© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2024

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorka i Wydawnictwo dołożyły wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzenci: prof. dr hab. n. med. Agnieszka Słopień

dr hab. n. med. Piotr Dziechciarz

Wydawca: Anna Kretowicz-Muniak

Redaktor prowadzący: Anna Klocek

Redaktor merytoryczny: Elżbieta Kossarzecka

Korekta: Beata Bakoń

Producent: Adam Krajewski

Projekt okładki i stron tytułowych: Nietypowo Studio Kreatywne Paweł Stelmach

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2024 r. (Wydanie I)

Warszawa 2024

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-23637-3

DOI: https://doi.org/10.53271/2024.015

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Przedmowa

Zaburzenia odżywiania i nienormatywne zachowania żywieniowe są istotnymi problemami zdrowotnymi w grupie dzieci i młodzieży. Do ich powstania przyczyniają się interakcje między czynnikami biologicznymi, psychospołecznymi, rodzinnymi, kulturowymi, a także specyfika etapu rozwojowego dzieciństwa lub adolescencji. Stanowią one zagrożenie dla zdrowia somatycznego i psychicznego, funkcjonowania społecznego, rodzinnego oraz zaburzają harmonijny rozwój młodego człowieka. Nierzadko bywają też wyzwaniem dla najbliższego otoczenia pacjenta oraz grona specjalistów odpowiedzialnych za leczenie.

Niniejsza publikacja kompleksowo opisuje zaburzenia odżywiania dotykające grupę dzieci i młodzieży: anoreksję, bulimię, zaburzenie z napadami objadania, zaburzenie związane z ograniczaniem lub unikaniem jedzenia (ARFID), picę, zespół przeżuwania, zaburzenia odżywiania w niemowlęctwie, a także nienormatywne zachowania żywieniowe, takie jak ortoreksja i diabulimia. Charakteryzuje ich obraz kliniczny, standardy leczenia oraz rolę dietetyka (psychodietetyka) w terapii interdyscyplinarnej. Podkreśla specyfikę współpracy z młodym pacjentem i jego rodziną. Zwraca również uwagę na potencjalne trudności diagnostyczne lub terapeutyczne.

Najcenniejszą częścią każdego z rozdziałów jest szczegółowy opis postępowania dietetycznego: od celów dietoterapii, zadań dietetyka, specyfiki wywiadu żywieniowego, poprzez konkretne zalecenia dietetyczne, uzupełniające metody psychodietetyczne oraz zagadnienia, które warto poruszać w edukacji żywieniowej pacjenta oraz jego opiekunów. Tym samym książka stanowi kompendium wiedzy o zaburzeniach odżywiania dla dietetyków, psychodietetyków i innych specjalistów zajmujących się terapią zaburzeń odżywiania, a także może być kierunkowskazem dla rodzin i opiekunów dzieci i młodzieży z nieprawidłowymi wzorcami odżywiania.

Serdecznie zapraszam do lektury wszystkie osoby zainteresowane tematyką zaburzeń odżywiania oraz nienormatywnych zachowań żywieniowych. Mam nadzieję, że odnajdą Państwo w tym podręczniku użyteczne informacje, a zawarte w nim treści przysłużą się do skutecznego prowadzenia dietoterapii i wsparcia psychodietetycznego najmłodszych pacjentów, umożliwiając im szybki powrót do bezpiecznej relacji z jedzeniem.

Agata Dutkiewicz

Wykaz skrótów

ADHD (attention deficit hyperactivity disorder) – zespół nadpobudliwości ruchowej z deficytem uwagi

AgRP (agouti-related peptide) – białko agouti

AN (anorexia nervosa) – jadłowstręt psychiczny

APA (American Psychiatric Association) – Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne

ARFID (avoidant-restrictive food intake disorder) – zaburzenie polegające na ograniczeniu lub unikaniu pokarmów

ASD (autism spectrum disorder) – zaburzenia ze spektrum autyzmu

BED (binge eating disorder) – zaburzenia z napadami objadania się

BIA (bioelectrical impedance analysis) – pomiar składu ciała metodą bioimpedancji

BN (bulimia nervosa) – żarłoczność psychiczna

BMI (body mass index) – wskaźnik masy ciała

EOAN (early-onset anorexia nervosa) – anoreksja o wczesnym początku

ESPGHAN (European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition) – Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci

GERD (gastroesophageal reflux disease) – refluks żołądkowo-przełykowy

IG – indeks glikemiczny

ŁG – ładunek glikemiczny

NNKT – niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe

OCD (obsessive-compulsive disorder) – zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne

PUFAs (polyunsaturated fatty acids) – wielonienasycone kwasy tłuszczowe

RD (rumination-regurgitation disorder) – zespół przeżuwania

RS (refeeding syndrome) – zespół ponownego odżywiania, zespół realimentacyjny

SMAS (superior mesenteric artery syndrome) – zespół tętnicy krezkowej górnej

SNRI (serotonin norepinephrine reuptake inhibitor) – inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny i noradrenaliny

SSRI (selective serotonin reuptake inhibitor) – inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny

WBT – wymienniki białkowo-tłuszczowe

WHO (World Health Organization) – Światowa Organizacja Zdrowia

WW – wymienniki węglowodanowe

Słowo wstępne prof. dr hab. n. med. Agnieszki Słopień

Obraz kliniczny zaburzeń żywienia (karmienia) i odżywiania (feeding and eating disorders) jest zróżnicowany. Z jednej strony mamy pacjentów drastycznie ograniczających przyjmowanie posiłków, ze skrajnie niską masą ciała, a z drugiej objadających się, niekiedy z otyłością. Zarówno jedne, jak i drugie zachowania mogą prowadzić do poważnych zagrożeń dla zdrowia i życia pacjenta. Zazwyczaj problemy z żywieniem pojawiają się u najmłodszych dzieci, a trudności w odżywianiu w okresie nastoletnim. Jednak tak jak wskazują najnowsze badania, ale również obserwacje kliniczne, pierwsze z nich mają tendencję do przetrwania w okresie nastoletnim i w dorosłości, a w drugich wiek zachorowania ulega obniżeniu. Etiologia omawianych zaburzeń jest złożona, a istotną rolę odgrywają czynniki psychologiczne, biologiczne, rodzinne, społeczne i kulturowe. Obraz kliniczny, potrzeby danego pacjenta oraz jego opiekunów, a także powikłania pojawiające się w przebiegu choroby wymagają współpracy interdyscyplinarnego zespołu, którego doświadczenie i umiejętności są komplementarne oraz istotne dla osiągnięcia ustalonych celów terapii.

Biorąc to pod uwagę, temat podjęty w prezentowanej pracy jest niezwykle istotny, a w wielu aspektach nadal mało znany lub niedoceniany. Pani dr n. med. Agata Dutkiewicz swoją pracę podzieliła na kilka rozdziałów. W pierwszym omówiła kryteria diagnostyczne zaburzeń żywienia i odżywiania, odnosząc się do klasyfikacji ICD-11, DSM-5 oraz DC:0-5. Rozumienie grupy zaburzeń w klasyfikacjach ICD-11 i DSM-5 jest zbliżone, a wyróżnione jednostki chorobowe i poszczególne kryteria diagnostyczne różnią się tylko szczegółami. W obu klasyfikacjach w tej samej kategorii diagnostycznej znalazły się zaburzenia żywienia/karmienia, które dotyczą nieprawidłowych zachowań żywieniowych, niezwiązanych z obrazem ciała, oraz zaburzenia odżywiania charakteryzujące się zmienionymi zachowaniami żywieniowymi, powiązanymi z zaabsorbowaniem jedzeniem, obawami dotyczącymi przyrostu masy ciała i jego zaburzonego obrazu. W obu klasyfikacjach wyróżniono nowe jednostki chorobowe, w tym zaburzenie z napadami objadania się (binge eating disorder) i zaburzenie unikania i/lub ograniczania przyjmowania pokarmów (avoidant-restrictive food intake disorder, ARFID). DC:0-5 to klasyfikacja diagnostyczna zaburzeń psychicznych i rozwojowych pojawiających się w okresie niemowlęctwa i wczesnego dzieciństwa, do około 5. roku życia. Stanowi ważne uzupełnienie obu wcześniej wymienionych klasyfikacji. Problemy z jedzeniem znalazły się w niej w kategorii zaburzeń snu, odżywiania się i związanych z płaczem. Autorzy wyróżnili trudności związane z przejadaniem się, niedojadaniem oraz atypowe zaburzenia odżywiania się. Swoje miejsce w monografii znalazły również nienormatywne zachowania żywieniowe, które na ten moment nie mają swojego odrębnego miejsca w klasyfikacjach ICD-11 oraz DSM-5. Za cenne uważam również omówienie zaburzeń odżywiania w kontekście wieku rozwojowego, jego wyzwań i potrzeb. W kolejnych rozdziałach Autorka, według ustalonego przez siebie schematu, szczegółowo omówiła poszczególne jednostki chorobowe. W charakterystyce przedstawiła kryteria diagnostyczne, obraz kliniczny, powikłania, a także leczenie. Następnie przy każdym z nich omówiła charakterystykę problemów żywieniowych, a także plan postępowania dietetycznego.

Wykształcenie, kompetencje oraz doświadczenie Autorki umożliwiły jej przedstawienie istotnej roli oddziaływań dietetycznych w szerszym kontekście trudności pacjenta i jego opiekunów, z uwzględnieniem m.in. aspektów i hipotez medycznych, psychologicznych, psychoterapeutycznych. Przyczyny, objawy oraz powikłania zaburzeń karmienia i odżywiania są różnorodne, pojawiają się w wielu obszarach, w tym somatycznym, psychicznym, społecznym i rodzinnym. Dlatego wymagają zróżnicowanych i wielopoziomowych interwencji, dopasowanych do indywidualnych potrzeb chorego. W opiekę nad pacjentem i jego opiekunami zaangażowani powinni być różni specjaliści, a ich oddziaływania muszą być spójne i nakierowane na osiągnięcie ustalonych celów, tych krótkoterminowych, jak i odległych. Praca interdyscyplinarnego zespołu umożliwia uzupełnianie się kompetencjami, a podział ról i zadań jest zależny nie tylko od wykształcenia i umiejętności poszczególnych członków, lecz także etapu zaburzenia i pojawiających się trudności. Przykładowo na etapie skrajnego wyniszczenia i zagrażających zdrowiu oraz życiu powikłań pojawiających się u pacjenta większą rolę będą odgrywać pediatrzy, a na pozostałych etapach psychiatrzy dzieci i młodzieży, psychologowie, psychoterapeuci i dietetycy (psychodietetycy). Rolę dietetyka w zespole interdyscyplinarnym podkreślają wytyczne leczenia zaburzeń odżywiania towarzystw eksperckich, m.in. Amerykańskiego Towarzystwa Dietetycznego (2006) oraz Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (2023).

Podsumowując, uważam, że monografia dr n. med. Agaty Dutkiewicz Dietetyka w zaburzeniach odżywiania u dzieci i młodzieży stanowi cenną pozycję na rynku polskim. Jej lektura powinna być obowiązkowa dla różnych specjalistów sprawujących opiekę nad pacjentami z zaburzeniami karmienia i odżywiania, a także tych będących w trakcie szkolenia oraz studentów psychologii, medycyny i kierunków pokrewnych. Ważne jest, aby już na tym etapie wczesnego kształcenia podkreślać znaczenie konceptualizacji, konieczności wielokrotnego weryfikowania postawionych hipotez, umiejętności rozumienia odmiennych podejść terapeutycznych, ich skuteczności i bezpieczeństwa na podstawie prowadzonych badań. Pokazanie studentowi wielu perspektyw widzenia tego samego problemu, a także nauczenie go umiejętności rozumienia języka, którym posługują się różni specjaliści, lekarze, psycholodzy oraz psychoterapeuci, reprezentujący odmienne modalności, będzie niezmiernie cenne w kontekście jego późniejszej pracy w zespole interdyscyplinarnym, którego działania powinny być spójne, komplementarne, oparte na wiedzy, doświadczeniu, ale też wzajemnym wysłuchaniu, zaufaniu, akceptacji i szacunku.

prof. dr hab. n. med. Agnieszka Słopień

Słowo wstępne dr. hab. n. med. Piotra Dziechciarza

Monografia prezentuje kompleksowy obraz problemów zdrowotnych związanych z zaburzeniami odżywiania, które dotykają coraz większej liczby osób w wieku rozwojowym. Autorka omawia różnorodne czynniki etiologiczne (biologiczne, psychospołeczne, rodzinne i kulturowe), które prowadzą do powstania tych zaburzeń na różnych etapach rozwojowych. Autorka podkreśla nie tylko zagrożenia dla zdrowia fizycznego i psychicznego, lecz także dla życia społecznego i rodzin, co może zaburzyć harmonijny rozwój młodego człowieka. W usystematyzowany sposób przedstawia każdą jednostkę chorobową, jej powikłania i postępowanie żywieniowe, co niewątpliwie ułatwia korzystanie z książki jako pomocy w codziennej praktyce. Zawarte w publikacji tabele i ryciny w bardzo przejrzysty i użyteczny sposób uzupełniają tekst. Autorka, co oczywiste, skupia się w swojej publikacji na roli dietetyka w terapii zburzeń odżywiania, jednak wielokrotnie zaznacza konieczność opieki interdyscyplinarnej oraz trafnie porusza aspekty psychologiczne i lekarskie opieki nad pacjentami z zaburzeniami odżywiana i ich rodzinami. Dodatkowo kładzie nacisk na edukację pacjentów i ich opiekunów, podkreślając ich rolę w procesie powrotu do zdrowych nawyków żywieniowych.

Publikacja stanowi dobre źródło uporządkowanej wiedzy dla specjalistów pracujących z dziećmi i młodzieżą z zaburzeniami odżywiania, dla których systematyczny i przekrojowy sposób przedstawianych informacji będzie miał niewątpliwie praktyczną wartość. Dla innych profesjonalistów, takich jak lekarze pierwszego kontaktu czy logopedzi, którzy do tej pory rzadko mieli okazję opiekować się dziećmi i młodzieżą z zaburzeniami odżywiania, książka ta będzie dobrym kompendium wiedzy, które ułatwi właściwe postępowanie z tak trudną, a przy tym coraz bardziej liczną grupą pacjentów i ich rodzinami. Również dla studentów dietetyki lub dietetyków, którzy dopiero rozpoczynają swoją karierę, publikacja może być dobrą zachętą do podjęcia się trudnego zadania pracy z dziećmi i młodzieżą z zaburzeniami odżywiania. Wreszcie monografia ta może być także cennym przewodnikiem dla rodzin i opiekunów, a nawet starszej młodzieży, pomagając im zrozumieć problemy związane z zaburzeniami odżywiania i skutecznie z nimi sobie radzić.

dr hab. n. med. Piotr Dziechciarz

Fragment

Wykaz skrótów

Część pierwsza. Wprowadzenie do tematyki zaburzeń odżywiania wieku rozwojowego

1. Definicja i klasyfikacja zaburzeń odżywiania

1.1 Definicja zaburzeń odżywiania

1.2 Klasyfikacja zaburzeń odżywiania w ICD-11

1.3 Klasyfikacja zaburzeń odżywiania w DSM-5

1.4 Klasyfikacja zaburzeń odżywiania w DC:0-5

1.5 Nienormatywne zachowania żywieniowe

2. Wiek rozwojowy a zaburzenia odżywiania

2.1 Rozpowszechnienie problemu zaburzeń odżywiania u dzieci i młodzieży

2.2 Uwarunkowania zaburzeń odżywiania u dzieci i młodzieży

Zaburzone odżywianie w aspekcie rozwoju psychospołecznego

Rodzaje uwarunkowań w patomechanizmie zaburzeń odżywiania

Wieloczynnikowy model etiologiczny

2.3 Konsekwencje zaburzeń odżywiania u dzieci i młodzieży

Konsekwencje somatyczne

Konsekwencje psychospołeczne

Konsekwencje rozwojowe

2.4 Standardy leczenia i specyfika terapii zaburzeń odżywiania u dzieci i młodzieży

Model terapii interdyscyplinarnej

Rola pomocy dietetycznej

Specyficzne trudności w terapii zaburzeń odżywiania u dzieci i młodzieży

Część druga. Zaburzenia odżywiania

3. Jadłowstręt psychiczny

3.1 Charakterystyka

Kryteria diagnostyczne

Obraz kliniczny i powikłania

Leczenie

3.2 Charakterystyka problemów żywieniowych

Restrykcje i preferencje dietetyczne

Wartość odżywcza modelu odżywiania się

Zachowania wokół odżywiania się

3.3 Postępowanie dietetyczne

Cele dietoterapii i zadania dietetyka

Ocena stanu odżywienia i sposobu odżywiania

Zalecenia dietetyczne

4. Bulimia

4.1 Charakterystyka bulimii

Kryteria diagnostyczne

Obraz kliniczny i powikłania

Leczenie

4.2 Charakterystyka problemów żywieniowych

Bulimiczne błędne koło

Charakterystyka napadów objadania się

Zachowania wokół odżywiania się

4.3 Postępowanie dietetyczne

Cele dietoterapii i zadania dietetyka

Ocena stanu odżywienia i sposobu odżywiania

Zalecenia dietetyczne

5. Zaburzenie z napadami objadania się

5.1 Charakterystyka

Kryteria diagnostyczne

Obraz kliniczny i powikłania

Leczenie

5.2 Charakterystyka problemów żywieniowych

Błędne koło w przebiegu zaburzenia z napadami objadania się

Charakterystyka napadów objadania się

Zachowania wokół odżywiania się

5.3 Postępowanie dietetyczne

Cele dietoterapii i zadania dietetyka

Ocena stanu odżywienia i sposobu odżywiania

Zalecenia dietetyczne

6. ARFID

6.1 Charakterystyka

Kryteria diagnostyczne

Obraz kliniczny i powikłania

Leczenie

6.2 Charakterystyka problemów żywieniowych

Preferowane produkty

Wartość odżywcza modelu odżywiania

Zachowania wokół odżywiania się

Funkcjonowanie w sytuacjach społecznych związanych z jedzeniem

Reakcje opiekunów podtrzymujące objawy

6.3 Postępowanie dietetyczne

Cele dietoterapii i zadania dietetyka

Ocena stanu odżywienia i sposobu odżywiania

Zalecenia dietetyczne

7. Pica

7.1 Charakterystyka

Kryteria diagnostyczne

Obraz kliniczny i powikłania

Leczenie

7.2 Charakterystyka problemów żywieniowych

Preferencje żywieniowe

Wartość odżywcza modelu żywienia

Zachowania wokół odżywiania się

7.3 Postępowanie dietetyczne

Cele dietoterapii i zadania dietetyka

Ocena stanu odżywienia

i sposobu odżywiania

Zalecenia dietetyczne

8. Zespół przeżuwania

8.1 Charakterystyka

Kryteria diagnostyczne

Obraz kliniczny i powikłania

Leczenie

8.2 Charakterystyka problemów żywieniowych

Wartość odżywcza modelu żywienia

8.3 Postępowanie dietetyczne

Cele dietoterapii i zadania dietetyka

Ocena stanu odżywienia i sposobu odżywiania

Zalecenia dietetyczne

Część trzecia. Zaburzenia odżywiania (karmienia) u małych dzieci

9. Zaburzenia odżywiania w niemowlęctwie i wczesnym dzieciństwie

9.1 Charakterystyka

Kryteria diagnostyczne

Obraz kliniczny i powikłania

Leczenie

9.2 Charakterystyka problemów żywieniowych

Problemy żywieniowe w przejadaniu się

Problemy żywieniowe w niedojadaniu

Problemy żywieniowe w atypowych zaburzeniach odżywiania

9.3 Postępowanie dietetyczne

Cele dietoterapii i zadania dietetyka

Ocena stanu odżywienia, sposobu żywienia dziecka oraz stylu karmienia rodzica

Zalecenia dietetyczne

Część czwarta. Nienormatywne zachowania żywieniowe

10. Ortoreksja

10.1 Charakterystyka

Kryteria diagnostyczne

Obraz kliniczny i powikłania

Leczenie

10.2 Charakterystyka problemów żywieniowych

Restrykcje i preferencje dietetyczne

Zachowania wokół odżywiania się

10.3 Postępowanie dietetyczne

Cele dietoterapii i zadania dietetyka

Ocena stanu odżywienia i sposobu odżywiania

Zalecenia dietetyczne

11. Diabulimia

11.1 Charakterystyka

Kryteria diagnostyczne

Obraz kliniczny i powikłania

Leczenie

11.2 Charakterystyka problemów żywieniowych

Restrykcje dietetyczne i napady objadania się

Zaburzone odżywianie a przebieg cukrzycy

Zachowania wokół odżywiania się

11.3 Postępowanie dietetyczne

Cele dietoterapii i zadania dietetyka

Ocena stanu odżywienia i sposobu odżywiania

Zalecenia dietetyczne

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Część pierwsza

Wprowadzenie do tematyki zaburzeń odżywiania wieku rozwojowego

1

Definicja i klasyfikacja zaburzeń odżywiania

1.1
Definicja zaburzeń odżywiania

Zaburzenia odżywiania można zdefiniować jako grupę zaburzeń psychicznych cechujących się głównie utrwalonymi, nieprawidłowymi zachowaniami żywieniowymi, które wiążą się z odstępstwami w spożyciu i/lub wchłanianiu pokarmu. Zaburzonym zachowaniom żywieniowym mogą towarzyszyć objawy zaabsorbowania tematyką jedzenia oraz ciała, a także nadmiernego lęku związanego z tymi obszarami. Nienormatywne odżywianie się wpływa na stan somatyczny i/lub znacząco upośledza funkcjonowanie psychospołeczne pacjenta.

Nieprawidłowe odżywianie się nie wynika z przyczyn somatycznych oraz nie można go wytłumaczyć normą społeczną czy kulturową. Etiologia tych zaburzeń jest złożona, jednak głównym podłożem są czynniki psychologiczne wchodzące w interakcję z czynnikami biologicznymi, społecznymi, kulturowymi itd.

W procesie diagnostycznym zaburzeń odżywiania istotna jest zgodność z kryteriami diagnostycznymi. Są one opisywane w klasyfikacjach ogólnomedycznych (takich jak ICD-11) oraz w podręcznikach klasyfikujących stricte problemy natury psychicznej i rozwojowej (DSM-5, DC:0-5).

1.2
Klasyfikacja zaburzeń odżywiania w ICD-11

Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-11 (International Classification of Diseases and Related Health Problems) jest najnowszą wersją klasyfikacji autorstwa ekspertów Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization, WHO). Porządkuje wszystkie problemy zdrowotne – zarówno somatyczne, jak i psychiczne. W kategorii zaburzeń żywienia (karmienia) i odżywiania (feeding or eating disorders) wyróżniono:

• 6B80: Jadłowstręt psychiczny (anorexia nervosa),

• 6B81: Żarłoczność psychiczna (bulimia nervosa),

• 6B82: Zaburzenie z napadami objadania się (binge eating disorder),

• 6B83: Zaburzenie unikania lub ograniczania przyjmowania pokarmów (avoidant-restrictive food intake disorder),

• 6B84: Pica,

• 6B85: Zespół przeżuwania (rumination-regurgitation disorder),

• 6B8Y: Inne zaburzenia żywienia lub odżywiania (other specified feeding or eating disorders),

• 6B8Z: Zaburzenia żywienia lub odżywiania nieokreślone (feeding or eating disorders, unspecified).

Kategoria zaburzeń odżywiania opisana w ICD-11 znacząco różni się od opisów zawartych w poprzednich wersjach klasyfikacji WHO. Pierwszą widoczną zmianą jest nazwa kategorii, która obejmuje już nie tylko zaburzenia odżywiania (eating disorders), lecz także zaburzenia żywienia (inaczej karmienia, feeding disorders). Autorzy wyjaśniają, że zaburzenia żywienia/karmienia dotyczą zaburzonych zachowań żywieniowych niezwiązanych z obrazem ciała. Do nich zaliczają się przede wszystkim pica oraz zespół przeżuwania, najczęściej występujące w okresie dzieciństwa. Zaburzenia odżywiania z kolei charakteryzują się zmienionymi zachowaniami żywieniowymi powiązanymi z zaabsorbowaniem jedzeniem i obawami dotyczącymi masy czy rozmiaru ciała (np. jadłowstręt psychiczny, bulimia).

Kolejną zmianą względem poprzednich wersji tej klasyfikacji chorób jest wyróżnienie zaburzenia z napadami objadania się (binge eating disorder, BED) oraz zaburzenia unikania-ograniczania przyjmowania pokarmów (avoidant-restrictive food intake disorder, ARFID). W ostatnich latach oba te zaburzenia są coraz częściej dostrzegane w praktyce klinicznej i stają się tematem wnikliwych badań naukowych. Wprowadzenie ich do kategorii zaburzeń żywienia i odżywiania w ICD-11 spowodowało ujednolicenie tej kategorii z klasyfikacją DSM-5, co usprawniło proces diagnostyczny.

W kontekście kryteriów diagnostycznych poszczególnych zaburzeń odżywiania również doszło do istotnych zmian w porównaniu z wcześniej obowiązującymi schematami ustalania rozpoznania. Konkretne kryteria rozpoznania danego zaburzenia odżywiania opisano w kolejnych rozdziałach niniejszej książki.

1.3
Klasyfikacja zaburzeń odżywiania w DSM-5

DSM-5 (diagnostic and statistical manual of mental disorders) to podręcznik diagnostyczny i statystyczny zaburzeń psychicznych. Jest to klasyfikacja zaproponowana przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne (American Psychiatric Association, APA). Kategoria zaburzeń żywienia i odżywiania (feeding and eating disorders) obejmuje takie zaburzenia, jak:

• 307.52: Pica,

• 307.53: Zespół przeżuwania (rumination-regurgitation disorder),

• 307.59: Zaburzenie unikania lub ograniczania przyjmowania pokarmów (avoidant-restrictive food intake disorder),

• 307.01: Jadłowstręt psychiczny (anorexia nervosa),

• 307.51: Żarłoczność psychiczna (bulimia nervosa),

• 307.51: Zaburzenie z napadami objadania się (binge eating disorder),

• 307.59: Inne zaburzenia żywienia lub odżywiania (other specified feeding or eating disorders) – wśród nich wymieniono m.in. zespół jedzenia nocnego (night eating syndrome),

• 307.50: Zaburzenia żywienia lub odżywiania nieokreślone (feeding or eating disorders, unspecified).

Zaproponowany podział zaburzeń odżywiania jest spójny z klasyfikacją ICD-11. W przypadku pojedynczych kryteriów diagnostycznych poszczególnych zaburzeń występują nieznaczne różnice. Zostały one szczegółowo omówione przy opisie konkretnych zaburzeń w dalszych rozdziałach podręcznika.

1.4
Klasyfikacja zaburzeń odżywiania w DC:0-5

DC:0-5 (Diagnostic Classification of Mental Health and Developmental Disorders of Infancy and Early Childhood) to klasyfikacja diagnostyczna zaburzeń psychicznych i rozwojowych w okresie niemowlęctwa i wczesnego dzieciństwa. Powstała w odpowiedzi na potrzebę doprecyzowania specyfiki kryteriów zaburzeń psychicznych i rozwojowych u najmłodszych dzieci, od niemowlęctwa do około 5. roku życia. Stanowi ona ważne uzupełnienie klasyfikacji ICD-11 oraz DSM-5.

W omawianej klasyfikacji problemy z jedzeniem umieszczono w szerokiej kategorii zaburzeń snu, odżywiania się i zaburzeń związanych z płaczem. Wyróżniono:

• 60.5: Przejadanie się (overeating disorder),

• 60.6: Niedojadanie (undereating disorder),

• 60.7: Atypowe zaburzenia odżywiania się (atypical eating disorder) – wśród nich wymienia się dodatkowo wzorce gromadzenia pokarmów, pica oraz zespół ponownego przeżuwania.

W klasyfikacji DC:0-5 opisano specyficzne zachowania związane z jedzeniem, reakcje na karmienie najmłodszych dzieci, które mogą sugerować występowanie zaburzeń odżywiania. Zaproponowane kryteria ułatwiają proces diagnostyczny bazujący na obserwacji małego dziecka. Poszczególne charakterystyki zaburzeń ujętych w tej klasyfikacji zostały opisane w dalszych rozdziałach niniejszego podręcznika.

1.5
Nienormatywne zachowania żywieniowe

Współcześnie często wspomina się o innych wzorcach nienormatywnego odżywiania się, nieujętych w żadnej z wymienionych wcześniej klasyfikacji medycznych, nieposiadających więc statusu zaburzeń odżywiania. Źródła popularnonaukowe, ale także coraz bardziej liczne publikacje naukowe dotyczą takich zjawisk, jak:

• ortoreksja (orthorexia nervosa),

• diabulimia,

• alkoreksja (drunkorexia),

• pregoreksja (pregorexia).

Są to nienormatywne wzorce odżywiania się, które wpisują się w ogólną definicję tego typu zaburzeń. Wśród badaczy i specjalistów prowadzona jest dyskusja dotycząca zasadności wyróżniania nowych typów zaburzeń odżywiania w przyszłych klasyfikacjach chorób. Przeciwnicy powołują się m.in. na ich podobieństwo do występujących już schorzeń (np. pregoreksja jako wariant jadłowstrętu psychicznego; diabulimia jako wariant bulimii czy jadłowstrętu psychicznego; możliwość ustalania rozpoznań innych zaburzeń odżywiania czy zaburzeń odżywiania nieokreślonych). Z drugiej strony specyfika tych nienormatywnych zachowań żywieniowych wpływa na proces diagnostyczny oraz postępowanie terapeutyczne z pacjentem. Ponadto wydaje się, że coraz częściej w praktyce klinicznej (w tym dietetycznej i psychodietetycznej) pojawiają się pacjenci z rysem tych nieujętych w klasyfikacjach wzorców zaburzonego odżywiania. Są to powody, dla których warto poszerzać wiedzę na ten temat. W wieku rozwojowym mogą pojawić się przede wszystkim zachowania charakterystyczne dla ortoreksji i diabulimii, które opisano w kolejnych rozdziałach publikacji.

Piśmiennictwo

1. American Psychiatric Association: Feeding and Eating Disorders. W: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). American Psychiatric Association Publishing, Arlington 2013.

2. Klasyfikacja Diagnostyczna DC:0-5: Zaburzenia snu, odżywiania się i zaburzenia związane z płaczem. W: Klasyfikacja diagnostyczna zaburzeń psychicznych i rozwojowych w okresie niemowlęctwa i wczesnego dzieciństwa (red. G. Kmita). Oficyna Wydawnicza Fundament, Warszawa 2022.

3. World Health Organization: Feeding or Eating Disorders. W: ICD-11: International Classification of Diseases (11th revision). https://icd.who.int/ (dostęp: 2.01.2024 r.).