© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2025

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.

Recenzent: dr hab. n. med. Alina Kuryłowicz, prof. CMKP

Wydawca: Agnieszka Szlanta

Redaktor prowadzący: Aneta Lupa-Marcinowska

Redaktor: Anna Kołodziejska

Producent: Anna Bączkowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Grzegorz Lipka

Ilustracja na okładce wygenerowana przy wykorzystaniu narzędzi AI/Shutterstock

Ryciny, o ile nie oznaczono inaczej, pochodzą ze zbiorów autorów.

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

ISBN: 978-83-01-24212-1

DOI: https://doi.org/10.53271/2025.024

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2, 02-460 Warszawa

tel. 22 695 43 21

www.pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Autorzy

dr n. med. Dorota Szydlarska

Przychodnia Medycyny Rodzinnej
Państwowy Instytut Medyczny MSWiA
Katedra i Zakład Medycyny Rodzinnej
Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. o zdr. Alicja Jakubowska

Państwowy Instytut Medyczny MSWiA 

prof. dr hab. n. med. Katarzyna Życińska

Klinika Reumatologii, Chorób Tkanki Łącznej i Chorób Rzadkich
Państwowy Instytut Medyczny MSWiA
Katedra i Zakład Medycyny Rodzinnej
Warszawski Uniwersytet Medyczny 

***

dr hab. n. med. Magdalena Walicka

Klinika Chorób Wewnętrznych, Endokrynologii i Diabetologii
Państwowy Instytut Medyczny MSWiA
Zespół Kliniczno-Badawczy Epigenetyki Człowieka Instytut Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej im. M. Mossakowskiego
Polska Akademia Nauk

Wykaz skrótów

AITD autoimmunologiczna choroba tarczycy (autoimmune thyroid disease)

anty-TG przeciwciała przeciwko tyreoglobulinie

anty-TPO przeciwciała przeciwko peroksydazie tarczycowej

AZT autoimmunologiczne zapalenie tarczycy

chGB choroba Gravesa-Basedowa

chH choroba Hashimoto

fT3 wolna trójjodotyronina

fT4 wolna tyroksyna

PL płat lewy tarczycy

POZ podstawowa opieka zdrowotna

PP płat prawy tarczycy

PSV szczytowa prędkość skurczowa

TRAb przeciwciała przeciwko receptorowi hormonu tyreotropowego

TSH hormon tyreotropowy

USG ultrasonografia

Dla moich Rodziców, na których wsparcie i pomoc zawsze mogłam liczyć, z podziękowaniem za przekazanie najważniejszych wartości życiowych.

Dorota Szydlarska

Przedmowa

Autoimmunologiczna choroba tarczycy (AITD) jest definiowana jako dysregulacja układu odpornościowego prowadząca do aktywacji mechanizmów immunologicznych, skierowanych przeciwko antygenom tarczycy, co prowadzi do uszkodzenia tego gruczołu. Dwoma głównymi manifestacjami klinicznymi AITD są przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy (zapalenie tarczycy Hashimoto, choroba Hashimoto – chH) oraz choroba Gravesa-Basedowa (chGB), przy czym ich naprzemienne występowanie jest nierzadko obserwowane u jednego pacjenta.

AITD to najczęstsza choroba autoimmunologiczna u człowieka i najczęstsza patologia dotycząca tarczycy. Dotyczy ona ok. 5% populacji ogólnej, przy czym znacznie częściej występuje u kobiet (5–15%) niż u mężczyzn (1–5%) [1]. Choroba ta jest wynikiem złożonych interakcji między czynnikami środowiskowymi i genetycznymi (predyspozycja genetyczna stanowi ok. 80% ryzyka zachorowania), a w ostatniej dekadzie występuje coraz częściej również ze względu na rozpowszechnienie stosowania w leczeniu onkologicznym inhibitorów kinazy tyrozynowej i inhibitorów punktów kontroli immunologicznej [2].

Autoimmunologiczne zaburzenia funkcji tarczycy stanowią znaczący odsetek schorzeń diagnozowanych w podstawowej opiece zdrowotnej (POZ). Opieka koordynowana, która w ramach ścieżki endokrynologicznej ma na celu zapewnienie pacjentowi z chorobą tarczycy kompletnej diagnostyki, leczenia i profilaktyki, zapewne jeszcze zwiększy tę liczbę. Ultrasonografia odgrywa kluczową rolę w diagnostyce AITD, dostarczając informacji, które nie są dostępne w badaniach laboratoryjnych. Ułatwia diagnostykę różnicową, potwierdzenie rozpoznania, ocenę zaawansowania choroby i monitorowanie leczenia. Jest to badanie powszechnie dostępne, nieinwazyjne, bezpieczne (brak ekspozycji na promieniowanie jonizujące czyni je odpowiednim dla pacjentów w każdym wieku, także dla kobiet w ciąży), stosunkowo tanie, szybkie i niewymagające specjalnego przygotowania ze strony pacjenta. Obrazowanie ultrasonograficzne w czasie rzeczywistym pomaga dodatkowo w prowadzeniu diagnostycznych i terapeutycznych procedur interwencyjnych, takich jak biopsja aspiracyjna cienkoigłowa celowana czy ewakuacja płynu z dużej torbieli. Wykonywanie USG przez lekarza POZ skraca czas potrzebny na postawienie diagnozy i rozpoczęcie leczenia, a w połączeniu z opieką koordynowaną pozwala na bardziej kompleksową i efektywną opiekę nad pacjentem z AITD, odciążając jednocześnie system opieki specjalistycznej.

Oddajemy w Państwa ręce nowy atlas badań ultrasonograficznych, który może być przydatnym narzędziem dla lekarzy POZ wykonujących lub planujących wykonywać badania USG tarczycy. Prezentuje on szczegółowe opisy i zdjęcia z badań ultrasonograficznych, wykonanych przez doświadczonego ultrasonografistę, endokrynologa i lekarza pracującego w POZ u pacjentów z AITD. Ze zdjęciami zamieszczonymi w atlasie lekarz może porównywać obrazy uzyskane podczas badania swojego pacjenta, co pozwoli na dokładniejsze zrozumienie i interpretację wyników. Dzięki atlasowi lekarz POZ może zyskać większą pewność w ocenie obrazów USG, zmniejszając ryzyko błędów diagnostycznych. Pozwoli to na podejmowanie bardziej trafnych decyzji, np. o skierowaniu pacjenta na biopsję cienkoigłową lub konsultację endokrynologiczną. Mamy nadzieję, że atlas będzie stanowił wsparcie merytoryczne, wzmacniając rolę lekarza rodzinnego w kompleksowej opiece nad pacjentem z AITD.

Piśmiennictwo

1. Petranović Ovčariček P., Görges R., Giovanella L.: Autoimmune Thyroid Diseases. Semin. Nucl. Med. 2024; 54(2): 219–36.

2. Upmale-Engela S., Vaivode I., Peculis R. i wsp.: Genetic and Environmental Factors in Autoimmune Thyroid Disease: Exploring Associations with Selenium Levels and Novel Loci in a Latvian Cohort. Curr. Issues Mol. Biol. 2024; 46(3): 2553–65.