© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2024

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzenci: dr n. med. Agnieszka Czarnecka dr n. med. Marcin Gierach

Wydawca: Inga Markiewicz

Redaktor prowadzący: Anna Klocek

Redaktor merytoryczny: Arkadiusz Gudowski

Korekta: Agnieszka Janowska

Producent: Adam Krajewski

Projekt okładki i stron tytułowych: Magdalena Kocińska O!Studio

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2024 r. (Wydanie I)

Warszawa 2024

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-23696-0

DOI: https://doi.org/10.53271/2024.025

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Fragment

Autorzy

Przedmowa

Słowo wstępne dr n. med. Agnieszki Czarneckiej

Słowo wstępne dr. n. med. Marcina Gieracha

CZĘŚĆ 1
Lipoedema – wprowadzenie i diagnostyka
Artur Mieczkowski

1. Rys historyczny

2. Epidemiologia

3. Etiologia i patogeneza obrzęku tłuszczowego

Tkanka tłuszczowa

Rola adipocytów

Obrzęk

Ból

Kruchość i przepuszczalność naczyń

Podsumowanie patomechanizmu

4. Diagnostyka i różnicowanie

Badanie podmiotowe

Badanie przedmiotowe

Różnicowanie obrzęku tłuszczowego

Trudności diagnostyczne

Klasyfikacja lipoedemy

Badania laboratoryjne

Diagnostyka obrazowa

Proponowany algorytm diagnostyczny

5. Liposukcja

Piśmiennictwo

CZĘŚĆ 2
Interdyscyplinarne podejście do obrzęku tłuszczowego
Dorota Stettler

6. Pierwsza pomoc – gdzie szukać?

Lekarz

Dietetyk kliniczny

Fizjoterapeuta

Trener personalny

Psycholog

7. Leczenie zachowawcze – istota komplementarności działania

Wsparcie systemu limfatycznego – odblokowanie przepływu limfy

Zmniejszenie stanu zapalnego – efekt przeciwbólowy i spowolnienie progresji choroby

8. Kompresja medyczna w obrzęku tłuszczowym

Zdrowotne działanie ucisku

Stopnie kompresji a stadium choroby (Clark M. i Krimmel G. 2006)

Sposób tkania

Nieelastyczne systemy adaptacyjne

Lipoedema – odzież okrągłodziana czy płaskodziana?

Zależność doboru tkania od stadium choroby

Kolory i wzory – dla wymagających

Kompresja sportowa

Przeciwwskazania do użytkowania kompresji medycznej

Akcesoria, pomoce do zakładania

Środki do pielęgnacji skóry

Jak dbać o kompresję, aby służyła jak najdłużej?

Indywidualny dobór produktów kompresyjnych – gdzie się zgłosić?

Metody pomiarów produktów kompresyjnych

Zasady refundacji w Polsce

Gwarancja producenta

Z gabinetu – najczęściej zgłaszane przez pacjentki problemy

9. Manualny drenaż limfatyczny w terapii obrzęku

Przeciwwskazania do MDL

Zdania ekspertów są podzielone

Procedury działania w obrzęku tłuszczowym

Autodrenaż jako autoterapia oraz przygotowanie do drenażu sekwencyjnego

10. Kompresja pneumatyczna

Przeciwwskazania

Aparaty do drenażu sekwencyjnego

Aparat w gabinecie

Aparat w domu

Piśmiennictwo

CZĘŚĆ 3
Dietoterapia
Karolina Chęś

11. Lipoedema a otyłość

12. Interwencje dietetyczne w lipoedemie w świetle dostępnych analiz

Zmodyfikowany model diety śródziemnomorskiej (Di Renzo i in., 2021)

Dieta niskowęglowodanowa i wysokotłuszczowa (Jeziorek i in., 2023)

Dieta ketogenna (Verde i in., 2023)

Dieta ketogenna a cechy kliniczne lipoedemy (Keith i in., 2021)

Badanie pilotażowe LIPODIET (Sorlie i in., 2022)

13. Wywiad żywieniowy i personalizacja zaleceń

14. Dieta typu zachodniego (western diet)

15. Mikrobiota

16. Estrogeny i lipoedema

Niedobory żelaza

17. Dietoterapia w praktyce

Dieta oparta na modelu diety śródziemnomorskiej z ograniczoną podażą węglowodanów

Dieta ketogeniczna śródziemnomorska

Nawyki ułatwiające stosowanie zaleceń dietetycznych

18. Liposukcja i co dalej

19. Fitoterapia wspierająca uszczelnianie naczyń

Piśmiennictwo

CZĘŚĆ 4
Aktywność fizyczna w lipoedemie
Monika Domagała

20. Aktywność fizyczna – wprowadzenie

21. Istota oddechu jako wspomaganie pracy systemu limfatycznego

22. Dedykowane formy aktywności fizycznej w lipoedemie

Aktywność fizyczna w wodzie

Aktywność fizyczna na świeżym powietrzu

Trening o charakterze wzmacniającym

Formy body and mind

Trampolina

Trening wytrzymałościowy z wykorzystaniem sprzętu stacjonarnego

Pozostałe aktywności fizyczne

Platforma wibracyjna

23. Podział form aktywności fizycznej w zależności od stadium choroby

24. Suche szczotkowanie jako domowe zabiegi ujędrniające

25. Wiele zależy od nas, czyli zasady uprawiania aktywności fizycznej w obrzęku lipidowym

Piśmiennictwo

Netografia

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Autorzy

mgr inż. Karolina Chęś

Zawodowo ‒ dietetyk kliniczny, fitoterapeuta, wykładowca akademicki, specjalista przyjazny insulinoopornym.

Prowadzi pacjentów z  insulinoopornością, cukrzycą, zespołem metabolicznym, lipoedemą, chorobami autoimmunologicznymi, chorobami układu pokarmowego, dzieci i młodzież z nadwagą i otyłością oraz z niedożywieniem i wybiórczością pokarmową, alergiami.

Współautorka przewodnika Zdrowe jelita, zdrowe dziecko, prelegentka na konferencjach naukowych, autorka artykułów, szkoleń i warsztatów.

Pokazuje, że dieta to styl życia. Dobrze zbilansowany talerz, dopasowana aktywność fizyczna, uregulowanie rytmów dobowych oraz umiejętność odreagowania stresów są kluczowe do poprawy zdrowia, nastroju i wydolności organizmu, a celem dietoterapii jest wypracowanie najbardziej optymalnych, dopasowanych rozwiązań, które pacjent będzie w stanie zastosować w praktyce (akademiarownowagi.pl).

Prywatnie – mama trójki dzieci, wielbicielka książek, lasu i wycieczek rowerowych.

mgr Monika Domagała

Zawodowo – kinezyterapeutka, terapeutka kinezygerontoprofilaktyki, trenerka medyczna, masażystka, certyfikowana terapeutka Polskiego Towarzystwa Limfologicznego.

Podchodzi holistycznie do pracy z ciałem, biorąc pod uwagę sferę fizyczną i mentalną. Od kilku lat zajmuje się terapią obrzękową, doborem kompresji medycznej i aktywności fizycznej, szczególnie dla kobiet dotkniętych obrzękiem lipidowym. Z tego względu współtworzy projekt sos-lipoedema.pl oraz grupę wsparcia Aktywność Fizyczna w Lipoedemie na Facebooku. Współorganizatorka turnusu dla kobiet z lipoedemą „Złap oddech od lipo”. Pełni funkcję vice CEO Fundacji „Postawmy na Nogi”, zajmującej się edukacją i kompleksowym wsparciem kobiet z obrzękiem tłuszczowym.

W ramach prowadzonej działalności rozwija inicjatywę Razem w Formie (razemwformie.pl), której celem jest propagowanie podejścia do aktywności fizycznej jako recepty na długowieczność, prowadząc prozdrowotne zajęcia ruchowe, prelekcje, organizując warsztaty tematyczne oraz wyjazdy integracyjne. W to wszystko wpleciona jest też koncepcja zero waste i dbałość o środowisko naturalne.

Prywatnie – mama dwóch córek oraz właścicielka dwóch kotów i cudownego psa. Jest kobietą szczęśliwą, ponieważ wykonuje pracę, którą kocha. Uwielbia aktywnie spędzać każdą wolną chwilę.

lek. Artur Mieczkowski

Zawodowo ‒ absolwent Wydziału Lekarskiego Collegium Medicum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Od początku pracy zawodowej związany jest z Kliniką Angiologii oraz Poradnią Chorób Naczyń Szpitala Uniwersyteckiego nr 2 im. dr. Jana Biziela w Bydgoszczy.

Stale podnosi kwalifikacje zawodowe, uczestnicząc w praktycznych kursach oraz kongresach z zakresu angiologii, chirurgii naczyniowej i flebologii w Polsce i na świecie. Praca jest jego pasją. Ukończył liczne kursy i szkolenia z zakresu diagnostyki ultrasonograficznej chorób naczyń oraz leczenia endowaskularnego.

Członek Polskiego Towarzystwa Angiologicznego i Polskiego Towarzystwa Flebologicznego.

Autor i współautor artykułów naukowych. Wielokrotny prelegent na zjazdach krajowych i międzynarodowych. Jako ekspert szkoli lekarzy z całej Polski ‒ prowadzi kursy doskonalące i warsztaty w zakresie leczenia endowaskularnego.

Prywatnie – szczęśliwy mąż, ojciec dwójki dzieci, miłośnik biegania i podróży.

mgr Dorota Stettler

Zawodowo ‒ mgr fizjoterapii, certyfikowana terapeutka Polskiego Towarzystwa Limfologicznego, manager Forever Living Product. Networkerka z misją pomagania kobietom w osiąganiu ich niezależności. Od 7 lat zajmuje się terapią przeciwobrzękową i doborem kompresji medycznej.

Współautorka projektu sos-lipoedema.pl, dzięki któremu kobiety od 2020 roku mogą znaleźć informacje na temat kompleksowego podejścia do „choroby grubych nóg”. Założycielka grupy wsparcia „Kompresja Medyczna dla Kobiet Zmagających się z Obrzękiem Tłuszczowym”, liczącej już ponad 4000 członkiń. Współorganizatorka turnusu dla kobiet z lipoedemą „Złap oddech od lipo” (4 edycje). Założycielka profilu na Instagramie – @lipoedema_bez_tajemnic. Współautorka poradnika Lipoedema – liposukcja bez tajemnic. Autorka artykułów branżowych, prelegentka na konferencjach.

Zakres usług: terapia przeciwobrzękowa, konsultacje online – plany terapii, dobór kompresji medycznej i aparatów do drenażu.

Prywatnie – mężatka, mama nastolatki i posiadaczka psa, żyje między dwoma krajami ‒ Polską i Szwajcarią, uwielbia ludzi, kocha książki i naturę.

Przedmowa

Lipoedema charakteryzuje się niekontrolowanym przyrostem tkanki tłuszczowej, głównie w okolicach nóg. Szacuje się, że dotyczy 10% kobiet na całym świecie. Choroba oficjalnie została wpisana do międzynarodowej klasyfikacji ICD-11. Obserwuje się ogromny deficyt w literaturze naukowej w temacie obrzęku tłuszczowego.

Niniejsza publikacja powstała z potrzeby rozpowszechniania informacji o lipoedemie wśród personelu medycznego i kobiet, które szukają rozwiązań dla swoich dolegliwości. Współautorzy zebrali w jednym miejscu informacje poparte badaniami, hipotezy oraz doświadczenie z wieloletnich obserwacji podczas pracy z pacjentkami.

Przeprowadzona w 2023 roku ankieta, w której udział wzięło ponad 200 polskich kobiet dotkniętych chorobą grubych nóg, pokazała, że 77% z nich zetknęło się z informacją o chorobie w internecie, a tylko 20% miało postawioną diagnozę w gabinecie lekarskim. U prawie 70% ankietowanych kobiet dolegliwości typowe dla lipoedemy pojawiły się w okresie dojrzewania. Około 60% zauważyło, że to problem rodzinny (dotyczy babci, mamy i córki). Wśród kobiet biorących udział w ankiecie 55% deklarowało wprowadzenie zmian w stylu życia. Dotyczyły one zmiany żywienia, włączenia aktywności fizycznej i stosowania kompresji.

Autorzy tej książki, członkowie interdyscyplinarnego zespołu – angiolog, dietetyk kliniczny, fizjoterapeuta i trener personalny ‒ na co dzień pracują z pacjentkami z lipoedemą. Dobierają zalecenia pod kątem obrazu klinicznego, a także możliwości i preferencji chorych. Nieoceniona jest możliwość konsultacji i wymiany spostrzeżeń między specjalistami w trakcie procesu leczenia zachowawczego.

Kompleksowe podejście ekspertów z różnych dziedzin daje lepsze efekty i większe szanse na poprawę dobrostanu pacjentek. Choroba ma charakter postępujący, ważne jest więc zarówno łagodzenie bólu, jak i zatrzymanie procesu rozrostu patologicznej tkanki tłuszczowej.

Autorzy

Słowo wstępne dr n. med. Agnieszki Czarneckiej

Autorzy Lipoedemy w sposób niezwykle empatyczny i wnikliwy przybliżają czytelnikowi temat tej przewlekłej, bolesnej choroby, która występuje często, ale jest niedostrzegana lub wręcz ignorowana zarówno w społeczeństwie, jak i w środowiskach medycznych. Kobiety cierpiące na lipoedemę są traktowane jak niechciane dzieci medycyny, a żadna specjalizacja lekarska nie poczuwa się do odpowiedzialności za leczenie tej choroby. Dlatego nadszedł czas na jej interdyscyplinarne dostrzeżenie, co propagują w bardzo wszechstronny i kompetentny sposób autorzy tej książki. W chwili jej wydania jest ona jedyną takiego rodzaju pozycją na polskim rynku wydawniczym, a zatem pionierem przecierającym trudny szlak.

Książka składa się z czterech działów, które w przejrzysty, nowoczesny i komplementarny sposób ujmują tematykę lipoedemy i edukacji na temat jej diagnostyki i leczenia, a przede wszystkim życia i radzenia sobie z tą chorobą.

Publikacja napisana jest w zrozumiały i przystępny sposób, aby jej główni odbiorcy, kobiety cierpiące na lipoedemę, które poszukują informacji i wsparcia, znalazły w niej przewodnik z wieloma cennymi radami. Autorzy – doświadczeni eksperci – prezentują aktualne stanowisko medycyny, pokazując również sprzeczności i brak jednomyślności odnośnie do diagnozowania i leczenia lipoedemy, oraz dzielą się praktycznymi wskazówkami i strategiami radzenia sobie z jej objawami na co dzień, dzięki czemu pomagają czytelnikowi zrozumieć skomplikowane aspekty życia kobiet z lipoedemą i ich otoczenia.

W książce położono szczególny nacisk na praktyczne podejście do walki z chorobą. Zamieszczono szczegółowe wskazówki i kompleksowe informacje w dziedzinie odżywiania i aktywności ruchowej. Autorzy postulują również stworzenie algorytmów postępowania i polskich wytycznych leczenia lipoedemy, gdyż w tej kwestii pozostaliśmy w tyle w stosunku do innych krajów europejskich.

Podsumowując, Lipoedema to niezwykle wartościowa lektura – zarówno dla pacjentów, jak i dla osób pracujących w służbie zdrowia, przede wszystkim fizjoterapeutów, dietetyków, pielęgniarek i lekarzy, w środowisku których należy podnieść świadomość istnienia tej enigmatycznej jeszcze choroby i potrzeby jej leczenia.

Książka przybliża nam podstawowe informacje na temat lipoedemy, nie przytłaczając czytelnika skomplikowanymi, naukowymi sformułowaniami i badaniami. Wprowadzenie tej publikacji jako podręcznika dla dietetyków, fizjoterapeutów czy pielęgniarek dałoby więc tej grupie pracowników ochrony zdrowia możliwość pierwszego zetknięcia się z tą chorobą i propagowanie wiedzy na jej temat, aby wczesne rozpoznanie i prawidłowe, interdyscyplinarne leczenie lipoedemy stworzyło przestrzeń lepszej opieki długoterminowej dla osób dotkniętych obrzękiem tłuszczowym.

Jestem przekonana, że książka ta przyczyni się do zwiększenia świadomości społecznej na temat tej choroby i będzie nieocenionym wsparciem dla kobiet walczących z nią o lepszą jakość życia, o życie bez bólu.

dr n. med. Agnieszka Czarnecka

specjalista dermatolog, wenerolog, dermatochirurg, limfolog

Słowo wstępne dr. n. med. Marcina Gieracha

W ostatnich dekadach medycyna dokonała znaczących postępów w rozumieniu i leczeniu wielu chorób. Jednak lipoedema, pomimo swojej powszechności i wpływu na jakość życia wielu pacjentek, pozostaje chorobą stosunkowo mało zrozumianą i często błędnie diagnozowaną. Ten brak rozpoznania i zrozumienia przyczynia się do trudności w znalezieniu skutecznego leczenia i wsparcia dla osób nią dotkniętych. Publikacja ta, autorstwa wybitnych ekspertów z różnych dziedzin medycyny i terapii, stanowi znaczący krok w kierunku zmiany tego stanu rzeczy.

Dzięki kompleksowemu podejściu, które obejmuje zarówno aspekty teoretyczne, jak i praktyczne, książka Lipoedema wnosi istotny wkład w naukę i praktykę. Podział na cztery części, skupiające się odpowiednio na wprowadzeniu i diagnostyce, interdyscyplinarnym podejściu do leczenia, dietoterapii oraz aktywności fizycznej, odzwierciedla wieloaspektowe podejście do lipoedemy, które jest kluczowe dla skutecznego leczenia.

W przeciwieństwie do dotychczasowych publikacji niniejsza książka wyróżnia się szczegółowym omówieniem nowoczesnych metod diagnostycznych, takich jak zaawansowana diagnostyka obrazowa i algorytmy diagnostyczne, które mogą zrewolucjonizować proces rozpoznawania lipoedemy. Ponadto włączenie rozdziałów dotyczących interdyscyplinarnego podejścia do leczenia, łączącego wiedzę lekarzy, dietetyków, fizjoterapeutów i psychologów, podkreśla konieczność holistycznego podejścia do opieki nad pacjentem.

Szczególnie godne uwagi są również rozdziały poświęcone dietoterapii i wpływowi diety na przebieg choroby. Prezentacja różnych modeli dietetycznych wraz z najnowszymi badaniami na temat ich efektywności w leczeniu lipoedemy to cenne źródło wiedzy zarówno dla specjalistów, jak i pacjentów. Część poświęcona aktywności fizycznej, z detalami na temat specyficznych form ćwiczeń korzystnych dla osób z lipoedemą, jest ponadto przykładem praktycznego podejścia, które może znacznie poprawić jakość życia osób dotkniętych tą chorobą.

Publikacja ta jest wynikiem pracy zespołowej ekspertów, którzy dzielą się swoją wiedzą i doświadczeniem, aby zapewnić najbardziej aktualne i kompleksowe informacje na temat lipoedemy. Dzięki temu dzieło to stanowi nie tylko cenne źródło wiedzy dla specjalistów z różnych dziedzin medycyny, ale również dla pacjentów szukających wiarygodnych informacji i wsparcia w walce z chorobą.

Jestem przekonany, że książka Lipoedema przyczyni się do lepszego zrozumienia tej skomplikowanej choroby, poprawy jakości diagnostyki i leczenia, a także zwiększenia świadomości społecznej na temat lipoedemy. Jest to ważny krok w kierunku polepszenia jakości życia osób z lipoedemą oraz ich rodzin.

dr n. med. Marcin Gierach

endokrynolog, obesitolog, ekspert lipidologii PTL

Artur Mieczkowski

LIPOEDEMA – WPROWADZENIE I DIAGNOSTYKA

CZĘŚĆ 1

1

Rys historyczny

Lipoedema to przewlekła choroba tkanki tłuszczowej związana z jej nadmiernym odkładaniem w obrębie kończyn dolnych. Sama definicja tej choroby jest niezwykle trudna, jeszcze do niedawna w ogóle nie była przez WHO (World Health Organization, Światowa Organizacja Zdrowia) definiowana jako choroba. W obowiązującej nadal w Polsce i w większości świata 10. rewizji międzynarodowej klasyfikacji chorób (International Classification of Diseases – ICD-10) próżno szukać tej jednostki. Nie powstała też jednoznaczna definicja ani kryteria rozpoznania.

Po raz pierwszy lipoedema została opisana w latach 40. XX wieku w USA (Allen i Hines, Mayo Clinic) jako nieproporcjonalne, ale symetryczne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej obejmującej kończyny dolne w większym stopniu niż tułów czy kończyny górne. Niestety jest to jednostka chorobowa rozpoznawana niedostatecznie często – głównie z powodu zrzucania typowych objawów na karb dziedzicznej tendencji do specyficznego rozkładu kobiecej tkanki tłuszczowej i ignorowania problemu. Często jest mylona z otyłością niezwiązaną z obrzękiem czy też obrzękiem limfatycznym, ponieważ w każdej z tych sytuacji mamy do czynienia ze zwiększonym rozmiarem kończyn dolnych.

Z tego też powodu wielokrotnie rozpoznanie opóźnione jest nawet o dekady. W tym czasie pacjentki nie otrzymują odpowiedniej pomocy, obwiniają się o swój stan, często są nawet wykluczane społecznie. Kolejnym problemem związanym z późnym rozpoznaniem jest opóźnione leczenie, które jest trudniejsze w późniejszych fazach choroby. Dziś wiemy, że obrzęk tłuszczowy można leczyć. Jesteśmy w stanie osiągnąć zarówno redukcję objętości kończyn, jak i zmniejszyć dolegliwości bólowe, poprawić mobilność, a w konsekwencji w znacznym stopniu poprawić jakość życia.