr 74 poz. 439.

[43] Declarations, reservations, objections and notifications of withdrawal of reservations relating to the Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women, CEDAW/SP/2006/2, https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N06/309/97/PDF/N0630997.pdf?OpenElement (dostęp 30.04.2019).

[44] Na temat zastrzeżeń do konwencji praw człowieka ONZ zob.: I. Ziemale (red.), Reservations to Human Rights Treaties and the Vienna Convention Regime: Conflict, Harmony or Reconciliation, Martinus Nijhoff Publishers, Leiden 2004; A Bieńczyk-Missala, Państwa wobec uniwersalnych instrumentów praw człowieka, w: H. Schreiber, G. Michałowska, Kultura w stosunkach międzynarodowych. Zwrot kulturowy, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013, s. 219–222.

[45] Zob. np. art. 8 dotyczący poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, art. 9 dotyczący wolności myśli, sumienia i wyznania i art. 10 dotyczący wolności myśli, sumienia i wyznania Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Tekst konwencji w: A. Bieńczyk-Missala, Międzynarodowa ochrona..., op. cit., s. 249–263.

[46] R. van Alebeek, A. Nollkaemper, op. cit., s. 356–413.

[47] Szerzej zob. S. Zaręba, Rosja w Radzie Europy: skutki potencjalnych ustępstw, „Biuletyn PISM”, nr 41 (1614), 8 marca 2018 r., www.pism.pl.

[48] J. Maciejewska, Międzynarodowy „rozwój” społecznych praw człowieka – stanowisko polskie w: A. Bieńczyk-Missala, R. Kuźniar (red.), Prawa człowieka w polskiej polityce zagranicznej, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 2007, s. 124–139.

[49] Zob. na ten temat: A. Bieńczyk-Missala, Prawa człowieka w polskiej polityce zagranicznej po 1989 r., Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2005, s. 192–202.

[50] Zob. Democracy in Retreat. Freedom in the World 2019, Freedom House, https://freedomhouse.org/report/freedom-world/freedom-world-2019/democracy-in-retreat (dostęp 02.05.2019); World Report 2019, Human Rights Watch, www.hrw.org/world-report/2019 (dostęp 01.07.2019); Amnesty International Report 2017/18: The State Of The World’s Human Rights, Amnesty International, www.amnesty.org/download/Documents/POL1067002018ENGLISH.PDF (dostęp 01.07.2019).

[51] L. Ehrlich, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, reprint wydania z 1947 r., Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2018, s. 5; zob. także: T. Pugacewicz, Nauka o stosunkach międzynarodowych w koncepcji Ludwika Ehrlicha, „Stosunki Międzynarodowe – International Relations” 2018, t. 54, nr 1, s. 251–256.

Zagadnienie przymusowych wysiedleń ludności w pracach Ludwika Ehrlicha a współcześnie obowiązujące normy prawa międzynarodowego

[1] Słownik języka Polskiego PWN definiuje czasownik „wysiedlać/wysiedlić” jako: „zmusić kogoś do opuszczenia miejsca zamieszkania”, zaś „przesiedlić/przesiedlać” jako: „przenieść kogoś na inne miejsce stałego pobytu”; por. https://sjp.pwn.pl. Ze względów stylistycznych w artykule te terminy używane są wymiennie. Tam, gdzie wynika to z przyjętego oficjalnie tłumaczenia, pozostawiono oryginalne brzmienie.

[2] Korzeni ochrony ludności przed wysiedleniami z przyczyn wyznaniowych doszukuje się często w postanowieniach pokoju augsburskiego z 1555 r., zgodnie z którym Habsburgowie musieli uznać wyznanie luterańskie (kalwinów pokój nie objął) za oficjalną religię Rzeszy. Zgodnie jednak z przyjętą w treści postanowień traktatu zasadą cuius regio eius religio, modus vivendi pomiędzy dwiema religiami kształtowany miał być przez książąt niemieckich i władze wolnych miast Rzeszy. Tym samym, wbrew powszechnie powtarzanej opinii, pokój augsburski nie gwarantował wolności religijnej w rozumieniu normatywnych regulacji dziś obowiązujących w prawie międzynarodowym i porządkach prawa krajowego, a wręcz zachęcał do przesiedlania ludności na obszary rządzone przez suwerena wyznającego ten sam odłam chrześcijaństwa. Por. np. J. Hołda i in., Prawa człowieka. Zarys wykładu, Wolters Kluwer, Warszawa 2014, s. 52; M. Chmaj (red.), Wolności i prawa człowieka w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Wolters Kluwer, Warszawa 2008, s. 22; Z. Wójcik, Historia powszechna XVI–XVII w., PWN, Warszawa 1991, s. 191; K. Mikulski, J. Wijaczka, Historia powszechna. Wiek XVI–XVIII, PWN, Warszawa 2012, s. 197; a także: Augsburger Reichsabschied, www.lwl.org/westfaelische-geschichte/portal/Internet/finde/langDatensatz.php?urlID=739&url_tabelle=tab_quell, szczególnie par. 24.

[3] Szczegółowo na ten temat zob. D. Heidrich, J. Nakonieczna, Współczesne wyzwania w zakresie ochrony uchodźców w Unii Europejskiej i w Australii, w: H. Chałupczak i in. (red.), Polityka migracyjna w obliczu współczesnych wyzwań. Teoria i praktyka, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2018.

[4] Szerzej na ten temat: U. Özsu, Formalizing Displacement. International Law and Population Transfers, Oxford University Press, Oxford 2015.

[5] Ibidem.

[6] J. Schechla, The Crime of Population Transfer in International Law. Prohibition, Prosecution and Impunity, Housing and Land Rights Network|Habitat International Coalition, www.hlrn.org, s. 5 (dostęp 12.12.2018).

[7] Ibidem, s. 7.

[8] Zasada VI, w której wymieniono i zdefiniowano zbrodnie międzynarodowe, powtarza definicję zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości zawartą w Kartach trybunałów norymberskiego i tokijskiego; deportacje wymienione są jako czyny karalne w obydwu definicjach, na co zwrócono uwagę wyżej.

[9] Szczegółowo na ten temat: dalsza część niniejszego artykułu.

[10] L. Ehrlich, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Nakładem Stefana Kamińskiego, Kraków 1947, s. 20.

[11] Ibidem, s. 10.

[12] Ibidem, s. 10, 11.

[13] Ibidem, s. 11.

[14] Ibidem, s. 14.

[15] L. Ehrlich, Doktryna tzw. prawa do Heimat, w: Księga pamiątkowa ku czci Kamila Stefki, PWN, Warszawa 1967, s. 51.

[16] L. Ehrlich, Wstęp..., op. cit., s. 25.

[17] Czwarte wydanie, z 1958 r., ma zmodyfikowaną nazwę.

[18] L. Ehrlich, Prawo międzynarodowe, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1958, s. 493. Art. 49 IV konwencji genewskiej brzmi: „Przymusowe przesiedlania masowe lub indywidualne, jak również deportacje osób podlegających ochronie z terytorium okupowanego na terytorium Mocarstwa okupacyjnego lub na terytorium jakiegokolwiek innego Państwa okupowanego lub nieokupowanego są wzbronione bez względu na powody. Jednakże Mocarstwo okupacyjne może przystąpić do całkowitej lub częściowej ewakuacji określonego okręgu okupowanego, jeżeli tego wymagają względy bezpieczeństwa ludności lub naglące konieczności wojskowe. Ewakuacja może pociągnąć za sobą przesiedlenie osób podlegających ochronie tylko wewnątrz terytorium okupowanego, z wyjątkiem przypadku zupełnej niemożności dokonania takiego przesiedlenia. Ludność ewakuowana w ten sposób będzie sprowadzona z powrotem do swoich siedzib z chwilą zakończenia działań wojennych na tym obszarze. Mocarstwo okupacyjne, przystępując do tych przesiedleń lub ewakuacji, powinno w możliwie największej mierze zapewnić osobom podlegającym ochronie właściwe pomieszczenia oraz zadowalające warunki przesiedlenia pod względem zdrowotności, higieny, bezpieczeństwa i wyżywienia, jak również nie dopuszczać do rozdzielania rodzin. Mocarstwo opiekuńcze będzie powiadomione o przesiedleniach i ewakuacjach z chwilą ich nastąpienia. Mocarstwo okupacyjne nie może zatrzymywać osób podlegających ochronie w okolicy szczególnie narażonej na niebezpieczeństwa wojny, chyba że bezpieczeństwo ludności lub naglące konieczności wojskowe tego wymagają. Mocarstwo okupacyjne nie może dokonywać deportacji lub przesiedlenia części własnej ludności cywilnej na terytorium przez nie okupowane”. Por. Konwencja genewska o ochronie osób cywilnych podczas wojny (IV konwencja genewska), Genewa, 12 sierpnia 1949 r., Dz.U. z 1956 r., nr 38, poz. 171, art. 49.

[19] Por. Konwencja genewska..., op. cit.

[20] L. Ehrlich, Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza, Narodowe Centrum Kultury, Teologia Polityczna, Warszawa 2017, s. 173.

[21] Ibidem. Kontynuując tę myśl, Ehrlich pisze: „Stąd wynika, niewypowiedziany zresztą wyraźnie [przez Włodkowica – przyp. DH] wniosek, że tym bardziej nie wolno zaczepiać innowierców żyjących we własnym państwie”.

[22] Ibidem, s. 174, 175.

[23] Ibidem, s. 181.

[24] Ibidem, s. 185.

[25] L. Ehrlich, The Development of International Law as a Science, „Collected Courses of the Hague Academy of International Law” 1962, t. 105, s. 192. Ehrlich sam podkreśla, że pisma zaprezentowane na soborze zawierały argumentację popierającą stanowisko polskie, ale to prawna konstrukcja jego argumentacji miała znaczenie dla rozwoju prawa narodów jako nauki.

[26] Ibidem, s. 195 i n., a także idem, Paweł Włodkowic..., op. cit.; idem, Polski wykład prawa wojny XV wieku: kazanie Stanisława ze Skarbimierza „De bellis iustis”, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1955; idem, Rektor Paweł Włodkowic: rzecznik obrony przeciw krzyżakom, Wydawnictwa Jubileuszowe – Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1963; idem, Pisma wybrane Pawła Włodkowica, t. 1–3, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1966, 1968, 1969 oraz F. de Vitoria, O Indianach, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1954.

[27] Cyt. za: L. Ehrlich, Suwerenność Polski na Ziemiach Zachodnich i Północnych, Wydawnictwo Śląsk, Katowice 1967, s. 26, 27.

[28] Ibidem, s. 27.

[29] Na temat obecnego stanu norm prawnomiędzynarodowych odnoszących się do przesiedleń ludności zob. niżej.

[30] L. Ehrlich, Suwerenność Polski..., op. cit., s. 27, 28.

[31] Ibidem, s. 29.

[32] Ibidem, s. 29, 32, 33.

[33] Szczegółowe opracowanie problemu znajduje się w pracy S. Jankowiak, Wysiedlenia Niemców z Polski po II wojnie światowej, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2004, t. 2, nr 6. Zob. też W. Roszkowski, Najnowsza historia Polski 1945–1980, Świat Książki, Warszawa 2003, s. 28 i nast.; P. Kacprzak, Prawnomiędzynarodowe i administracyjnoprawne podstawy wysiedleń Niemców z Polski do brytyjskiej i radzieckiej strefy okupacyjnej Niemiec w 1946 roku, „Studia Lubuskie” 2011, t. 7, s. 75–91.

[34] Zgodnie z art. 36 konwencji, traktaty mogą przyznawać prawa państwom trzecim, a zgody państwa trzeciego na przyjęcie tego prawa domniemywa się, chyba że zostanie wykazane co innego lub też co innego wynika z postanowień samego traktatu; Konwencja wiedeńska o prawie traktatów, sporządzona w Wiedniu 23 maja 1969 r., Dz.U. z 1990 r., nr 74, poz. 439.

[35] L. Ehrlich, Suwerenność Polski..., op. cit., s. 33.

[36] Idem, Doktryna..., op. cit., s. 50.

[37] L. Ehrlich, Suwerenność Polski..., op. cit., s. 36, 37.

[38] Ibidem, s. 37.

[39] L. Ehrlich, Doktryna..., op. cit., s. 51.

[40] Ibidem, s. 51, 52.

[41] Ibidem, s. 53.

[42] Ibidem, s. 55.

[43] Ibidem.

[44] Ibidem. Nawet gdyby Polska uznała RFN za sukcesora Rzeszy Niemieckiej, RFN nie mogłaby zgłaszać pretensji do Polski wobec bezprawnych działań Rzeszy i braku obowiązywania, w wyniku tych działań, prawa międzynarodowego między Polską a Rzeszą.

[45] Ibidem.

[46] Powszechna deklaracja praw człowieka przywoływana była przez Związek Wypędzonych i ziomkostwa niemieckie, ale jest również cytowana dziś jako przykład normy (teraz o prawnie wiążącym charakterze), na podstawie której można mówić o prawie do ochrony przed przesiedleniami, w związku z jej art. 9 oraz 13.1. Art. 9: „Nikogo nie wolno samowolnie aresztować, zatrzymać lub wygnać z kraju”. Art. 13.1: „Każdy człowiek ma prawo swobodnego poruszania się i wyboru miejsca zamieszkania w granicach każdego [swojego – przyp. DH] Państwa”. Rozwinięciem art. 13.1 deklaracji jest art. 12.1 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych, który daje gwarancję swobody poruszania się i wolności wyboru miejsca zamieszkania każdej osobie legalnie przebywającej na terytorium państwowym. Warto też wspomnieć, że podobne gwarancje zawierają regionalne umowy dotyczące praw człowieka: Amerykańska konwencja praw człowieka w art. 22; Afrykańska karta praw człowieka i ludów w art. 12; IV protokół do Europejskiej konwencji praw człowieka i podstawowych wolności w art. 2.1.

[47] Odnośnie do Powszechnej deklaracji praw człowieka Ehrlich uwzględnia też argument wynikający z art. 107 Karty Narodów Zjednoczonych, który stanowił, że postanowienia Karty nie wykluczają i nie unieważniają akcji w stosunku do państw nieprzyjacielskich. Por. L. Ehrlich, Doktryna..., op. cit., s. 58, 59.

[48] Ta część wywodu L. Ehrlicha z pracy Doktryna tzw. prawa do Heimat jest bardzo interesująca w kontekście złożonego w 2006 r. przez Powiernictwo Pruskie pozwu przeciwko Polsce do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w związku z powojennymi wysiedleniami Niemców z tzw. Ziem Odzyskanych. Szczegółowa analiza tej sprawy zob. A. Jasińska, International Legal Issues in the Case of the Prussian Trust (Preussische Treuhand) against the Republic of Poland before the European Court of Human Rights, „Polish Yearbook of International Law” 2009, t. 29, s. 175–195.

[49] W 1946 r. powołany został Międzynarodowy Trybunał Wojskowy dla Dalekiego Wschodu, jako bliźniacza instytucja tzw. trybunału norymberskiego.

[50] Porozumienie międzynarodowe w przedmiocie ścigania i karania głównych przestępców wojennych Osi Europejskiej, podpisane w Londynie dnia 8 sierpnia 1945 r., Dz.U. z 1947 r., nr 63, poz. 367.

[51] Principles of International Law Recognized in the Charter of the Nürnberg Tribunal and in the Judgment of the Tribunal, „Yearbook of the International Law Commission” 1950, t. 2, par. 97.

[52] Protokół dodatkowy do konwencji genewskich z 12 sierpnia 1949 r., dotyczący ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych, Genewa, 8 czerwca 1977 r., Dz.U. z 1992 r., nr 41, poz. 175.

[53] Protokół dodatkowy do konwencji genewskich z dnia 12 sierpnia 1949 r. dotyczący ochrony ofiar niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych, Genewa, 8 czerwca 1977 r., Dz.U. z 1992 r., nr 41, poz. 175.

[54] Raport Instytutu oraz zapis dyskusji zob. Les transferts internationaux de populations (Quatrième Commission), Rapport présenté par M. Giorgio Balladore Pallieri, „Institut de Droit International – Annuaire” 1952, t. 44, nr 2, s. 138–199. Zwięzły opis raportu i przebiegu dyskusji zob. J. Schechla, op. cit., s. 9.

[55] Les transferts internationaux de populations..., op. cit.

[56] Ibidem, s. 104, 105.

[57] Report of the International Law Commission on the work of its forty-eighth session, 6 maja – 26 czerwca 1996 r., Official Records of the General Assembly, A/51/10, Supplement no. 10.

[58] Ibidem, s. 17, par. 47–48.

[59] Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego sporządzony w Rzymie dnia 17 lipca 1998 r., Dz.U. z 2003 r., nr 78, poz. 708; por. przyp. 52.

[60] W oryginale (ang.) – transfer. Urzędowe tłumaczenie na język polski używa słowa „przemieszczanie”, a nie „przesiedlenie”. Występuje jednak niespójność tego tłumaczenia, jako że już w art. 8 (zbrodnie wojenne) dla oddania słowa transfer użyto słowa „przesiedlenie”. Podobna niespójność zauważalna jest w urzędowych przekładach konwencji genewskich i protokołów dodatkowych. W mojej opinii, skoro za każdym razem tłumaczone jest z oryginału słowo transfer, należy przesiedlenie i przemieszczenie rozumieć bez rozróżnienia.

[61] Por. D. Heidrich, Międzynarodowe trybunały karne, w: J. Symonides (red.), Organizacja Narodów Zjednoczonych. Bilans i perspektywy, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2006 oraz eadem, Specjalny sąd dla Kosowa – nowe rozwiązanie instytucjonalne czy powtórka dotychczasowych doświadczeń sądownictwa międzynarodowego?, w: M.F. Gawrycki i in. (red.), Tendencje i procesy rozwojowe współczesnych stosunków międzynarodowych, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2016, s. 399–414.

[62] Final Report of the Commission of Experts Established Pursuant to Security Council Resolution 780, 1992, S/1994/674.

[63] Ibidem, par. 129.

[64] Ibidem.

[65] Ibidem.

[66] Ibidem.

[67] Ibidem, par. 150.

[68] The Responsibility to Protect, „Report of the International Commission for Intervention and State Sovereignty”, grudzień 2001, www.irdc.ca.

[69] Ibidem, s. 8.

[70] Szerzej na ten temat zob. D. Heidrich, Zasada odpowiedzialności za ochronę i możliwość jej praktycznego zastosowania. Casus Libii, „Stosunki Międzynarodowe – International Relations” 2013, t. 47, nr 1; eadem, Responsibility to Protect as a tool for atrocity crimes prevention, w: K. Bachmann, D. Heidrich (red.), The Legacy of Crimes and Crises. Transitional Justice, Domestic Change and the Role of the International Community, Studies in Political Transition Series, t. 5, Peter Lang, Frankfurt/M., New York 2016; A. Bieńczyk-Missala, Zapobieganie masowym zbrodniom jako realizacja koncepcji „odpowiedzialności za ochronę”, „Stosunki Międzynarodowe – International Relations” 2015, t. 51, nr 3; P. Grzebyk, Miejsce interwencji zbrojnej w koncepcji odpowiedzialności za ochronę (R2P), „Stosunki Międzynarodowe – International Relations” 2015, t. 51, nr 3.

[71] Par. 138 Dokumentu końcowego otrzymał brzmienie: „Każde państwo ponosi odpowiedzialność za ochronę swoich obywateli przed ludobójstwem, zbrodniami wojennymi, czystkami etnicznymi oraz zbrodniami przeciwko ludzkości. Ta odpowiedzialność to zarówno zapobieganie takim zbrodniom, również podżeganiu do nich, poprzez użycie właściwych i koniecznych środków. Przyjmujemy tę odpowiedzialność i będziemy działać w zgodzie z nią. Wspólnota międzynarodowa powinna, jeśli zaistnieje taka potrzeba, zachęcać państwa i pomagać im w wywiązywaniu się z tej odpowiedzialności oraz wspierać Narody Zjednoczone w tworzeniu zdolności wczesnego ostrzegania”, World Summit Outcome Document, 24 października 2005 r., A/RES/60/1.

[72] Ibidem, par. 139.

[73] Pełną listę rezolucji Rady Bezpieczeństwa, w których posługiwała się ona językiem RtoP, zob. References to Responsibility to Protect (RtoP, R2P) in Security Council Resolutions, International Coalition for the Responsibility to Protect, www.responsibilitytoprotect.org (dostęp 27.06.2019). Rezolucje Zgromadzenia Ogólnego, zob. General Assembly Resolutions Referencing the Responsibility to Protect, International Coalition for the Responsibility to Protect, www.responsibilitytoprotect.org (dostęp 27.06.2019).

[74] Protokół nr 4 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności zapewniający niektóre prawa i wolności inne niż już zawarte w Konwencji i Protokole nr 1 do Konwencji, sporządzony w Strasburgu 16 września 1963 r., Dz.U. z 1995 r., nr 36, poz. 175; por. przyp. 52.

[75] Obecna nazwa (z mocy decyzji Rady Praw Człowieka ONZ z 2010 r.) to specjalny sprawozdawca ds. praw człowieka IDPs, funkcję tę pełni Cecilia Jimenez-Damary. Od początku lat 90. XX w. Komisja Praw Człowieka zajmowała się również problemem eksmisji, które, jeśli są realizowane masowo, stają się praktyką przymusowego wysiedlania ludności. Komisja zwracała uwagę na naruszenia praw człowieka podczas takich masowych działań. Obecnie tematyką tą zajmuje się Rada Praw Człowieka. Por. J. Schechla, op. cit. oraz Forced Evictions, Human Rights Council, www.ohchr.org/en/issues/housing/pages/forcedevictions.aspx (dostęp 1.12.2018).

[76] Analiza prawno-instytucjonalnych rozwiązań dla IDPs, w tym roli specjalnego przedstawiciela, zob. D. Heidrich-Hamera, Międzynarodowa ochrona uchodźców wewnętrznych. Aspekty prawne i praktyka, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2005.

[77] Szerzej na ten temat zob. ibidem oraz zasoby strony Internal Displacement Monitoring Center, www.internal-displacement.org.

[78] Guiding Principles on Internal Displacement, Report of the representative of the Secretary-Genral, Mr. Francis M. Deng, dok. ONZ nr E/CN.4/1998/53/Add.2.

[79] Obecnie szacuje się, że na świecie żyje ok. 40 mln IDPs. Liczba ta obejmuje głównie osoby przesiedlone w związku z konfliktami zbrojnymi, sytuacjami stosowania przemocy oraz masowymi naruszeniami praw człowieka. Największe populacje IDPs żyją w: Kolumbii, Syrii, Demokratycznej Republice Konga, Iraku, Jemenie, Sudanie i Sudanie Południowym. Por. Global Report on Internal Displacement, Internal Displacement Monitoring Centre, maj 2017 r., www.internaldisplacement.org (dostęp 1.12.2018).

[80] Konwencja weszła w życie w 2012 r., jej stronami jest 27 państw, przy czym te, na których obszarze zamieszkują największe grupy uchodźców wewnętrznych, dokumentu nie podpisały lub podpisały, ale nie ratyfikowały. Należą do nich choćby Sudan, Demokratyczna Republika Konga czy Nigeria.

[81] Szerzej na temat obydwu konwencji zob. D. Heidrich, Uchodźcy wewnętrzni (IDPs) w kryzysach humanitarnych w Afryce, w: J. Dobrowolska-Polak (red.), Solidarność humanitarna, Instytut Zachodni, Poznań 2012, s. 52 i nast. O Konwencji Unii Afrykańskiej zob. A. Dieng, Protecting Internally Displaced Persons. The Value of the Kampala Convention as a Regional Example, „International Review of the Red Cross” 2017, t. 99, nr 1, s. 263–282.

[82] L. Ehrlich, Wstęp..., op. cit., s. 25.

Znaczenie prawa międzynarodowego dla nowych państw niepodległych w świetle prac Ludwika Ehrlicha (kazus Ukrainy)

[1] Zob. np. J. Crawford, The Creation of States in International Law, Oxford University Press, Oxford 2007; L. Dembiński, Samostanowienie w prawie i praktyce ONZ, PWN, Warszawa 1969.

[2] Taki obowiązek można by starać się uzasadnić prawem do rozwoju, które rozumiane jest jako prawo każdej osoby i wszystkich ludów „do uczestnictwa w, przyczyniania się do i korzystania z rozwoju gospodarczego, społecznego, kulturalnego i politycznego, w którym wszystkie prawa człowieka i podstawowe wolności mogą być w pełni realizowane”. Por. Declaration on the Right to Development, 4 grudnia 1986 r., www.un.org/documents/ga/res/41/a41r128.htm (dostęp 4.06.2019).

[3] B. Ashcroft, G. Griffiths, H. Tiffin, Post-Colonial Studies. The Key Concepts, Routeledge, London, New York 2007, s. 174, 175

[4] Zob. np. B. Jelavich, History of the Balkans: Eighteenth and nineteenth century, Cambridge University Press, Cambridge 1983.

[5] Statut Ligi Narodów stwierdzał w odniesieniu do mandatów typu „A” (dawnej posiadłości imperium otomańskiego), że osiągnęły one „taki stopień rozwoju, że ich istnienie niepodległe może być uznane tymczasowo, pod warunkiem, że rady i pomoc Mandatarjusza kierować będą ich administracją aż do chwili, kiedy się staną zdolne do samodzielnych rządów” (Statut Ligi Narodów, 28 czerwca 1919 r., Dz.U. 1920, nr 35, poz. 200, s. 19).

[6] Por. M.F. Gawrycki, A. Bógdał-Brzezińska (red.), Liga Narodów wybranych, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010.

[7] I. Martin, A. Mayer-Rieckh, The United Nations and East Timor: from self-determination to state-building, „International Peacekeeping” 2005, t. 12, nr 1, s. 125–145.

[8] Por. L. Ehrlich, Modern Poland, „University of California Chronicle” 1917, t. XIX, nr 2, https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc2.ark:/13960/t71v5f702;view=1up; seq=3 (dostęp 26.06.2018).

[9] Idem, Polski wykład prawa wojny XV wieku, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1955, 12, 30, 31, 47.

[10] T.A. Olszański, Trud niepodległości. Ukraina na przełomie tysiącleci, Instytut Studiów Strategicznych, Kraków 2003.

[11] M. Calka, The Warsaw–Kyiv–Moscow Security Triangle, w: M.M. Balmaceda (red.), On the Edge: Ukrainian-Central European-Russian Security Triangle, Central European University Press, Budapest 2000, s. 59; K. Fedorowicz, Polityka Polski wobec Rosji, Ukrainy i Białorusi w latach 1989–2010, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza, Poznań 2011, s. 190.

[12] J. Kozakiewicz, Rosja w polityce niepodległej Ukrainy, Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1999, s. 66, 67, 75, 76, 240, 241.

[13] A.C. Lynch, Vladimir Putin and Russian Statecraft, Potomac Books, Washington 2011, s. 111.

[14] A. Szeptycki, Ukraina wobec Rosji. Studium zależności, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013.

[15] Na ten temat zob. np. K. Bachmann, I. Lyubashenko (red.), The Maidan Uprising, Separatism and Foreign Intervention. Ukraine’s complex transition, Peter Lang Edition, Frankfurt/M. 2014.

[16] Zob. M.H. Van Herpen, Putin’s Propaganda Machine: Soft Power and Russian Foreign Policy, Littlefield–Rowman, Lanham 2015; C. Paul, M. Matthews, The Russian „Firehose of Falsehood” Propaganda Model. Why It Might Work and Options to Counter It, Rand Corporation, 2016, www.rand.org/content/dam/rand/pubs/perspectives/PE100/PE198/RAND_PE198.pdf (dostęp 23.04.2020).

[17] L. Ehrlich, Polski wykład..., op. cit., s. 56.

[18] Ibidem, s. 48.

[19] Ibidem, s. 12.

[20] Paryska Karta Nowej Europy, Paryż, 21 listopada 1990 r., w: S. Bieleń (red.), Prawo w stosunkach międzynarodowych. Wybór dokumentów, Aspra-JR, Warszawa 2004, s. 407.

[21] A. Grytsenko, Ukraine’s Defense Sector in Transition: Impacts on Foreign and Security Policy, w: K.R. Spillman, A. Wenger, D. Müller (red.), Between Russia and the West. Foreign and Security Policy of Independent Ukraine, Peter Lang, Bern, New York 1999, s. 98.

[22] Por. A Chandler, Statebuilding and Political Priorities in Post-Soviet Ukraine: The Role of the Military, „Armed Forces and Society” 1996, t. 23, nr 2, s. 573–597.

[23] Szerzej proces budowy ukraińskich sił zbrojnych po 1991 r. opisują P. Krasnopolsky, R. Matthews, W. Di, Ukraine’s Defence Disentanglement from Russia, „Defence Studies” 2011, t. 11, nr 2, s. 199–210.

[24] Szerzej zob. J. Hedenskog, Ukraine and NATO: Deadlock or Re-start?, „Defence Analysis” (Swedish Defence Research Agency), grudzień 2006 r.; F.S. Larrabee, Ukraine and NATO, w: D. Hamilton, G. Mangott (red.), The New Eastern Europe: Ukraine, Belarus, Moldova, Center for Transatlantic Relations – Austrian Institute for International Affairs, Vienna 2007, s. 239–260.

[25] A. Szeptycki, op. cit., s. 407–412.

[26] L. Ehrlich, Prawo narodów, Nakładem Stefana Kamińskiego, Kraków 1947–1948, (dalej: Prawo narodów 1948), s. 11.

[27] Idem, Prawo narodów, Nakład i własność K.S. Jakubowskiego, Lwów 1927, s. 140.

[28] EPC Declaration on the Recognition of New States in Eastern Europe and the Soviet Union, 16 grudnia 1991 r., w: R. Caplan, In Europe and the Recognition of New States in Yugoslavia, Cambridge University Press, Cambridge 2005, s. 187–188.

[29] M. de Andreis, F. Calogero, The Soviet Nuclear Weapon Legacy, „SIPRI Research Report” 1995, nr 10, s. 5, 23; A. F. Woolf, Nuclear Weapons in Russia: Safety, Security, and Control Issues, „CRS Issues for Congress”, 15 sierpnia 2003 r., s. 2.

[30] N. Schadlow, The Denuclearisation of Ukraine. Consolidating Ukrainian Security, w: L. Hajda (red.), Ukraine in the World. Studies in the International Relations and Security Structure of a Newly Independent State, Ukrainian Research Institute Harvard University, Cambridge 1998, s. 272–283.

[31] Treaty Between the United States of America and the Russian Federation on Further Reduction and Limitation of Strategic Offensive Arms (START II), 3 stycznia 1993 r., www.state.gov/t/avc/trty/102887.htm (dostęp 11.04.2019).

[32] A. Shevtsov i in., Tactical Nuclear Weapons. A Perspective from Ukraine, United Nations Institute for Disarmament Research, Geneva 2000, s. 33–34.

[33] Por. S.E. Miller, The Case Against a Ukrainian Nuclear Deterrent, „Foreign Affairs” 1993, t. 72, nr 3, s. 67–80.

[34] D. Sanders, Security Co-Operation between Russia and Ukraine in the Post-Soviet Era, Palgrave Macmillan, New York 2001, s. 79; A. Kozyriew, Prieobrażenije, Mieżdunarodnyje otnoszenija, Moskwa 1995, s. 184.

[35] Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons, 1 lipca 1968 r., „United Nations Treaty Series” 1970, t. 729, nr 10485.

[36] Trilateral Statement by the Presidents of the United States, Russia, Ukraine, Moscow, 14 stycznia 1994 r., w: L. Hajda (red.), op. cit., s. 313–316.

[37] Memorandum on Security Assurances in Connection with Ukraine’s Accession to the Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons, 5 grudnia 1994 r., https://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/No_Volume/52241/Part/I-52241-0800000280401fbb.pdf (dostęp 19.09.2019).

[38] Por. D. Sanders, op. cit., s. 81–85.

[39] Prawo narodów 1948, s. 12, 13.

[40] L. Ehrlich, Karta Narodów Zjednoczonych wraz ze Statutem Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości. Uwagi wstępne – teksty – komentarze, Nakładem Stefana Kamińskiego, Kraków 1946, s. 5, 6.

[41] Prawo narodów 1948, s. 91, 92.

[42] A. Szeptycki, op. cit., s. 241.

[43] Treaty between the Ukrainian Soviet Socialist Republic and the Russian Soviet Federative Socialist Republic on friendship, good neighbourliness and co-operation, 19 listopada 1990 r., „United Nations Treaty Series” 1991, t. 1641, nr 28208.

[44] T. Kuzio, Ukraine: State and Nation Building, Routledge, London 1998, s. 108.

[45] The Alma-Aty Declaration, 21 grudnia 1991 r., w: Z. Brzezinski, P. Sullivan (red.), Russia and the Commonwealth of Independent States. Documents, Data and Analysis, M.E. Sharpe, Armonk 1997, s. 47, 48.

[46] Treaty on friendship, cooperation and partnership between Ukraine and the Russian Federation, 31 maja 1997 r., „United Nations Treaty Series” 2014, t. 3006, nr 52240.

[47] J. Kozakiewicz, op. cit., s. 78, 79.

[48] A. Eberhardt, Problem wspólnej granicy w stosunkach rosyjsko-ukraińskich, „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2003, nr 2 (12), s. 45–69.

[49] Riezultaty obszchekrymskogo riefierienduma. Obnarodowanije riezultatow obszczekrymskogo riefierienduma, sostojawszegosia w Awtonomnoj Riespublikie Krym 16 marta 2014 goda, www.rada.crimea.ua/referendum/resultaty (dostęp 18.07.2018).

[50] T.A. Olszański, A. Sarna, A. Wierzbowska-Miazga, Konsekwencje aneksji Krymu, „Analizy”, [Ośrodek Studiów Wschodnich], 19 marca 2014 r., www.osw.waw.pl.

[51] Zob. np. W. Czapliński, S. Dębski i in. (red.), The Case of Crimea’s Annexation Under International Law, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2017; P. Grzebyk, Aneksja Krymu w świetle prawa międzynarodowego, „Sprawy Międzynarodowe” 2014, nr 1, s. 19– 37; J. Kranz, Kilka uwag na tle aneksji Krymu przez Rosję, „Państwo i Prawo” 2014, nr 8, s. 23–40.

[52] L. Ehrlich, Zasada czystych rąk w prawie mniejszościowem, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1930, nr 10, z. 1, s. 47.

[53] Ibidem, s. 54.

[54] J. Tomaszewski, Rzeczpospolita wielu narodów, Czytelnik, Warszawa 1985, s. 221–222.

[55] L. Ehrlich, Zasada czystych rąk..., op. cit., s. 51.

[56] Ibidem, s. 53.

[57] Pro kilkist’ ta skład nasełennia Ukrajiny za pidsumkamy Wsieukrajins’koho perepysu naselennia 2001 roku, http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/nationality/ (dostęp 18.07.2018).

[58] J. Hrycak, Historia Ukrainy 1772–1999. Narodziny nowoczesnego narodu, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 2000, s. 336.

[59] A. Wierzbicki, „Rosja dla Rosjan”. Nacjonalizm rosyjski i etnopolityka, Aspra-JR, Warszawa 2018, s. 228, 232.

[60] Fiedieralnyj zakon „O gosudarstwiennoj politikie Rossijskoj Fiedieracii w otnoszenii sootieczestwiennikom za rubiożom”, 24 maja 1999 r., www.kremlin.ru/acts/bank/13875 (dostęp 18.07.2018).

[61] Fiedieralnyj zakon „Ob oboronie”, 31 maja 1996 r., http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&nd=102041583 (dostęp 18.07.2018).

[62] O.P. Łanowenko, Ukraina–Rossija: ischodnyje principy analiza gumanitarnych otnoszenij, w: idem (red.), Ukraina–Rossija: konceptualnyje osnowy gumanitarnych otnoszenij, Stilos, Kijew 2001, s. 39.

[63] Pro kilkist’ ta skład nasełennia..., op. cit.

[64] J. Kozakiewicz, op. cit., s. 154–156.

[65] D. Sanders, op. cit., s. 126.

[66] Konstytucja Ukrainy, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1999, s. 78, 79.

[67] A. Szeptycki, op. cit., s. 292.

[68] Por. raporty Amnesty International na temat ochrony praw człowieka na Ukrainie, www.amnesty.org/en/countries/europe-and-central-asia/ukraine (dostęp 18.07.2018).

[69] How relations between Ukraine and Russia should look like? Public opinion polls’ results, 8–18 lutego 2014 r., www.kiis.com.ua/?lang=eng&cat=reports&id=236&page=1 (dostęp 18.07.2018).

[70] Prawo narodów 1948, s. 6.

[71] L. Ehrlich, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Nakładem Stefana Kamińskiego, Kraków 1947, s. 28.

[72] Idem, Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza, PWN, Warszawa 1954, s. 41, 67.

[73] Idem, Wstęp..., s. 28.

[74] J. Sherr, Russian-Ukraine Rapprochement?: The Black Sea Fleet Accords, „Survival” 1997, t. 39, nr 3, s. 40.

[75] H. Perepełycia, Probłemy inozemnoji wij’skowoji prysutnosti, w: idem (red.), Wojenna bezpeka Ukrajiny na meżi tysiaczolit’, Styłos, Kyjiw 2002, s. 189.

[76] R. Kęsek, Kwestia stacjonowania Floty Czarnomorskiej FR na Ukrainie jako istotny element stabilności stosunków rosyjsko-ukraińskich, w: L. Zyblikiewicz, M. Czajkowski, P. Bajor (red.), Polityka zagraniczna Federacji Rosyjskiej. Wybrane aspekty stosunków z Polską, Ukrainą i Białorusią, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010, s. 169.

[77] J. Sherr, op. cit., s. 41, 42; M. Sunhurows’kyj, Ukrajina, Krym i Czornomors’kyj fłot: ocinka problem ta ostannich podij, w: I. Samson (red.), Ukrajina. Bezpekowyj wymir schidnoho susida Słowaczczyny, Research Center of the Slovak Foreign Policy Association, Bratislava 2011, s. 123.

[78] L. Ehrlich, Rektor Paweł Włodkowic. Rzecznik obrony przeciwko krzyżakom, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1963, s. 18.

[79] Ibidem, s. 27.

[80] Ibidem, s. 25.

[81] Idem, Paweł Włodkowic..., op. cit., s. 17–20, 23, 41.

[82] Konceptualnyje wzgliady na diejatielnost’ Woorużennych Sił Rossijskoj Fiedieracii w informacionnom prostranstwie, Ministerstwo Oborony Rossijskoj Fiedieracii, Moskwa 2011, s. 5, http://ens.mil.ru/files/morf/Strategy.doc (dostęp 19.07.2018).

[83] L. Ehrlich, The Slavs: Past and Present, „University of Californie Chronicle” 1917, t. 19, nr 4, s. 14–16, https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$b671670;view=1up; seq=3 (dostęp 19.07.2018).

[84] Idem, Austro-Hungary: Its Peoples and Governement, „University of Californie Chronicle” 1918, t. 20, nr 2, s. 16–17, https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.b5449964;view=1up;seq=3 (dostęp 19.07.2018).

Refleksja na marginesie poglądów Ehrlicha na moralność w polityce

[1] Wydanie współczesne, do którego odwołuje się autor niniejszego tekstu: L. Ehrlich, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2018 (reprint wydania z 1947 r., dalej: Wstęp...).

[2] Ibidem, s. 5.

[3] L. Ehrlich, Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza, Narodowe Centrum Kultury, Teologia Polityczna, Warszawa 2017, s. 208–221.

[4] Wstęp..., s. 61.

[5] Ibidem, s. 68.

[6] Ibidem, s. 64.

[7] Ibidem, s. 63.

[8] Idem, Prawo narodów, Nakład i własność K.S. Jakubowskiego, Lwów 1927, s. 10.

[9] Wstęp..., s. 66.

[10] Ibidem, s. 64, 65.

[11] Ibidem, s. 74.

[12] Biblia realistów Politics among nations tego autora ukazała się w 1948 r.

[13] C.R. Beitz, Political theory and International relations, Princeton University Press, Princeton 1979, s. 55–61 oraz 179–183.

[14] H. Morgenthau, Polityka między narodami. Walka o potęgę i pokój, Difin, Warszawa 2010, s. 221–222.

[15] R. Kuźniar, Czynnik etyczny w stosunkach międzynarodowych, „Sprawy Międzynarodowe” 1990, nr 1. Rzecz ciekawa, na łamach tego pisma do dziś nie ukazał się tekst w całości poświęcony tej problematyce. Zob. także M. Cohen, Moral Skepticism and International Relations, w: C.R. Beitz, M. Cohen, T. Scanlon, J. Simmons, International Ethics, Princeton University Press, Princeton 1985.

[16] M. Cohen, op. cit., s. 15; C.R. Beitz, Political..., op. cit., s. 182.

[17] Ibidem, s. 55.

[18] Trzeba przypomnieć, że po opublikowaniu przez Ehrlicha Wstępu... w 1947 r. nastąpiła dość długa (do ok. połowy lat 70.) przerwa w badaniach międzynarodowych, rozumianych zwłaszcza jako odrębna subdyscyplina nauk społecznych lub politycznych.

[19] J. Gilas, Wstęp do nauki stosunków międzynarodowych, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń 1975, s. 178–190.

[20] M. Ossowska, Socjologia moralności, PWN, Warszawa 1986, s. 126–139; T. Klementewicz, Kategoria „moralności” w nauce o stosunkach międzynarodowych, w: E.J. Pałyga, J. Symonides (red.), Marksistowska nauka stosunków międzynarodowych, IKGR SGPiS, Warszawa 1979, s. 205–207.

[21] Szerzej: R. Kuźniar, Czynnik..., op. cit.

[22] J. Kukułka, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Oficyna Wydawnicza Aspra, Warszawa 2003.

[23] Wiersz Na próżno z tomu Druga przestrzeń, Znak, Warszawa 2002, s. 68.

[24] P.H. Dembinski, S. Beretta, Kryzys ekonomiczny i kryzys wartości, Wydawnictwo M, Kraków 2014, zwł. s. 51–84.

[25] Manifestem tego nurtu był słynny list amerykańskich intelektualistów i akademików What we are fighting for. A Letter from America, „Institute for American Valuesˮ 2002. List powstał jako obrona interwencji USA w Afganistanie (od jesieni 2001 r.) w kategoriach „wojny sprawiedliwej”, po jej krytyce ze względu na sposób użycia siły przez wojska USA. W tym nurcie pisali wtedy także A.-M. Slaughter, M. Kaldor. M. Novak i in.

[26] R. Kuźniar, Liberalny interwencjonizm Zachodu po zimnej wojnie – przesłanki i konsekwencje, w: M. Madej (red. nauk.), Wojny Zachodu. Interwencje zbrojne państw zachodnich po zimnej wojnie, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2017. Szereg innych tekstów z tej cennej książki odnosi się do tego zagadnienia.

[27] Jak na ironię, Niemcy, wcześniej odżegnujące się od interwencji, których konsekwencją była uchodźcza fala, przyjęły najwięcej uchodźców i migrantów (w czym było trochę dezynwoltury i braku wyobraźni) oraz stały się terenem gwałtownych antyimigranckich wystąpień. Warto dodać, że za decyzją kanclerz Merkel (by przyjąć wszystkich chętnych, w sumie dobrze ponad milion osób), stała świadomość długu moralnego ciążącego na Niemczech od II wojny światowej.

[28] Amerykańskie agencje wywiadowcze jednoznacznie stwierdziły zaangażowanie Rosji w wyborach prezydenckich w USA. Prawnik Trumpa, który uczestniczył w kontaktach z Rosją w tej sprawie, Michael Cohen, przyznał w procesie sądowym dwa lata później, że czuł się przymuszony do „kroczenia raczej ścieżką ciemności, niż światła” oraz „przykrywania jego brudnych uczynków”. Zob: Michael Cohen blames Trump’s ‘dirty deeds’ as he is jailed, „BBC News”, 12 grudnia 2018 r.

[29] Okrutny mord miał miejsce w październiku 2018 r. w saudyjskim konsulacie w Stambule. W działania osłonowe na rzecz saudyjskiego księcia mocno zaangażowany był także zięć prezydenta Trumpa, a zarazem jego doradca. Sympatyzowanie Białego Domu z saudyjskim następcą tronu (faktycznym władcą) było skutkiem wielkich kontraktów dla amerykańskich firm oraz zabiegów korupcyjnych Rijadu wobec rodziny Trumpów i części establishmentu USA.

[30] J. Haszczyński, Saudyjska masakra piłą mechaniczną, „Rzeczpospolita” (dodatek „Plus Minus”), 3–4 listopada 2018 r.

[31] R. Douthat, The Return of Paganism, „The New York Times”, 13 grudnia 2018 r.

Ludwika Ehrlicha koncepcja kształcenia dyplomatów i jej realizacja – Studium Dyplomatyczne Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie

[1] A. Redzik, Lwowska szkoła dyplomatyczna. Zarys historii Studium Dyplomatycznego przy Wydziale Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie (1930–1939), „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2006, t. 6, nr 5 (33), s. 121–149; idem, Wydział Prawa, w: idem, Academia Militans. Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie, Wydawnictwo Wysoki Zamek, Kraków 2017; A. Redzik, I. Zeman, Jan Kozielewski na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, w: I. Hofman (red.), K. Smoleń (współp.), Jan Karski. Misja kompletna, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2015, s. 89–116; I.W. Zeman, Istorija rozwytku szkoly dyplomatiji u L’wiws’komu uniwersyteti, „Nasze prawo” 2012, nr 1, cz. 1, s. 175–179.

[2] Najcenniejsza, oprócz kilku publikacji w czasopismach, pozostaje broszura: L. Ehrlich (red.), The Division of Diplomatic Studies in John Casimir University, Institute of Constitutional and International Law, John Casimir University, Lwów 1938.

[3] S. Dobrowolski, Szkoła Nauk Politycznych we Lwowie w latach 1902–1906, „Studia Historyczne” 1998, nr 41, z. 3.

[4] A. Redzik, Wydział Prawa, w: idem, Academia Militans, op. cit., s. 415.

[5] T. Pugacewicz, Ludwik Ehrlich (1889–1968) – prekursor nauki o stosunkach międzynarodowych w Polsce, „Politeja” 2011, nr 3 (17), s. 175, 176; L. Ehrlich, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Nakładem Stefana Kamińskiego, Kraków 1947, s. 36, 37.

[6] Derżawnyj archiw Lwiws’koji oblasti [Państwowe Archiwum Obwodu Lwowskiego], dalej: DALO, f. 26, op. 6, spr. 906, k. 27.

[7] Podobnie jak na studiach prawniczych każdy oceniający miał wystawiać ocenę cząstkową, a wynik egzaminu uzależniony byłby od tych ocen, gdyż nie można było otrzymać cząstkowej oceny niedostatecznej.

[8] DALO, f. 26, op. 6, spr. 906, k. 28.

[9] Co prawda w Warszawie istniała założona w 1915 r. przez Jana Edmunda Reymana (1885–1958) prywatna Szkoła Nauk Politycznych, a we Lwowie Szkoła Wyższa Handlu Zagranicznego, ale nie miały one charakteru akademickiego.

[10] E. Till, Urządzenie studiów prawnych a potrzeby służby publicznej, „Gazeta Lwowska” 1919, nr 72; A. Peretiatkowicz, O reformie nauki prawa w uniwersytetach polskich, „Gazeta Sądowa Warszawska” 1919, nr 20.

[11] Zob. O. Balzer, W sprawie reformy nauki prawa w uniwersytetach polskich, „Przegląd Prawa i Administracji” 1919, nr 44, s. 1–14; J. Makarewicz, Reforma metody nauczania prawa, „Przegląd Prawa i Administracji” 1919, nr 44, s. 113 i n.; O. Balzer, Nauka uniwersytecka a kolejność studiów w uniwersyteckiej nauce prawa, Nakładem Ministerstwa Wyz. Rel. i Ośw. Publ., Warszawa 1921; J. Makarewicz, Kolejność studiów prawniczych, „Przegląd Prawa i Administracji” 1921, nr 46, s. 217 i n.; O. Balzer, Głosy do artykułu o kolejności studiów prawa, „Przegląd Prawa i Administracji” 1922, nr 47, s. 133 i n.; J. Makarewicz, Dwa światy, „Ruch Prawniczy i Ekonomiczny” 1922, t. 2, s. 701–721; O. Balzer, Dwa światy, Drukarnia Ludowa, Kraków 1923. Szerzej: G.M. Kowalski, O miejsce historii prawa w programie studiów uniwersyteckich. Polemika między Oswaldem Balzerem a Juliuszem Makarewiczem (1919–1923), „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2004, t. 56, z. 2, s. 345–362.

[12] A. Redzik, Stanisław Starzyński (1853–1935) a rozwój polskiej nauki prawa konstytucyjnego, Wydawnictwo Wysoki Zamek, Kraków 2012, s. 193–197.

[13] Kronika Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie za rok szkolny 1924/25 stanowiąca sprawozdanie rektora i dziekanów, zestawił rektor w roku szkolnym 1924/25 prof. dr Włodzimierz Sieradzki, Nakładem Senatu Akademickiego Uniwersytetu Jana Kazimierza, Lwów 1925, s. 46. Pozostałymi członkami komisji byli profesorowie: Henryk Arctowski, Konstanty Chyliński, ks. Aleksy Klawek i Włodzimierz Sieradzki.

[14] Zob. „Gazeta Sądowa Warszawska” 1928, nr 32–33 – poświęcony Kongresowi ILA w Warszawie (wydany w języku polskim i francuskim), a także nr 34, s. 536. W Kongresie ILA w Warszawie wzięło udział ponad 200 prawników z 25 państw Europy, Azji i Ameryki. Kongresowi przewodniczył prof. Zygmunt Cybichowski. W czasie konferencji, 12 sierpnia, w Hotelu Europejskim zmarł nagle sekretarz główny ILA Hugh H.L. Bellot (1861–1928). The International Law Association. Report of the Thirty-Fifth Conference held at Warsaw, August 9th to 16th, 1928, London 1929.

[15] Kronika Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie za rok szkolny 1929/30 stanowiąca sprawozdanie rektora i dziekanów, zestawił prof. dr Hilary Schramm, rektor w roku szkolnym 1929/30, Nakładem Senatu Akademickiego Uniwersytetu Jana Kazimierza, Lwów 1931, s. 37.

[16] Ibidem, s. 36.

[17] Zarządzenie MWRiOP z 28 kwietnia 1930 r. – O utworzeniu Studiów Uzupełniających na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, w: Studia uzupełniające na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, Dziekanat Wydziału Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza, Lwów 1930, s. 10–16; „Przegląd Prawa i Administracji” 1930, nr 55, s. 210–213. Szerzej: A. Redzik, Lwowska szkoła dyplomatyczna..., op. cit., s. 121–149.

[18] Kronika Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie za rok szkolny 1929/30..., op. cit., s. 36.

[19] Por. S.E. Nahlik, Przesiane przez pamięć. W rodzinnym gnieździe, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1987, s. 234.

[20] Studia uzupełniające na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, „Przegląd Prawa i Administracji” 1930, s. 210–213.

[21] A. Biedrzycka, Kalendarium Lwowa 1918–1939, Universitas, Kraków 2012, s. 549.

[22] Regulamin wpisów w roku akademickim 1938/39, Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie, Lwów 1939, s. 13.

[23] Ibidem, s. 13, 14.

[24] Studia uzupełniające na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, s. 212.

[25] Nowe studia na Wydziale Prawa UJK we Lwowie, „Przegląd Prawa i Administracji” 1936, nr 61, s. 207.

[26] A. Redzik, Lwowska szkoła dyplomatyczna..., op. cit., s. 131; L. Ehrlich (red.), The Division of Diplomatic Studies..., op. cit., s. 6, 7.

[27] DALO, f. 26, op. 6, spr. 1329, k. 2–11.

[28] Nowe Studia na Wydziale Prawa UJK we Lwowie, op. cit., s. 206, 207; Dz. Urz. Min. WRiOP, 1936, nr 10, poz. 195.

[29] Ibidem, s. 213; Program wykładów na rok akademicki 1930–1031, Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie, Lwów 1930, s. 16.

[30] Ibidem. Naukę miał prowadzić lektor Szejh Ibrahim Ben Banuh.

[31] DALO, f. 26, op. 5, spr. 1795; zob. też: A. Redzik, J. Rewera, M. Melnyk, Ahabekzade Sadek Bej (1888–1944), w: Encyclopedia, L’wiws’kyj nacionalnyj uniwersytet imeni Iwana Franka, t. 1: A–K, Lwiw 2011, s. 120–121; G. Gilewski, Działalność dydaktyczno-naukowa Mohameda Sadyka Beja Agabejzadze na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie w latach 1927–1944, „Przegląd Orientalistyczny” 2016, nr 3–4, s. 269–285.

[32] DALO, f. 26, op. 6, spr. 1329, k. 6.

[33] Relacja dr. Ryszarda Wolaka z 2005 r. w zbiorach autora.

[34] L. Ehrlich (red.), The Division of Diplomatic Studies, op. cit., s. 17, 18.

[35] A. Biedrzycka, op. cit., s. 732.

[36] DALO, f. 26, op. 6, spr. 1329, k. 6.

[37] A. Biedrzycka, op. cit, s. 732.

[38] DALO, f. 26, op. 6, spr. 1329, k. 6.

[39] Ibidem, k. 9.

[40] DALO, f. 26, op. 6, spr. 1329, k. 9.

[41] DALO, f. 26, op. 6, spr. 1271, k. 11.

[42] DALO, f. 26, op. 6, spr. 1329, k. 10.

[43] L. Ehrlich (red.), Conference sur L’Enseignement du Droit International et des Relations Internationales, Institut National Ossoliński, Lwów 1934. Konferencja ta będzie przedmiotem odrębnego opracowania.

[44] DALO, f. 26, op. 6, spr. 1271, k. 10.

[45] DALO, f. 26, op. 6, spr. 1177.

[46] Zygmunt Smogorzewski (1884–1931) wykształcenie i praktykę dyplomatyczną zdobył w Rosji. W latach 1912–1917 był rosyjskim dyplomatą, a także docentem Uniwersytetu Petersburskiego. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w latach 1919–1924 piastował stanowisko radcy legacyjnego w poselstwach RP na Kaukazie i w Belgradzie. Przez pewien okres pracował też w MSZ w Warszawie, jako znawca zagadnień Bliskiego Wschodu. W 1922 r. został profesorem orientalistyki na Wydziale Filozoficznym UJK, a dwa lata później, 10 marca 1924 r., profesorem zwyczajnym. Był wybitnym arabistą, znawcą islamu, zagadnień berberskich oraz związanych z Bliskim Wschodem i Afryką Północną, członkiem Komisji Orientalistycznej PAU i Société de Géographie d’Alger et de l’Afrique du Nord, współzałożycielem Polskiego Towarzystwa Orientalistycznego (1922). Został odznaczony m.in. komandorią Orderu Korony Rumuńskiej i komandorią Orderu Świętego Sawy. Zaproszony do współpracy przez prof. Ehrlicha w Studium Dyplomatycznym od października 1930 r. do przedwczesnej śmierci 9 listopada 1931 r. prowadził wstęp do nauki języków muzułmańskich.

[47] S.E. Nahlik, op. cit., s. 235.

[48] Karol Bertoni urodził się 4 października 1876 r. w Stanisławowie. Zmarł 10 lutego 1967 r. w Rio de Janeiro.

[49] Centralne Państwowe Historyczne Archiwum Ukrainy we Lwowie (dalej: CDIAUL), f. 492, op. 1, spr. 260 – Akta osobowe Karola Bertoniego, k. 1.

[50] Ibidem.

[51] Ibidem, k. 1–2; Archiwum Akt Nowych w Warszawie, zespół: 2/1740/0 Akta Karola Bertoniego; K. Smolana, Słownik biograficzny polskiej służby zagranicznej 1918–1945, t. 2, Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Warszawa 2009, s. 24–25; szerzej o pierwszych latach MSZ: W. Skóra, Pierwszy okres istnienia polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych 1918–1921 (koncepcje, organizacja, kadry), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2018, nr 1 (31) s. 224–261.

[52] W literaturze pojawiają się opinie, że w okresie przewrotu majowego 1926 r. Karol Bertoni sprawował obok Romana Knolla i Stefana Przezdzieckiego faktyczne kierownictwo w MSZ. Zob. m.in. P. Długołęcki, K. Szczepanik (red.), Ministerstwo Spraw Zagranicznych II Rzeczpospolitej. Organizacja, polityka, ministrowie, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2014.

[53] DALO, f. 26, op. 6, spr. 1271, k. 5.

[54] DALO, f. 26, op. 6, spr. 1329, k. 11.

[55] A. Redzik, I. Zeman, Jan Kozielewski na Wydziale..., op. cit., s. 89–116.

[56] A. Redzik, Hersch Lauterpacht, Rafał Lemkin, Ludwik Sohn i Jan Karski – ze Lwowa do walki o prawa człowieka, „Lwów i Kresy” (biuletyn wydawany przez Koło Lwowian w Londynie), październik 2017 r., nr 116, s. 57–67.

[57] Bronisław Nieduszyński w latach 30. był urzędnikiem konsulatu polskiego w Harlem w Holandii. Walczył w Armii Polskiej we Francji w 1940 r., brał udział w obronie Londynu. Potem walczył w Brygadzie Pancernej gen. Stanisława Maczka. Po wojnie wyjechał do Rio de Janeiro.

[58] W 1933 r. czasie na studium ogólnym prawniczym na Wydziale Prawa studiowało 3688 osób, co stanowiło 50,1% ogółu studentów Uniwersytetu (ogółem studiowało wówczas na UJK 7358 osób). A. Redzik, Wydział Prawa Uniwersytetu Lwowskiego w latach 1939–1946, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2006, s. 71.

[59] Po wojnie asystent Ludwika Ehrlicha na UJ, usunięty z uniwersytetu w następstwie czystek stalinowskich. Przez lata pracował w handlu zagranicznym oraz był wykładowcą języka angielskiego w Akademii Górniczo-Hutniczej. Zmarł 4 grudnia 2012 r. 

[60] Karol Bertoni przygotował i opublikował w 1947 r. Praktykę dyplomatyczną i konsularną – w ramach Biblioteki Szkoły Nauk Politycznych.

[61] B. Żongołłowicz, Dzienniki 1930–1936, oprac. D. Zamojska, Retro-Art, Warszawa 2004, s. 657, też s. 535.

[62] Cytaty z J. Karskiego: W. Piasecki, Jan Karski. Jedno życie, t. 1: Madagaskar, Insignis, Kraków 2015, s. 132–136, 154–158 i dalej.

[63] Ibidem, s. 154.

Ludwik Ehrlich i początki liberalnego internacjonalizmu w Polsce

[1] W niniejszym tekście wykorzystano fragmenty artykułu Ludwik Ehrlich wobec perspektywy nowego ładu po I wojnie światowej, opublikowanego w „Stosunkach Międzynarodowych” 2018, t. 54, nr 1, s. 217–230. Tekst jest szerszym, rozbudowanym ujęciem problematyki liberalnego internacjonalizmu w myśli Ludwika Ehrlicha, rozpatrywanej w kontekście zarówno ogólnych zmian zachodzących w refleksji nad stosunkami międzynarodowymi w Europie, jak i polskich tradycji politycznych.

[2] L. Ehrlich, Pisma wybrane Pawła Włodkowica, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1968, t.1, s. xi.

[3] Por. A. Redzik, Wydział Prawa, w: idem, Academia Militans. Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie, Wydawnictwo Wysoki Zamek, Kraków 2017, s. 385–549.

[4] Zob. N. Smith, American Empire, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 2004, s. 113–138.

[5] F. Fukuyama, Koniec historii, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 1996, s. 28.

[6] J.-W. Müller, Contesting Democracy: Political Ideas in Twentieth Century Europe, Yale University Press, New Haven 2013, s. 16.

[7] C. Holbraad, Internationalism and Nationalism in European Political Thought, Palgrave, Basingstoke, New York 2003, s. 11–22.

[8] Szerzej na ten temat zob. F. Furedi, First World War, Still no End in Sight, Bloomsbury, London, New York 2014.

[9] D. Rodrik, The Globalization Paradox, Oxford University Press, Oxford 2012, s. 14 i n.

[10] L. Ashworth, A History of International Thought, Routledge, London, New York 2014, s. 134–180.

[11] M. Mazower, Governing the World. The History of an Idea, Penguin, London 2012, s. 4–12.

[12] T. Pugacewicz, Ludwik Ehrlich (1889–1968) – prekursor nauki o stosunkach międzynarodowych w Polsce, „Politeja” 2011, nr 3 (17), s. 176 i n.

[13] O. Halecki, Liga Narodów, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań, Warszawa 1920, s. 166.

[14] O roli, jaką Harvardzka Szkoła Biznesu, ale także inne powstające na przełomie XIX i XX w. ośrodki w USA odegrały w kształtowaniu się nowoczesnych koncepcji naukowego managementu w ekonomii oraz strategicznego planowania w polityce, zob. L. Freedman, Strategy. A History, Oxford University Press, 2013, s. 459 i n.

[15] N. Smith, American..., op. cit., s. 194 i n.

[16] I. Bowman, The New World. Problems in Political Geography, Yonkers-on-Hudson, World Book Company, New York 1921.

[17] W. Lippmann, The Good Society, Brown and Co., Boston 1938, s. 132–136.

[18] N. Smith, American..., op. cit., s. 183–185.

[19] Ibidem, s. 181, 182.

[20] The War and Political Theory ukazało się w dwóch częściach, w „California Law Review” 1918, t. 6 (wrzesień) oraz t. 7 (listopad). Ze względu na różną paginację w przypisach proponuję utrzymanie podziału na The War and Political Theory (I) i (II).

[21] The War and Political Theory (I), s. 419.

[22] Ibidem, s. 423.

[23] Ibidem.

[24] Ibidem, s. 426.

[25] Zob. G. Hoogensen, International Relations, Security and Jeremy Bentham, Routledge, London, New York, 2005, s. 55–69.

[26] The War and Political Theory (I), s. 436–437.

[27] K. Polanyi, Wielka transformacja, PWN, Warszawa 2010, s. 140–144.

[28] P. Wandycz, Liberal Internationalism: The Quest for a „Polish Variant”, „Polish Western Affairs” 1993, nr 2, s. 13–39.

[29] T. Knutsen, A history of international relations theory, Manchester University Press, Manchester 1997, s. 151–153; M. Mazower, op. cit., s. 19–21.

[30] Przede wszystkim tekst wystąpienia Das Wesen der menschlichen Verbände z 1902 r.

[31] The War and Political Theory (I), s. 440: Yet the conceptions of state and sovereignty in the traditional sense will no more be very useful.

[32] Ibidem.

[33] Ibidem, s. 433.

[34] C. Schmitt, Etyka państwowa a pluralistyczna teoria państwa, w: Teologia polityczna i inne pisma, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2012, s. 227–244.

[35] Ibidem, s. 227.

[36] Ibidem, s. 229.

[37] Ch. Frei, Hans J. Morgenthau: An Intellectual Biography, Louisiana State University Press, Baton Rouge 2001, 118–119, 123–132; The Godfathers of ‘Truth’: Max Weber and Carl Schmitt in Morgenthau’s Theory of Power Politics, „Review of International Studies” 1997, nr 24, 185–200.

[38] H. Laski, The Sovereignty of the State, „The Journal of Philosophy, Psychology and Scientific Methods” 1916, t. 13, nr 4, s. 85–97; Studies in the Problem of Sovereignty, Yale University Press, New Haven 1917.

[39] H. Laski, The Sovereignty of the State, op. cit., s. 89, 90.

[40] Ibidem, s. 90.

[41] Ibidem, s. 92.

[42] The War and Political Theory (II), s. 37.

[43] Ibidem, s. 38. Warto zauważyć, że szczególnie po II wojnie światowej ujęcie tożsamości narodowej lub tożsamości zbiorowej w kategoriach psychologii społecznej stało się dominującym podejściem w naukach politycznych, por. D. Fuchs, H.-D. Klingemann (red.), Cultural Diversity, European Identity and the Legitimacy of the EU, Edward Elgar, Cheltenham, Northampton 2011, s. 36.

[44] The War and Political Theory (I), s. 436.

[45] The War and Political Theory (II), s. 53.

[46] T. Pugacewicz, Nauka o stosunkach międzynarodowych Ludwika Ehrlicha, „Stosunki Międzynarodowe” 2018, nr 1 (54), s. 251–253.

[47] L. Ehrlich, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, reprint pierwszego wydania z 1947 r., Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2018, s 10.

[48] Ibidem, s. 14.

[49] L. Ehrlich, The development of international law as a science, „Recueil des Cours” (Académie de Droit International) 1962, s. 252–258.

[50] Por. R. Kuźniar, Przedmowa, w: L. Ehrlich, Wstęp..., op. cit., s. xi-xiii.

[51] Przede wszystkim: Polski wykład prawa wojny z XV wieku, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1955; L. Ehrlich, Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza, wydanie nowe pod red. naukową M. Cichockiego i A. Talarowskiego, Narodowe Centrum Kultury, Teologia Polityczna, Warszawa 2017; oraz trzytomowe wydanie Pism wybranych Pawła Włodkowica, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1968.

[52] P. Czartoryski, Wczesna recepcja „Polityki” Arystotelesa na Uniwersytecie Krakowskim, Ossolineum, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, Wrocław 1963.

[53] Por. D. Petrzyk-Reeves, Ład Rzeczypospolitej. Polska myśl polityczna XVI wieku a klasyczna tradycja republikańska, Księgarnia Akademicka, Kraków 2012.

[54] M. Kornat, Reforma dyplomacji i legitymizm narodów. Studium, w: A. Czartoryski, Rozważania o dyplomacji, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2011, s. 415–417.

[55] Ibidem, s. 376.

Status międzynarodowy Wolnego Miasta Gdańska w świetle refleksji Ludwika Ehrlicha

[1] Por. A. Kosiński, Problem podmiotowości europejskich „minipaństw” w świetle prawa międzynarodowego, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2002, z. 1, s. 105.

[2] L. Antonowicz, Pojęcie państwa we współczesnym prawie międzynarodowym, PWN, Warszawa 1974, s. 82; Por. M. Sobczyński, Państwa i terytoria zależne, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2006, s. 208.

[3] T. Rutkowski, Fenomen „korytarza” terytorialnego w stosunkach międzynarodowych na wybranych przykładach, Fundacja Dzień dobry! Kolektyw kultury, Siemianowice Śląskie 2018, s. 29–30.

[4] Por. Platon, Państwo, Wydawnictwo Antyk, Kęty 2003; Arystoteles, Polityka, PWN, Warszawa 2004, Tukidydes, Wojna peloponeska, Ossolineum, Wrocław 1991.

[5] Por. T. Maciejewski, Geneza, ustrój polityczno-konstytucyjny i upadek wolnych miast Rzeszy, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2014, t. 31.

[6] Za prekursorkę idei uznawana jest hanza londyńska powstała w XII w. i obejmująca 15 członków, głównie miasta holenderskie prowadzące handel suknem z Anglią. Liga Hanzeatycka, początkowo złożona z 17 członków, głównie miast francuskich i holenderskich, w końcu XVII w. grupowała już 160 miast, głównie niemieckich. Prowadziła wspólną politykę handlową i zagraniczną, negocjując traktaty i walcząc z suwerennymi państwami europejskimi. Por. H. Samsonowicz, Zmierzch Hanzy, w: A. Mączak (red.), Europa i świat w początkach epoki nowożytnej, cz.1, Wiedza Powszechna, Warszawa 1991, s. 125 i n.

[7] K. Purzycki, Ustrój i status prawnomiędzynarodowy Wolnego Miasta Gdańska (1920–1939), „Internetowy Przegląd Prawniczy TBSP UJ” 2015, nr 4, s. 238. Tradycje związków z Rzecząpospolitą Gdańska jako wolnego miasta hanzeatyckiego dokumentuje zgłoszenie przez władze miasta w 1557 r. kandydatury króla Polski na protektora Ligi. Mimo upadku tej propozycji pozycja Gdańska była na tyle silna, by stał się on miastem zwierzchnim jednego z czterech kwartałów Hanzy zw. pruskim; H. Samsonowicz, Zmierzch Hanzy, op. cit., s. 144, 145.

[8] W. Pęksa, Ustrój Wolnego Miasta Krakowa, w: P. Hapanowicz, M. Jabłoński (red.), Wolne Miasto Kraków 1815–1846. Ludzie–wydarzenia–tradycja, Małopolskie Centrum Edukacji, Kraków 2015, s. 37.

[9] W. Zajewski, Der Machtkampf um Danzig im napoleonischen Zeitalter, w: U. Arnold (red.), Danzig sein Platz in Vergangenheit und Gegenwart, Oficyna Wydawnicza Volumen, Verl. Nordostdt. Kulturwerk, Warschau, Lüneburg 1998, s. 57 i n. 

[10] W. Zajewski, W kręgu Napoleona i rewolucji europejskich, Czytelnik, 1984, s. 21, pełny tekst umowy: s. 48, 49.

[11] Ibidem, s. 43; Gdańsk znalazł się w sensie prawnym pod międzynarodową kuratelą dwóch państw, faktycznie – jednego, które nie było wymienione jako protektor (Francja). Tak ustanowiony hybrydowy de facto status międzynarodowy budował fundamenty analogii z Wolnym Miastem Gdańskiem ustanowionym decyzją konferencji wersalskiej.

[12] Jak pisze T. Rutkowski: „Utworzone w 1815 r., w czasie kongresu wiedeńskiego, Wolne Miasto Kraków nie było podmiotem ściśle suwerennym już w świetle traktatu dodatkowego z 3 maja 1815 r., w którym pomimo gwarancji «wolności, niepodległości i ścisłej neutralności», pojawiła się instytucja «opieki» sprawowanej przez «Trzy Dwory Opiekuńcze», czyli Królestwo Prus, Cesarstwo Austrii oraz Imperium Rosyjskie. Nie można mówić w tym wypadku o protektoracie, gdyż [...] mówimy tu o aż trzech protektorach, a standardem w ramach definicji protektoratu jest jeden. Nie było też Wolne Miasto Kraków pod międzynarodowym zarządem terytorialnym w pełnym znaczeniu tego terminu, gdyż nie było zarządzane przez organizację międzynarodową lub chociażby reprezentację społeczności międzynarodowej, czego ówczesnym przykładem mogłoby być Święte Przymierze. Ponadto posiadało szeroki zakres swobód, a prawo tego miasta-państwa ustalali sami obywatele (oczywiście na wszystko musieli się zgodzić reprezentanci Dworów Opiekuńczych). Najpełniej sytuację tego podmiotu oddaje termin kondominium, choć nie bez zastrzeżeń, ponieważ używany on jest przede wszystkim w odniesieniu do kolonializmu”; T. Rutkowski, op. cit.

[13] Por. np. M. Cichocki, Ludwik Ehrlich wobec perspektywy nowego ładu po I wojnie światowej, „Stosunki Międzynarodowe” 2018, nr 54, jak również trzy opracowania krytyczne T. Pugacewicza: Nauka o stosunkach międzynarodowych w koncepcji Ludwika Ehrlicha, „Stosunki Międzynarodowe” 2018, nr 54; idem, Dorobek badawczy i organizacyjny Ludwika Ehrlicha na tle rozwoju nauki o stosunkach międzynarodowych w Polsce do 1950 roku, w: D. Mikucka-Wójtowicz (red.), Przeszłość, teraźniejszość, przyszłość: problemy badawcze młodych politologów, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej im. Komisji Edukacji Narodowej, Kraków 2010; idem, Ludwik Ehrlich (1889–1968): prekursor nauki o stosunkach międzynarodowych w Polsce, „Politeja” 2011, nr 3.

[14] Por. M. Żywczyński, Historia powszechna 1789–1871, PWN, Warszawa 2002.

[15] E. Dillon, Konferencja pokojowa w Paryżu 1919, Perzyński, Niklewicz i Spółka, Warszawa 1921, s. 281.

[16] Por. R. Bierzanek, Sprawa Gdańska w polityce wielkich mocarstw zachodnich w okresie konferencji pokojowej 1919 r., „Przegląd Zachodni” 1954, nr 9–19.

[17] A. Rogozińska, Wolne Miasto Gdańsk w strategii bezpieczeństwa II Rzeczpospolitej (1926–1939), „Niepodległość. Czasopismo poświęcone najnowszym dziejom Polski” (Instytut Józefa Piłsudskiego) 2013, t. 62.

[18] Punkt przedostatni, 13, poświęcony odrodzeniu Polski, obejmował elementy zasady samostanowienia narodów, lecz nawiązywał również do kryterium historycznego, w którego świetle dostęp od morza był komponentem umacniania zarówno reaktywowanej tożsamości narodowej, jak i pozycji geopolitycznej. W debacie o granicach na konferencji wersalskiej punkt ten uczyniono istotniejszym od punktów o zasadzie samostanowienia narodów, tj. uwzględniających aspiracje narodów kolonialnych, a w Europie, obok Polaków, również Słowian południowych, a także od tzw. punktów dodatkowych, przedstawionych w lutym 1918 r., mówiących, iż: „2. Narody i prowincje nie mogą być przerzucane z jednego państwa do drugiego tak, jak gdyby były ruchomościami lub pionkami w grze i to nawet w tej wielkiej grze o równowagę sił, która po wsze czasy została zdyskredytowaną. 3. Każde rozwiązanie sprawy terytorialnej narzucone przez wojnę powinno nastąpić w interesie i dla dobra danej ludności, a nie jako część zwykłego dostosowania lub kompromisu roszczeń między rywalizującymi państwami”, President Wilson’s Addendum to the Fourteen Points, 11 lutego 1918 r., www.firstworldwar.com/source/fourteenpoints_wilson2.htm.

[19] Address of President Wilson, Opening the Campaign for the Fourth Liberty Loan, Delivered at the Metropolitan Opera House in New York City, 27 września 1918 r., https://sbc.org.pl/Content/156058/iv4411-1918-123-0001.pdf.

[20] S. Kutrzeba, Wolne Miasto pod względem politycznym, w: Gdańsk. Przeszłość i teraźniejszość, Wydawnictwa Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Lwów 1928, s. 273.

[21] S. Sierpowski, Liga Narodów w latach 1919–1926, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2005, s. 168.

[22] S. Mikos, Wolne Miasto Gdańsk a Liga Narodów, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1979, s. 24.

[23] D. Szreter, Wolne Miasto Gdańsk. Państwo, po którym nikt nie płakał. Rozmowa z Grzegorzem Berendtem, „Polska the Times”, 17 listopada 2010 r., https://polskatimes.pl.

[24] Por. np. T. Rudolph i in., Die Freie Stadt Danzig, b.w. 1934.

[25] K. Purzycki, Ustrój i status prawnomiędzynarodowy Wolnego Miasta Gdańska (1920–1939), op. cit., s. 233, 234.

[26] S. Sierpowski, op. cit., s. 163.

[27] Już w pierwszych dniach obrad francuski marszałek Foch zaproponował przewiezienie do Gdańska armii gen. Józefa Hallera, ale odczytano to jako ułatwienie inkorporacji miasta przez Polskę. Do marca 1919 roku najistotniejszy był punkt 13 orędzia Wilsona, łączący zasadę samostanowienia narodów z zasadą wolności handlu i wolności mórz (Polska z dostępem do morza). W marcu na plan pierwszy wysunęła się lansowana przez Brytyjczyków zasada równowagi sił w powiązaniu z zasadą samostanowienia narodów. Oznaczała ona nieosłabianie Niemiec w ich granicach wschodnich przez zachowanie Gdańska w granicach Niemiec; S. Mikos, Wolne Miasto Gdańsk a Liga Narodów, op. cit., s. 25.

[28] K. Purzycki, op. cit., s. 231.

[29] Por. opinie nt. statusu prawnomiędzynarodowego państwa: „z punktu widzenia prawa międzynarodowego państwo jest albo suwerenne, albo w ogóle nie jest państwem, nie zna ono bowiem innych państw jak suwerenne”, J. Makowski, Zagadnienie państwowości Wolnego Miasta Gdańska, Drukarnia Współczesna, Warszawa 1934, s. 3, 4; i: „cechą odróżniającą państwo od innych podmiotów prawa międzynarodowego jest suwerenność”; C. Berezowski, Prawo międzynarodowe publiczne, PWN, Warszawa 1966, cz. I, s. 128.

[30] J. Makowski, Zagadnienia państwowości Wolnego Miasta Gdańska, op. cit., s. 17; S. Sierpowski, op. cit., s. 167.

[31] J. Makowski, Zagadnienia państwowości Wolnego Miasta Gdańska, op. cit., s. 64.

[32] Zob. np. ibidem, s. 53, także: J. Makowski, Prawno-państwowe położenie Wolnego Miasta Gdańska, Księgarnia F. Hoesicka, Warszawa 1923, s. 37, 40–41.

[33] S. Sierpowski, op. cit. s. 167.

[34] S. Kutrzeba, Stanowisko prawne Wolnego Miasta Gdańska, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 1975, s. CVIII, https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstream/10593/20264/1/01Dr._Stanis%C5%82aw_Kutrzeba_RPEiS_6%282%29%2 C_1926.pdf.

[35] A. Rogozińska, Wolne Miasto Gdańsk w strategii bezpieczeństwa II Rzeczpospolitej (1926–1939), op. cit., s. 157; J. Wójcicki, Wolne Miasto Gdańsk 1920–1939, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1976, s. 92.

[36] T. Maciejewski, Administracja rządowa i samorządowa gminy miejskiej Gdańsk w Wersalskim Wolnym Mieście (1919–1939), „Gdańskie Studia Prawnicze” 2015, t. 34, s. 41.

[37] L. Ehrlich, Gdańsk – zagadnienia prawno-publiczne, Nakład i własność K.S. Jakubowskiego, Lwów 1926, s. 11.

[38] L. Ehrlich, Prawo narodów, Nakładem Stefana Kamińskiego, Kraków 1947, s. 104.

[39] Ibidem, s. 89, 90.

[40] Ibidem, s. 91.

[41] Jak zauważa Berendt: „Według wersji obowiązującej do dziś w Niemczech ów udział Polaków kształtuje się na poziomie nie większym niż 4%. I wydaje się, że dla samego roku 1919 te szacunki nie są dalekie od rzeczywistości. My najczęściej przywołujemy dane zacytowane przez Tadeusza Kijeńskiego w 1929 r., który mówi o 35 tys. osób «powiązanych z polskością» [...] ponad połowę z tej liczby stanowili obywatele RP, a więc ludzie, którzy przybyli do WMG z różnych terenów Polski w okresie 10 lat po zakończeniu I wojny światowej”. Zob. m.in. D. Szreter, op. cit.

[42] H. Stępniak, Ludność polska w Wolnym Mieście Gdańsku (1920–1939), Wydawnictwo Diecezji Gdańskiej Stella Maris, Gdańsk 1991, s. 34.

[43] Na ten temat zob. m.in. J. Brown Mason, The Danzig Dilemma. A Study in Peacemaking by Compromise, Stanford University Press, Stanford 1946; A. Drzycimski, Polacy w Wolnym Mieście Gdańsku (1920–1933). Polityka Senatu gdańskiego wobec ludności polskiej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, Gdańsk 1978.

[44] Por.: „Nowy twór polityczny oddano pod opiekę Ligi Narodów, której przedstawiciel miał mieć stałą siedzibę w Gdańsku, jako «wysoki komisarz Ligi Narodów». Ustrój Wolnego Miasta ustalić miało zgromadzenie przedstawicieli miasta, w porozumieniu jednak z komisarzem Ligi. Stosunek znowuż Gdańska do Polski ustalić miano drogą osobnej konwencji gdańsko-polskiej, zawartej przy pośrednictwie pięciu wielkich mocarstw zwycięskich, tj. Anglii, Francji, Włoch, St. Zjednoczonych i Japonii. Niemniej traktat wersalski wytyczył główne zasady, na których oprzeć się winna ta konwencja. A więc Polsce przyznano reprezentację dyplomatyczną Gdańska, którego terytorium miało zostać włączone do obszaru celnego Polski; następnie, wobec prawa Polski do używania portu gdańskiego, traktat zapewniał jej kontrolę Wisły oraz zarząd głównych, sieci kolejowych, poczty, telegrafu i telefonu w granicach potrzebnych dla komunikacji między Polską a portem gdańskim. Odnośny przepis traktatu wreszcie zastrzegł, że na terenie Gdańska nie będą czynione żadne różnice między obywatelami polskimi a gdańskimi”. K. Piwarski, Dzieje Gdańska w zarysie, Wydawnictwa Instytutu Bałtyckiego, Gdańsk 1946.

[45] A. Kosicki, Problem podmiotowości europejskich „minipaństw” w świetle prawa międzynarodowego, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2002, z. 1, s. 109.

[46] I.A. Modżorian, Status wolnogo Goroda, „Sowietskoje gosudarstwo i prawo” 1962, nr 2.

[47] M. Sobczyński, op. cit., s. 210.

[48] Ibidem.

[49] Por. np. S. Bieleń, Państwa buforowe w stosunkach międzynarodowych, „Stosunki Międzynarodowe” 1995, t. 17, s. 9–20.

[50] S. Bieleń, Tożsamość uczestników stosunków międzynarodowych, w: R. Zięba, S. Bieleń, J. Zając (red.), Teorie i podejścia badawcze w nauce o stosunkach międzynarodowych, Wydawnictwo WDiNP UW, Warszawa 2015, s. 153, 154.

[51] Za: M. Sobczyński, op. cit., s. 211.

Multilateralizm i bilateralizm. Ludwik Ehrlich i Julian Makowski o zagadnieniu zbiorowego bezpieczeństwa w dobie międzywojennej

[1] Sformułowanie P. Wandycza w szkicu: Die Großmächte und Ostmitteleuropa vom Berliner Kongreß bis zum Fall der Berliner Mauer (1878–1989), Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2006.

[2] Jedno z pierwszych studiów tego dokumentu dał Z. Graliński w rozprawie: Le règlement pacifique obligatoire des différends internationaux suivant le Pacte de la Societé des Nations, A. Pédone, Paris 1925.

[3] Od lata 1932 r. płynęły z Moskwy rozmaite sygnały wskazujące na ewolucję polityki sowieckiej w kierunku pogodzenia się z ładem wersalskim. ZSRR zawarł pakty o nieagresji z państwami bałtyckimi, Polską oraz Francją.

[4] Posługuję się tu sformułowaniem T. Pugacewicza, Ludwik Ehrlich (1889–1968) – prekursor nauki o stosunkach międzynarodowych w Polsce, „Politeja” 2011, nr 3, s. 173–202.

[5] L. Ehrlich (red.), Bezpieczeństwo zbiorowe. Referaty przedstawione przez Centralny Komitet Polskich Instytucji Nauk Politycznych w Warszawie na Ósmej Konferencji Wyższych Studiów Międzynarodowych w Londynie, 3–8 czerwca 1935 roku, Zakład Prawa Politycznego i Prawa Narodów, Skł. gł. księg. Gebethnera i Wolffa, Lwów1935; [Wersja francuska: Le développement du droit des gens et le problème de la sécurité collective w: La sécurité collective. Mémoires présentés par le Comité central des institutions polonaises des sciences politiques à la VIII-e Conférence des hautes études internationales à Londres 3–8 juin 1935, Lwów 1935].

[6] Prof. A. Deryng dał szkic Les pactes de non-agression et le pacte de la Société des Nations, w: La sécurité collective, op. cit., s. 1–5; W. Komarnicki, La définition de l’agression, w: La sécurité collective, op. cit., s. 80 i n.

[7] Wcześniej, bo w 1934 r., doszło do takiej konferencji w Paryżu. Sprawozdanie z tych obrad opublikowano w obszernym tomie: M. Bourquin (red.), La sécurité collective d’après les travaux des VII-e et VIII-e Conférences des Hautes Études internationales, Paris 1934 – Londres 1935, Institut International de Coopération Intelectuelle, Paris 1936.

[8] L. Ehrlich, Rozwój prawa narodów a zagadnienie bezpieczeństwa kolektywnego, w: Bezpieczeństwo zbiorowe, op. cit., s. 35.

[9] R. Aron, Paix et guerre entre les nations, Calman–Lévy, Paris 1965.

[10] L. Ehrlich, Rozwój prawa narodów..., op. cit., s. 35.

[11] Ibidem, s. 35–36.

[12] Ibidem, s. 51.

[13] Sukiennicki był też prekursorem polskiej sowietologii. Zob. moje studium o nim: M. Kornat, Wiktor Sukiennicki (1901–1983). Prawnik–sowietolog–historyk, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 2001, z. 137, s. 35–75.

[14] L. Ehrlich, Rozwój prawa narodów..., op. cit., s. 31.

[15] Statut stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej przewidzianego w artykule 14 Paktu Ligi Narodów, Dz.U. RP 1923 nr 106 poz. 839.

[16] W tym przypadku występowała tzw. kompetencja materialna obowiązkowa „na mocy uprzednich umów” (J. Makowski, Współczesne formy sądownictwa międzynarodowego, Księg. F. Hoesicka, Warszawa 1926, s. 60). Takim przypadkiem była np. sprawa fabryki azotu w Chorzowie, w której wyrokował trybunał haski w II połowie lat 20. na podstawie konwencji górnośląskiej.

[17] L. Ehrlich, Poszanowanie zobowiązań międzynarodowych – rewizja traktatów i sytuacji międzynarodowych, w: Bezpieczeństwo zbiorowe, op. cit., s. 52–54.

[18] H. Batowski, Między dwiema wojnami 1919–939. Zarys historii dyplomatycznej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1988, s. 91, 92.

[19] L. Ehrlich, Poszanowanie zobowiązań międzynarodowych, op. cit., s. 63.

[20] Sformułowanie prawnika M. Króla w artykule: Represalia i wyższa konieczność w prawie międzynarodowym, „Rocznik Prawniczy Wileński” 1930, s. 24.

[21] L. Ehrlich, Poszanowanie zobowiązań międzynarodowych, op. cit., s. 54.

[22] Ibidem, s. 61, 62.

[23] Ibidem, s. 71.

[24] Ibidem, s. 72.

[25] Ibidem, s. 73.

[26] L. Ehrlich, Spory prawne a konflikty interesów, w: Bezpieczeństwo zbiorowe, op. cit., s. 86.

[27] Nie ma studium biograficznego o tym prawniku, lecz mamy szkic w „Polskim Słowniku Biograficznym” 1976, t. 21, s. 348–350.

[28] J. Makowski, Współczesne formy bezpieczeństwa zbiorowego, „Polityka Narodów” 1935, t. 6, s. 3, 4.

[29] Ibidem, s. 44.

[30] Stał się on formalnie organem Ligi Narodów.

[31] J. Makowski, Współczesne formy sądownictwa międzynarodowego, op. cit., s. 87.

[32] J. Makowski, Współczesne formy bezpieczeństwa zbiorowego, op. cit, s. 45.

[33] Określenia tego prawnicy polscy wówczas nie używali. Wprowadził je do historiografii dyplomacji francuski profesor J.B. Duroselle już po II wojnie światowej, przy okazji rozważań nad Paktem Wschodnim (idem, The Spirit of Locarno: Illusions of Pactomania, „Foreign Affairs” 1972, t. 50, s. 752–764).

[34] Zwracał na to uwagę H. Nicolson, identyfikując i poddając krytyce an artificial sense of security by multiplying security pacts w swej książce Curzon: Last Phase 1919–1925. A Study in Post-War Diplomacy, Constable, London 1934 (zob. omówienie tej pracy w „Polityce Narodów” 1935, nr 5, s. 332).

[35] J. Makowski, Współczesne formy bezpieczeństwa zbiorowego, op. cit., s. 44.

[36] Ibidem, s. 4.

[37] Ibidem, s. 131.

[38] P. Wandycz, Aleksander Skrzyński. Minister spraw zagranicznych II Rzeczypospolitej, PISM, Warszawa 2006.

[39] Teza taka wymagałaby rewizji, bo przecież jesienią 1927 r. to rząd polski złożył w Genewie wniosek o potępienie wojny zaborczej, co otworzyło dyskusję na ten temat, uwieńczoną paktem Brianda–Kelloga rok później, chociaż sam wniosek polski uchwalono w bardzo „rozwodnionej” postaci.

Ludwik Ehrlich (1889–1968) – zarys życiorysu

[1] Szerzej o niej: www.mabpz.org/postaci-mabpz-b/emilia-konstancja-ehrlich.

[2] W literaturze istnieje kilka krótkich not wspomnieniowych lub encyklopedyczno-słownikowych: A. Śródka, Uczeni polscy XIX–XX stulecia, t. 1, „Aries”, Warszawa 1994, s. 440–441; S.E. Nahlik, Ludwik Ehrlich 1889–1968, „Państwo i Prawo” 1969, nr 2, s. 382–385; T. Górski, Prof. dr Ludwik Ehrlich, „Życie i Myśl” 1969, nr 2, s. 137–138; Ehrlich Ludwik [biogram], „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich” 1970, t. 20, s. 7–10; A. Korczyński, In memoriam: Ludwik Ehrlich (1889–1968), „The Polish Review” 1969, t. 14, nr 3; U. Borkowska, Profesor Ludwik Ehrlich, „Revue d’Histoire Ecclésiastique” 1972, t. 67, s. 374–375; K. Lankosz, Ludwik Ehrlich (1889–1968), w: J. Stelmach, W. Uruszczak (red.), Złota Księga Wydziału Prawa i Administracji, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000, s. 315–318; P. Tuleja, K. Wojtyczek, Ludwik Ehrlich (1889–1968), w: R. Mojak, P. Sarnecki, A. Szmyt (red.), Konstytucjonaliści polscy 1918–2011. Sylwetki uczonych, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2012, s. 93–99; P.M. Żukowski, Profesorowie Wydziału Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, t. 2: 1780–2012, pod red. D. Malec, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2014, s. 90-91; J. Sondel, Słownik historii i tradycji Uniwersytetu Jagiellońskiego, Universitas, Kraków 2012, s. 366–367. Obszerniejsze opracowania ukazały się w ostatnich latach: T. Pugacewicz, Ludwik Ehrlich (1889–1968) – prekursor nauki o stosunkach międzynarodowych w Polsce, „Politeja” 2011, nr 17, s. 174, 175; A. Redzik, Stanisław Starzyński (1853–1935) a rozwój polskiej nauki prawa konstytucyjnego, Instytut Allerhanda, Wydawnictwo Wysoki Zamek, Kraków 2012, s. 193–197 oraz passim. Postać i dokonania Ludwika Ehrlicha są też przedmiotem badań naukowców ukraińskich, szczególnie I. Zemana i A. Haczkewycha. Z publikacji Haczkewycha wskazać należy m.in.: K woprosu o prawosubjektnosti wolnogo goroda Gdan’ska (na primierie trudow Ł. Erlicha), „Humanities and Social Sciences” 2013, nr 20 (2), s. 41–51; idem, Ludwika Ehrlicha koncepcja podmiotowości prawnomiędzynarodowej (wybrane aspekty), „Prawo i Polityka” 2014, nr 5, s. 138–143. Z publikacji I. Zemana m.in.: Nauka miżnarodnoho prawa u L’wiws’komu uniwersyteti, LNU imeni Iwana Franka, Lwiw 2015; idem, Istorija rozwytku szkoły dypłomatii u L’wiws’komu uniwersyteti, „Nasze prawo” 2012, nr 1, s. 175–179.

[3] Na uwagę zasługuje realizowany przez dr. T. Pugacewicza grant Narodowego Centrum Nauki w Krakowie Między centrum a peryferiami. Koncepcje teoretyczne Ludwika Ehrlicha na tle anglosaskiej nauki o stosunkach międzynarodowych w pierwszej połowie XX wieku” (nr 2017/26/D/HS5/00801). Jego efektem są już pierwsze publikacje: T. Pugacewicz, Nauka o stosunkach międzynarodowych w koncepcji Ludwika Ehrlicha, „Stosunki Międzynarodowe – International Relations” 2018, t. 1 (54), s. 231–266.

[4] Zob. W. Szyszkowski, Ehrlich Arnold (ok. 1860–1935), Słownik biograficzny adwokatów polskich, t. 2, z. 1, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1988, s. 161, 162; Derżawnyj archiw Lwiwsskoji obłasti [Państwowe Archiwum Obwodu Lwowskiego], (dalej: DALO), f. 26, op. 5, spr. 2198 – Akta osobowe Ludwika Ehrlicha, k. 4, 7.

[5] Archiwum Państwowe w Warszawie, sygn. 72/200/0/-/17: Akta urodzeń, małżeństw i zgonów – cyrkuł I/XI, k. 49 (góra). Według rodzinnej tradycji Flora Judyta Bernstein popełniła mezalians, wychodząc za prowincjonalnego adwokata, uzasadniany nieurodziwością przedstawicielki rodu Bernsteinów. Relacja Andrzeja Ehrlicha z 28 sierpnia 2019 r. 

[6] Bernsteinowie pochodzili z Winnicy na Podolu. Wielu przedstawicieli rodu osiedliło się potem w Tarnopolu i okolicach, część wyjechała do Królestwa, w tym do Warszawy. Warszawscy Bernsteinowie wykazali się patriotyzmem polskim, walcząc w powstaniu styczniowym. Potem byli działaczami społecznymi, bankierami, przedsiębiorcami. Utrzymywali też związki z rodziną na Tarnopolszczyźnie. Z Tarnopolszczyzny pochodziły rodziny Parnasów i Ehrlichów.

[7] Przez rodzinę Bernsteinów Ludwik Ehrlich spokrewniony był z Bernsteinami z Woli Okrzejskiej, w tym z brytyjskim historykiem Lewisem Bernsteinem Namierem (1888–1960). Być może Namier odegrał pewną rolę w kształtowaniu polskich granic w czasie I wojny światowej i po niej. Ludwik Ehrlich nie żywił do niego sympatii, co potwierdza syn (wywiad z kwietnia 2019 r.). Zob. też D. Hayton, Conservative Revolutionary: The Lives of Lewis Namier, Manchester University Press, Manchester 2019.

[8] Wywiad z kwietnia 2019 r. 

[9] Archiwum Główne Akt Dawnych (dalej: AGAD), Księgi metrykalne wyznania mojżeszowego, sygn. j.a. 1401 – Gmina Tarnopol, mikrofilm nr 77551, k. 32.

[10] AGAD, Księgi metrykalne wyznania mojżeszowego, sygn. j.a. 3717 – Małżeństwa Skałat, k. 65.

[11] W 1935 r. mieszkali przy ul. Sapiehy 24. Helena Dick w księdze adresowej wymieniana jest jako wdowa. Pod tym samym adresem mieszkali dr Arnold Ehrlich i Anna Ehrlich, buchalterka. Ludwik Ehrlich mieszkał wtedy w domu profesorskim przy ul. Supińskiego 11a. Księga adresowa Małopolski: Lwów, Stanisławów, Tarnopol. Rocznik 1935/1936 (Wydawnictwo pozostaje pod kontrolą Zarządu miasta Lwowa), Lwów [1935], s. 82 i 99.

[12] Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Wyższego Gimnazyum w Tarnopolu za rok szkolny 1901, Tarnopol 1901, s. 70.

[13] Nie udało się odnaleźć sprawozdania dyrekcji Gimnazjum w Tarnopolu za rok 1907. W sprawozdaniach z lat 1905–1906 Jakub Ehrlich nie jest wymieniany. Widnieje natomiast w sprawozdaniach za lata 1900–1901 jako uczeń celujący. Sprawozdanie Dyrekcyi C.K. Wyższego Gimnazyum w Tarnopolu za rok szkolny 1901, Nakładem Funduszu Szkolnego (Drukarnia J. Pawłowskiego), Tarnopol 1901, s. 70.

[14] DALO, f. 26, op. 15, spr. 500, k. 6–7.

[15] Szerzej: A. Redzik, Stanisław Starzyński..., op. cit., s. 193–197.

[16] Zob. K. Lankosz, Ludwik Ehrlich..., op. cit., s. 315; T. Pugacewicz, Ludwik Ehrlich..., op. cit., s. 179.

[17] L. Ehrlich, Starostwa w Halickiem w stosunku do starostwa lwowskiego w wiekach średnich, Tow. dla Popierania Nauki Polskiej, Lwów 1914.

[18] S. Milewski, A. Redzik, Themis i Pheme. Czasopiśmiennictwo prawnicze w Polsce do 1939 roku, Iskry, Warszawa 2011, s. 446–455; DALO, f. 26, op. 5, spr. 2198, k. 80.

[19] S. Milewski, A. Redzik, Themis i Pheme..., op. cit., s. 451; A. Redzik, Stanisław Starzyński..., op. cit., s. 62–63.

[20] S. Milewski, A. Redzik, Themis i Pheme..., op. cit., s. 453.

[21] Ibidem, s. 155.

[22] Pismo z Halle z 17 lutego 1913 r. dotyczące wypłaty stypendium, DALO, f. 26, op. 5, spr. 2198, k. 4; Przedłożenie ministerstwu sprawozdania i prośba o kolejne stypendium na podróż naukową i dalsze kształcenie, ibidem, k. 7.

[23] Dyplom Uniwersytetu Berlińskiego z 17 kwietnia 1913 r., DALO, f. 26, op. 5, spr. 2198, k. 86 i k. 22.

[24] Pismo z 17 marca 1914 r., prośba o stypendium na semestr drugi roku akademickiego 1913/1914, DALO, f. 26, op. 5, spr. 2198, k. 16.

[25] DALO, f. 26, op. 5, spr. 2198, k. 86–87. Paweł Winogradow to uczony pochodzenia rosyjskiego, znany historyk wieków średnich.

[26] Ibidem.

[27] W drugim semestrze roku akademickiego 1915/1916 głosił na Wydziale Historii Nowożytnej Uniwersytetu Oksfordzkiego wykłady z historii Polski i Czech. Ibidem.

[28] T. Pugacewicz, Ludwik Ehrlich..., op. cit., s. 180.

[29] M.in. L. Ehrlich, Proceedings Against the Crown, 1216–1377, „Oxford Studies in Social and Legal History” 1974, t. 6 (reprint).

[30] DALO, f. 26, op. 5, spr. 2198, k. 79.

[31] Szerzej zob. T. Pugacewicz, Ludwik Ehrlich..., op. cit., s. 181, 182.

[32] DALO, f. 26, op.2198, k. 27, 55; A. Redzik, Lwowska szkoła dyplomatyczna. Zarys historii Studium Dyplomatycznego przy Wydziale Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie (1930–1939), „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2006, nr 5(33), s. 127.

[33] Korespondencja Stanisława Starzyńskiego z Ludwikiem Ehrlichem nie zachowała się. Archiwum prof. Starzyńskiego wraz z pałacem w Derewni zostało zniszczone przez UPA w okresie II wojny światowej. O swoim uczniu Starzyński pisywał natomiast do Oswalda Balzera oraz Michała Bobrzyńskiego. Korespondencja znajduje się w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich oraz Bibliotece Jagiellońskiej.

[34] Praca ukazała się też w „Law Quarterly Review” 1929, t. 45, s. 60–85.

[35] DALO, f. 26, op. 5, spr. 2198, k. 132–146.

[36] Akta osobowe Ludwika Ehrlicha, k. 7–13: Ocena prac przedstawionych w celu habilitacji, AAN, Zespół: Min. WRiOP, sygn. 2372, B-11365.

[37] DALO, f. 26, op. 5, spr. 2198, k. 62 i 79.

[38] Pismo z 8 kwietnia 1921 r., ibidem, k. 25.

[39] Pismo z 28 marca 1923 r., ibidem, k. 26.

[40] Pismo posła RP Władysława Wróblewskiego z 28 marca 1923 r., ibidem, k. 26.

[41] Ibidem, k. 27.

[42] Metryka ślubu, k. 32; metryka chrztu córki, ibidem, k. 31.

[43] Metryka urodzenia, ibidem, k. 32. Chrzestnymi zostali prof. Stanisław Starzyński i Maria Felicja Dąbrowska.

[44] Ibidem. Chrzestnym ojcem Andrzeja został Zbigniew Pazdro, profesor prawa administracyjnego i nauki administracji na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Relacja Andrzeja Ehrlicha z 28 sierpnia i 28 września 2019 r..

[45] DALO, f. 26, op. 5, spr. 975, k. 4. Zanim wykład objął Stebelski, przez pewien czas prawo międzynarodowe wykładał Stanisław Starzyński, wcześniej przez wiele lat Zygmunt Cybichowski, a przed nim Gustaw Roszkowski. Zob. A. Redzik, Hersch Lauterpacht (1897–1960) – droga do nauki prawa międzynarodowego, „Palestra” 2017, nr 10, s. 55.

[46] DALO, f. 26, op. 5, spr. 2198, k. 108.

[47] Ibidem, k. 149.

[48] Pismo MWRiOP z 23 sierpnia 1924 r. i akt nominacyjny, ibidem, k. 34 i 112.

[49] A. Redzik, Stanisław Starzyński..., op. cit., s. 101, 194.

[50] Kronika Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie za rok szkolny 1924/25 stanowiąca sprawozdanie rektora i dziekanów, zestawił rektor w roku szkolnym 1924/1925 prof. dr Włodzimierz Sieradzki, Lwów 1925, s. 46. Pozostałymi członkami komisji byli profesorowie: Henryk Arctowski, Konstanty Chyliński, ks. Aleksy Klawek i Włodzimierz Sieradzki.

[51] L. Ehrlich, Prawo narodów, Nakład i własność K.S. Jakubowskiego, Lwów 1927. Podręcznik w następnych latach miał wiele wydań.

[52] H. Lauterpacht, Sukcesja państw w odniesieniu do zobowiązań prywatnoprawnych, „Głos Prawa” 1928, nr 5–6, s. 175, przyp. 2.

[53] DALO, f. 26, op. 5, spr. 2198; A. Śródka, Uczeni Polscy XIX–XX stulecia, op. cit., s. 440–441; S.E. Nahlik, Ludwik Ehrlich..., op. cit., s. 382–385.

[54] DALO, f. 26, op. 5, spr. 2198, k. 169.

[55] Ibidem, k. 181.

[56] Ibidem, k. 185, 188.

[57] Pismo z Ministerstwa WRiOP z 18 czerwca 1929 r., akt nominacji, ibidem, k. 41 i 189.

[58] Szerzej zob. w odrębnym opracowaniu w niniejszej książce (s. 255–281) oraz: A. Redzik, Lwowska szkoła dyplomatyczna..., op. cit., s. 121–149; idem, Wydział Prawa, w: idem (red.), Academia Militans. Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie, Wydawnictwo Wysoki Zamek, Kraków 2017, s. 435–447.

[59] Zob. odrębny artykuł w tym tomie, s. 255–281.

[60] A. Redzik, Wydział Prawa, w: Academia Militans, op. cit., s. 549, 550.

[61] Odpis pisma z Uniwersytetu w Oksfordzie z 23 marca 1932 r., DALO, f. 26, op. 5, spr. 2198, k. 42.

[62] Centralny Komitet Polskich Instytucji Politycznych powstał w 1929 r. Pierwszym prezesem był Zygmunt Cybichowski, drugim Ludwik Ehrlich, a ostatnim (od 1937) – Karol Bertoni.

[63] Relacja Andrzeja Ehrlicha. Ehrlichowie po wojnie już tam nie wracali.

[64] DALO, f. 26, op. 5, spr. 2198, k. 244.

[65] Ibidem, k. 243. Komitet miał siedzibę w Pałacu Staszica w Warszawie, ul. Nowy Świat 72.

[66] Relacja Andrzeja Ehrlicha z 28 sierpnia 2019 r.

[67] S. Ostrowski, Dnie pohańbienia 1939–1941. Wspomnienia, Towarzystwo Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich, 1990, s. 11, 12; G. Mazur, J. Skwara, J. Węgierski, Kronika. 2350 dni wojny i okupacji Lwowa 1 IX 1939 – 5 II 1946, Wydawnictwo Unia, Katowice 2007, s. 58.

[68] A. Redzik, Wydział Prawa Uniwersytetu Lwowskiego w latach 1939–1946, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2006, s. 117–118, 148. 5 grudnia 1939 r. odwołano dziekana prof. Kazimierza Przybyłowskiego, przenosząc go na stanowisko prodziekana. Dziekanem został przedwojenny sędzia Sądu Apelacyjnego, a przed 1919 r. docent procedury cywilnej na uniwersytecie, Włodzimierz Werhanowski. Po niespełna miesiącu, 3 stycznia 1940 r., zupełnie zmieniono strukturę wydziału i władze.

[69] Szerzej zob. A. Redzik, Uniwersytet Lwowski w latach 1939–1946, w: idem, Academia Militans..., op. cit., rozdział VIII; idem, Wydział Prawa Uniwersytetu Lwowskiego w latach 1939–1946, op. cit., s. 222–229.

[70] Andrzej Ehrlich wspomina, że ojciec odmówił przyjęcia paszportu sowieckiego. Powołał się na to, że rodzina zamieszkuje w Generalnym Gubernatorstwie. Oficjalnie wrócił więc na teren okupacji niemieckiej. Falejówka tam przecież się znajdowała.

[71] H. Steinhaus, Wspomnienia i zapiski, oprac. A. Zgorzelska, Oficyna Wydawnicza Atut, Wrocław 2010, s. 190.

[72] W stalagu tym przebywali też m.in. Konstanty Ildefons Gałczyński i Erwin Axer.

[73] S. Salmonowicz, „Życie jak osioł ucieka...”. Wspomnienia, Instytut Pamięci Narodowej, Gdańsk 2014, s. 133.

[74] Zob. m.in. T. Strzembosz, Armia Krajowa na środkowej i południowej Lubelszczyźnie i Podlasiu. Materiały sesji naukowej, KUL 24–25 IX 1985, Redakcja Wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1993, s. 114; a także: J. Ślaski, Polska walcząca: Pobojowisko, Rytm, Lublin 1999, s. 695.

[75] M.J. Chodakiewicz, Narodowy Siły Zbrojne: „Ząb” przeciw dwu wrogom, Fronda, Warszawa 1999, s. 118.

[76] J. Ziębińska, Uzupełnienie do akcji biłgorajskiej, „Przekrój” 1984, nr 2030.

[77] S. Salmonowicz, „Życie jak osioł ucieka...”, op. cit., s. 133.

[78] T. Sztumberk-Rychter, Artylerzysta piechurem, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1966.

[79] J. Pelc-Piastowski, Rozsupływanie węzłów, „Przekrój” 1982, nr 1931; oraz Akcje na więzienia, „Przekrój” 1984, nr 2026.

[80] O akcji w Biłgoraju wspominał też Zbigniew Czernicki ps. „Kaktus”, Uwolnienie więźniów w Biłgoraju – 24.IX.43 rok (w tym prof. Ehrlicha), „Zeszyt Osuchowski” 2011, nr 8, s. 45–50.

[81] J. Pelc-Piastowski, Rozsupływanie węzłów, op. cit., s. 16; T. Sztumberk-Rychter, op. cit., s. 182.

[82] Ibidem.

[83] A. Piotrowski, M. Krzewski, T. Kuncewicz, Odbicie więźniów w Biłgoraju, „Przekrój” 1984, nr 2030, s. 14.

[84] T. Sztumberk-Rychter, op. cit., s. 184. I dalej dodał: „Zastanawiał ten pęd do wiedzy chłopców, których dotychczasowe wykształcenie nie sięgało niejednokrotnie szkoły powszechnej. Nie znam losów większości żołnierzy z tego okresu, nie dziwiłbym się wcale, gdyby się okazało, że ktoś z nich wybrał karierę naukową...”.

[85] A. Piotrowski, M. Krzewski, T. Kuncewicz, Odbicie więźniów w Biłgoraju, op. cit., s. 14.

[86] T. Sztumberk-Rychter, op. cit.

[87] S. Salmonowicz, „Życie jak osioł ucieka...”, op. cit., s. 133.

[88] A. Śródka, Uczeni Polscy XIX–XX stulecia, op. cit., s. 440, 441.

[89] Proces ludobójcy Amona Leopolda Goetha przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, Centralna Żydowska Komisja Historyczna w Polsce, Warszawa– Łódź–Kraków 1947, s. 37, 376, 395.

[90] A. Redzik, T.J. Kotliński, Historia adwokatury, wyd. 4, Naczelna Rada Adwokacka, Warszawa 2018, s. 304.

[91] A. Pawlicki, Procesy osób oskarżonych o popełnienie zbrodni nazistowskich w tzw. Kraju Warty przed polskimi sądami specjalnymi w latach 1945–1946, praca doktorska, IH UAM, Poznań 2014, s. 360.

[92] Ibidem, s. 365–366. Zob. też J. Niekrasz, Z dziejów AK na Śląsku, Śląsk, Katowice 1993, s. 93.

[93] G. Szymborski, Najwyższy Trybunał Narodowy, czyli „polska Norymberga”, „Więź” 2018.

[94] Na temat procesów przed Najwyższym Trybunałem Narodowym zob. T. Cyprian, J. Sawicki, Siedem procesów przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, Instytut Zachodni, Poznań 1962; A.V. Prusin, Polska Norymberga: siedem procesów przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, 1946–1948, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały, Pismo Centrum Badań nad Zagładą Żydów” 2013, t. 9.

[95] M. Podgóreczny, Proces gauleitera Alberta Forstera, „Palestra” 1975, nr 9, s. 20–38.

[96] J. Sondel, Słownik historii i tradycji Uniwersytetu Jagiellońskiego, Universitas, Kraków 2012, s. 366, 367. W opracowaniach na temat samego testamentu i realizacji zapisów na rzecz UJ nie wspomina się jednak o roli prof. Ehrlicha. Zob. M. Perkowska-Waszek, Testament Ignacego Jana Paderewskiego – fakty i mity, www.paderewski.muzykologia.uj.edu.pl/documents/37090005/87723632/O_testamencie.pdf; Kontrowersyjna książka: S. Giron, Tajemnica testamentu Paderewskiego, wstęp J. Jasieński, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1996; też: www.paderewski.muzykologia.uj.edu.pl/zbiory/biblioteka-i.j.-paderewskiego.

[97] S. Grzybowski, Wspomnienia, Zakamycze, Kraków 1999.

[98] S. Salmonowicz, „Życie jak osioł ucieka...”, op. cit., s. 115, 125. Obok Ehrlicha w gronie najwybitniejszych wymienił: Kazimierza Przybyłowskiego, Władysława Woltera oraz Adama Vetulaniego.

[99] Ibidem, s. 132.

[100] Ibidem, s. 134.

[101] S. Salmonowicz wspomina, że po kłopotach okresu stalinowskiego prof. Ehrlich unikał konfliktów z władzą. Pozostał niezależny. W 1964 r. odmówił podpisania listu 34 przeciw cenzurze, wymawiając się – sofistycznie – że na polityce kulturalnej rządu się nie zna. Ibidem, s. 186.

[102] Relacja dr. Ryszarda Wolaka z 2004 r. 

[103] S. Salmonowicz, „Życie jak osioł ucieka...”, op. cit., s. 134–135.

[104] Zob. szerzej: J. Drużyńska, S.M. Jankowski, Profesor Korowicz wybiera wolność, w: Ucieczki specjalnego znaczenia, Dom Wydawniczy „Rebis”, Poznań 2011, s. 307–374.

[105] Zaproszenie na wykład prof. dr. Ludwika Ehrlicha Suwerenność Polski na Ziemiach Zachodnich i Północnych, wygłoszony z okazji X Tygodnia Ziem Zachodnich i Północnych, 10 maja 1967 r.

[106] T. Musioł, Dachau 1933–1945, przedmowa L. Ehrlich, Śląsk, Katowice, s. 503.

[107] P. Sierant, By czas nie zaćmił... prace teoretyczne, Norbertinum, Lublin 2004, s. 334.

[108] Rządy hitlerowskie w Krakowie: pokłosie z sesji naukowej odbytej w Uniwersytecie Jagiellońskim w dniu 24 marca 1965 r., „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” 1966, s. 60.

[109] R. Terlecki, Profesorowie UJ w aktach UB i SB, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002, s. 32; S. Salmonowicz, Profesorowie Uniwersytetu Jegiellońskiego jako przedmiot inwigilacji organów UB i SB, „Dzieje Nowożytne” 2002, t. 13, s. 191.

[110] Archiwum UJ, sygn. S III 146 – Ehrlich Ludwik; P.M. Żukowski, Profesorowie Wydziału Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, t. 2: 1780–2012, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2015, s. 90, 91.

[111] A. Śródka, Uczeni Polscy XIX–XX stulecia, op. cit., s. 440, 441; S.E. Nahlik, Ludwik Ehrlich 1889–1968, op. cit., s. 382–385. P. Tuleja, K. Wojtyczek, Ludwik Ehrlich (1889–1968), w: A. Szmyt, P. Sarnecki, R. Mojak (red.), Konstytucjonaliści polscy 1918–2011. Sylwetki uczonych, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2012, s. 93–99.

[112] „Dziennik Polski” 1968, nr 260, s. 1 (fot.). Relacja Andrzeja Ehrlicha z 28 sierpnia 2019 r. 

Wielki nieobecny – Ludwik Ehrlich i Powrót do Lwowa Philippe’a Sandsa

[1] P. Sands, Powrót do Lwowa: o genezie „ludobójstwa” i „zbrodni przeciwko ludzkości”, Instytut Historii Nauki PAN, Warszawa 2018. Zob. też obszerne erudycyjne omówienie edycji w języku angielskim w artykule recenzyjnym: P. Gacka, Wpływ jednostek na rozwój prawa jednostek (kilka refleksji po lekturze książki) – Philippe Sands, East West Street. On the Origins of Genocide and Crimes against Humanity, London 2016, 464 s., „Palestra” 2017, nr 7–8, s. 189 i n.

[2] A. Redzik, Wydział Prawa Uniwersytetu Lwowskiego w okresie Drugiej Rzeczypospolitej i w czasie II wojny światowej – zagadnienia wybrane, Polska Akademia Umiejętności, Prace Komisji Historii Nauki PAU, t. 10, 2010, s. 111 i n.

[3] P. Sands, op. cit., s. 191, 192 i 370.

[4] Powody opuszczenia Lwowa przez Lauterpachta w 1919 r. szczegółowo rozważa A. Redzik, Hersch Lauterpacht (1897–1960) – droga do nauki prawa międzynarodowego, „Palestra” 2017, nr 10, s. 59, 60.

[5] P. Sands, op. cit., s. 190. Pisze o tym także A. Redzik, Rafał Lemkin (1900–1959) co-creator of international criminal law. Short biography, Oficyna Allerhand, Warsaw 2017, s. 10–12. Zob. też cytowaną przez A. Redzika pracę: P.M. Żukowski, Krakowskie czasy studiów Rafała Lemkina, „Dzieje Najnowsze” 2011, nr 1, s. 139–158.

[6] A.D. Rotfeld, Rafał Lemkin, w: Wielka encyklopedia prawa, t. 4: Prawo międzynarodowe publiczne, Fundacja „Ubi societas, ibi ius”, Warszawa 2014, s. 209–210.

[7] Wydanie polskie: R. Lemkin, Rządy państw Osi w okupowanej Europie. Prawa okupacyjne, analiza rządzenia, propozycja zadośćuczynienia, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2013.

[8] Tymi słowy rozpoczyna się rozdział IX pracy Rządy państw Osi..., zatytułowany Ludobójstwo, op. cit, s. 110.

[9] Dz.U. z 1952 r., nr 2, poz. 9.

[10] R. Kuźniar, Wstęp, w: R. Lemkin, Rządy państw Osi..., op. cit., s. 15.

[11] P. Sands, op. cit., 441, 442.

[12] P. Sands, op. cit., s. 353, 354.

[13] Ibidem.

[14] Por. K. Lankosz, Ludwik Ehrlich (1889–1968), w: J. Stelmach, W. Uruszczak (red.), Złota księga Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000, s. 315; gdzie błędnie wskazano, że studia w Oksfordzie Ehrlich rozpoczął jesienią 1912 r.

[15] „Ludwik EHRLICH Życiorys”, Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, teczka Katedra i Seminarium Prawa Narodów 1946, WP III 42. Dokument składa się z trzech stron maszynopisu podpisanego odręcznie przez Ludwika Ehrlicha. Na życiorysie naniesione są liczne odręczne skreślenia i poprawki gramatyczne przekształcające użycie pierwszej osoby w trzecią. W Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego (teczka osobowa DSO I) znajduje się również inna wersja życiorysu, skrócona do jednej strony maszynopisu, też podpisana odręcznie.

[16] P. Sands, op. cit., s. 370. Informację o ubieganiu się przez Herscha Lauterpachta o lwowską katedrę prawa narodów podaje też, ale bez konkretnego roku, K. Lankosz, op. cit., s. 315.

[17] Sam Ludwik Ehrlich w swoim życiorysie podaje błędnie Oxford University Press, Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, WP III 42.

[18] Jak podaje A. Redzik, Stanisław Starzyński przeszedł na emeryturę w 1925 r., a połączenie zakładów (katedr) miało miejsce w 1929 r., A. Redzik, Wydział..., op. cit., s. 135 i 129, odpowiednio.

[19] Życiorys, Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, WP III 42; zachowana oryginalna pisownia i interpunkcja; przypis dodany.

[20] S.E. Nahlik, Przesiane przez pamięć. W rodzinnym gnieździe, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1987, s. 241.

[21] P. Sands, op. cit., 112, 113 i tam przywołana literatura.

[22] Ibidem, s. 115.

[23] Szerzej zob.: A. Redzik, Lwowska szkoła dyplomatyczna. Zarys historii Studium Dyplomatycznego przy Wydziale Prawa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie (1930–1939), „Polski Przegląd Dyplomatyczny” 2006, t. 6, nr 5 (33), s. 121–149.

[24] Szymon Rundstein był także cenionym profesorem prawa, specjalizującym się w prawie międzynarodowym publicznym i prywatnym, prawie cywilnym i teorii prawa. Dwukrotnie wygłosił wykład w haskiej Akademii Prawa Międzynarodowego (L’arbitrage international en matière privée w 1928 r.; La Cour permanente de Justice internationale comme instance de recours, w 1933 r.). Warto zwrócić uwagę, że w 1928 r. swój pierwszy z dwóch wykładów haskich miał również Ludwik Ehrlich (L’interprétation des traités). Drugi wykład haski wygłosił w 1962 r. (The development of international law as a science). Rundstein został zamordowany w niemieckim hitlerowskim obozie zagłady w Treblince w 1942 r. Por. hasło Rundstein Szymon, w: Wielka encyklopedia PWN, t. 24, Warszawa 2004, s. 84.

[25] P. Sands, op. cit., s. 191.

[26] Zob. np. A. Zoll, Juliusz Makarewicz (1872–1955), w: J. Stelmach, W. Uruszczak, op. cit., s. 276–279.

[27] D.-L. Frieze (red.), Totally Unofficial: The Autobiography of Raphael Lemkin, Yale University Press, New Haven 2013; wydanie polskie: Nieoficjalny: Autobiografia Rafała Lemkina pod redakcją Donny-Lee Frieze, Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, Warszawa 2018.

[28] A. Redzik, Hersch Lauterpacht..., s. 57–58.

[29] Ibidem.

[30] Stanisław E. Nahlik przytacza anegdotę, według której Hersch Lauterpacht, jako sędzia Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, zwykł rozmawiać z polskim sędzią Bohdanem Winiarskim w języku polskim, co budziło zaskoczenie innych sędziów. S.E. Nahlik, op. cit., s. 241.

[31] Z pewnym zdziwieniem można odnotować, że hasło „Hersch Lauterpacht” w internetowej „Wikipedii” w języku angielskim rozpoczyna się od słów „a Polish-British lawyer and judge at the International Court of Justice”, https://en.wikipedia.org/wiki/Hersch_Lauterpacht. Wersja polska hasła mówi o „brytyjskim prawniku polsko-żydowskiego pochodzenia”, https://pl.wikipedia.org/wiki/Hersch_Lauterpacht. Z kolei według wersji niemieckojęzycznej Hersch Lauterpacht „war ein österreichisch-britischer Rechtswissenschaftler”, https://de.wikipedia.org/wiki/Hersch_Lauterpacht (wszystkie odczyty stron z 15.04.2019 r.).

[32] A. Klich, Papież i zakonnica, „Gazeta Wyborcza – Magazyn Świąteczny”, 26 kwietnia 2011 r.

[33] Hasło: Ehrlich Ludwik, w: Wielka encyklopedia PWN, t. 8, Warszawa 2002, s. 96. Ludwik Ehrlich był m.in. biegłym w krakowskim procesie Amona Götha przed Najwyższym Trybunałem Narodowym w 1946 r.

[34] „Ankieta personalna”, Archiwum UJ, teczka osobowa DSO I.

[35] Biogram dostępny na stronie internetowej Instytutu Allerhanda, http://statutkaliski.allerhand.pl/project/ludwik-ehrlich/ (odczyt strony 15.04.2019 r.).

[36] Zob. szerzej: A. Piskorz, Rzecz o trzech togach oksfordzkich, czyli drogi do Albionu Ignacego Jana Paderewskiego, Stanisława Kota i Ludwika Ehrlicha, Muzeum UJ, Kraków 2008, zwłaszcza s. 16–19.

[37] S.E. Nahlik, Przesiane przez pamięć, t. 3, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002, s. 242, 243.

Mój ojciec, jakim go pamiętam... O Ludwiku Ehrlichu z Andrzejem Ehrlichem rozmawiają Patrycja Grzebyk i Rafał Tarnogórski

[1] Tadeusz Sztumberk-Rychter, ps. „Miłosz”, „Tadeusz”, „Żegota” (1907–1972), w maju 1943 r. zorganizował oddział partyzancki, który pod nazwą Kompania Warszawska działał na Zamojszczyźnie. Przed wojną oficer artylerii Wojska Polskiego, uczestnik kampanii wrześniowej, w 1944 r. p.o. dowódcy 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej. Po wojnie zatrudniony w przemyśle i handlu, działał w Stowarzyszeniu „Pax”.

[2] Karol Bertoni (1876–1967), do 1918 r. konsul generalny w austriacko-węgierskiej służbie dyplomatycznej, w latach 1919–1931 w MSZ, m.in. dyrektor Departamentu Administracyjnego, od grudnia 1923 do stycznia 1924 r. kierownik ministerstwa; później pracownik naukowy w Wyższej Szkole Handlowej oraz Szkole Nauk Politycznych.

[3] Marian Dąbrowski (1878–1958), polski dziennikarz, założyciel „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”, potentat prasowy okresu międzywojennego, poseł na Sejm. Tuż przed wybuchem wojny wyjechał do Francji, zmarł na emigracji.

[4] W. Piasecki, Jan Karski. Jedno życie. Kompletna opowieść, t. 1 (1914–1939): Madagaskar, Insignis Media, Kraków 2015, s. 133.

[5] Jan Moszew (1900–1970), prof. dr hab. Studia ukończył w 1926 r., cztery lata później obronił pracę doktorską. W 1938 r. habilitował się. W 1939 r. wraz z innymi profesorami UJ i Akademii Górniczej został aresztowany i wywieziony do obozu koncentracyjnego w Oranienbergu-Sachsenhausen, a potem do Dachau, gdzie był więziony do 11 stycznia 1941 r. Po wojnie, w latach 1952–1956 sprawował urząd prorektora UJ, był prodziekanem Wydziału Matematyki, Fizyk i Chemii, rzeczoznawcą naukowej Centralnej Komisji Kontroli dla Pracowników Nauki, członkiem Zespołu Wizytacyjnego CKK oraz, przez 20 lat, kierownikiem sekcji chemicznej na Wydziale Matematyki, Fizyk i Chemii.

[6] Oswald Balzer (1858–1933), profesor, historyk ustroju i prawa polskiego na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. W 1891 r. został dyrektorem Archiwum Krajowego Aktów Grodzkich i Ziemskich we Lwowie. W latach 1895–1896 pełnił funkcję rektora UJK.

[7] Tracy Barrett Kittredge (1891–1957), ukończył historię na Uniwersytecie Kalifornijskim i nauki polityczne w Oksfordzie. Od 1912 r. służył w marynarce wojennej USA jako członek sztabu amerykańskich sił ekspedycyjnych w Europie podczas obu wojen światowych. W okresie międzywojennym był m.in. sekretarzem Międzynarodowej Federacji Towarzystw Czerwonego Krzyża w Paryżu i konsultantem Fundacji Rockefellera (1930–1932).

[8] Marek Korowicz (1903–1964), prawnik, absolwent UJ, miłośnik taternictwa, przed wojną znany popularyzator turystyki górskiej. Po wojnie został mianowany profesorem Studium Nauk Społeczno-Gospodarczych w Katowicach. Później kierownik katedr prawa międzynarodowego na UMCS i na UJ. W 1953 r. uczestnik delegacji polskiej na Zgromadzenie Ogólne ONZ w Nowym Jorku. Wystąpił o azyl polityczny w USA.

[9] Michał Grażyński (1890–1965), od 1918 r. w Wojsku Polskim, służył w II Oddziale Sztabu Generalnego, działacz niepodległościowy, uczestnik powstań śląskich, doktor filozofii i prawa na UJ. Długoletni wojewoda śląski, zmarł na emigracji.

[10] Tadeusz Cynkin (1920–2014), wojskowy, członek PZPR. Ochotnik w 1939 r. w obronie Lwowa, aresztowany przez Sowietów. W 1943 r. zgłosił się do l Dywizji im. Tadeusza Kościuszki. Przeszedł cały szlak bojowy jako dowódca kompanii oraz batalionu. Po wojnie jako doświadczony oficer frontowy, szkolony w Centrum Wyszkolenia Piechoty, awansował. Dowodził m.in. pułkiem, dywizją i korpusem. Objęty został śledztwem przez Informację Wojskową. Był kierownikiem Studium Wojskowego przy UJ i przy UMCS i posłem na Sejm PRL w latach 1957–1961. W 1971 r. wyemigrował do Szwecji.

[11] Adam Borkiewicz (1896–1958), żołnierz Legionów Polskich, pułkownik piechoty Wojska Polskiego, członek Komendy Głównej AK, historyk wojskowości. Jako pierwszy historyk po wojnie podjął się opisania przebiegu Powstania Warszawskiego. W 1957 r. ukazało się Powstanie warszawskie. Zarys działań natury wojskowej.

[12] S.E. Nahlik, Przesiane przez pamięć, t. 1: W rodzinnym gnieździe, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1987, s. 239–251.

[13] S.E. Nahlik, Ludwik Ehrlich 1889–1968, „Państwo i Prawo” 1969, nr 2, s. 385.

[14] Eliasz ben Salomon Zalman (1720–1797) matematyk, astronom, rabin, interpretator Talmudu, znawca halachy i kabały.

[15] Jakub Chaim Bernstein, powstaniec styczniowy, wspominany przede wszystkim jako dziadek Ludwika Bernsteina, znanego później jako Lewis Namier (1888–1960), zob. A. Zięba, Historyk jako produkt historii, czyli o tym, jak Ludwik Bernstein przekształcił się w Lewisa Namiera, w: A. Walaszek, K. Zamorski (red.), Historyk i historia. Studia dedykowane pamięci Mirosława Francicia, Tow. Wydawnicze „Historia Iagiellonica”, Kraków 2005, s. 154–155.

[16] Andrzej Kurz (ur. 1931), polityk, działacz PZPR, wydawca. Pierwszy sekretarz Komitetu Miejskiego PZPR w Krakowie 1961–1965. Dyrektor Wydawnictwa Literackiego (1971–1981, 1983–1990), przewodniczący Miejskiej Rady Narodowej w Krakowie (1980–1981).

[17] Paul Vinogradoff, właść. Pawieł Winogradow (1854–1925), historyk, mediewista. W latach 1884–1902 i 1908–1911 był profesorem uniwersytetu w Moskwie. W 1911 r. wyjechał do W. Brytanii, w 1917 otrzymał brytyjskie obywatelstwo. Wykładał w Oksfordzie.

[18] Stanisław Hubert (1905–1983), prawnik. Doktoryzował się 1934 r. na UJK, a trzy lata później na tej samej uczelni uzyskał habilitację. Po II wojnie światowej osiadł we Wrocławiu. Od 1946 r. profesor nadzwyczajny na Uniwersytecie Wrocławskim, w 1961 r. uzyskał tytuł profesora zwyczajnego. Kierownik Katedry Prawa Narodów i Katedry Prawa Międzynarodowego Publicznego, w 1959 r. dziekan. Sędzia Międzynarodowego Stałego Trybunału Arbitrażowego w Hadze (1970–1976).

[19] Zenon Wachlowski (1905–1940), od 1935 r. doktor habilitowany. Specjalista prawa politycznego, docent Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Był wykładowcą w Studium Dyplomatycznym UJK. W latach 1928–1931 odbył aplikację w Prokuratorii Generalnej RP oddział we Lwowie, a następnie pracował tam jako referendarz. Ofiara zbrodni katyńskiej.

[20] Jerzy Sawicki, właść. Izydor Reisler (1910–1967), prawnik, absolwent UJK. W latach 1936–1941 praktykował jako adwokat. W okresie radzieckiej okupacji był m.in. członkiem III Kolegium Adwokatów we Lwowie. W latach 1942–1944 ze względu na pochodzenie żydowskie ukrywał się w Kraśniku. W latach 1944–1953 był prokuratorem Sądu Najwyższego oraz Najwyższego Trybunału Narodowego ds. ścigania przestępców wojennych w Polsce. W latach 1945–1946 brał udział w pracach delegacji KRN na procesy norymberskie.

[21] Tadeusz Cyprian (1898–1979), prawnik, absolwent UJ. Od 1925 r. sędzia najpierw Sądu Grodzkiego, następnie Sądu Okręgowego w Poznaniu. W 1938 r. został mianowany prokuratorem Sądu Najwyższego w Warszawie. Członek czteroosobowej polskiej delegacji na procesy norymberskie. W latach późniejszych pracował jako prokurator Sądu Najwyższego i wykładowca w Centralnej Szkole Prawniczej w Warszawie. Był także kierownikiem Katedry Prawa Karnego na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu.

[22] Rafał Taubenschlag (1881–1958), profesor, historyk prawa, specjalista w dziedzinie prawa rzymskiego i papirologii. Przed wojną związany z Wydziałem Prawa UJ, m.in. jako jego dziekan (od 1929). Po wojnie, w 1947 r. wrócił do Polski i objął kierownictwo Katedry Prawa Antycznego UW oraz utworzonej przez siebie wspólnie z prof. Jerzym Manteufflem Katedry Papirologii na Wydziale Historycznym UW.

[23] Roman Longchamps de Bérier (1883–1941), wybitny prawnik cywilista, członek Komisji Kodyfikacyjnej RP, ostatni rektor UJK. Zamordowany przez Niemców podczas tzw. mordu profesorów lwowskich, wraz z trzema synami. Żona – Aniela (de domo Werszowicz-Strzelecka) przeżyła wojnę wraz z najmłodszym synem Janem. Repatriowani w 1947 r. osiedli w Krakowie.

[24] Adam Vetulani (1901–1976), historyk prawa kanonicznego, profesor UJ, wieloletni (1948–1970) kierownik Katedry Historii Państwa i Prawa Polskiego na tym uniwersytecie, w latach 1946–1948 dziekan Wydziału Prawa. Przyjaźnił się z Karolem Wojtyłą, który przewodniczył jego uroczystościom pogrzebowym w 1976 r.

[25] Władysław Wolter (1897–1983), prawnik, karnista, absolwent UJ. Od 1935 r. profesor zwyczajny, w latach 1937–1939 sprawował funkcję dziekana Wydziału Prawa UJ, był także jego pierwszym dziekanem w 1945 r. Kierował Katedrą Prawa Karnego, od 1945 był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności. W latach 1953–1962 pracował w Instytucie Nauk Prawnych PAN.

[26] Hersch Lauterpacht (1897–1960), urodzony w Żółkwi pod Lwowem brytyjski prawnik, znawca prawa międzynarodowego, współtwórca Karty Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze, autor pojęcia i definicji „zbrodni przeciwko ludzkości”. W latach 1915–1918 studiował prawo we Lwowie, ukończył je w 1919 r. na Uniwersytecie w Wiedniu. W latach 1955–1960 sędzia Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, profesor Uniwersytetu w Cambridge.

[27] Rafał Lemkin (1900–1959), polski i amerykański prawnik karnista, twórca pojęcia „ludobójstwa” i projektu konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, podpisanej 9 grudnia 1948 r. Absolwent UJK, prokurator, od 1934 r. adwokat w Warszawie. Od 1941 r. przebywał w USA.

[28] Manfred Lachs (1914–1993), prawnik i polski dyplomata, studiował prawo na UJ oraz w Wiedniu, Nancy i Londynie. Jako radca prawny towarzyszył polskiej delegacji na konferencję pokojową w Paryżu w 1946 r. i był zaangażowany w ściganie zbrodni nazistowskich w Polsce. Od 1947 r. w MSZ. W latach 1967–1993 sędzia i przewodniczący (1973–1976) Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w Hadze. W latach 1961–1967 dyrektor Instytutu Nauk Prawnych PAN.

[29] Bohdan Winiarski (1884–1969), prawnik, profesor Uniwersytetu AM w Poznaniu. Studiował prawo na UW i UJ. Od kwietnia 1941 r. prezes Banku Polskiego mianowany przez Rząd RP na uchodźstwie. W latach 1946–1967 sędzia i przewodniczący (1961–1964) Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w Hadze.

[30] Wacław Makowski (1880–1942), prawnik i polityk, marszałek Sejmu od 1938 r. do wybuchu wojny. Profesor UW, wykładał prawo karne. W latach 20. minister sprawiedliwości w kilku rządach. W latach 1935–1937 dziekan Wydziału Prawa UW. Zmarł internowany w Rumunii.

[31] Marian Iwanejko (1922–1978), prawnik, specjalista w dziedzinie prawa międzynarodowego. Uczestniczył w polskich pracach nad kodyfikacją prawa morza, badał pozycję prawną portów. Działalność dydaktyczną prowadził na UJ oraz w krakowskiej Akademii Ekonomicznej.

Publikacje Ludwika Jakuba Ehrlicha (1889–1968)

[1] Niniejsza bibliografia została przygotowana w ramach grantu Narodowego Centrum Nauki w Krakowie „Między centrum a peryferiami. Koncepcje teoretyczne Ludwika Ehrlicha na tle anglosaskiej nauki o stosunkach międzynarodowych w pierwszej połowie XX wieku” (nr 2017/26/D/HS5/00801).