© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2009

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Autorzy dziękują firmie Orthopedica sp. z o.o. oraz Skandynawskiemu Laboratorium Ortopedycznemu za udostępnienie przedmiotów ortopedycznych.

Redaktor merytoryczny: Zespół

Korekta: Zespół

Projekt okładki i stron tytułowych: Dariusz Miroński

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2009 r., (wyd. I) 

Warszawa 2020

ISBN 978-83-200-6170-3

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl 

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

AUTORZY

dr n. med. Tomasz Bienek

dr n. med. Jerzy Cholewiński

lek. lukasz Cieliński

mgr Krystyna Czeladzka-Krerowicz

dr n. med. Sławomir Dudko

prof. dr hab. n. med. Damian Kusz

lek. Mariusz Nowak

dr n. med. Piotr Wojciechowski

Katedra i Klinika Ortopedii i Traumatologii

Narządu Ruchu Wydziału Lekarskiego w Katowicach Śląskiego Uniwersytetu Medycznego

Spis treści

1. Wprowadzenie – Damian Kusz

Rys historyczny i wiadomości ogólne

2. Badanie ortopedyczne – Mariusz Nowak, Damian Kusz

Badanie podmiotowe

Ból

Badanie przedmiotowe

Badanie ogólne

Badanie odcinkowe

Badanie miejscowe

Testy diagnostyczne

3. Wady wrodzone i rozwojowe u dzieci – Piotr Wojciechowski, Damian Kusz

Skolioza

Rozwojowa dysplazja stawu biodrowego (RDSB)

Wrodzone i rozwojowe biodro szpotawe

Wrodzona stopa przywiedziona

Stopa końsko-szpotawa

Wrodzona stopa płaska

Stopa wydrążona

Stopa piętowa

Wrodzony staw rzekomy kości piszczelowej i strzałkowej

Wrodzony przeprost stawu kolanowego

Ogniskowe ubytki bliższej części kości udowej (oubcku)

Nierówność kończyn

Wrodzone wysokie ustawienie łopatki (choroba Sprengla)

Wrodzony kręcz szyi

4. Zniekształcenia oraz dysfunkcje wrodzone i nabyte – Jerzy Cholewiński, Damian Kusz

Osteochondrozy (tzw. martwice aseptyczne kości)

Choroba Perthesa

Choroba Scheuermanna

Choroba Blounta

Choroba Osgooda–Schlattera

Choroba Iselina

Choroba Koehlera

Choroba Freiberga

Oddzielająca martwica chrzęstno-kostna

Młodzieńcze złuszczenie głowy kości udowej (mzgku)

Torbiel podkolanowa (Bakera)

5. Choroba zwyrodnieniowa narządu ruchu – Damian Kusz

6. Choroby układowe, następstwa chorób nerwowo-mięśniowych, choroby reumatoidalne – Łukasz Cieliński, Damian Kusz

Choroby układowe

Wybrane choroby układowe

Następstwa chorób nerwowo-mięśniowych

Choroby reumatoidalne

7. Swoiste i nieswoiste zapalenia kości i stawów – Sławomir Dudko, Damian Kusz

Swoiste

Nieswoiste

8. Nowotwory narządu ruchu – Sławomir Dudko, Damian Kusz

Zmiany nowotworopodobne

Pierwotne nowotwory kości

Nowotwory złośliwe

Przerzuty nowotworowe

Guzy stawów

Zmiany nowotworopodobne

Nowotwory łagodne

Nowotwory złośliwe

9. Rehabilitacja w ortopedii – Krystyna Czeladzka-Krerowicz, Damian Kusz

10. Zaopatrzenie ortopedyczne – Tomasz Bienek, Damian Kusz

Cele stosowania

Podział przedmiotów zaopatrzenia ortopedycznego

Ortezy

Protezy

Sprzęt pomocniczy

11. Słownik ortopedyczny – Damian Kusz

1 Wprowadzenie

Podręcznik powstał na podstawie założenia: To, co student medycyny o ortopedii wiedzieć powinien. Kompendium stanowi zbiór zasadniczych zagadnień i jednostek chorobowych, podanych w formie skrótowej oraz mnemotechnicznej. Omówiono wady wrodzone i rozwojowe oraz choroby narządu ruchu występujące u dzieci i dorosłych, a także problemy rehabilitacji i zaopatrzenia ortopedycznego. Na końcu opracowania zamieszczono słownik, do którego, w razie wątpliwości, można sięgnąć i odnaleźć poszukiwane hasła. Podstawowym celem książki jest umożliwienie łatwego przyswajania wiadomości do ćwiczeń, seminariów i zaliczeń bądź egzaminów; może być ona przydatna także w życiu zawodowym lekarzy i studentów innych specjalności, rehabilitantów oraz pielęgniarek. Wyboru tematycznego dokonał zespół pracowników Katedry i Kliniki Ortopedii i Traumatologii Narządu Ruchu Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach.

Rys historyczny i wiadomości ogólne

Ortopedia jest specjalnością lekarską zajmującą się profilaktyką dysfunkcji i deformacji oraz leczeniem nieprawidłowości czynności i budowy narządu ruchu.

W starożytności Spartanie porzucali noworodki z wrodzonymi wadami ciała w górach Tajgetu, a Rzymianie strącali je ze skały Tarpejskiej.

W średniowieczu usuwano niepełnosprawnych z życia społecznego, jako dotkniętych karą bożą. Z pozostawionych bez środków do przetrwania osób ułomnych rekrutowali się żebracy i przestępcy.

W 1741 r. Nicolas Andry, prof. med. Uniwersytetu w Paryżu, opublikował podręcznik: Ortopedia, czyli sztuka zapobiegania i poprawiania zniekształceń ciała u dzieci. Autor jest uważany za twórcę tego określenia [orthos – prosty i paideia(pedia) – wychowanie (leczenie) zwykle dzieci] oraz specjalizacji, ponieważ lekarzy zajmujących się leczeniem chorób narządu ruchu zaczęto wkrótce nazywać ortopedami.

Prekursorami polskiej ortopedii byli Ireneusz Wierzejewski (1881––1930 Poznań), Adam Gruca (1893–1983 Warszawa) i Wiktor Dega (1896–1995 Poznań).

W 1913 r. powstał pierwszy Szpital Ortopedyczny w Poznaniu, w którym utworzono w 1923 r. pierwszą Klinikę Ortopedyczną w Polsce.

W 1928 r. powołano Polskie Towarzystwo Ortopedyczne i Traumatologiczne (PTOiTr.).

Prezes Polskiego Towarzystwa Ortopedycznego i Traumatologicznego jest wybierany co dwa lata podczas Zjazdów PTOiTr.

Najważniejsze odznaczenia Towarzystwa to medal Grucy i medal Degi.

Adres internetowy PTOiTr: http://www.ptoitr.org.pl/

EFORT (European Federation of National Associations of Orthopaedics and Traumatology) Europejska Federacja Narodowych Towarzystw Ortopedycznych i Traumatologii.

SICOT (Société Internationale de Chirurgie, Orthopédie et Thraumatologie) – Międzynarodowe Towarzystwo Chirurgii, Ortopedii i Traumatologii.

AAOS (American Academy of Orthopaedic Surgeons) – Amerykańska Akademia Chirurgów Ortopedycznych.

Zakres ortopedii obejmuje wady wrodzone i rozwojowe, powstające w życiu płodowym i po urodzeniu, choroby układowe, następstwa porażeń wiotkich i spastycznych, zaburzeń hormonalnych i odżywczych, zapalenia swoiste, nieswoiste i odczynowe oraz nowotwory.

Do obowiązków lekarza ortopedy należy ustalenie przyczyn wad wrodzonych, zaburzeń wzrostowych, chorób nabytych i skutków urazów (etiologia), mechanizmów ich powstawania (patogeneza), a także rozpoznawanie (diagnostyka), leczenie zachowawcze i operacyjne (korekcja i rekonstrukcja) oraz współdziałanie w usuwaniu bądź łagodzeniu skutków fizycznych, psychologicznych, zawodowych i społecznych (rehabilitacja).

Głównym celem działania jest możliwie szybkie rozpoznanie i leczenie funkcjonalnych oraz organicznych zaburzeń wiodących do niepełnosprawności.

Od lekarza ortopedy wymaga się znajomości anatomii prawidłowej i topograficznej, biologii, biochemii, histologii i histopatomorfologii, fizjologii i patofizjologii narządu ruchu, układu nerwowego i krążenia oraz biomechaniki.

W specjalizacji tej ważna jest ścisła współpraca m.in. z pediatrią, chorobami wewnętrznymi, reumatologią, neurologią, neurochirurgią, chirurgią ogólną i naczyniową, torakochirurgią, hematologią, endokrynologią, geriatrią, położnictwem i ginekologią, a przede wszystkim z rehabilitacją.

Za nadzór specjalistyczny odpowiedzialni są Konsultant Krajowy oraz Konsultanci Wojewódzcy z Ortopedii i Traumatologii.

Światowa Organizacja Zdrowia ogłosiła lata 2000–2010 Dekadą Kości i Stawów, dostrzegając ważność i niepokojące narastanie problemów związanych z narządem ruchu, przede wszystkim wskutek tzw. starzenia się społeczeństw.

2 Badanie ortopedyczne

Badanie lekarskie powinno należeć do podstawowych umiejętności każdego lekarza. W specjalnościach medycznych występują pewne odmienności, związane ze specyfiką badanych narządów. Zawsze jednak należy pamiętać o konieczności całościowej oceny chorego, bez względu na posiadaną specjalizację. Celem badania jest rozpoznanie zaburzeń w funkcji i budowie organizmu, ich rodzaju, rozległości, wpływu na stan fizyczny, psychiczny i społeczny. Stwierdzenie nieprawidłowości zmusza lekarza do określenia charakteru i etiopatogenezy tych zmian. Rozpoznanie choroby pozwala ustalić najdogodniejszy sposób i czas leczenia oraz metody monitorowania stanu pacjenta, zapobiegać powikłaniom, określić rokowanie i ewentualnie rozważyć inne możliwe rozwiązania lecznicze. Każde badanie lekarskie, także ortopedyczne, składa się z badania podmiotowego i przedmiotowego.

Badanie podmiotowe

Najlepiej stosować ogólny schemat, używać pojęć i słów zrozumiałych dla chorego oraz pamiętać, że to nie odpytywanie egzaminacyjne!

Dolegliwości główne i dodatkowe.

Początek i przebieg choroby.

Sposoby wcześniejszego leczenia.

Inne aktualne i przebyte choroby.

Stan rodzinny i rodzinne występowanie podobnych objawów.

Aktywność zawodowa.

Sytuacja społeczna i warunki życia.

Uczulenia i używki.

Inne okoliczności, które mogą mieć znaczenie w procesie diagnostyczno-leczniczym (np. przebieg ciąży i porodu, wywiad ginekologiczny).

Ból

Lokalizacja (miejscowy, rozlany, wieloogniskowy).

Początek i czas trwania (nagły, przewlekły, stały, okresowy, nawracający, nocny).

Natężenie (silny, umiarkowany, nieznaczny).

Charakter (ostry, tępy, kłujący, parzący, ściskający).

Promieniowanie (np. od kręgosłupa wzdłuż kończyny dolnej).

Przyczyny wywołujące (uraz, stan zapalny, zmiany zwyrodnieniowe, nowotworowe).

Czynniki nasilające (ucisk, ruch czynny, bierny) lub łagodzące (odciążenie, unieruchomienie, chód).

Objawy towarzyszące (gorączka, dreszcze, obrzęk, zaczerwienienie, ograniczenie zakresu ruchów, ruchomość patologiczna, zniekształcenia).

Reakcja na podawane leki przeciwbólowe.

W ortopedii występują choroby i wady rozwojowe uwarunkowane genetycznie, przebytymi schorzeniami matki podczas ciąży lub urazami okołoporodowymi. Często zmiany w narządzie ruchu stanowią dominujące objawy ogólnoustrojowego procesu chorobowego, np. w zaburzeniach metabolicznych czy przerzutach nowotworowych do kości (kk.).

Badanie przedmiotowe

Pacjent musi być rozebrany (ew. w bieliźnie, przy poszanowaniu jego prywatności i godności). Ma to szczególne znaczenie w urazach wielomiejscowych i wielonarządowych oraz u chorych nieprzytomnych i po spożyciu alkoholu. W przypadku dziecka badanie należy przeprowadzić w obecności i z pomocą rodziców bądź opiekunów. Ocena „przez ubranie” nie jest dopuszczalna!

Staranność i dokładność postępowania (oglądanie, dotyk, opukiwanie, osłuchiwanie, mierzenie, badanie zakresu ruchów i wykonywanie testów czynnościowych).

Badanie ogólne

Pozycję zasadniczą i punkty odniesienia przedstawia ryc. 1.

Ryc. 1. Pozycja stojąca i leżąca zasadnicza. X – punkty odniesienia przy badaniu (cyt. za: Żuk T., Dziak A., Gusta A.: Podstawy ortopedii i traumatologii. PZWL, Warszawa 1977; 17).

Statyczne – określamy postawę, typ konstytucjonalny, odżywienie, symetrię i proporcje okolic ciała; u leżących ułożenie czynne, bierne (po porażeniach) lub przymusowe.

Dynamiczne – oceniamy sposób poruszania się i cechy chodu (prawidłowy, oszczędzający, utykający, spastyczny, kaczkowaty, koszący, koguci, szczudłowy, podskakujący, niezborny).

Badanie odcinkowe

Pomiary długości kończyn

Orientacyjne

Funkcjonalne

Pod kończynę skróconą pacjenta wkładamy deseczki o znanej wysokości do momentu, w którym miednica ustawi się poziomo.

Obiektywne (miarą centymetrową)

Ryc. 2. Orientacyjne sprawdzanie różnic długości kończyn (cyt. za: Żuk T., Dziak A., Gusta A.: Podstawy ortopedii i traumatologii. PZWL, Warszawa 1977; 18).

Kończyna górna

Długość (dł.) względna – wyrostek barkowy łopatki – wyrostek rylcowaty kości (k.) promieniowej.

Dł. bezwzględna – guzek większy k. ramiennej – wyrostek rylcowaty k. promieniowej.

Dł. absolutna – guzek większy k. ramiennej – koniec opuszki III palca.

Dł. ramienia – guzek większy k. ramiennej – wyrostek łokciowy k. łokciowej.

Dł. przedramienia – wyrostek łokciowy k. łokciowej – wyrostek rylcowaty k. łokciowej.

Dł. ręki – od środka linii łączącej oba wyrostki rylcowate kk. przedramienia do końca opuszki III palca po stronie grzbietowej.

Szer. ręki – po stronie grzbietowej – odległość między głową II i V kk. śródręcza.

Kończyna dolna

Dł. względna – kolec biodrowy przedni górny – kostka przyśrodkowa.

Dł. bezwzględna – krętarz większy k. udowej – kostka boczna.

Dł. absolutna – krętarz większy k. udowej – zewnętrzna krawędź stopy przy jej pośredniej pozycji na wysokości kostki bocznej.

Dł. uda – krętarz większy k. udowej – szpara stawu kolanowego po stronie bocznej.

Dł. goleni – szpara stawu kolanowego po stronie przyśrodkowej – kostka przyśrodkowa.

Dł. stopy – od guza piętowego po stronie podeszwowej do końca palucha.

Szer. stopy – odległość od I do V głowy kk. śródstopia po stronie grzbietowej.

Ryc. 3. Długości obiektywne kończyny dolnej. Różnica między długością względną a bezwzględną wskazuje na zmiany patologiczne w obrębie stawu biodrowego (cyt. za: Żuk T., Dziak A., Gusta A.: Podstawy ortopedii i traumatologii. PZWL, Warszawa 1977; 18). Podobnie, o patologii w stawie ramiennym może świadczyć różnica między długością względną a bezwzględną kończyny górnej.

Pomiary obwodów kończyn

Wykonuje się porównawczą ocenę miarą centymetrową obwodów kończyn. Istnieją schematy topograficzne, przedstawiające miejsca, w których dokonujemy pomiarów. Ze względu jednak na różnorodność procesów chorobowych i dużą zmienność osobniczą odpowiedniejsze jest porównywanie obwodów na symetrycznych wysokościach przeciwnych kończyn. Dokładna dokumentacja w historii choroby umożliwi monitorowanie stanu pacjenta i przebiegu procesu chorobowego.