© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2024

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. Marek Synder

Wydawca: Inga Markiewicz

Redaktor prowadzący: Beata Bednarczuk

Redaktor merytoryczny: Arkadiusz Gudowski

Korekta: Monika Ślusarska

Producent: Adam Krajewski

Projekt okładki i stron tytułowych: Magdalena Kocińska O!Studio

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2024 r. (Wydanie I)

Warszawa 2024

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-23987-9

DOI: https://doi.org/10.53271/2024.126

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Fragment

Słowo wstępne Profesora Marka Syndera

Część Pierwsza. Ogólne zasady postępowania w przypadku urazów sportowych

1. Wprowadzenie

2. Medycyna sportowa – kompleksowe podejście

3. Mądry fizjoterapeuta jako najlepszy przyjaciel sportowca

4. Urazy sportowe

Urazy ostre

Urazy mięśniowe

Złamania

Uszkodzenia stawów

Urazy więzadeł

Urazy przeciążeniowe

Złamania przeciążeniowe

Entezopatie

5. Składowe procesu leczenia

Trening funkcjonalny

Praca manualna fizjoterapeuty

Zabiegi rehabilitacyjne (regeneracyjne i lecznicze)

Iniekcje wspomagające naturalne procesy gojenia

Powikłania steroidoterapii – więzadło właściwe rzepki, V kość śródstopia

Ku przestrodze

6. Proces leczenia po urazie

Cele leczenia

Rehabilitacja

Regeneracja

Czas pracy = czas regeneracji

Edukacja

7. Wprowadzenie do treningu po urazie

Elementy wprowadzenia do treningu po urazie

Trening w wodzie

Trening na piaszczystym boisku

Trening koordynacji (na boisku, w salce, na parkiecie)

Motoryka – interwały

Opieka psychologiczna

Część Druga. Urazy miejscowe i przeciążenia

8. Leczenie urazów mięśniowych – ogólne zasady

9. Urazy mięśniowe kończyny dolnej

Urazy mięśnia czworogłowego uda

Rodzaje

Mechanizm urazu

Diagnostyka

Leczenie

Urazy mięśni kulszowo-goleniowych

Mechanizm urazu

Diagnostyka

Badania obrazowe

Leczenie

Urazy mięśni przywodzicieli uda

Mechanizm urazu

Diagnostyka

Leczenie

Urazy mięśni łydki

Mechanizm urazu

Diagnostyka

Leczenie

10. Kontuzje stopy

Entezopatia rozcięgna podeszwowego

Przyczyny

Diagnostyka

Leczenie

Przeciążenie mięśni prostowników stopy

Objawy

Diagnostyka

Leczenie

Tendinopatia mięśnia piszczelowego przedniego

Objawy

Leczenie

Urazy stawu skokowego

Mechanizm skręcenia stawu skokowego

Objawy

Diagnostyka

Leczenie

Problematyczny staw skokowy i nawykowe skręcenie stawu skokowego

Złamanie trzeszczki

Czynniki ryzyka

Objawy

Diagnostyka

Leczenie

Złamanie kości śródstopia

Mechanizm urazu

Objawy

Leczenie

11. Uszkodzenia ścięgna Achillesa

Czynniki ryzyka

Diagnoza

Przeciążenie (tendinopatia) środkowej części ścięgna Achillesa

Objawy

Leczenie

Przeciążenie (entezopatia) w rejonie przyczepu ścięgnistego

Objawy

Leczenie

Zerwanie ścięgna Achillesa

Objawy

Diagnostyka

Leczenie

12. Urazy i zmiany przeciążeniowe kolana

Kolano skoczka

Objawy kliniczne

Diagnostyka

Leczenie

Entezopatia rozcięgna mięśnia czworogłowego

Charakterystyczne objawy

Diagnostyka

Leczenie

Przeciążenie gęsiej stopki

Epidemiologia

Objawy

Diagnostyka

Leczenie

Choroba Osgooda-Schlattera

Epidemiologia

Typowe objawy

Diagnostyka

Leczenie

Torbiel Bakera

Leczenie

Kontrola

Zespół tarcia pasma biodrowo-piszczelowego

Czynniki ryzyka

Objawy

Diagnostyka

Leczenie

Uszkodzenie więzadła krzyżowego przedniego

Mechanizm powstania urazu

Operacja czy leczenie zachowawcze?

Leczenie operacyjne

Efekty leczenia i powrót do sportu

Powikłania

Rewizje

Uszkodzenie więzadła krzyżowego tylnego

Objawy kliniczne

Diagnostyka

Leczenie

Powrót do sportu

Uszkodzenie więzadła pobocznego przyśrodkowego

Objawy kliniczne

Leczenie

Uszkodzenie więzadła pobocznego strzałkowego

Leczenie

Ostre uszkodzenia rzepki

Mechanizm i leczenie złamania rzepki

Mechanizm zwichnięcia rzepki

Nawrotowa niewydolność przyśrodkowego więzadła rzepkowo-udowego

Objawy kliniczne

Leczenie

Uszkodzenia łąkotki

Diagnostyka

Leczenie

13. Miednica

Ból okolicy pachwiny – „pachwina piłkarza”

Przyczyny

Objawy

Diagnostyka

Leczenie

Zespół mięśnia gruszkowatego

Objawy

Diagnostyka

Przyczyny

Leczenie

Uraz mięśnia biodrowo-lędźwiowego

Objawy

Leczenie

14. Ból kręgosłupa, urazy i patologie

Dyskopatia

Objawy

Diagnostyka

Leczenie

Kręgozmyk

Objawy

Diagnostyka

Leczenie

Choroba Scheuermanna

Objawy

Diagnostyka

Leczenie

Zablokowane stawy krzyżowo-biodrowe

Objawy

Diagnostyka

Leczenie

Złamanie przeciążeniowe łuku kręgu i złamanie przeciążeniowe kości krzyżowej

Złamanie przeciążeniowe łuku kręgu

Objawy

Złamanie przeciążeniowe kości krzyżowej

Objawy

Diagnostyka

Leczenie

Część trzecia. Sztab medyczny

15. Organizacja struktury sztabu medycznego klubów, federacji lub akademii

16. Dietetyka

17. Suplementacja

18. Trening mentalny

19. Wprowadzenie w trening specjalistyczny

20. Trening uzupełniający

Trening siłowy

Koordynacja

Stabilizacja

Rozciąganie i joga

Inna aktywność sportowa (jazda na rowerze, pływanie, bieganie)

21. Profilaktyka

22. Testy funkcjonalne zawodników

23. Błędy opieki

24. Mobilne centrum diagnostyczno-regeneracyjne

25. Zgrupowania i wyjazdy

26. Młodzi sportowcy

27. OMS Kids Roller

28. Zawodnik pracuje na swoją markę

29. Rozdział dla menadżerów sportowych

Piśmiennictwo

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

dr Bartłomiej Kacprzak

Absolwent Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi (2004–2010). Chirurg rezydent w I Szpitalu Miejskim im. Dr. E. Sonnenberga w Łodzi (2011–2014). Rezydent specjalizacji ortopedyczno-traumatologicznej pod kierunkiem prof. Marka Syndera w Wojewódzkim Centrum Ortopedii i Rehabilitacji Narządu Ruchu im. dr. Z. Radlińskiego (2014–2017). Ortopeda w CM Księży Młyn w Łodzi (od 2015). Założyciel Orto Med Sport (2011) – sieci klinik specjalizujących się w ortopedii, traumatologii i rehabilitacji, w których realizuje swoje autorskie projekty, pozwalające pacjentom wrócić do formy.

W 2021 roku uzyskał stopień doktora nauk medycznych. W 2023 roku zdał egzamin specjalizacyjny.

Ustawiczne kształcenie jest zdaniem autora podstawą zarówno bycia najlepszym w swojej dziedzinie, jak i podstawowym obowiązkiem lekarza wobec pacjenta. Dlatego regularnie uczestniczy w międzynarodowych szkoleniach i konferencjach naukowych.

W 2022 roku brał udział jako konferansjer m.in. w konferencjach organizowanych w Salonikach i Miami przez ICRS – International Cartilage Regeneration and Joint. Wcześniej brał udział w takich wydarzeniach, jak Isokinetic (czerwiec 2018, Barcelona), Villa Stuart Romana Clinic (październik 2017, Rzym), Isokinetic (kwiecień 2015, Londyn), Kongres ISAKOS (czerwiec 2015, Lyon), Quatar International Musculoskeletal Medicine&Rehabilitation Congress (maj 2017, Doha). Jest członkiem takich międzynarodowych organizacji branżowych jak ISAKOS i ESSKA. Regularnie pojawia się w publikacjach branżowych, m.in. w Acta Scientific Orthopedics – Czy zastosowanie analogii receptora autologicznej interleukiny-1 przyspieszy powrót do sportu po serii przypadków trwałego uszkodzenia więzadła pobocznego przyśrodkowego (kwiecień 2022) i Składniki odżywcze. Czasopismo o otwartym dostępie wydane przez MDPI – Ukierunkowane skutki suplementacji witaminy D na zmiany w metabolizmie kinureniny wywołane ultramaratonem (praca zbiorowa). Autor książek z zakresu profilaktyki i edukacji w sporcie: Zachowawcze i chirurgiczne leczenie urazów stawu kolanowego, ACL BK21. Protokół rehabilitacyjny. Twórca OMS Roll i OMS App (rolki i aplikacje rehabilitacyjne).

Kierownik badań nad przebudową więzadła krzyżowego przedniego. Twórca testu służącego do oceny sprawności więzadła – BK21Test. Pomysłodawca i twórca mobilnego centrum diagnostyki, rehabilitacji i regeneracji BK21 Recovery Bus.

Sponsor i promotor misji zagranicznych lekarzy i studentów. Twórca Akademii Artroskopii „Ludzkich Szkół Artroskopii” i wykładowca na Wydziale Pielęgniarstwa Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi. Pomysłodawca i organizator Programu Edukacji Zdrowotnej w Sporcie.

Autor specjalizuje się w ułatwianiu powrotu do sportu oraz poprawianiu jakości życia pacjentom po zabiegu rekonstrukcji więzadła krzyżowego. Temat ten pogłębił w swojej pracy doktorskiej. Zwraca uwagę na powszechność urazów stawu kolanowego. Jak podkreśla, wśród wszystkich urazów występujących w sporcie urazy stawu kolanowego stanowią 70%. W Polsce 1 : 1000 mieszkańców jest leczonych z powodu uszkodzenia więzadła krzyżowego przedniego (ACL). W USA przeprowadzanych jest rocznie około 127 000 zabiegów rekonstrukcji więzadła krzyżowego przedniego. Z niedawnej metaanalizy wynika, że mimo upływu ponad wieku od przeprowadzenia pierwszego zabiegu, odsetek powrotów do uprzedniego poziomu sportowego po rekonstrukcji ACL w 3-letnim okresie obserwacji wynosi jedynie 44%. Za cel w swojej pracy autor postawił sobie odwrócenie tego trendu. Stosowany przez niego ścisły nadzór nad procesem operacyjnym, rehabilitacyjnym oraz regeneracyjnym przynoszą świetne efekty terapeutyczne. Autor udowadnia, że jest możliwy powrót do pełnego funkcjonowania w życiu codziennym w ciągu 7 dni po operacji rekonstrukcyjnej – przy zachowaniu proponowanego przez niego planu leczenia i stosowaniu stworzonego przez niego protokołu postępowania pooperacyjnego po rekonstrukcji ACL.

Dr Bartłomiej Kacprzak z pasją wspiera ludzi w przywracaniu sprawności ruchowej. Przyczyn urazów i chorób poszukuje, patrząc na różne aspekty życia pacjenta i jego organizmu jako całość.

Słowo wstępne Profesora Marka Syndera

Z przyjemnością zapoznałem się z manuskryptem „Kliniczne podejście do medycyny sportowej”, będącym kolejnym dziełem z serii publikacji edukacyjnych opracowanych przez dr. Bartłomieja Kacprzaka. Opracowanie to stanowi nowość na rynku ortopedycznym w naszym kraju i uzupełnia dotychczasowe piśmiennictwo dotyczące tematyki medycyny sportowej.

Trafnie zaplanowane poszczególne części opracowania wprowadzają czytelnika stopniowo w problemy diagnostyki i leczenia urazów sportowych, a logicznie następujące po sobie rozdziały umożliwiają w sposób zrozumiały przyswojenie czytelnikowi jego zagadnienia. W drugiej części monografii autor opisuje szczegółowo poszczególne miejsca możliwych urazów w obrębie kończyny dolnej, miednicy i kręgosłupa. W ostatniej, trzeciej, części autor przedstawił ciekawy temat organizacji pracy sztabu medycznego.

Publikacja stanowi nowoczesne przedstawienie zagadnień związanych z urazami w sporcie opartych na doświadczeniu autora i najnowszym piśmiennictwie. Olbrzymią zaletą opracowania jest czytelna i dobrze dobrana oprawa graficzna. Co istotne i warte podkreślenia, przy tworzeniu rozdziałów stosowano zasady evidence-based medicine, opierając się na najnowszej literaturze specjalistycznej.

Łódź, 16 kwietnia 2024 r.

prof. dr hab. n. med. Marek Synder

1

Wprowadzenie

Najpierw CZŁOWIEK, potem lekarz.

BK[21]

„Przysięgam sztuki lekarskiej bez zapłaty i umowy pisemnej uczyć; zdrowy tryb życia i odżywiania zalecać; cierpiących chronić przed szkodą i krzywdą. Nikomu trucizny nie podać. W niewinności zachować sztukę swoją.

Jeżeli przysięgi dochowam, niech zyskam powodzenie w życiu, i w sztuce i sławę u ludzi po wsze czasy”

Nowoczesna medycyna sportowa wykorzystuje osiągnięcia wielu dziedzin, m.in. ortopedii i traumatologii narządu ruchu, fizjologii wysiłku, ale też dietetyki czy treningu mentalnego. Z zasady jej zadaniem jest sprawowanie opieki medycznej nad pacjentem aktywnym ruchowo na każdym etapie jego życia. Oznacza to, że nie tylko interesuje się procesem leczenia kontuzji, lecz także kładzie nacisk na profilaktykę, rehabilitację i regenerację. Z tego względu podręcznik ten w sposób wieloaspektowy traktuje zagadnienie klinicznej medycyny sportowej i adresowany jest zarówno do sztabów medycznych (lekarzy, fizjoterapeutów), jak i samych zawodników oraz ich menadżerów. Cały ten zespół ludzi pracuje na sukcesy sportowe zawodnika, któremu należy zapewnić spersonalizowane podejście i maksimum zaangażowania w procesie terapeutycznym.

Tymczasem dysfunkcje i urazy występujące w sporcie mają swoje przyczyny w wielu zaniedbaniach dotyczących profilaktyki kontuzji, błędów popełnianych przez zawodników, jak również sztaby medyczne przed wysiłkiem lub na etapie leczenia. Wskazuje to na potrzebę zebrania oraz usystematyzowania aktualnej wiedzy i osiągnięć naukowych, by książka ta mogła być drogowskazem do tego, jak powinno wyglądać profesjonalne podejście do przygotowania zawodników, prowadzenia ich po kontuzji i jakie zadania powinien realizować sztab medyczny w klubie czy akademii sportowej. Jeden z rozdziałów dedykowany jest też menadżerom, którzy ze względu na dobro zawodnika, którym się opiekują, powinni wymagać profesjonalnego podejścia zarówno od samego zawodnika, jak i od zespołu medycznego. Inwestycja w zdrowie sportowca jest tym, o co powinni zabiegać i co zawsze procentuje w przyszłości.

Wieloletnie doświadczenia pokazują, że jest ogromna potrzeba przeorganizowania pracy sztabów medycznych, omówienia podstaw postępowania w przypadku urazów sportowych, wprowadzenia zawodnika w trening po urazie, treningu mentalnego zawodnika, diety, suplementacji, pokazania dobrych wzorców. Omówione szczegółowo schematy terapeutyczne, oparte na leczeniu zachowawczym, są od lat stosowane przez specjalistów Orto Med Sport oraz poparte wynikami badań i testów. To kompendium wiedzy dla tych, którzy są świadomi, że współczesna medycyna sportowa traktuje ingerencję chirurgiczną jako ostateczność i ma na celu najwyższe dobro pacjenta. Niech przedstawione w tej książce gotowe wzorce postępowania służą w codziennej pracy lekarzom i fizjoterapeutom oraz wzbogacają wiedzę zawodników o profilaktyce i leczeniu urazów.

2

Medycyna sportowa – kompleksowe podejście

Medycyna sportowa jest niczym gra zespołowa, w której każdy członek drużyny ma do odegrania określoną rolę (ryc. 2.1), natomiast trofea zdobywa drużyna, a nie poszczególni zawodnicy. Gdy zawiedzie jeden z elementów, to automatycznie – jak w systemie naczyń połączonych – przełoży się to na pozostałe.

W wersji minimum zespół medyczny zawodnika powinni stanowić: lekarz, fizjoterapeuta oraz trener. Ideałem byłoby, gdyby dołączyli do nich jeszcze trener przygotowania motorycznego, psycholog sportu i dietetyk.

Każdy z członków tego zespołu powinien nieustannie poszerzać i aktualizować wiedzę z dziedziny, którą się zajmuje. Żyjemy w czasach niemal codziennych odkryć, z których trzeba umieć mądrze korzystać, ale nie dać się zawładnąć nowej technologii i pielęgnować manualne zdolności. Nigdy nie wiemy, gdzie trafimy ze swoją drużyną i czy w czasie np. ekstremalnego rajdu nie będziemy odizolowani od najnowszych zdobyczy technologii, a wtedy trzeba będzie liczyć na swoją wszechstronną praktyczną wiedzę.

Kluczem do sukcesu terapeutycznego jest kompleksowe podejście do problemu zawodnika. Nie powinny nas interesować krótkoterminowe rozwiązania, należy się mocno zastanowić nad źródłem problemu: czy wynika on np. z nieprawidłowej biomechaniki biegu czy też techniki sportowej. Jeżeli tego nie rozpoznamy, szybko może się okazać, że problem powróci z jeszcze gorszymi skutkami, np. w postaci złamania przeciążeniowego.

Idąc dalej – postawione przez lekarza diagnozy i ustalone schematy postępowania powinny być przedstawione w możliwie szczegółowy sposób. „Ból stopy” to nie jest diagnoza [!], ale już „entezopatia rozcięgna podeszwowego” jest precyzyjnym określeniem. Trafne rozpoznanie pozwala na szybkie wprowadzenie odpowiedniego postępowania terapeutycznego i niebłądzenie, a także nietrzymanie zawodnika w niepewności na temat tego, co się z nim dzieje.

Lekarz i fizjoterapeuta w klubie powinni być czujni, jeśli chodzi o wszelkie objawy przeciążeń u zawodników. Szybkie reagowanie w przypadku pojawienia się tego typu problemu pozwoli uchronić ich przed nieodwracalnymi zmianami. Choć obecnie mamy do dyspozycji takie wspaniałe narzędzia diagnostyczne, jak ultrasonografia (USG) czy rezonans magnetyczny (RM), to wciąż nieoceniona jest rola prawidłowo przeprowadzonego wywiadu i badania fizykalnego. Nie możemy również opóźniać implementacji postępowania diagnostycznego w oczekiwaniu na wykonanie diagnostyki. Zaplecze klubu sportowego powinno być wyposażone przynajmniej w aparat USG, pozwalający lekarzowi sportowemu na szybką ocenę sytuacji klinicznej. Błędem jest wysyłanie zawodnika na badanie do innych miejsc, gdzie oczekiwanie na wynik jest po prostu stratą cennego czasu.

Nie możemy zapominać o tym, że każdy pacjent jest inny. Co prawda, przedstawiam w tej książce pewne schematy leczenia, ale trzeba pamiętać, że powinno się reagować na bieżące problemy i być elastycznym w całym procesie leczenia. Każdy pacjent jest wyjątkową jednostką, a kluczem do określenia jego potrzeb jest szczegółowa rozmowa.

Należy pamiętać także o utrzymaniu możliwie najlepszych relacji między zawodnikiem, lekarzem, trenerem. Przyniesie to korzyść każdej ze stron. Trener może korzystnie wpłynąć na zawodnika, pomóc mu zrozumieć np. mechanizm urazu, obciążenia treningowe, specyfikę sportu. Nie powinien on natomiast wchodzić w kompetencje lekarza, którego intencją jest uzyskanie jak najlepszego poziomu sprawności i wyleczenie zawodnika, a nie krótkoterminowy efekt. Trener nie może więc wywierać presji czasu, ale powinien zaufać w tej kwestii lekarzowi i fizjoterapeucie, którzy potrafią ocenić, czy zawodnik jest gotowy do gry.

Rycina 2.1.

Przedstawienie zależności pomiędzy poszczególnymi członkami zespołu.