© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2019

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Wydawca: Sylwia Chrabałowska

Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak

Redaktor merytoryczny: Beata Bakoń

Producent: Monika Dąbrowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2019 r., (wyd. I)

Warszawa 2019

ISBN 978-83-200-5761-4

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02–460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

PRZEDMOWA

Choroby układu krążenia to współcześnie jedne z najpowszechniej występujących chorób, które obok schorzeń onkologicznych są główną przyczyną zgonów. Wobec olbrzymiej skali zjawiska postępowanie medyczne dotyczące zarówno diagnostyki, leczenia, jak i profilaktyki chorób układu krążenia jest już szczegółowo opracowane. Można więc zadać pytanie: czy w terapii tych schorzeń jest miejsce na stosowanie roślin leczniczych? Oczywiście, że tak. W wielu przypadkach, takich jak choćby zaburzenia krążenia obwodowego, to właśnie zioła, preparaty oraz substancje z nich pozyskiwane stanowią podstawę leczenia. Są jednostki chorobowe, w których umiejętne zastosowanie preparatów roślinnych stanowi cenne uzupełnienie farmakoterapii. Należy jednak zdawać sobie sprawę, że w wielu zaburzeniach funkcjonowania układu krążenia, mimo oczywistych korzyści z ich stosowania, zioła nie dorównują skutecznością lekom syntetycznym.

Trzeba jednocześnie stanowczo podkreślić, że takie choroby, jak nadciśnienie tętnicze czy nadciśnienie płucne, bezwzględnie wymagają udziału lekarza, gdyż nieleczone lub niewłaściwie leczone, np. na własną rękę, prowadzą do stopniowego i nieodwracalnego uszkodzenia wielu narządów oraz zaburzeń funkcjonowania całego organizmu.

Badania naukowe niezbicie potwierdzają znaczenie profilaktyki w powstrzymywaniu rozwoju chorób układu krążenia. Mając to na uwadze, dużą część książki przeznaczyliśmy na promowanie najnowszej wiedzy na temat stosowania roślin w zapobieganiu chorobom serca i naczyń krwionośnych. W patogenezie tych chorób szczególną rolę przypisuje się stresowi oksydacyjnemu, dlatego bardzo zachęcamy do zapoznania się z podrozdziałem dotyczącym antyoksydantów. W niniejszej publikacji zostały opisane rośliny bogate w przeciwutleniacze, ale należy zaznaczyć, że wszystkie rośliny zawierają związki o właściwościach antyoksydacyjnych. To jest niepodważalna i niezmiernie ważna cecha ziół, której nie mają leki syntetyczne.

Czytelników zainteresuje też na pewno rozdział traktujący o możliwościach wykorzystania fitoterapii w chorobach układu limfatycznego, co do tej pory w innych pozycjach wydawniczych nie było szerzej uwzględniane.

Apteki i sklepy zielarsko-medyczne oferują bogaty asortyment preparatów ziołowych, my jednak ograniczyliśmy się do opisu głównie tych, o których zebraliśmy pozytywne opinie od stosujących je osób. Jeżeli przy opisie gotowego produktu przeznaczonego do podania doustnego nie zaznaczono dokładnie, że jest to lek roślinny, to taki preparat ma status suplementu diety.

Tak jak w innych publikacjach z serii „Zioła w medycynie”, przypominamy, że należy zachować szczególną ostrożność w przypadku podawania preparatów ziołowych dzieciom oraz kobietom ciężarnym i karmiącym, a najlepiej wcześniej uzgodnić stosowanie takich produktów z lekarzem. Ważne jest, by nie przekraczać podanego w książce dawkowania. W surowce i preparaty ziołowe należy zaopatrywać się w aptekach i sklepach zielarskich, a w przypadku zakupu gotowego preparatu roślinnego – zawsze zapoznać się z ulotką dołączoną przez producenta.

Na opakowaniach czy w ulotkach produktów zielarskich wymieniane są jako składniki preparatów: kwiat lub kwiatostan głogu, kwiat lub kwiatostan lipy, kwiat lub koszyczek rumianku itd. Obecnie, zgodnie z Farmakopeą Polską, podając tego typu surowce zielarskie, powinno się używać sformułowania „kwiat”, a nie „kwiatostan” czy „koszyczek”, dlatego w zamieszczonych w niniejszej pozycji recepturach zielarskich stosujemy się do tych zaleceń.

Jesteśmy przekonani, że umiejętne zastosowanie ziół i preparatów zielarskich pozwoli na wzbogacenie metod zapobiegania chorobom układu krążenia i leczenia chorych.

Dr hab. n. farm. Ilona Kaczmarczyk-Sedlak, prof. nadzw. SUM

Mgr Arkadiusz Ciołkowski, fitoterapeuta

ROZDZIAŁ 1

CHOROBY UKŁADU SERCOWO-NACZYNIOWEGO

Układ krążenia dzieli się na:

• układ sercowo-naczyniowy (krwionośny), w którym krew krąży w organizmie drogą naczyń krwionośnych; odbywa się to dzięki pracy serca, stanowiącego pompę wymuszającą ciągły obieg krwi; budowę i pracę serca opisano na str. 10 i 11, ogólne informacje dotyczące naczyń krwionośnych podano w podrozdziale 1.2, a dotyczące naczyń mózgowych – w podrozdziale 1.2.4;

• układ limfatyczny, który współpracuje z układem krwionośnym, transportując limfę (chłonkę) (zob. rozdz. 3).

Układ sercowo-naczyniowy (krwionośny) zbudowany jest z serca i sieci naczyń krwionośnych. Naczynia krwionośne dzieli się na tętnice, żyły oraz włosowate naczynia krwionośne (omówione w podrozdz. 1.2).

Serce składa się z czterech jam, tzn. dwóch przedsionków (prawego i lewego) i dwóch komór (prawej i lewej). Z prawego przedsionka krew przechodzi do prawej komory, która następnie tłoczy krew do płuc za pomocą tętnic zwanych pniem płucnym. W skład pnia płucnego wchodzą dwie tętnice płucne (prawa i lewa), które dalej rozgałęziają się na mniejsze tętnice doprowadzające krew do pęcherzyków płucnych odpowiednio – prawego i lewego płuca. W pęcherzykach płucnych dochodzi we krwi do wymiany gazowej, czyli oddania dwutlenku węgla i pobrania w zamian tlenu. Z płuc krew bogata w tlen za pomocą drobnych żyłek, następnie większych żył i dalej czterech żył płucnych wpływa do lewego przedsionka.

Z lewego przedsionka krew przechodzi do lewej komory serca, z której jest wyrzucana do aorty i dalej przez tętnice rozprowadzana po całym organizmie, do narządów i tkanek obwodowych. W tkankach znajduje się sieć najdrobniejszych naczyń krwionośnych zwanych włosowatymi lub kapilarnymi, dzięki którym krew bogata w tlen i substancje odżywcze dociera do każdej komórki, aby tam zapewnić jej podstawowe funkcje. W wyniku przemian metabolicznych w komórkach powstają: dwutlenek węgla i inne produkty przemiany materii, które muszą być usunięte z organizmu. Służą do tego naczynia włosowate, które zabierają krew z tkanek, a następnie przechodzą w drobne żyłki, które uchodzą do żył większego kalibru. Krew powracająca tymi żyłami wchodzi do prawego przedsionka serca i dalej do prawej komory. Tak więc obieg krwi w układzie krążenia człowieka jest zamknięty.

Odcinek krążenia rozpoczynający się przy wyjściu pnia płucnego z prawej komory serca, prowadzący przez naczynia włosowate płuc i żyły płucne, a kończący się w lewym przedsionku nazywa się krążeniem płucnym (małym). Tak zwane krążenie ogólne (duże) to część układu krążenia obejmująca: aortę wychodzącą z lewej komory serca, dalej tętnice, coraz mniejsze tętniczki, naczynia włosowate znajdujące się w narządach, a potem żyłki i żyły prowadzące krew do prawego przedsionka serca.

Podstawową funkcją układu krwionośnego jest transport zawartych we krwi gazów – tlenu i dwutlenku węgla, substancji odżywczych, zbędnych produktów przemiany materii, a także hormonów. We krwi transportowane są również elementy układu limfatycznego (odpornościowego) (zob. rozdz. 3) i czynniki krzepnięcia krwi (zob. rozdz. 2). Ponadto układ krwionośny uczestniczy w utrzymaniu stałej temperatury ciała i stałego pH krwi (7,35–7,45).

1.1. CHOROBY SERCA

Serce znajduje się w klatce piersiowej (w śródpiersiu, za mostkiem) i umożliwia przemieszczanie się krwi w naczyniach krwionośnych. Zbudowane jest z komórek mięśniowych (mięsień sercowy), które umożliwiają skurcz i rozkurcz serca.

Warto tu wyjaśnić, że w przeciwieństwie do mięśni szkieletowych serce nie potrzebuje impulsu elektrycznego z ośrodkowego układu nerwowego, posiada bowiem własny „generator impulsów”. Jest nim tzw. układ bodźco-przewodzący serca, będący skupiskiem wyspecjalizowanych komórek wytwarzających oraz przesyłających (wyłącznie w obrębie mięśnia sercowego) impuls elektryczny, który daje sygnał do skurczu. Proces ten odbywa się w ułamku sekundy i u zdrowego człowieka powtarza się rytmicznie.

Pierwszym i nadrzędnym ośrodkiem układu bodźco-przewodzącego serca jest węzeł zatokowy, narzucający swój rytm całemu sercu. U osoby zdrowej serce pracuje – według rytmu wyznaczanego przez węzeł zatokowy – z częstotliwością około 70 uderzeń na minutę (ustalono fizjologiczny przedział pracy serca na 60–100 uderzeń).

W przypadku zaburzeń funkcjonowania układu bodźco-przewodzącego dochodzi do arytmii serca, w której zmianie może ulegać zarówno liczba, jak i jakość przesyłanych sygnałów, co skutkuje nieregularną pracą serca (zob. podrozdz. 1.1.1).

Do serca, tak jak do każdego narządu, musi docierać krew doprowadzająca tlen i substancje odżywcze. Odpowiedzialne za to są dwie tętnice, zwane wieńcowymi, ponieważ niczym wieniec oplatają serce. U osoby zdrowej funkcjonuje wiele mechanizmów (w tym reakcja rozszerzania światła tętnic), które regulują przepływ krwi w naczyniach wieńcowych. Niedrożność tętnic wieńcowych jest przyczyną choroby niedokrwiennej serca (zob. podrozdz. 1.1.2).

Serce umiejscowione jest w osierdziu. To dwuścienny worek obejmujący serce od zewnątrz. Osierdzie jest zbudowane z dwóch blaszek: blaszki trzewnej, przylegającej bezpośrednio do serca, i blaszki ściennej. Pomiędzy blaszkami znajduje się wąska szczelina, tzw. jama osierdzia, którą (w warunkach prawidłowych) wypełnia płyn surowiczy, zapewniający „poślizg” ocierającym się o siebie w trakcie pracy serca blaszkom.

To właśnie osierdzie zapewnia sercu, do pewnego stopnia, ochronę podczas urazów oraz uniemożliwia nadmierne rozciągnięcie się jam serca w czasie pracy. Natomiast mianem wsierdzia określa się błonę wyścielającą wewnętrzne powierzchnie mięśnia sercowego, zarówno przedsionków, jak i komór.

W sercu znajdują się cztery zastawki zapobiegające cofaniu się krwi podczas pracy serca: zastawka dwudzielna, zwana inaczej zastawką mitralną (między lewym przedsionkiem i lewą komorą serca), zastawka trójdzielna (między prawym przedsionkiem i prawą komorą serca), zastawka aortalna (między aortą i lewą komorą serca) i zastawka pnia płucnego (między pniem płucnym i prawą komorą serca).

1.1.1. ARYTMIA SERCA

ARYTMIA SERCA to zaburzenie rytmu pracy serca, polegające na:

• zwolnieniu czynności serca poniżej 60 uderzeń na minutę (BRADYARYTMIA);

• przyspieszeniu czynności serca powyżej 100 uderzeń na minutę (TACHYARYTMIA);

• nieregularnej pracy serca.

Arytmia, w zależności od typu, może być związana z nadciśnieniem tętniczym (zob. podrozdz. 1.3.2), chorobą niedokrwienną serca (zob. podrozdz. 1.1.2), wadami zastawek lub innymi wadami wrodzonymi serca oraz przedawkowaniem leków (często, choć paradoksalnie, o działaniu przeciwarytmicznym). Przyczyną jej wystąpienia mogą być również zaburzenia metaboliczne (np. nadczynność tarczycy), choroby nerek, a nawet zaburzenia elektrolitowe. Wraz z wiekiem rośnie ryzyko wystąpienia arytmii, a do czynników ryzyka zalicza się poza już wymienionymi: skłonności genetyczne oraz nieodpowiedni tryb życia (otyłość, palenie papierosów, nadmierne spożywanie alkoholu oraz napojów energetycznych, dieta wysokocholesterolowa, zażywanie narkotyków, długotrwały stres, przepracowanie).

Pacjenci cierpiący na arytmię uskarżają się na wyraźnie odczuwalne nierówne bicie serca, duszność, uczucie niepokoju oraz szybkie męczenie się. W niektórych przypadkach może wystąpić utrata przytomności. Zdarza się jednak, że chory nie odczuwa żadnych dolegliwości, a sama choroba wykrywana jest przypadkowo podczas badania EKG.

Arytmia wymaga konsultacji lekarskiej. Niektóre typy arytmii nie podlegają terapii, gdyż organizm posiada mechanizmy chroniące go przed rozwojem arytmii, ale inne bezwzględnie wymagają leczenia (np. dodatkowe pojedyncze skurcze nie są niebezpieczne, ale występujące gromadnie – tzw. częstoskurcz – są groźne dla zdrowia, a nawet życia).

Szczególnym typem arytmii jest MIGOTANIE PRZEDSIONKÓW i/lub MIGOTANIE KOMÓR spowodowane nadmiernym wytworzeniem (w tym samym momencie) impulsów elektrycznych w sercu. O ile jednak migotanie przedsionków można leczyć farmakologicznie, o tyle migotanie komór prowadzi do zatrzymania pracy serca, dlatego o takiej sytuacji należy bezzwłocznie poinformować służby medyczne – konieczne może się okazać użycie defibrylatora w celu przywrócenia miarowej pracy serca.

W celu rozpoznania arytmii wykonuje się badanie EKG – zwykłe lub metodą Holtera. Służy to uwidocznieniu nieprawidłowości w pracy serca, a w przypadku omdleń przeprowadza się tzw. test pochyleniowy. Po zdiagnozowaniu arytmii oraz jej przyczyny prowadzone jest leczenie przyczynowe. W niektórych przypadkach, gdy leki przeciwarytmiczne (m.in. amiodaron, werapamil, digoksyna, leki beta-adrenolityczne) nie spełniają swojego zadania, konieczny jest zabieg implantacji tzw. stymulatora serca, kontrolującego jego pracę.

Cennymi surowcami zielarskimi stosowanymi w łagodnych typach arytmii są bogate w antocyjany i flawonoidy kwiat oraz owoc głogu pozyskiwane z głogu jedno- i dwuszyjkowego. W aptekach i sklepach zielarskich surowce te dostępne są zarówno w postaci ziół sypanych, jak i pakowanych w jednorazowe saszetki. Przygotowuje się je i dawkuje następująco:

• kwiat głogu (zioło sypane) – 1 łyżkę stołową ziół zalać 1 szklanką wrzącej wody i odstawić pod przykryciem na ½ godziny, następnie przecedzić; pić 2–3 razy dziennie po 1 szklance ciepłego naparu; można stosować przez dłuższy okres, np. 2–3 miesiące;

• owoc głogu (zioło sypane) – 1 łyżkę stołową rozdrobnionych owoców zalać 1 szklanką zimnej wody, powoli doprowadzić do wrzenia i gotować na małym ogniu przez 3 minuty; odstawić pod przykryciem na ½ godziny; po przecedzeniu pić 1–2 razy dziennie po 1 szklance ciepłego odwaru między posiłkami.

Zarówno kwiat, jak i owoc głogu pakowane w jednorazowe torebki (tzw. fix) przygotowuje się w podobny sposób: 1–2 saszetki wybranego surowca (można łączyć) zalać 1 szklanką wrzącej wody i odstawić pod przykryciem na 15 minut. Pić 2–3 razy dziennie po 1 szklance ciepłego naparu między posiłkami.

Autorzy zalecają łączenie obu surowców i przygotowanie z nich mieszanki ziołowej:

Składniki:

Sposób przygotowania:

• kwiat głogu

50 g

Zioła dokładnie wymieszać. 1 czubatą łyżkę stołową mieszanki zalać 1 szklanką zimnej wody, powoli doprowadzić do wrzenia i przelać na 30–40 minut do termosu. Po przecedzeniu pić 2–3 razy dziennie po 1 szklance ciepłego naparu między posiłkami. Do każdej porcji płynu dodać 1 czubatą łyżeczkę miodu gryczanego lub rzepakowego.

• owoc głogu

50 g

W leczeniu pomocniczym arytmii serca znajdują zastosowanie również inne mieszanki ziołowe:

1)

Składniki:

Sposób przygotowania:

• kwiat głogu

50 g

Zioła starannie wymieszać. 1 łyżkę stołową mieszanki zalać w termosie 1 szklanką wrzącej wody i odstawić na ½ godziny. Po przecedzeniu pić po 1 szklance ciepłego naparu 3 razy dziennie między posiłkami.

• owoc głogu

50 g

• liść melisy

50 g

• kwiat lipy

50 g

• korzeń kozłka lekarskiego

50 g

2)

Składniki:

Sposób przygotowania:

• kwiat głogu

50 g

2 płaskie łyżki stołowe dokładnie wymieszanych ziół zalać 1 szklanką wrzącej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować pod przykryciem na małym ogniu przez 2 minuty. Odstawić na 5 minut i przecedzić, odciskając zioła. Pić po 1 szklance ciepłego naparu 3 razy dziennie 10 minut przed posiłkiem.

• liść rozmarynu

50 g

• liść melisy

50 g

• szyszka chmielu

50 g

• ziele fiołka trójbarwnego

50 g

• kwiat lipy

50 g

Arytmii bardzo często towarzyszą stany nerwicowe (pobudzenie, bezsenność) i lękowe (strach o własne życie). W takim przypadku warto sięgnąć po mieszankę uspokajającą:

Składniki:

Sposób przygotowania:

• kwiat głogu

50 g

Zioła starannie wymieszać. 1 czubatą łyżkę stołową mieszanki zalać w termosie 1 szklanką wrzącej wody i odstawić na ½ godziny. Po przecedzeniu (zioła mocno odcisnąć) pić ½ szklanki ciepłego naparu 3–5 razy dziennie między posiłkami.

• kwiat lawendy

50 g

• kwiat rumianku

50 g

• liść melisy

50 g

• owoc głogu

50 g

• owoc róży dzikiej

50 g

W okresie odczuwania niemiarowości pracy serca, np. w przypadku „kołatania serca” u osób z nadczynnością tarczycy, można pomocniczo zastosować ziele serdecznika. Sposób użycia: 1 łyżkę stołową ziela zalać 1 szklanką wrzącej wody i pozostawić pod przykryciem na 20 minut. Pić 2–3 razy dziennie świeżo przygotowany napar.

Z rozmów przeprowadzonych przez autorów wynika również, że korzystne efekty w łagodzeniu objawów arytmii przynosi regularne stosowanie nalewki kozłkowej (np. Krople walerianowe, Herbapol Kraków), która ma status leku dostępnego bez recepty. Tradycyjnie stosuje się następujące dawkowanie: u młodzieży od lat 12, dorosłych i osób w wieku podeszłym – 1 łyżeczka produktu (około 5 ml) do 3 razy dziennie w stanach łagodnego napięcia nerwowego. W celu ułatwienia zasypiania stosować pojedynczą dawkę (5 ml) na ½–1 godzinę przed snem, a w razie konieczności 2 dawki wieczorem i przed snem. Nie przekraczać dawki dobowej 20 ml płynu (4 łyżeczki po 5 ml).

Podobne działanie można uzyskać po zastosowaniu ziołomiodu melisowego. Ssać 3 razy dziennie po 1 łyżeczce ziołomiodu.

Osoby cierpiące na arytmię i zmagające się z ciągłym stresem lub zbyt emocjonalnie reagujące na różne sytuacje życiowe powinny również zapoznać się z podrozdziałem 1.4.4.

Zaburzenia rytmu serca mogą być wynikiem nieprawidłowego stężenia potasu, wapnia, magnezu i sodu we krwi. Osoby z arytmią serca powinny kontrolować stężenie tych pierwiastków, gdyż od tego zależy nie tylko stan ich zdrowia, lecz także skuteczność leczenia. W aptekach i sklepach zielarskich dostępne są preparaty zawierające potas, wapń czy magnez w przeróżnych kombinacjach. Jednak w przypadku arytmii autorzy zalecają, aby decyzję o dodatkowej suplementacji tymi pierwiastkami bezwzględnie konsultować z lekarzem.

Współczesna fitoterapia wycofała z leczenia arytmii ziele żarnowca. Żarnowiec miotlasty to roślina trująca, obecnie uważana za ozdobną. W zielu żarnowca znajduje się silnie działający alkaloid – sparteina, która zmniejsza wrażliwość i przewodnictwo nerwowe w mięśniu sercowym, przynosząc efekt przeciwarytmiczny w nadmiernej pracy serca. Jednak trudności z odpowiednim dawkowaniem (mała różnica między dawką leczniczą a dawką toksyczną) oraz silne działania niepożądane (zapaść ortostatyczna, porażenie perystaltyki jelit, zaburzenia widzenia, niewydolność nerek) były przyczyną zaniechania stosowania żarnowca. Należy również pamiętać, że u kobiet w ciąży żarnowiec może powodować poronienia. Autorzy przestrzegają, aby nie stosować żadnych samodzielnie przygotowywanych preparatów z ziela żarnowca. Należy nadmienić, że obecnie wyciąg z ziela żarnowca jest stosowany tylko zewnętrznie, np. w czopkach na żylaki odbytu, gdyż sparteina i flawonoidy w nim zawarte wykazują działanie przeciwzapalne oraz uszczelniające naczynia włosowate.

W zeszłym stuleciu w terapii zaburzeń pracy serca były stosowane (wyłącznie z przepisu lekarza) związki pochodzenia roślinnego, takie jak: rezerpina, chinidyna czy efedryna. Jednak ze względu na silne działania niepożądane współczesna medycyna nie wykorzystuje tych substancji jako leków przeciwarytmicznych.

1.1.2. CHOROBA NIEDOKRWIENNA SERCA (CHOROBA WIEŃCOWA)

CHOROBA NIEDOKRWIENNA SERCA nie jest – jak powszechnie sądzi wielu pacjentów, z którymi rozmawiali autorzy – odrębną jednostką chorobową, tylko zbiorem objawów niedokrwienia mięśnia sercowego. Najprościej ujmując, oznacza to, że niezależnie od przyczyny objawy choroby niedokrwiennej serca spowodowane są docieraniem do mięśnia sercowego zbyt małej ilości krwi. Ze względu na objawy (ból w klatce piersiowej i duszność) była nazywana dusznicą bolesną.

Ponieważ na ogół przyczyną choroby niedokrwiennej serca są zmiany w naczyniach wieńcowych, bywa też ona nazywana chorobą wieńcową lub niewydolnością wieńcową. Najczęstszym czynnikiem rozwoju choroby wieńcowej (98% przypadków) jest miażdżyca tętnic wieńcowych, powodująca ich zwężenie. W przypadku gdy dochodzi do 50-procentowego zmniejszenia średnicy tętnic wieńcowych, chory może odczuwać po wysiłku tzw. ból dławicowy (zob. str. 16). Gdy zwężenie średnicy tętnic przekracza 80% wartości początkowej (tzw. zwężenie krytyczne), do serca nie dopływa odpowiednia ilość krwi nawet w momencie spoczynku.

Chorobę wieńcową dzieli się na:

• chorobę wieńcową przewlekłą, w tym dławicę piersiową stabilną (zob. str. 16);

• ostre zespoły wieńcowe, w tym zawał serca (zob. str. 21).

Leczenie choroby niedokrwiennej serca omówiono w podrozdziale poniżej.

DŁAWICA PIERSIOWA

DŁAWICA PIERSIOWA objawia się bólem dławicowym i może być pierwszym objawem choroby wieńcowej (częściej u kobiet niż u mężczyzn). Jeżeli pojawia się u mężczyzn, to zazwyczaj po 40. roku życia, a u kobiet – po 50. roku życia.

Ból dławicowy określany jest często przez pacjentów jako uczucie ucisku lub ciężaru za mostkiem, choć mogą wystąpić również takie objawy, jak nudności czy uczucie braku powietrza w płucach. Ból pojawia się po wysiłku, ale może być także wywołany emocjami (zwłaszcza u kobiet). Niektórzy pacjenci odczuwają go po posiłkach czy przy zmianie ciśnienia spowodowanej niekorzystnymi warunkami pogodowymi. Na ogół dolegliwości ustępują po kilku minutach odpoczynku, czasem jednak konieczne jest przyjęcie przez pacjenta nitrogliceryny (triazotanu glicerolu) w postaci tabletek, aerozolu do stosowania podjęzykowego, maści wcieranej w okolicy serca czy plastrów przylepianych na skórę (tzw. system transdermalny).

UWAGA!

Ból dławicowy nie może być lekceważony. Jeśli nie ustępuje po kilku, a tym bardziej kilkunastu minutach odpoczynku ani po podaniu nitrogliceryny, należy niezwłocznie wezwać pogotowie, gdyż może to oznaczać zawał mięśnia sercowego (zob. str. 21).

Niekiedy choroba niedokrwienna serca przebiega bezobjawowo (np. w cukrzycy), co jest wbrew pozorom sytuacją niekorzystną dla chorego, uniemożliwia bowiem wprowadzenie zarówno leczenia, jak i profilaktyki zdrowotnej.

Oprócz zmian miażdżycowych przyczynami zaburzeń krążenia wieńcowego i choroby niedokrwiennej serca mogą być:

• zatory tętnicy wieńcowej;

• zapalenie tętnic wieńcowych;

• nieprawidłowości budowy anatomicznej tętnic wieńcowych;

• urazy, np. pobicia;

• niedokrwistość (zob. podrozdz. 2.2).

Rozpoznanie choroby niedokrwiennej serca obejmuje m.in.:

• rozmowę z pacjentem na temat opisanych powyżej objawów bólowych;

• badania laboratoryjne pozwalające stwierdzić hipercholesterolemię, zaburzenia gospodarki węglowodanowej czy niedokrwistość;

• EKG pozwalające rozpoznać cechy niedokrwienia mięśnia sercowego.

W leczeniu choroby niedokrwiennej serca stosuje się:

• leki z grupy azotanów (głównie nitroglicerynę) powodujące rozkurcz naczyń wieńcowych i ustąpienie bólu dławicowego w ciągu kilku minut;

• leki hamujące proces krzepnięcia krwi (np. kwas acetylosalicylowy);

• leki obniżające stężenie cholesterolu we krwi (statyny);

• leki obniżające ciśnienie tętnicze krwi i hamujące nieprawidłowe przemiany w obrębie ściany naczyniowej (inhibitory konwertazy angiotensyny);

• leki poprawiające tolerancję chorego na wysiłek, regulujące kurczliwość mięśnia sercowego oraz zmniejszające jego zapotrzebowanie na tlen (blokery kanału wapniowego, leki beta-adrenolityczne).

W niektórych przypadkach konieczna jest interwencja chirurgiczna:

• angioplastyka naczyń wieńcowych – zabieg polegający na wprowadzeniu do zwężonego naczynia cewnika z balonikiem, co pozwala poszerzyć zwężoną tętnicę; podczas zabiegu czasami zakłada się także specjalne rusztowanie (stent), podtrzymujące ściany naczynia i zwiększające jego średnicę;

• pomostowanie aortalno-wieńcowe (powszechnie znane jako by-passy) – zabieg przeszczepienia fragmentu innego naczynia pobranego od pacjenta w taki sposób, aby umożliwiał on dopływ krwi do serca z ominięciem zwężonych naczyń wieńcowych.

Ponieważ najczęstszą przyczyną choroby niedokrwiennej serca jest miażdżyca tętnic wieńcowych, chorzy zmagający się z objawami tej choroby powinni zapoznać się z zaleceniami zawartymi w podrozdziale 1.2.1.

Leczenie choroby niedokrwiennej serca obejmuje również eliminację innych czynników sprzyjających chorobie, do których zalicza się:

• otyłość (zob. podrozdz. 1.4.1);

• nadciśnienie tętnicze (szczegółowe opisanie terapii ziołowych – zob. podrozdz. 1.3.2);

• palenie tytoniu – nałóg palenia tytoniu nie tylko zwiększa ryzyko wystąpienia innych czynników ryzyka choroby niedokrwiennej serca (nadciśnienie tętnicze, zapalenie naczyń krwionośnych czy cukrzyca), osoby palące częściej doświadczają napadów bólu dławicowego; co więcej, z rozmów przeprowadzonych przez autorów wynika, że u osób, które zrezygnowały z palenia tytoniu, ataki bólowe odsunęły się w czasie, a wydolność organizmu uległa znacznemu polepszeniu; naturalne metody pozwalające pozbyć się nałogu nikotynowego opisano w podrozdziale 1.4.5;

• stres – wykazano, że silne emocje mogą nasilać bądź wywoływać napady bólu dławicowego; zioła mają duże znaczenie w leczeniu stanów nadmiernego pobudzenia nerwowego przy jednocześnie występujących schorzeniach układu sercowo-naczyniowego (zob. podrozdz. 1.4.4);

• cukrzycę i nieprawidłową tolerancję glukozy (zob. niżej).

Na rynku dostępne są liczne gotowe produkty ziołowe pomocne w regulacji stężenia glukozy we krwi, m.in.:

• Gluko-gryk (Mir-Lek), herbata w saszetkach zawierająca m.in. owoc porzeczki czarnej, owoc aronii, liść morwy białej oraz łuskę gryki – do filiżanki włożyć 1 saszetkę herbaty i zalać świeżo przegotowaną wodą, utrzymywać pod przykryciem 5–10 minut; zalecana dzienna porcja: 3 saszetki;

• Morwa biała complex (Domowa Apteczka), w postaci tabletek zawierających liść morwy białej, korę cynamonowca oraz chrom – sposób użycia: 3 razy dziennie 1 tabletka podczas posiłku, popijając wodą.

W przypadku choroby niedokrwiennej serca warto sięgnąć po mieszanki ziołowe, których podstawowymi składnikami są kwiat i owoc głogu jedno- i dwuszyjkowego. W tym miejscu należy podkreślić znaczenie zawartych w głogu substancji czynnych (oligomerycznych proantocyjanidynów) – nie tylko usprawniają one przepływ krwi przez naczynia wieńcowe (m.in. dzięki zdolności ich rozszerzania), lecz także zwiększają tolerancję mięśnia sercowego na niedobór tlenu. Można stosować następujące mieszanki ziołowe o takim działaniu:

1)

Składniki:

Sposób przygotowania:

• kwiat głogu

100 g

Zioła dokładnie wymieszać, następnie 3 czubate łyżki stołowe mieszanki zalać 1 litrem letniej wody, doprowadzić do wrzenia i przelać na godzinę do termosu. Po przecedzeniu pić 3–4 razy dziennie po 1 szklance ciepłego naparu. Do każdej porcji płynu dodać 1 czubatą łyżeczkę miodu gryczanego.

• owoc głogu

50 g

2)

Składniki:

Sposób przygotowania:

• liść melisy

100 g

1 łyżkę stołową starannie wymieszanych ziół zalać 1 szklanką letniej wody, doprowadzić do wrzenia, gotować na małym ogniu przez ½ minuty i odstawić pod przykryciem na kwadrans. Po przecedzeniu pić w zależności od potrzeb 3–4 razy dziennie ½ szklanki ciepłego odwaru przed posiłkami.

• kwiat głogu

50 g

• owoc głogu

50 g

• kwiat rumianku

50 g

• kwiat lawendy

50 g

3)

Składniki:

Sposób przygotowania:

• kwiat rumianku

100 g

1 czubatą łyżeczkę dokładnie wymieszanych ziół zalać w termosie 1 szklanką wrzącej wody i odstawić na 20 minut. Pić bardzo ciepły, ale nie gorący napar 2 razy dziennie. Do każdej porcji płynu dodać 1 czubatą łyżeczkę miodu rzepakowego.

• kwiat głogu

50 g

• ziele serdecznika

50 g

• ziele jemioły

50 g

• liść melisy

50 g

• ziele ruty

25 g

• korzeń kozłka lekarskiego

25 g

UWAGA!

Ze względu na zawartość ziela ruty należy unikać ekspozycji na promieniowanie słoneczne w trakcie stosowania mieszanki (możliwe fotouczulenie). Mieszanka nie jest wskazana dla kobiet w ciąży.

4)

Składniki:

Sposób przygotowania:

• kwiat głogu

100 g

Składniki starannie wymieszać. 1 łyżkę stołową mieszanki zalać 1 szklanką wrzącej wody, doprowadzić do wrzenia i gotować na małym ogniu pod przykryciem przez 3 minuty. Odstawić na 10 minut i przecedzić. Pić ciepły odwar rano i wieczorem, kwadrans po posiłku. Kuracja nie powinna trwać dłużej niż miesiąc (a najlepiej nie stosować jej dłużej niż 3 tygodnie).

• owoc głogu

100 g

• owoc kopru włoskiego

100 g

• ziele dziurawca

50 g

• ziele jemioły

50 g

• ziele marzanki wonnej

50 g

UWAGA!

Mieszanka zawiera ziele marzanki wonnej, w której występują kumaryny zmniejszające krzepliwość krwi. Z tego powodu mieszanki nie poleca się osobom z tendencjami do krwawień lub stosującym leki przeciwzakrzepowe.

5)

Składniki:

Sposób przygotowania:

• wyciąg z kwiatu głogu (Intractum Crataegi, Phytopharm)

40 ml

Odmierzyć ilość składników za pomocą strzykawki, wymieszać, a następnie ½ łyżeczki tak otrzymanej mikstury rozcieńczyć ¼ szklanki letniej wody. Pić rano i wieczorem, 15 minut po posiłku.

UWAGA! Mikstura zawiera alkohol.

• wyciąg z niedojrzałego owocu kasztanowca (Intractum Hippocastani, Phytopharm)

20 ml

• nalewka kozłkowa (Krople walerianowe, Amara)

20 ml

Można również zastosować kurację samym wyciągiem z kwiatu głogu – Intractum Crataegi (Phytopharm). Preparat ma status leku dostępnego bez recepty, który należy przyjmować przynajmniej przez 3 tygodnie, 4 razy dziennie po 2,5 ml, rozcieńczony niewielką ilością wody. Ze względu na brak wystarczających danych oraz dużą zawartość etanolu producent nie zaleca stosowania go u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat.

W sprzedaży dostępny jest również lek bez recepty Cardiobonisol (Bonimed) w postaci kropli zawierających nalewki z: liścia miłorzębu, kwiatu głogu oraz ziela karczocha. Dawkowanie: do kieliszka wody nalać około 1 łyżeczki preparatu i pić 1–3 razy dziennie w zależności od nasilenia objawów chorobowych. Przed użyciem wstrząsnąć.

Istnieje duża grupa zwolenników picia małej ilości czerwonego wina w celu zapobiegania chorobom układu krążenia, w tym chorobie niedokrwiennej serca. Zagadnieniom tym poświęcono podrozdział Wino a choroby układu krążenia (str. 149–152).

W XIX wieku w Europie i na początku XX wieku także w Polsce do leczenia choroby wieńcowej były wykorzystywane preparaty otrzymywane z owocu aminka egipskiego. Ze względu na silne działania niepożądane (w tym fotouczulenia) zostały one wycofane, sam surowiec również nie jest dostępny w Polsce. Aminek egipski nie był wykorzystywany w polskim ziołolecznictwie.

Autorzy spotkali się z przypadkami poszukiwania przez chorych ziela przęśli zwyczajnej lub wyciągów z tej rośliny. Przede wszystkim należy zaznaczyć, że ziele przęśli jest w Polsce niedostępne, a sprzedawane są po prostu podróbki. Jeden z takich „pseudosurowców”, sprzedawany na placu targowym jako ziele przęśli, prof. Krzysztof Jędrzejko (wieloletni kierownik Katedry i Zakładu Botaniki Farmaceutycznej i Zielarstwa Wydziału Farmaceutycznego z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach) zidentyfikował jako mieszankę piołunu, bobrka trójlistkowego oraz ziela karczocha. Prawdopodobnie chodziło o nadanie tej mieszance charakterystycznego dla przęśli gorzkiego smaku.

Ponadto występująca w zielu przęśli efedryna, chociaż początkowo może rozszerzać naczynia wieńcowe, to jednak wywołuje silny wzrost ciśnienia tętniczego krwi poprzez obkurczenie obwodowych naczyń krwionośnych i przyspieszenie czynności serca, co może mieć tragiczne konsekwencje u osób cierpiących na chorobę niedokrwienną serca, zwłaszcza gdy dodatkowo występuje u nich nadciśnienie tętnicze.

Teoretycznie ziele przęśli, prawidłowo stosowane, jest surowcem bezpiecznym, a samej efedryny używa się w szpitalach jako sprawdzonego środka na podniesienie ciśnienia krwi w przypadku jego spadku podczas znieczulenia ogólnego. Efedryna rozszerza oskrzela i dlatego znajduje się również w nielicznych syropach na kaszel wydawanych z przepisu lekarza. Jednak osoby cierpiące na choroby serca, nadciśnienie tętnicze oraz choroby tarczycy nie powinny jej stosować, bowiem do działań niepożądanych efedryny należą m.in. częstoskurcz, nadciśnienie tętnicze, niepokój, bezsenność, pobudzenie psychomotoryczne, obrzęk płuc. Przedawkowanie może prowadzić do śmierci. Ponadto zawarta w zielu przęśli efedryna wchodzi w interakcje z licznymi lekami, w tym z lekami nasercowymi zawierającymi glikozydy, powodując zaburzenia rytmu serca.

UWAGA! W tym przypadku samoleczenie niesie za sobą groźne nie tylko dla zdrowia, lecz także dla życia konsekwencje, dlatego autorzy kategorycznie odradzają próby eksperymentowania z preparatami na bazie przęśli.

Ważne informacje dotyczące ziela przęśli i efedryny znajdują się również na str. 101.

OSTRY ZAWAŁ SERCA

OSTRY ZAWAŁ SERCA, nazywany potocznie zawałem lub atakiem serca, to nagłe zamknięcie światła tętnicy wieńcowej (doprowadzającej krew do serca), co powoduje niedotlenienie narządu i w konsekwencji prowadzi do jego martwicy. Zawał serca jest najczęstszym objawem dławicy piersiowej u mężczyzn (zob. podrozdz. Dławica piersiowa, str. 16).

W około 90% przypadków zawał serca spowodowany jest zakrzepem powstającym na uszkodzonej blaszce miażdżycowej (powstałej na skutek odkładania się m.in. cholesterolu), która „wykształciła się” w wewnętrznej ścianie tętnicy zaopatrującej serce w krew. Następuje zmniejszenie światła naczynia krwionośnego (powyżej ⅔–¾ jego średnicy) i drastyczne ograniczenie przepływu krwi. Wówczas właśnie dochodzi do procesu, który nazywany jest potocznie zawałem serca. Obszar serca zaopatrywany w krew przez całkowicie lub częściowo zamknięte naczynie krwionośne ulega niedokrwieniu i w okresie od kilku do maksymalnie kilkunastu minut rozpoczyna się jego nieodwracalne uszkodzenie, które (jeśli dopływ krwi nie zostanie przywrócony) prowadzi do wytworzenia się ognisk martwiczych.

Przyczynami zawału serca mogą być również: wrodzona wada lub skurcz naczyń wieńcowych, kardiomiopatia przerostowa, wada zastawek serca, a nawet przedawkowanie środków psychoaktywnych, takich jak amfetamina.

Silny (określany jako dławiący, piekący oraz gniotący) ból w klatce piersiowej to najczęstszy i najbardziej charakterystyczny objaw zawału serca. Trwa powyżej 20 minut i promieniuje w stronę żuchwy, lewego ramienia, łokcia, nadgarstka, palców (drętwienie) lub nadbrzusza. Chorzy często i odruchowo reagują na niego, przykładając dłoń zaciśniętą w pięść do klatki piersiowej. Ból nie ustępuje po zażyciu nitrogliceryny. Niekiedy (jeśli zawał obejmuje ścianę dolną serca) objawami mogą być bóle brzucha, nudności oraz wymioty. Do objawów zawału serca zalicza się również uczucie duszności, zimny i lepki pot, zawroty głowy, uczucie lęku, zaburzenie pulsu, a nawet kaszel. Należy tu jednak nadmienić, że u chorych na cukrzycę zawał serca może być bezobjawowy.

Dane statystyczne wskazują, że najwięcej zawałów serca występuje między godziną 4.00 rano a 12.00 w południe. Leczenie musi być podjęte natychmiast, nawet w przypadku gdy istnieje jedynie podejrzenie zawału serca, ponieważ decyduje to zarówno o szansie na przeżycie, jak i jakości życia po przebytym zawale. W przypadku podejrzenia zawału należy obserwować chorego, nie dopuścić do jego dalszej aktywności fizycznej (np. schodzenia po schodach). Osoba ze stwierdzoną wcześniej chorobą niedokrwienną serca powinna przyjąć nitroglicerynę. Choć nie należy podawać leków przeciwbólowych (ich działanie zamaskuje objawy), to jeśli nie ma przeciwwskazań, można podać tabletkę (chory powinien ją rozgryźć) kwasu acetylosalicylowego, np. Aspiryny.

Dalsze leczenie zawału serca obejmuje przeważnie postępowanie operacyjne, np. przeprowadza się, jak już wspomniano, zabieg pomostowania aortalno-wieńcowego (by-passy). Do leczenia zostają włączone również leki, m.in.: azotany, leki beta-adrenolityczne, blokery kanału wapniowego, inhibitory konwertazy angiotensyny, statyny oraz leki przeciwzakrzepowe.

W okresie bezpośrednio po zawale, przez 2–3 dni, zalecana jest dieta płynna składająca się z:

• mleka i kleików;

• soków owocowych – warto sięgać po naturalne soki bez dodatku cukru: głogowy, z róży dzikiej oraz rokitnikowy – 2 łyżki stołowe wybranego soku (np. z firmy EkaMedica) zmieszać z ⅓ szklanki letniej wody, pić 2–4 razy dziennie;

• herbaty – warto w tym przypadku zastąpić klasyczną czarną herbatę herbatami ziołowymi: rumiankową, macierzankową oraz rooibos – 1 czubatą łyżeczkę wybranego surowca zalać 1 szklanką wrzącej wody i odstawić pod przykryciem na 20 minut, po przecedzeniu pić letni napar porcjami w ciągu dnia.

Zioła i dieta stosowane w rekonwalescencji pacjentów po zawale

Po wyjściu ze szpitala po zawale można skorzystać z gotowej Mieszanki nr 412 po zawale (Zielarz Polski) w postaci ziół sypanych, zawierającej w składzie m.in. liść porzeczki czarnej, kwiat głogu i ziele serdecznika. Sposób użycia: 1 łyżkę stołową mieszanki zalać 1 szklanką zimnej wody, powoli doprowadzić do wrzenia i odstawić w termosie na 20 minut. Przecedzić i pić po 1 szklance ciepłego naparu 3 razy dziennie, między posiłkami. Każdą porcję płynu dosładzać płaską łyżką miodu gryczanego. Pić przez miesiąc, zrobić 14 dni przerwy i kurację powtórzyć.

W diecie przede wszystkim należy maksymalnie ograniczyć (najlepiej całkowicie wyeliminować) tłuste i smażone potrawy, szczególnie te z dużą ilością tłuszczów zwierzęcych (pasztety, parówki, salami, wiejskie kiełbasy, baleron, boczek, słonina). Należy je zastąpić olejami roślinnymi:

• olejem lnianym, bogatym w kwas linolenowy (wielonienasycony kwas tłuszczowy z grupy omega-3);

• olejem rzepakowym i oliwą z oliwek (najlepiej extra virgin) bogatymi w kwas oleinowy (jednonienasycony kwas tłuszczowy z grupy omega-9).

Nienasycone kwasy tłuszczowe opisano w podrozdziale 1.4.7.

Podobnie śmietanę należy zastąpić naturalnymi jogurtami i kefirami (ewentualnie maślanką), natomiast sery żółte i pleśniowe (zawierające dużą ilość tłuszczu) chudym serem twarogowym.

Zaleca się ograniczenie ilości spożywanej soli kuchennej, zastępując ją mieszankami ziołowymi o słonym smaku. Przykładem takiej mieszanki przyprawowej jest Estragonowa przyprawa zamiast soli (Zielarz Polski) zawierająca oprócz estragonu: cebulę, czosnek, goździki, imbir, owoc kopru włoskiego, majeranek, pietruszkę i seler.

W diecie osób po zawale powinny dominować węglowodany złożone, zwłaszcza błonnik, a nie cukry proste. Węglowodany złożone znajdują się w takich produktach, jak: kasze (pęczak, gryczana, jęczmienna), ryż brązowy i basmati, makaron razowy, płatki owsiane i razowe oraz pełnoziarniste pieczywo. Przedstawione powyżej przykłady charakteryzują się niskim indeksem glikemicznym. Preparaty zawierające błonnik pokarmowy zostały podane w podrozdziale 1.4.8.

Zioła i dieta stosowane w profilaktyce przedzawałowej

Zalecana jest mieszanka ziołowa o działaniu profilaktycznym:

Składniki:

Sposób przygotowania:

• owoc aronii

100 g

1 łyżkę stołową starannie wymieszanych ziół zalać 1 szklanką wrzącej wody, doprowadzić do wrzenia i odstawić w termosie na ½ godziny. Przecedzić, mocno odciskając zioła. Pić po 1 szklance ciepłego naparu 3 razy dziennie między posiłkami. Każdą porcję płynu dosładzać 1 czubatą łyżeczką ziołomiodu porzeczkowego lub głogowego. Kuracja powinna trwać 8 tygodni. Po tym okresie zrobić 10 dni przerwy i kurację powtórzyć.

• kwiat głogu

50 g

• owoc głogu

50 g

• ziele serdecznika

50 g

• liść porzeczki czarnej

50 g

• liść pokrzywy

50 g

• liść melisy

50 g

UWAGA!

Picie mieszanki jest jedynie uzupełnieniem zdrowego trybu życia, do którego zalicza się m.in. stosowanie prawidłowej diety czy rezygnację z palenia papierosów (zob. podrozdz. 1.4.5). Zalecenia dietetyczne w profilaktyce przedzawałowej są takie same jak podczas rekonwalescencji po zawale (zob. str. 22).

Podobnie jak w przypadku dławicy piersiowej, liczne badania wykazują niekorzystny wpływ zmian miażdżycowych – prowadzą one do zmniejszania się średnicy naczyń wieńcowych i predysponują do zawału serca. Dlatego chorzy zmagający się z chorobą niedokrwienną serca oraz z różnych przyczyn zagrożeni zawałem serca powinni zapoznać się z zaleceniami zawartymi w podrozdziale 1.2.1.

1.1.3. NIEWYDOLNOŚĆ SERCA

NIEWYDOLNOŚĆ SERCA definiowana jest przez Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne jako zespół objawów, m.in.:

• uczucie duszności w czasie spoczynku lub podczas wysiłku;

• szybkie męczenie się;

• obrzęki wokół kostek;

• przyspieszenie akcji serca;

• podwyższone ciśnienie w żyłach szyjnych.

Niewydolność serca może wynikać z nieprawidłowej budowy i/lub czynności serca (upośledzenie kurczliwości), których przyczynami mogą być m.in. choroba niedokrwienna serca (zob. podrozdz. 1.1.2), nadciśnienie tętnicze (zob. podrozdz. 1.3.2), kardiomiopatie, arytmie (zob. podrozdz. 1.1.1), cukrzyca (zob. podrozdz. 1.3.5), otyłość (zob. podrozdz. 1.4.1), choroby tarczycy, sarkoidoza, niewydolność nerek, nadużywanie alkoholu (zob. podrozdz. 1.4.6), stosowanie niektórych leków (np. przeciwarytmicznych czy cytotoksycznych). Dodatkowymi czynnikami ryzyka są: palenie papierosów (zob. podrozdz. 1.4.5) i zwiększone stężenie cholesterolu we krwi (zob. podrozdz. 1.4.2).

Charakterystyczne dla niewydolności serca jest stopniowo narastające osłabienie jego pracy, co doprowadza do niemożności zapewnienia przez serce dopływu krwi do tkanek w ilości niezbędnej do zaspokojenia w nich zapotrzebowania w tlen i substancje odżywcze. Mechanizmy wyrównawcze powodują przyspieszenie pracy serca, zwiększenie jego przeciążenia i upośledzenie przepływu krwi w naczyniach wieńcowych. Dochodzi do zastoju krążenia, niedotlenienia krwi, duszności, zmęczenia, sinicy, obrzęków i zmniejszenia zdolności organizmu do wysiłku.

Nowojorskie Towarzystwo Kardiologiczne (New York Heart Association – NYHA) opracowało skalę służącą do klasyfikacji ciężkości objawów niewydolności serca. Jest to tzw. skala NYHA:

• klasa I – nie powoduje ograniczenia aktywności fizycznej, ponieważ wysiłek nie wywołuje objawów;

• klasa II – wymaga niewielkiego ograniczenia aktywności fizycznej, gdyż zwykła aktywność fizyczna wywołuje uczucie duszności, zmęczenia, kołatania serca, bólu dławicowego (zob. str. 16);

• klasa III – konieczne jest znaczne ograniczenie aktywności fizycznej, ponieważ nawet niewielka aktywność fizyczna wywołuje objawy;

• klasa IV – powoduje niemożność podejmowania jakiejkolwiek aktywności fizycznej bez wystąpienia objawów, pojawiają się one nawet w fazie spoczynku.

Proces starzenia się organizmu predysponuje do rozwoju niewydolności serca, dlatego potocznie używa się określenia „serce starcze” w przypadku osłabienia pracy tego narządu u osób starszych.

Diagnostyka niewydolności serca jest bardzo rozbudowana i na ogół polega na wywiadzie z pacjentem oraz wykonaniu badań, w tym: EKG, RTG klatki piersiowej czy echokardiografii. O sposobie leczenia decyduje lekarz po ustaleniu przyczyny choroby. Rokowanie (szczególnie w przypadku późno wykrytej choroby) jest niekorzystne, bowiem w ciągu roku umiera 50% pacjentów w IV klasie NYHA, a w ciągu pierwszych pięciu lat leczenia umiera około połowy pacjentów niezależnie od przyczyny choroby. Jednak szybkie wykrycie schorzenia daje znaczną szansę na uniknięcie poważnych następstw niewydolności serca.

Obecnie leczenie farmakologiczne obejmuje stosowanie leków z grupy inhibitorów konwertazy angiotensyny, leków beta-adrenolitycznych, antagonistów receptora dla angiotensyny, antagonistów receptora mineralokortykoidowego, inhibitorów kanału If i diuretyków. Czasami stosuje się wszczepienie specjalnych urządzeń, przywracających zbliżony do fizjologicznego skurcz serca. W skrajnych przypadkach niezbędna jest transplantacja serca.

Przez ponad 200 lat w leczeniu niewydolności serca były stosowane następujące surowce roślinne: liść naparstnicy wełnistej, liść naparstnicy purpurowej, ziele miłka wiosennego, cebula urginii morskiej (cebula cebuli morskiej), nasiono skrętnika wdzięcznego, nasiono skrętnika kombe`, ziele konwalii majowej. W roślinach tych występują związki, które wywierają bezpośrednie i bardzo silne działanie na pracę serca – glikozydy nasercowe.

Leczenie glikozydami nasercowymi jest bardzo trudne ze względu na małą różnicę między dawką leczniczą a dawką toksyczną oraz na możliwość kumulacji glikozydów w organizmie (wyjątkiem są glikozydy konwalii majowej i skrętnika). Po podaniu glikozydów nasercowych pojawiają się też liczne i silne działania niepożądane. Z tego właśnie powodu oraz ze względu na wykorzystywanie obecnie w terapii niewydolności serca nowych i bezpieczniejszych leków wyżej wymienione surowce roślinne straciły na znaczeniu. Należy dodać, że z uwagi na występowanie glikozydów nasercowych w tych roślinach są one klasyfikowane jako silnie trujące. W aptekach wyłącznie z przepisu lekarza dostępny jest glikozyd naparstnicy wełnistej – digoksyna (preparat Digoxin). Absolutnie nie należy samodzielnie przygotowywać preparatów z naparstnicy wełnistej, naparstnicy purpurowej, a także z konwalii majowej w celu wykorzystania ich w samoleczeniu.