© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2020

Wszystkie prawa zastrzeżone.
Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Recenzent: dr hab. n. med. Joanna Bugajska

Wydawca: Marta Diana Rozwadowska

Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak

Redaktor merytoryczny: Agnieszka Janowska, Elżbieta Kossarzecka

Producent: Marta Kubica

Projekt okładki i stron tytułowych: Ewelina Zarosa

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwo Lekarskie: Michał Latusek

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2020r. (wyd. I)

Warszawa 2020

ISBN 978-83-200-6195-6

PZWL Wydawnictwo Lekarskie
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
tel. 22 695 43 21
www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:
tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

AUTORZY

Lek. Anna Cybula-Fujiwara

Specjalistyczny Psychiatryczny Zespół Opieki Zdrowotnej w Łodzi, Szpital im. Józefa Babińskiego, Oddział Psychiatryczny C w Łodzi

Lek. Maria Fortak-Michalska

Katedra i Klinika Neurologii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Prof. dr hab. n. med. Marta Kieć-Świerczyńska

Klinika Chorób Zawodowych i Zdrowia Środowiskowego, Pracownia Dermatologii, Instytut Medycyny Pracy im. prof. dra med. Jerzego Nofera w Łodzi

Dr n. med. Patrycja Krawczyk-Szulc

Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy, Centrum Profilaktyczno-Lecznicze w Łodzi

Dr n. med. Agnieszka Lipińska-Ojrzanowska

Klinika Chorób Zawodowych i Zdrowia Środowiskowego, Oddział Chorób Zawodowych, Instytut Medycyny Pracy im. prof. dra med. Jerzego Nofera w Łodzi

Lek. Jadwiga Magnuska

Klinika Chorób Zawodowych i Zdrowia Środowiskowego, Oddział Chorób Zawodowych, Instytut Medycyny Pracy im. prof. dra med. Jerzego Nofera w Łodzi

Dr hab. n. med. i n. o zdr. Andrzej Marcinkiewicz

Klinika Chorób Zawodowych i Zdrowia Środowiskowego, Pracownia Polityki Zdrowotnej, Instytut Medycyny Pracy im. prof. dra med. Jerzego Nofera w Łodzi

Dr hab. n. o zdr. Dorota Merecz-Kot

Instytut Psychologii, Uniwersytet Łódzki

Mgr Ewa Nowakowska-Świrta

Klinika Chorób Zawodowych i Zdrowia Środowiskowego, Oddział Chorób Zawodowych, Instytut Medycyny Pracy im. prof. dra med. Jerzego Nofera w Łodzi

Dr n. med. Marcin Ojrzanowski

Katedra i Klinika Kardiologii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi, Wojewódzki Specjalistyczny Szpital im. Władysława Biegańskiego w Łodzi

Dr n. med. Alicja Pas-Wyroślak

Klinika Chorób Zawodowych i Zdrowia Środowiskowego, Przychodnia Chorób Zawodowych, Instytut Medycyny Pracy im. prof. dra med. Jerzego Nofera w Łodzi

Dr n. o zdr. Adrianna Potocka

Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Łodzi

Dr n. med. Marcin Rybacki

Klinika Chorób Zawodowych i Zdrowia Środowiskowego, Przychodnia Chorób Zawodowych, Instytut Medycyny Pracy im. prof. dra med. Jerzego Nofera w Łodzi

Prof. dr hab. n. med. Mariola Śliwińska-Kowalska

Klinika Audiologii i Foniatrii, Instytut Medycyny Pracy im. prof. dra med. Jerzego Nofera w Łodzi

Prof. dr hab. n. med. Jolanta Walusiak-Skorupa

Klinika Chorób Zawodowych i Zdrowia Środowiskowego, Instytut Medycyny Pracy im. prof. dra med. Jerzego Nofera w Łodzi

Dr n. med. Małgorzata Waszkowska

Zakład Psychologii Zdrowia i Pracy, Instytut Medycyny Pracy im. prof. dra med. Jerzego Nofera w Łodzi

Dr hab. n. med. Marta Wiszniewska

Klinika Chorób Zawodowych i Zdrowia Środowiskowego, Oddział Chorób Zawodowych, Instytut Medycyny Pracy im. prof. dra med. Jerzego Nofera w Łodzi

Lek. Diana Wyroślak-Bednarek

Klinika Okulistyki i Rehabilitacji Wzroku, Uniwersytecki Szpital Kliniczny im. WAM w Łodzi

Bezpłatny fragment

Autorzy

1. WPROWADZENIE
Jolanta Walusiak-Skorupa, Marta Wiszniewska, Marcin Rybacki

2. PODSTAWY PRAWNE DOTYCZĄCE OPIEKI PROFILAKTYCZNEJ NAD PRACOWNIKIEM
Marcin Rybacki

Piśmiennictwo

3. ZASADY DOBREJ PRAKTYKI W OPIECE PROFILAKTYCZNEJ – UWAGI OGÓLNE
Jolanta Walusiak-Skorupa, Marcin Rybacki, Agnieszka Lipińska-Ojrzanowska, Andrzej Marcinkiewicz, Marta Wiszniewska

3.1. Etyka w kontekście dobrych praktyk

3.2. Dobre praktyki dotyczące badania profilaktycznego (dobre praktyki orzecznicze)

3.2.1. Ocena zagrożeń dla zdrowia na stanowisku pracy

3.2.2. Badanie lekarskie

3.2.3. Technika przeprowadzania wywiadu

3.2.4. Pacjent/pracownik korzystający z pomocy innych osób – opiekunów, członków rodziny

3.2.5. Obecność tłumacza

3.2.6. Badanie przedmiotowe

3.2.7. Ustalenie braku lub istnienia przeciwwskazań zdrowotnych do wykonywania pracy na konkretnym stanowisku pracy

3.2.8. Częstotliwość badań profilaktycznych

3.2.9. Zalecenia dla pracodawcy, pracownika i lekarza podstawowej opieki zdrowotnej

3.3. Informowanie otoczenia o chorobie pracownika

3.4. Prowadzenie dokumentacji – karta badania profilaktycznego

3.5. Realizacja innych zadań związanych z opieką profilaktyczną nad pracownikami

Piśmiennictwo

4. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY W OPIECE PROFILAKTYCZNEJ NAD PRACOWNIKIEM
Dorota Merecz-Kot, Małgorzata Waszkowska, Adrianna Potocka

4.1. Wprowadzenie

4.2. Zagrożenia psychospołeczne i rola stresu w rozwoju dolegliwości i chorób

4.3. Psychospołeczne czynniki występujące w środowisku pracy oddziałujące na zdrowie

4.4. Zdrowie i bezpieczeństwo pracowników jako cel działań profilaktycznych służby medycyny pracy – przegląd wybranych nurtów

4.4.1. Programy Wsparcia Pracowników

4.4.2. Holistyczne Podejście do Zdrowia Pracownika

4.4.3. Model Zarządzania Ryzykiem Psychospołecznym – PRIMA-EF

4.5. Rola lekarza medycyny pracy w ocenie ryzyka zawodowego wynikającego z obecności psychospołecznych zagrożeń w środowisku pracy

Piśmiennictwo

5. OPIEKA PROFILAKTYCZNA W KONTEKŚCIE PROFILAKTYKI I WYSTĘPOWANIA CHORÓB PRZEWLEKŁYCH

5.1. Choroby układu krążenia
Agnieszka Lipińska-Ojrzanowska, Marcin Ojrzanowski, Jolanta Walusiak-Skorupa

5.1.1. Wprowadzenie

5.1.2. Wybrane czynniki ryzyka rozwoju chorób układu sercowo-naczyniowego

5.1.3. Najczęstsze schorzenia układu krążenia

5.1.4. Ekspozycja zawodowa a zwiększone ryzyko rozwoju i/lub zaostrzeń chorób układu krążenia

5.1.5. Badanie profilaktyczne i dobre praktyki

5.1.6. Ocena zdolności do wykonywania pracy na określonym stanowisku

5.1.7. Podsumowanie

Piśmiennictwo

5.2. Cukrzyca
Andrzej Marcinkiewicz

5.2.1. Wprowadzenie

5.2.2. Cukrzyca w kontekście postępowania orzeczniczego

5.2.3. Wskazówki do badań profilaktycznych

5.2.4. Zalecenia orzecznicze

5.2.5. Zalecenia profilaktyczne

Piśmiennictwo

5.3. Choroby układu oddechowego
Agnieszka Lipińska-Ojrzanowska, Marta Wiszniewska, Jolanta Walusiak-Skorupa

5.3.1. Wprowadzenie

5.3.2. Choroby układu oddechowego będące częstymi przyczynami wątpliwości orzeczniczych podczas badań profilaktycznych

5.3.3. Badanie lekarskie

5.3.4. Wpływ przyjmowania leków na sprawność organizmu

5.3.5. Wytyczne do działań profilaktycznych

5.3.6. Dobre praktyki w opiece profilaktycznej nad pracownikami z chorobami układu oddechowego

Piśmiennictwo

5.4. Choroby układu ruchu
Patrycja Krawczyk-Szulc

5.4.1. Wprowadzenie

5.4.2. Wybrane choroby układu ruchu mogące być przyczyną ograniczenia zdolności do pracy

5.4.3. Badania profilaktyczne

Piśmiennictwo

5.5. Choroby układu nerwowego
Maria Fortak-Michalska

5.5.1. Wprowadzenie

5.5.2. Choroby układu nerwowego będące przyczynami wątpliwości orzeczniczych

5.5.3. Badania profilaktyczne

5.5.4. Kluczowe informacje

Piśmiennictwo

5.6. Zaburzenia psychiczne
Agnieszka Lipińska-Ojrzanowska, Anna Cybula-Fujiwara

5.6.1. Wprowadzenie

5.6.2. Omówienie wybranych zaburzeń psychicznych w aspekcie badań profilaktycznych

5.6.3. Narażenie zawodowe na czynniki wywierające niekorzystny wpływ na psychikę

5.6.4. Badania profilaktyczne

5.6.5. Ocena zdolności do pracy

5.6.6. Dobre praktyki

Piśmiennictwo

5.7. Choroby nowotworowe
Jolanta Walusiak-Skorupa, Marta Wiszniewska

5.7.1. Wprowadzenie

5.7.2. Badania profilaktyczne

5.7.3. Dobre praktyki

Piśmiennictwo

6. ORZECZNICTWO W WYBRANYCH NARAŻENIACH ZAWODOWYCH

6.1. Praca w narażeniu na hałas
Mariola Śliwińska-Kowalska

6.1.1. Badania lekarskie

6.1.2. Ocena zdolności do pracy

6.1.3. Uwagi dodatkowe

Piśmiennictwo

6.2. Prace wymagające określonej sprawności organizmu
Marcin Rybacki, Andrzej Marcinkiewicz, Alicja Pas-Wyroślak, Mariola Śliwińska-Kowalska

6.2.1. Badania lekarskie

6.2.2. Ocena zdolności do pracy

6.2.3. Uwagi dodatkowe

Piśmiennictwo

6.3. Praca personelu medycznego narażonego na materiał biologiczny
Marcin Rybacki

6.3.1. Badania lekarskie

6.3.2. Ocena zdolności do pracy

6.3.3. Uwagi dodatkowe

Piśmiennictwo

6.4. Badania profilaktyczne osób pracujących w narażeniu na cytostatyki
Jolanta Walusiak-Skorupa

6.4.1. Badania lekarskie

6.4.2. Ocena zdolności do pracy

6.4.3. Uwagi dodatkowe

Piśmiennictwo

6.5. Badania profilaktyczne osób pracujących w narażeniu na promieniowanie jonizujące
Marta Wiszniewska

6.5.1. Badania lekarskie

6.5.2. Ocena zdolności do pracy

6.5.3. Uwagi dodatkowe

Piśmiennictwo

6.6. Badania profilaktyczne osób pracujących w narażeniu na drgania mechaniczne
Jadwiga Magnuska, Ewa Nowakowska-Świrta

6.6.1. Badania lekarskie

6.6.2. Ocena zdolności do pracy

6.6.3. Uwagi dodatkowe

Piśmiennictwo

6.7. Badania profilaktyczne osób pracujących w narażeniu na pyły i gazy drażniące i alergizujące drogi oddechowe
Jolanta Walusiak-Skorupa, Agnieszka Lipińska-Ojrzanowska, Marta Wiszniewska

6.7.1. Badania lekarskie

6.7.2. Ocena zdolności do pracy

6.7.3. Uwagi dodatkowe

Piśmiennictwo

6.8. Badania profilaktyczne osób pracujących w narażeniu na czynniki drażniące i alergizujące skórę
Marta Kieć-Świerczyńska

6.8.1. Badania lekarskie

6.8.2. Ocena zdolności do pracy

6.8.3. Uwagi dodatkowe

Piśmiennictwo

7. BADANIE W MEDYCYNIE PRACY

7.1. Badanie laryngologiczne – metody badań słuchu
Mariola Śliwińska-Kowalska

7.1.1. Wprowadzenie

7.1.2. Badanie szeptem

7.1.3. Próby stroikowe

7.1.4. Audiometria tonalna

7.1.5. Audiometria mowy (słowna)

7.1.6. Audiometria mowy w szumie

7.1.7. Otoemisje akustyczne

7.1.8. Audiometria impedancyjna

Piśmiennictwo

7.2. Badanie okulistyczne
Alicja Pas-Wyroślak, Diana Wyroślak-Bednarek

7.2.1. Badanie ostrości wzroku

7.2.2. Badanie widzenia stereoskopowego

7.2.3. Badanie pola widzenia

7.2.4. Badanie widzenia barwnego

7.2.5. Badanie kontrastu

Piśmiennictwo

7.3. Badania neurologiczne
Maria Fortak-Michalska

7.3.1. Badanie podmiotowe

7.3.2. Badanie przedmiotowe

Piśmiennictwo

7.4. Badania psychologiczne
Małgorzata Waszkowska, Adrianna Potocka, Dorota Merecz-Kot

7.4.1. Testy psychologiczne jako źródło informacji w procesie diagnostycznym

7.4.2. Rodzaje testów psychologicznych

7.4.3. Badanie neuropsychologiczne

7.4.4. Komputeryzacja w badaniach psychologicznych

Piśmiennictwo

Przypisy

1

WPROWADZENIE

Jolanta Walusiak-Skorupa
Marta Wiszniewska
Marcin Rybacki

Zachodzące nieustająco przemiany społeczno-ekonomiczne oraz tendencje demograficzne sprawiają, że współczesny pracownik wymaga wsparcia na różnych etapach swojego życia, aby mógł bezpiecznie i z zachowaniem odpowiedniej jakości zdrowia i życia wystarczająco długo pracować. Nie jest to łatwe w obliczu starzenia się siły roboczej i rosnącego odsetka osób pracujących z co najmniej jedną chorobą przewlekłą. Jednocześnie 1/3 pracowników twierdzi, że cierpi na związane z pracą problemy zdrowotne, jak również, że praca stanowi zagrożenie dla ich zdrowia.

System ochrony zdrowia pracujących w Polsce, oparty na świadczeniach realizowanych przez służbę medycyny pracy, obejmuje opieką niemal 12,5 mln pracowników, u których rocznie wykonuje się ponad 4,5 mln obowiązkowych badań profilaktycznych do celów określonych w Kodeksie pracy.

Misją służby medycyny pracy w Polsce jest ochrona zdrowia pracujących przed wpływem niekorzystnych warunków środowiska pracy i sposobu jej wykonywania oraz sprawowanie profilaktycznej opieki zdrowotnej, czyli zapobieganie powstawaniu i szerzeniu się niekorzystnych skutków zdrowotnych, które w sposób bezpośredni lub pośredni mają związek z warunkami albo charakterem pracy. Od lat obserwuje się w naszym kraju tendencję do zawężania zadań opieki profilaktycznej nad pracownikami do obowiązkowych badań, wykonywanych w istniejącym od 1996 r. zakresie. Jednocześnie, w aktualnych realiach, lekarz służby medycyny pracy jest nierzadko jedynym lekarzem, do którego trafia pacjent/pracownik w poczuciu zdrowia.

Tymczasem badania profilaktyczne, orzecznictwo do celów Kodeksu pracy i pozostałe zadania przynależne służbie medycyny pracy powinny być ukierunkowane zarówno na zawodowe czynniki ryzyka, jak i pozazawodowe aspekty zdrowia, które mogą wpływać na możliwość wykonywania pracy. Ponieważ na obligatoryjne badania lekarskie zgłaszają się osoby często niekorzystające na co dzień z opieki zdrowotnej, lekarz medycyny pracy ma unikalną możliwość wykrycia zaburzeń w stanie zdrowia pracownika na ich wczesnym etapie, dzięki czemu może zapobiegać rozwojowi powikłań z jednej strony obciążających zdrowie samego pracownika, a z drugiej powodujących dodatkowe obciążenie finansowe dla całego systemu ochrony zdrowia. Dlatego też w ramach działań służby medycyny pracy należy zaproponować wdrożenie dodatkowych działań profilaktycznych i badań diagnostycznych celem identyfikacji chorób niezawodowych, ale związanych z pracą, i/lub cywilizacyjnych.

Potrzebę realizacji skutecznej profilaktyki wśród pracowników podkreśla się także w aspekcie makroekonomicznym, szczególnie w kontekście starzenia się społeczeństwa i potrzeby utrzymywania dłuższej aktywności zawodowej.

Przedstawiamy Państwu podręcznik obejmujący zasady opieki profilaktycznej nad pracownikiem, uwzględniający nowoczesne podejście do zagrożeń w środowisku pracy, kryteria orzecznicze oraz wskazówki do podejmowania dodatkowych działań w ramach opieki profilaktycznej nad pracownikami.

2

PODSTAWY PRAWNE DOTYCZĄCE OPIEKI PROFILAKTYCZNEJ NAD PRACOWNIKIEM

Marcin Rybacki

Definicja opieki profilaktycznej nad pracownikiem została określona w ustawie z dnia 27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy (tekst jednolity Dz.U. z 2019 r. poz. 1175 ze zm.) jako ogół działań zapobiegających powstawaniu i szerzeniu się niekorzystnych skutków zdrowotnych, które w sposób bezpośredni lub pośredni mają związek z warunkami albo charakterem prac.

W dalszej części aktu prawnego podano szczegółowy zakres tej opieki, w skład którego wchodzą:

■ wykonywanie badań wstępnych, okresowych i kontrolnych pracowników, o których mowa w ustawie z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jednolity Dz.U. z 2019 r. poz. 1040 ze zm.),

■ orzecznictwo lekarskie do celów przewidzianych w Kodeksie pracy i w przepisach wydanych na jego podstawie, inne niż dla potrzeb badań wstępnych, okresowych i kontrolnych,

■ ocena możliwości wykonywania pracy lub pobierania nauki uwzględniająca stan zdrowia i zagrożenia występujące w miejscu pracy lub nauki,

■ prowadzenie działalności konsultacyjnej, diagnostycznej i orzeczniczej w zakresie patologii zawodowej,

■ prowadzenie czynnego poradnictwa w stosunku do chorych na choroby zawodowe lub inne choroby związane z wykonywaną pracą,

■ wykonywanie szczepień ochronnych, o których mowa w art. 20 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (tekst jednolity Dz.U. z 2019 r. poz. 1239 ze zm.), czyli szczepień zalecanych przy wykonywaniu określonych czynności zawodowych,

■ monitorowanie stanu zdrowia osób pracujących zaliczanych do grup szczególnego ryzyka, a zwłaszcza osób wykonujących pracę w warunkach przekroczenia normatywów higienicznych, młodocianych, niepełnosprawnych oraz kobiet w wieku rozrodczym i ciężarnych,

■ wykonywanie badań umożliwiających wczesną diagnostykę chorób zawodowych i innych chorób związanych z wykonywaną pracą [1].

Niewątpliwie najczęściej świadczoną formą opieki profilaktycznej są badania profilaktyczne, o których mowa w Kodeksie pracy. Powyższe badania mogą przeprowadzać tylko lekarze do tego uprawnieni. W myśl obowiązujących przepisów są to specjaliści w dziedzinie medycyny pracy, medycyny przemysłowej, medycyny morskiej i tropikalnej, medycyny kolejowej, medycyny transportu, medycyny lotniczej i higieny pracy. Dodatkowo powyższe uprawnienia posiadają także lekarze, którzy byli zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu pracy przez okres co najmniej 6 lat przed dniem wejścia w życie (czyli przed 26 lipca 1996 r.) rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (tekst jednolity Dz.U. z 2016 r. poz. 2067) jako:

1) rejonowi lekarze przemysłowi,

2) lekarze poradni medycyny pracy lub poradni dla młodocianych, działających w przemysłowych publicznych zakładach opieki zdrowotnej (obecnie zwanych zakładami leczniczymi podmiotów leczniczych),

3) rejonowi lub zakładowi lekarze kolejowej służby zdrowia,

4) lekarze rejonowi w publicznych zakładach opieki zdrowotnej (obecnie zwanych zakładami leczniczymi podmiotów leczniczych) dla szkół wyższych lub jednostek badawczo-rozwojowych, jeżeli sprawowali profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami wykonującymi pracę na stanowiskach pracy, na których stwierdzono występowanie czynników szkodliwych dla zdrowia lub warunków uciążliwych, wymienionych we wskazówkach metodycznych, będących załącznikiem do wspomnianego wyżej rozporządzenia,

5) lekarze zakładowi w publicznych zakładach opieki zdrowotnej (obecnie zwanych zakładami leczniczymi podmiotów leczniczych) – wyłącznie w odniesieniu do pracowników tych zakładów,

6) lekarze w poradniach rehabilitacyjnych dla inwalidów (obecnie rozumianych jako osoby uznane za częściowo, całkowicie niezdolne do pracy oraz całkowicie niezdolne do pracy i samodzielnej egzystencji – w myśl ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz.U. z 2020 r. poz. 53) – wyłącznie w stosunku do pracowników zatrudnionych w spółdzielczości inwalidzkiej.

Należy zaznaczyć, że lekarze wymieni w punktach 1–4, by móc przeprowadzać badania profilaktyczne, byli obowiązani ukończyć w terminie 3 lat od dnia 26 lipca 1996 r. kurs doskonalący, organizowany przez jednostkę badawczo-rozwojową (obecnie zwaną instytutem badawczym) w dziedzinie medycyny pracy lub ośrodek wyznaczony przez tę jednostkę.

Inną grupę lekarzy uprawnionych stanowią lekarze, którzy pełnili służbę lub byli zatrudnieni w pełnym wymiarze czasu pracy przez okres co najmniej 3 lat jako lekarze w jednostkach wojskowych lub zakładach opieki zdrowotnej (obecnie zwanych zakładami leczniczymi podmiotów leczniczych) tworzonych i utrzymywanych przez Ministra Obrony Narodowej lub Ministra Spraw Wewnętrznych (obecnie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji). Ich uprawnienia ograniczają się jednak wyłącznie do przeprowadzania badań profilaktycznych pracowników objętych ich opieką w tych resortach.

Do przeprowadzania badań profilaktycznych pracowników zatrudnionych przy niektórych narażeniach wprowadzono konieczność uzyskania dodatkowych kwalifikacji dla lekarzy uprawnionych:

■ w przypadku pracowników narażonych na działanie promieniowania jonizującego – badania profilaktyczne mogą przeprowadzać wymienieni wyżej lekarze po zaliczeniu odpowiedniego przeszkolenia w instytucie badawczym w dziedzinie medycyny pracy,

■ badania profilaktyczne pracowników wykonujących pracę w warunkach tropikalnych, morskich i podwodnych oraz pracowników wyjeżdżających do pracy lub powracających z pracy w warunkach tropikalnych – mogą przeprowadzać uprawnieni lekarze po zaliczeniu odpowiedniego przeszkolenia w Instytucie Medycyny Morskiej i Tropikalnej lub w ośrodku wyznaczonym przez ten instytut,

■ badania profilaktyczne pracowników wykonujących pracę na stanowiskach związanych z bezpieczeństwem ruchu kolejowego – mogą przeprowadzać lekarze po zaliczeniu odpowiedniego przeszkolenia w Centrum Naukowym Medycyny Kolejowej [3].

Przeszkolenia, o których mowa w dwóch pierwszych punktach, są obecnie włączone w program specjalizacji z medycyny pracy.

Warto też wspomnieć, że badania profilaktyczne mogą wykonywać również lekarze specjalizujący się w medycynie pracy lub medycynie transportu po zaliczeniu kursu podstawowego przewidzianego w programie tych specjalizacji, jednak tylko w okresie szkolenia specjalizacyjnego i w miejscu odbywania stażu specjalizacyjnego [3].

Zgodnie z art. 211 Kodeksu pracy pracownik ma obowiązek poddawać się wstępnym, okresowym i kontrolnym badaniom profilaktycznym, a pracodawca nie może dopuścić do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku (art. 229) [2]. Co istotne, omawiane badania nie mogą być przeprowadzone w dowolnej podstawowej jednostce służby medycyny pracy. W myśl obowiązujących przepisów badania wstępne, okresowe i kontrolne pracowników mogą być wykonywane tylko na podstawie pisemnej umowy zawartej przez podmiot obowiązany do ich zapewnienia (czyli pracodawcę, w przypadku pracowników, osób pozostających w stosunku służbowym i osób wykonujących pracę na podstawie umowy o pracę nakładczą) z podstawową jednostką służby medycyny pracy. Umowa ta powinna określać:

1) strony umowy oraz osoby objęte świadczeniami z tytułu umowy;

2) zakres opieki zdrowotnej, który w odniesieniu do pracowników powinien obejmować co najmniej te rodzaje świadczeń, do których zapewnienia zleceniodawca jest obowiązany na podstawie ustawy – Kodeks pracy, ustawy o służbie medycyny pracy i przepisów wydanych na ich podstawie;

3) warunki i sposób udzielania świadczeń zdrowotnych, a w szczególności: sposób rejestracji osób objętych umową, organizację udzielania świadczeń, tryb przekazywania orzeczeń lekarskich o zdolności do pracy oraz sposób podania tych informacji do wiadomości zainteresowanych;

4) sposób kontrolowania przez pracodawcę wykonywania postanowień umowy;

5) obowiązki pracodawcy wobec podstawowej jednostki służby medycyny pracy dotyczące:

a) przekazywania informacji o występowaniu czynników szkodliwych dla zdrowia lub warunków uciążliwych wraz z aktualnymi wynikami badań i pomiarów tych czynników,

b) zapewnienia udziału w komisji bezpieczeństwa i higieny pracy działającej na terenie zakładu pracy,

c) zapewnienia możliwości przeglądu stanowisk pracy w celu dokonania oceny warunków pracy,

d) udostępniania dokumentacji wyników kontroli warunków pracy, w części odnoszącej się do ochrony zdrowia;

6) wysokość należności, sposób jej ustalania, terminy płatności oraz tryb rozliczeń finansowych;

7) dopuszczalność zlecania osobom trzecim przez podstawową jednostkę służby medycyny pracy niektórych obowiązków wynikających z umowy, tzn. wykonywanie niektórych świadczeń, w szczególności badań diagnostycznych i specjalistycznych konsultacji lekarskich w innych podmiotach wykonujących działalność leczniczą (w przypadku gdy brak jest możliwości ich wykonania w jednostce będącą stroną umowy);

8) okres, na który została zawarta umowa, z tym że okres ten nie może być krótszy niż rok;

9) sposób rozwiązywania umowy za wypowiedzeniem i przypadki stanowiące podstawę rozwiązywania umowy ze skutkiem natychmiastowym;

10) tryb rozstrzygania sporów związanych z realizacją i rozliczeniem finansowym umowy, zwłaszcza w przypadku uchybień stwierdzonych podczas kontroli podstawowej jednostki służby medycyny pracy przeprowadzonej przez wojewódzki ośrodek medycyny pracy bądź niewywiązania się z zaleceń zawartych we wnioskach wystąpienia pokontrolnego [1].

Badania profilaktyczne przeprowadza się na podstawie skierowania wydanego przez pracodawcę, z określonym stanowiskiem pracy, na którym osoba ta ma być zatrudniona bądź pracuje. W skierowaniu pracodawca ma obowiązek opisać warunki pracy pracownika i podać informacje o występowaniu na jego stanowisku pracy czynników niebezpiecznych, szkodliwych dla zdrowia lub czynników uciążliwych i innych wynikających ze sposobu wykonywania pracy. Istotną informacją jest także podanie wielkości narażenia na wyżej wymienione czynniki oraz aktualnych wyników ich badań i pomiarów. Skierowanie jest wydawane w dwóch egzemplarzach, z których jeden otrzymuje osoba kierowana na badania, a jego wzór jest ściśle określony przepisami prawa i stanowi załącznik do rozporządzenia w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy [3]. Należy zaznaczyć, że w przypadku braku skierowania lekarz nie może podjąć się przeprowadzenia badania profilaktycznego.

Powyższe skierowanie wraz z informacją o występowaniu czynników szkodliwych dla zdrowia lub warunków uciążliwych, w tym również o aktualnych wynikach badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia, występujących na stanowiskach pracy, jest podstawą dokonania oceny zagrożeń przez lekarza. Wskazane jest, aby lekarz uzupełnił informacje pracodawcy o spostrzeżenia z przeprowadzonych wizytacji stanowisk pracy [3].

Badania profilaktyczne, poza indywidualną oceną stanu zdrowia pracownika, mają na celu:

■ dokonanie oceny, czy cechy fizyczne i psychiczne pracownika (kandydata na pracownika) umożliwiają mu wykonywanie pracy na danym stanowisku, bez ryzyka wystąpienia niekorzystnych zmian w jego stanie zdrowia,

■ wykluczenie istnienia schorzenia, które mogłoby stanowić zagrożenie dla współpracowników podczas wykonywania pracy,

■ wykluczenie istnienia schorzenia, które w wyniku kontynuowania pracy mogłoby ulec zaawansowaniu,

■ w trakcie badań okresowych – ocenę progresji uprzednio występujących zmian w stanie zdrowia, w szczególności powstałych w związku z wykonywaną pracą, w porównaniu z wynikami stwierdzonymi w poprzednich badaniach profilaktycznych.

Zakres i częstotliwość badań profilaktycznych pracowników reguluje rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy [3]. W załączniku nr 1 do wyżej wymienionego rozporządzenia, nazwanym „Wskazówkami metodycznymi do przeprowadzania badań profilaktycznych pracowników”, określono niezbędne i konieczne minimum zakresu oraz częstotliwość wykonywania badań profilaktycznych dla poszczególnych czynników szkodliwych, uciążliwych i niebezpiecznych dla zdrowia, na które narażony może być pracownik podczas świadczenia pracy. Lekarz, ustalając niezbędny zakres badania, wykorzystuje odpowiednie zalecenia dla poszczególnych rodzajów narażenia, łącząc je w jeden profil badania, odpowiedni do kompleksowej oceny wpływu różnych czynników narażenia na zdrowie pracownika, a także mając na uwadze wykluczenie istnienia choroby, która mogłaby stanowić zagrożenie dla innych osób. Wskazówki do badań profilaktycznych pracowników określają częstotliwość badań okresowych w różnych przedziałach czasowych. Należy przyjąć, że górny przedział dotyczy stanowisk, na których ryzyko zdrowotne jest małe.

W myśl obowiązujących przepisów lekarz sprawujący opiekę profilaktyczną może poszerzyć zakres omawianych badań o dodatkowe specjalistyczne badania lekarskie i badania pomocnicze, a także wyznaczyć krótszy termin następnego badania okresowego, jeżeli stwierdzi, że jest to niezbędne dla prawidłowej oceny stanu zdrowia osoby przyjmowanej do pracy i/lub pracownika. Dodatkowo lekarze przeprowadzający badania profilaktyczne mają obowiązek korzystania z zaleceń dotyczących postępowania lekarskiego w stosunku do pracowników poddanych określonym narażeniom, upowszechnianych przez instytuty badawcze w dziedzinie medycyny pracy, a w odniesieniu do osób zatrudnionych w transporcie kolejowym także przez Centrum Naukowe Medycyny Kolejowej [3].

W przypadku wątpliwości orzeczniczych powstałych w toku przeprowadzania badania profilaktycznego lekarz może skierować pacjenta na konsultację do wojewódzkiego ośrodka medycyny pracy. Wydana na jej podstawie opinia może być pomocna do podjęcia decyzji o braku bądź istnieniu przeciwwskazań zdrowotnych do pracy na określonym stanowisku. Koszt omawianych konsultacji jest finansowany z budżetu samorządu województwa.

Badania wstępne mają miejsce przed rozpoczęciem pracy na danym stanowisku, a także w przypadku zmiany warunków pracy. Wstępnym badaniom lekarskim nie muszą podlegać jednak osoby:

1) przyjmowane ponownie do pracy u tego samego pracodawcy na to samo stanowisko lub na stanowisko o takich samych warunkach pracy w ciągu 30 dni po rozwiązaniu lub wygaśnięciu poprzedniego stosunku pracy z tym pracodawcą,

2) przyjmowane do pracy u innego pracodawcy na dane stanowisko w ciągu 30 dni po rozwiązaniu lub wygaśnięciu poprzedniego stosunku pracy, jeżeli posiadają aktualne orzeczenie lekarskie stwierdzające brak przeciwwskazań do pracy w warunkach pracy opisanych w skierowaniu na badania lekarskie i pracodawca ten stwierdzi, że warunki te odpowiadają warunkom występującym na danym stanowisku pracy, z wyłączeniem osób przyjmowanych do wykonywania prac szczególnie niebezpiecznych [2].

Zapis określony w punkcie drugim został wprowadzony do Kodeksu pracy w celu ułatwienia wykonywania działalności gospodarczej przez obniżenie kosztów poniesionych na opiekę profilaktyczną. Warto jednak podkreślić, że w omawianym akcie prawnym nie zdefiniowano pojęcia „prace szczególnie niebezpieczne”.

Badania okresowe przeprowadza się przed datą, która została wskazana w poprzednim orzeczeniu, natomiast kontrolne – w przypadku niezdolności do pracy trwającej dłużej niż 30 dni, spowodowanej chorobą.

Celem badań kontrolnych jest ustalenie braku bądź istnienia przeciwwskazań zdrowotnych do wykonywania pracy na dotychczasowym stanowisku po chorobie trwającej dłużej niż 30 dni. Szczególnie należy zwrócić uwagę na fakt, czy przebyta choroba nie zmieniła stanu zdrowia pracownika w sposób mogący mieć wpływ na dotychczasowe zatrudnienie i bezpieczne świadczenie wykonywanej pracy oraz czy powrót do pracy nie nasili zmian chorobowych czy dolegliwości, które były przyczyną czasowej niezdolności do pracy. Z orzeczniczego punktu widzenia, przy wydawaniu zaświadczeń o czasowej niezdolności do pracy, oprócz rodzaju schorzenia i stopnia jego ciężkości, powinno się brać pod uwagę także charakter wykonywanej przez pacjenta pracy. Osoby cierpiące na to samo i przebiegające podobnie schorzenie, ale pracujące na innych stanowiskach, niekoniecznie będą wymagać w takim samym stopniu leczenia w ramach zwolnienia lekarskiego.

Częste kontrowersje budzi dzień, w którym powinno mieć miejsce badanie kontrolne. Niewątpliwie powinno się ono odbyć po zakończeniu orzeczonej czasowej niezdolności do pracy. W praktyce jednak często zdarza się, że pacjenci zgłaszają się do lekarza uprawnionego kilka dni przed jego końcem, bezpośrednio po otrzymaniu od pracodawcy stosownego skierowania. Powyższa sytuacja nie powinna być powodem do odmowy przeprowadzenia badania przez lekarza sprawującego opiekę profilaktyczną nad pracownikami. Należy bowiem pamiętać, że to nie lekarze uprawnieni decydują, kiedy pacjent się do nich zgłasza, nie mają też wglądu w akta osobowe pracowników ani w dokumentację medyczną prowadzoną przez lekarzy leczących, na podstawie których można obiektywnie ustalić czas trwania zwolnienia lekarskiego. Powyższe podejście pozwala też na czasem niezbędne wydłużenie procedury orzeczniczej. W trakcie badania może się okazać, że konieczne jest poszerzenie jego zakresu o dodatkowe konsultacje specjalistyczne czy badania pomocnicze, a ich wykonanie może być niemożliwe w ciągu jednego dnia i tym samym uniemożliwić powrót do pracy pracownika bezpośrednio po ustaniu prawa do świadczeń z tytułu czasowej niezdolności do pracy.

Przepisy prawa nie uzależniają przeprowadzania badań kontrolnych od uzyskania informacji o ukończeniu zwolnienia lekarskiego od lekarza leczącego pacjenta w ramach czasowej niezdolności do pracy. W niektórych przypadkach niewątpliwie jednak przydatna jest dokumentacja z leczenia (kopia dokumentacji ambulatoryjnej, karty informacyjne z leczenia szpitalnego itp.), zawierająca informacje na temat powodu zwolnienia lekarskiego, okresu czasowej niezdolności do pracy, zastosowanego leczenia bądź jego kontynuacji. Powyższe dane mogą mieć istotny wpływ na decyzje orzecznicze, szczególnie te mówiące o pewnych ograniczeniach i przeciwwskazaniach do wykonywania wybranych czynności. Orzecznictwo dotyczące braku przeciwwskazań zdrowotnych do powrotu do pracy leży w kompetencjach lekarza przeprowadzającego badanie profilaktyczne i nie należy oczekiwać podejmowania tego typu decyzji od lekarzy leczących, gdyż tylko lekarze medycyny pracy znają warunki pracy danego pracownika określone w skierowaniu na badanie lekarskie.

Po przeprowadzonym badaniu kontrolnym datę następnego badania wyznacza się zwykle zgodnie z tą, która została określona w poprzednim orzeczeniu lekarskim o braku przeciwwskazań zdrowotnych do pracy. Powyższe podejście dotyczy jednak tych przypadków, w których lekarz dysponuje kartą dokumentującą poprzednie badanie profilaktyczne oraz stwierdzi brak jakichkolwiek przeciwwskazań zdrowotnych do kontynuowania pracy. W przypadku braku dokumentacji z poprzednich badań profilaktycznych zakres badania będzie obejmował te konsultacje specjalistyczne i badania pomocnicze, które są przewidziane dla badań okresowych (a czasem wstępnych), a datę następnego badania należy wyznaczyć zgodnie z częstotliwością określoną dla badań okresowych.

Częste wątpliwości w zakresie prowadzenia dokumentacji medycznej pracowników budzą sytuacje, w których badania kontrolne pokrywają się z terminem badania okresowego. W omawianym przypadku rodzi się bowiem pytanie, czy należy wówczas zakładać dwie karty badań profilaktycznych – osobno dla badania kontrolnego i badania okresowego. Należy zauważyć, że w opisanej sytuacji przeprowadzane jest jedno badanie lekarskie, tak więc zakładana powinna być też jedna karta. Samo badanie profilaktyczne powinno jednak obejmować swoim zakresem te badania pomocnicze i konsultacje specjalistyczne, które wymagane są przepisami prawa.

Zgodnie z Kodeksem pracy okresowe i kontrolne badania lekarskie przeprowadza się w miarę możliwości w godzinach pracy, a ich koszt jest finansowany przez pracodawcę. Pracodawca jest także płatnikiem w przypadku badań, które mogą mieć miejsce poza terminami wynikającymi z częstotliwości wykonywania badań okresowych. Dotyczy to sytuacji, gdy będzie konieczne przeniesienie pracownika do innej pracy ze względu na stwierdzenie u niego szkodliwego wpływu wykonywanej pracy na zdrowie, pojawienia się objawów wskazujących na powstawanie choroby zawodowej czy stwierdzenia niezdolności do wykonywania dotychczasowej pracy u pracownika, który uległ wypadkowi przy pracy lub u którego stwierdzono chorobę zawodową [2, 3]. Skierowanie na badania lekarskie wydaje wówczas pracodawca po zgłoszeniu przez pracownika niemożności wykonywania dotychczasowej pracy.

Warto też pamiętać, że pracodawca zatrudniający pracowników w warunkach narażenia na działanie substancji i czynników rakotwórczych lub pyłów zwłókniających jest obowiązany zapewnić tym pracownikom okresowe badania lekarskie także:

1) po zaprzestaniu pracy w kontakcie z tymi substancjami, czynnikami lub pyłami,

2) po rozwiązaniu stosunku pracy, jeżeli zainteresowana osoba zgłosi wniosek o objęcie takimi badaniami [2].

W przypadku likwidacji podmiotu, który zatrudniał powyższych pracowników, badania te są przeprowadzane w wojewódzkich ośrodkach medycyny pracy [1].

Przepisy prawa umożliwiają także wystąpienie na własny wniosek i koszt o opiekę profilaktyczną służby medycyny pracy. Dotyczy to m.in. osób prowadzących działalność gospodarczą na własny rachunek i osób z nimi współpracujących, wykonujących pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, oraz rolników indywidualnych i pracujących z nimi domowników oraz członków spółdzielni produkcji rolnej [1]. W omawianym przypadku szczegółowe warunki tego typu opieki profilaktycznej określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 21 czerwca 2010 r. w sprawie sprawowania przez służbę medycyny pracy profilaktycznej opieki zdrowotnej nad osobami objętymi opieką na ich wniosek (Dz.U. Nr 113, poz. 758).

Wyżej wymienione osoby składają w wybranej przez siebie podstawowej jednostce służby medycyny pracy wniosek o objęcie profilaktyczną opieką zdrowotną, który zawiera:

1) imię, nazwisko, adres miejsca pracy i numer PESEL, a w przypadku osoby nieposiadającej numeru PESEL – nazwę i numer dokumentu potwierdzającego tożsamość,

2) imię, nazwisko, adres miejsca wykonywania działalności gospodarczej i numer REGON – w przypadku osoby prowadzącej działalność gospodarczą,

3) określenie rodzaju wykonywanej pracy albo działalności gospodarczej,

4) informacje o czynnikach szkodliwych występujących w miejscu pracy albo w miejscu wykonywania działalności gospodarczej.

Zakres profilaktycznej opieki zdrowotnej oraz okres, w jakim ma być ona sprawowana, osoba składająca wniosek ustala z lekarzem podstawowej jednostki służby medycyny pracy. Badanie lekarskie mające na celu wydanie orzeczenia o możliwości wykonywania określonej pracy przeprowadza się na podstawie oceny narażeń zawodowych przy odpowiednim zastosowaniu wspomnianych wyżej „Wskazówek metodycznych w sprawie przeprowadzania badań profilaktycznych pracowników” [4].

Badania profilaktyczne kończą się wydaniem orzeczenia lekarskiego, w którym stwierdza się:

1) brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku albo

2) istnienie przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku – w warunkach pracy opisanych w skierowaniu na badania lekarskie.

Jeden egzemplarz orzeczenia wydawany jest osobie badanej, natomiast drugi – pracodawcy. Zgodnie z zapisami prawa orzeczenie może być wydane według jednego z dwóch określonych wzorów określonych w rozporządzeniu:

1) według załącznika nr 2 do rozporządzenia w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy, w przypadku:

a) braku przeciwwskazań do wykonywania pracy na określonym stanowisku,

b) niezdolności do wykonywania/podjęcia pracy na określonym stanowisku,

c) utraty przez pracownika zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy – dotyczy przypadków określonych w art. 43 pkt 2 Kodeksu pracy, zgodnie z którym pracodawca może wypowiedzieć warunki pracy lub płacy pracownikowi, któremu brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli wypowiedzenie stało się konieczne ze względu na stwierdzoną orzeczeniem lekarskim utratę zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy;

2) według załącznika nr 3 do rozporządzenia w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy, określającego niezdolność do wykonywania dotychczasowej pracy w przypadku:

a) konieczności przeniesienia pracownika do innej pracy ze względu na stwierdzenie szkodliwego wpływu wykonywanej pracy na jego zdrowie – dotyczy przypadków określonych w art. 55 § 1 Kodeksu pracy, zgodnie z którym w przypadku stwierdzenia szkodliwego wpływu wykonywanej pracy na zdrowie pracownika, może on rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia, gdy pracodawca nie przeniesie go w terminie wskazanym w orzeczeniu lekarskim do innej pracy, odpowiedniej ze względu na stan jego zdrowia i kwalifikacje zawodowe,

b) stwierdzenia, że dana praca zagraża zdrowiu młodocianego – dotyczy przypadków określonych w art. 201 § 2 Kodeksu pracy, zgodnie z którym pracodawca w sytuacji stwierdzenia, że praca zagraża zdrowiu młodocianemu, jest zobowiązany do zmiany rodzaju pracy, a gdy nie ma takiej możliwości, do niezwłocznego rozwiązania umowy o pracę i wypłaty odszkodowania w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia,

c) stwierdzenia u pracownika objawów wskazujących na powstawanie choroby zawodowej – dotyczy przypadków określonych w art. 230 § 1 Kodeksu pracy, zgodnie z którym pracodawca, w przypadku stwierdzenia u pracownika objawów wskazujących na powstawanie choroby zawodowej jest zobowiązany do przeniesienia pracownika do innej pracy, w terminie i na czas określony w orzeczeniu, nienarażającej go na działanie czynnika, który wywołał objawy tej choroby,

d) stwierdzenia niezdolności do wykonywania dotychczasowej pracy u pracownika, który uległ wypadkowi przy pracy lub u którego stwierdzono chorobę zawodową, lecz nie zaliczono go do żadnej z grup inwalidów (nie został uznany za niezdolnego do pracy w rozumieniu przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych) – dotyczy przypadków określonych w art. 231 Kodeksu pracy, zgodnie z którym pracodawca jest zobowiązany do przeniesienia takiego pracownika do odpowiedniej innej pracy [3].

O użyciu konkretnego wzoru orzeczenia każdorazowo decyduje lekarz przeprowadzający badanie profilaktyczne, w zależności od sytuacji i wniosków, jakie wynikną podczas tego badania. Wzór skierowania na badanie nie przewiduje bowiem informacji, na podstawie którego artykułu Kodeksu pracy to badanie ma się odbyć i w związku z tym jakiej sytuacji ma dotyczyć wydane na jego podstawie orzeczenie lekarskie.

Oprócz orzeczenia lekarskiego pracownik powinien otrzymać zalecenia dotyczące stosowania ochron osobistych i w uzasadnionych przypadkach zmiany stylu życia. Szczególnie ważny jest aspekt edukacyjny przeprowadzonego badania, ze zwróceniem pacjentowi uwagi na istniejące u niego zaburzenia stanu zdrowia lub czynniki ryzyka innych chorób oraz konieczność stosowania się do zaleceń lekarskich.

Lekarz podstawowej opieki zdrowotnej powinien otrzymać informację o problemach ujawnionych podczas badania profilaktycznego, ze wskazaniem na konieczność działań diagnostyczno-terapeutycznych czy też rehabilitacyjnych, jak również na temat ewentualnych oczekiwań przed następnym badaniem okresowym, np. pod postacią otrzymania informacji zwrotnej o leczeniu i stopniu kontroli choroby przewlekłej.

Osobie badanej oraz pracodawcy, który wydał skierowanie na badania lekarskie, od opisanych wyżej orzeczeń lekarskich przysługuje odwołanie wnoszone na piśmie. Czas na złożenie odwołania i jego uzasadnienia wynosi 7 dni od dnia otrzymania orzeczenia lekarskiego. Powyższe dokumenty składa się u lekarza, który wydał kwestionowane orzeczenie, a obowiązkiem lekarza jest przekazanie ich wraz z dokumentacją stanowiącą podstawę wydanego orzeczenia lekarskiego do właściwego podmiotu odwoławczego w terminie 7 dni od dnia otrzymania odwołania.

Podmiotami odwoławczymi są:

1) wojewódzkie ośrodki medycyny pracy właściwe ze względu na miejsce świadczenia pracy lub siedzibę jednostki organizacyjnej, w której jest zatrudniony pracownik,

2) instytuty badawcze w dziedzinie medycyny pracy lub Uniwersyteckie Centrum Medycyny Morskiej i Tropikalnej w Gdyni, jeżeli odwołanie dotyczy orzeczenia lekarskiego wydanego przez lekarza zatrudnionego w wojewódzkim ośrodku medycyny pracy,

3) Centrum Naukowe Medycyny Kolejowej, jeżeli odwołanie dotyczy orzeczenia lekarskiego wydanego przez Kolejowy Zakład Medycyny Pracy,

4) podmioty lecznicze utworzone i wyznaczone przez Ministra Obrony Narodowej.

Badania w trybie odwołania przeprowadza się w terminie 14 dni od dnia otrzymania odwołania przez właściwy podmiot, a wydane orzeczenie lekarskie jest ostateczne [3]. Warto podkreślić, że badania przeprowadzane w trybie odwoławczym finansowane są z budżetu samorządu województwa.

W niniejszym rozdziale należy wspomnieć o dodatkowych przepisach prawa obowiązujących w przypadku badań kobiet ciężarnych bądź karmiących dziecko piersią. Zgodnie z Kodeksem pracy pracownicy w ciąży nie wolno zatrudniać w godzinach nadliczbowych, w porze nocnej ani bez jej zgody delegować poza stałe miejsce pracy. Kobiety w ciąży i kobiety karmiące dziecko piersią nie mogą wykonywać prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia, mogących mieć niekorzystny wpływ na ich zdrowie, przebieg ciąży lub karmienie dziecka piersią [2]. Akt wykonawczy do Kodeksu pracy, którym jest rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 kwietnia 2017 r. w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią (Dz.U. z 2017 r. poz. 796), ściśle określa wykaz prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią [5].

W przypadku stwierdzenia podczas badań lekarskich u kobiety w ciąży bądź karmiącej dziecko piersią przeciwwskazań zdrowotnych do wykonywania dotychczasowej pracy lekarz ma obowiązek wydać odpowiednie zaświadczenie lekarskie, którego treść określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 3 marca 2006 r. w sprawie sposobu i trybu wydawania zaświadczenia lekarskiego stwierdzającego przeciwwskazania zdrowotne do wykonywania dotychczasowej pracy przez pracownicę w ciąży lub karmiącą dziecko piersią (Dz.U. Nr 42, poz. 292).

Powyższe zaświadczenie wydawane jest przez lekarza na wniosek pracownicy, pracodawcy albo z inicjatywy lekarza, niezwłocznie po powzięciu wiadomości o ciąży bądź karmieniu dziecka piersią, i zawiera:

1) imię i nazwisko pracownicy;

2) numer PESEL;

3) miejsce zamieszkania w rozumieniu przepisów prawa cywilnego;

4) stwierdzenie przeciwwskazań zdrowotnych do wykonywania dotychczasowej pracy przez pracownicę w ciąży lub karmiącą dziecko piersią uzasadniających:

a) przeniesienie pracownicy do innej pracy, a jeżeli jest to niemożliwe, zwolnienie ją na czas niezbędny z obowiązku świadczenia pracy albo

b) zmianę warunków pracy na dotychczas zajmowanym stanowisku pracy lub skrócenie czasu pracy lub przeniesienie pracownicy do innej pracy, a jeżeli to niemożliwe, zwolnienie jej na czas niezbędny z obowiązku świadczenia pracy [6].

Niestety przepisy prawa nie określają sposobu przekazywania omawianego zaświadczenia pracodawcy oraz trybu odwoławczego. Dlatego też w przypadku stwierdzenia podczas okresowych badań profilaktycznych u kobiety w ciąży bądź karmiącej dziecko piersią przeciwwskazań zdrowotnych do wykonywania dotychczasowej pracy praktycznym rozwiązaniem wydaje się wydanie orzeczenia o niezdolności do wykonywania pracy na określonym stanowisku (według wzoru określonego w załączniku nr 2 do rozporządzenia w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy) oraz omawianego wyżej zaświadczenia. Ten drugi dokument powinien być wydany pracownicy w dwóch egzemplarzach, z którego jeden powinna ona przekazać swojemu pracodawcy. Kwestia dalszej możliwości świadczenia pracy będzie uzależniona od pracodawcy, a dokładniej – od możliwości przeniesienia pracownicy na inne stanowisko lub przez zmianę warunków pracy. Należy zauważyć, że zgodnie z art. 229 Kodeksu pracy pracodawca nie może dopuścić do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego, stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku. W związku z powyższym pracodawca – jeśli ma taką możliwość – powinien wystawić kolejne skierowanie na badanie profilaktyczne, w którym nowo określone czynniki szkodliwe i uciążliwe dla zdrowia będą spełniały kryteria wymienione w „Wykazie prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią”, stanowiącym załącznik do rozporządzenia w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią. Dopiero kolejne przeprowadzone badanie będzie mogło zakończyć się wydaniem orzeczenia o braku przeciwwskazań zdrowotnych do pracy.

W przypadku badań profilaktycznych uczniów i studentów obowiązują zasady podobne do omówionych wyżej, ze zwróceniem uwagi na szczególne zapisy prawne i wiek osoby badanej.

W myśl Kodeksu pracy pracownikiem młodocianym jest osoba, która ukończyła 15, ale nie przekroczyła 18 lat. Zatrudniać można tylko tych młodocianych, którzy:

1) ukończyli co najmniej ośmioletnią szkołę podstawową,

2) przedstawią świadectwo lekarskie stwierdzające, że praca danego rodzaju nie zagraża ich zdrowiu.

Generalnie zatrudnianie osoby, która nie ukończyła 15 lat, jest zabronione. Wyłączeniem jest możliwość zatrudnienia osoby niemającej 15 lat i która ukończyła ośmioletnią szkołę podstawową tylko na zasadach określonych dla młodocianych w celu przygotowania zawodowego w formie nauki zawodu, natomiast w przypadku nieukończenia tej szkoły – w formie przyuczenia do wykonywania określonej pracy. Zawarcie umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego z tymi osobami jest dopuszczalne w przypadku wyrażenia na to zgody przez przedstawiciela ustawowego lub opiekuna prawnego oraz uzyskania pozytywnej opinii poradni psychologiczno-pedagogicznej [2].

Przeprowadzając badania profilaktyczne osób młodocianych, należy pamiętać, że mogą oni wykonywać jedynie prace lekkie, które nie mogą powodować zagrożenia dla ich życia, zdrowia i rozwoju psychofizycznego. Nie mogą być też zatrudniani w godzinach nadliczbowych ani w porze nocnej. Wykaz lekkich prac określa pracodawca po uzyskaniu akceptacji lekarza wykonującego zadania służby medycyny pracy i zatwierdzenia przez właściwego inspektora pracy. Wspomniany wykaz nie może zawierać prac wzbronionych młodocianym, określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 24 sierpnia 2004 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac (tekst jednolity Dz.U. z 2016 r. poz. 1509) [2, 7].

W przypadku zatrudnienia w celu przygotowania zawodowego młodociani w wieku powyżej 16 lat mogą być zatrudniani przy niektórych rodzajach prac wzbronionych, jeżeli jest to potrzebne do jego odbycia [2]. Powyższe warunki reguluje wspomniane już wyżej rozporządzenie w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac [7]. Młodociani, podobnie jak pracownicy pełnoletni, podlegają wstępnym badaniom lekarskim przed przyjęciem do pracy oraz badaniom okresowym i kontrolnym w czasie zatrudnienia.

Sposób badań lekarskich uczniów i studentów, którzy w trakcie praktycznej nauki zawodu lub studiów narażeni są na działanie czynników szkodliwych, uciążliwych lub niebezpiecznych dla zdrowia, reguluje rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 sierpnia 2019 r. w sprawie badań lekarskich kandydatów do szkół ponadpodstawowych lub wyższych i na kwalifikacyjne kursy zawodowe, uczniów i słuchaczy tych szkół, studentów, słuchaczy kwalifikacyjnych kursów zawodowych oraz doktorantów (Dz.U. z 2019 r. poz. 1651).

Skierowanie na powyższe badania wydaje placówka dydaktyczna. W przepisach prawa nie określono jego formalnego wzoru, opisano jednak, co powinno zawierać w swojej treści:

1) oznaczenie placówki dydaktycznej w postaci nadruku, naklejki lub pieczątki, zawierające jej nazwę (firmę), adres, NIP i REGON,

2) imię (imiona) i nazwisko, datę urodzenia i numer PESEL osoby badanej, a jeżeli nie posiada numeru PESEL – rodzaj, serię i numer dokumentu potwierdzającego tożsamość,

3) informację o zakresie kształcenia oraz o czynnikach szkodliwych, uciążliwych lub niebezpiecznych dla zdrowia, występujących w miejscu odbywania praktycznej nauki zawodu, studiów, kwalifikacyjnych kursów zawodowych albo kształcenia w szkole doktorskiej,

4) datę wystawienia skierowania,

5) pieczątkę, nadruk lub naklejkę zawierające imię i nazwisko osoby kierującej na badanie lekarskie oraz jej własnoręczny podpis.

W toku badania lekarz ma obowiązek uwzględnić:

1) ocenę potencjalnych lub istniejących zagrożeń dla zdrowia, występujących w miejscu odbywania praktycznej nauki zawodu, studiów, kwalifikacyjnych kursów zawodowych albo kształcenia w szkole doktorskiej,

2) zakres i częstotliwość przeprowadzania badań profilaktycznych pracowników określonych we „Wskazówkach metodycznych do przeprowadzania badań profilaktycznych pracowników”,

3) wykaz prac wzbronionych młodocianym określonych w rozporządzeniu w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac.

Na podstawie przeprowadzonego badania lekarskiego lekarz wydaje odpowiednie zaświadczenie lekarskie. Jest ono wydawane w dwóch egzemplarzach, z których jeden osoba badana przekazuje placówce dydaktycznej, a drugi jest dołączany do dokumentacji badania lekarskiego osoby badanej. W przypadku nieposiadania pełnej zdolności do czynności prawnych przez osobę badaną zaświadczenie wydaje się jej przedstawicielowi ustawowemu, który przekazuje je placówce dydaktycznej. Podobnie jak w przypadku skierowania nie określono formalnego wzoru zaświadczenia, a wskazano jedynie, co powinno zawierać.

Są to:

1) oznaczenie jednostki służby medycyny pracy przeprowadzającej badanie lekarskie w postaci nadruku, naklejki lub pieczątki, zawierające jej nazwę (firmę), adres, NIP, REGON,

2) data wydania zaświadczenia lekarskiego,

3) imię (imiona) i nazwisko, data urodzenia i numer PESEL osoby badanej, a w przypadku braku numeru PESEL – rodzaj, seria i numer dokumentu potwierdzającego tożsamość,

4) zakres praktycznej nauki zawodu albo kształcenia,

5) nazwa i adres placówki dydaktycznej, która wydała skierowanie na badania lekarskie,

6) orzeczenie o istnieniu lub braku przeciwwskazań zdrowotnych do wykonywania i odbywania praktycznej nauki zawodu, studiów, kwalifikacyjnych kursów zawodowych albo kształcenia w szkole doktorskiej,

7) pieczątka lub nadruk zawierające imię i nazwisko oraz numer prawa wykonywania zawodu lekarza oraz jego własnoręczny podpis,

8) data następnego badania lekarskiego wynikającą ze „Wskazówek metodycznych do przeprowadzania badań profilaktycznych pracowników”,

9) pouczenie o terminie i sposobie wniesienia odwołania od zaświadczenia lekarskiego.

W przypadku stwierdzenia w zaświadczeniu lekarskim istnienia przeciwwskazań zdrowotnych do odbywania praktycznej nauki zawodu, studiów, kwalifikacyjnych kursów zawodowych albo kształcenia w szkole doktorskiej lekarz ma obowiązek poinformować osobę badaną o przyczynach uzasadniających wydanie takiego zaświadczenia oraz wpisać uzasadnienie do dokumentacji badania lekarskiego osoby badanej [8].

Od zaświadczenia lekarskiego osobie badanej oraz placówce dydaktycznej przysługuje odwołanie wnoszone na piśmie, które wraz z uzasadnieniem wnosi się w terminie 14 dni od dnia otrzymania zaświadczenia lekarskiego, za pośrednictwem lekarza, który wydał zaświadczenie lekarskie, do wojewódzkiego ośrodka medycyny pracy, właściwego ze względu na siedzibę placówki dydaktycznej, a w przypadku gdy odwołanie dotyczy zaświadczenia lekarskiego wydanego w wojewódzkim ośrodku medycyny pracy – do instytutu badawczego w dziedzinie medycyny pracy.

Lekarz, za którego pośrednictwem jest wnoszone odwołanie, przekazuje je wraz z dokumentacją badania lekarskiego osoby badanej do podmiotu odwoławczego w terminie 7 dni od dnia otrzymania odwołania, natomiast badanie lekarskie w trybie odwoławczym przeprowadza się w terminie 14 dni od dnia otrzymania odwołania przez podmiot odwoławczy [8].

Badania profilaktyczne dokumentowane są zgodnie z zasadami określonymi w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 29 lipca 2010 r. w sprawie rodzajów dokumentacji medycznej służby medycyny pracy, sposobu jej prowadzenia i przechowywania oraz wzorów stosowanych dokumentów (Dz.U. Nr 149, poz. 1002). Załącznik do wyżej wymienionego rozporządzenia określa wzór karty badania profilaktycznego. W każdej karcie określa się numer badania, a samo nadawanie numerów jest zgodne z liczbą i kolejnością wizyt pacjenta w danej jednostce służby medycyny pracy.

Dodatkowo powyższy akt prawny opisuje zawartość zbiorczej dokumentacji medycznej służby medycyny pracy, którą stanowią:

a) rejestr orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy i w przepisach wydanych na jego podstawie (stwierdzających brak bądź istnienie przeciwwskazań zdrowotnych do pracy na określonym stanowisku),

b) rejestr orzeczeń lekarskich dotyczących możliwości wykonywania pracy lub pobierania nauki uwzględniającą stan zdrowia i zagrożenia występujące w miejscu pracy lub nauki,

c) księga przeprowadzonych kontroli (dotyczy tylko wojewódzkich ośrodków medycyny pracy),

d) księga podejrzeń oraz rozpoznań chorób zawodowych,

e) księga udzielonych konsultacji podstawowym jednostkom służby medycyny pracy (dotyczy tylko wojewódzkich ośrodków medycyny pracy),

f) księgi odwołań od treści orzeczeń wydanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy i w przepisach wydanych na jego podstawie (stwierdzających brak bądź istnienie przeciwwskazań zdrowotnych do pracy na określonym stanowisku) oraz orzeczeń lekarskich dotyczących możliwości wykonywania pracy lub pobierania nauki uwzględniającą stan zdrowia i zagrożenia występujące w miejscu pracy lub nauki,

g) księga wizytacji stanowisk pracy.

Dokumentacja medyczna jest własnością podmiotów obowiązanych do jej prowadzenia. Jeżeli zadania z zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracującym przejmuje inna jednostka służby medycyny pracy, indywidualną dokumentację medyczną osoby objętej opieką przekazuje się tej jednostce za pokwitowaniem w sposób zapewniający ochronę danych osobowych. Natomiast w przypadku zakończenia działalności przez podstawową jednostkę służby medycyny pracy dokumentacja medyczna tej jednostki jest przekazywana do właściwego terytorialnie wojewódzkiego ośrodka medycyny pracy.

Omawiany akt prawny wskazuje także na minimalny okres przechowywania dokumentacji medycznej pracownika. Wynosi on 20 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym dokonano ostatniego wpisu. W odniesieniu do pracowników zawodowo narażonych na czynniki rakotwórcze, mutagenne oraz biologiczne 3 lub 4 grupy zagrożenia, określone w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki (Dz.U. Nr 81, poz. 717 ze zm.), okres przechowywania dokumentacji wynosi 40 lat po ustaniu narażenia [9].

Na koniec należy wspomnieć, że profilaktyczna opieka zdrowotna nad pracownikami, finansowana przez pracodawcę i niezbędna z uwagi na warunki pracy, oprócz badań profilaktycznych obejmuje także:

1) w razie wystąpienia przypadku choroby zawodowej – wykonywanie u pracowników, zatrudnionych na stanowiskach pracy stwarzających podobne zagrożenie, badań celowanych lub testów ekspozycyjnych, ukierunkowanych na wczesną diagnostykę ewentualnych zmian chorobowych u tych pracowników;

2) w przypadku gdy pracownicy wykonują pracę w warunkach występowania przekroczeń najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia:

a) wprowadzenie monitorowania stanu zdrowia tych pracowników,

b) szkolenie pracowników w zakresie ochrony przed zagrożeniami i możliwościami ograniczenia ryzyka zawodowego, jakie wiąże się z pracą wykonywaną w tych warunkach;

3) w przypadku gdy pracownicy wykonują pracę w warunkach przekroczeń wartości maksymalnych dopuszczalnych ekspozycji na promieniowanie optyczne oraz w przypadku gdy w wyniku badań lekarskich stwierdzono u pracownika chorobę lub niekorzystne dla zdrowia skutki, które w opinii lekarza są wynikiem narażenia na promieniowanie optyczne w pracy:

a) zawiadamianie pracowników przez lekarza sprawującego opiekę zdrowotną o wynikach badań lekarskich oraz informowanie, jakim badaniom lekarskim powinni się oni poddać po ustaniu narażenia na promieniowanie optyczne,

b) dokonywanie przez lekarza sprawującego opiekę zdrowotną okresowych analiz wyników kontroli zdrowia pracowników oraz informowanie pracodawcy o wynikach tych analiz z uwzględnieniem tajemnicy lekarskiej,

4) uczestniczenie lekarza sprawującego opiekę zdrowotną nad pracownikami w komisji bezpieczeństwa i higieny pracy, o której mowa w Kodeksie pracy [3].

Piśmiennictwo

1. Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy (tekst jednolity Dz.U. z 2019 r. poz. 1175 ze zm.).

2. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jednolity Dz.U. z 2019 r. poz. 1040 ze zm.).

3. Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (tekst jednolity Dz.U. z 2016 r. poz. 2067).

4. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 21 czerwca 2010 r. w sprawie sprawowania przez służbę medycyny pracy profilaktycznej opieki zdrowotnej nad osobami objętymi opieką na ich wniosek (Dz.U. Nr 113, poz. 758).

5. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 kwietnia 2017 r. w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią (Dz.U. z 2017 r. poz. 796).

6. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 3 marca 2006 r. w sprawie sposobu i trybu wydawania zaświadczenia lekarskiego stwierdzającego przeciwwskazania zdrowotne do wykonywania dotychczasowej pracy przez pracownicę w ciąży lub karmiącą dziecko piersią (Dz.U. Nr 42, poz. 292).

7. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 sierpnia 2004 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac (tekst jednolity Dz.U. z 2016 r. poz. 1509).

8. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 sierpnia 2019 r. w sprawie badań lekarskich kandydatów do szkół ponadpodstawowych lub wyższych i na kwalifikacyjne kursy zawodowe, uczniów i słuchaczy tych szkół, studentów, słuchaczy kwalifikacyjnych kursów zawodowych oraz doktorantów (Dz.U. z 2019 r. poz. 1651).

9. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 29 lipca 2010 r. w sprawie rodzajów dokumentacji medycznej służby medycyny pracy, sposobu jej prowadzenia i przechowywania oraz wzorów stosowanych dokumentów (Dz.U. Nr 149, poz. 1002).