© Copyright by Józef Ryżko, 2009

© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2009

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Redaktor ds. publikacji popularnonaukowych: Kinga Kołodziejczak

Redaktor merytoryczny: Teresa Materkowska

Korekta: Anna Marecka

Projekt okładki i stron tytułowych: Maria Sosnowska

Zdjęcie na okładce: Agencja Fotograficzna Stockxpert

Autor i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2009 r., (wyd. I) 

Warszawa 2019

ISBN 978-83-200-5726-3

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl 

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

Spis treści

Wstęp

Budowa i czynność jelita grubego

Fizjologia trzymania kału i mechanizm defekacji

Charakterystyka zaparć i mechanizm ich powstawania

Przyczyny zaparć stolca

Rola flory bakteryjnej jelita grubego

Probiotyki

Znaczenie prebiotyków w fizjopatologii jelita grubego

Prebiotyki a zaburzenia czynnościowe jelita grubego

Klinika zaparć stolca

Diagnostyka zaparć stolca

Przygotowanie do koloskopii i wlewu kontrastowego jelita grubego

Manometria anorektalna

Badanie czucia odbytniczego

Ocena podatności odbytnicy

Odbytniczo-odbytowy odruch hamowania (odruch relaksacji zwieracza wewnętrznego odbytu)

Odruch kaszlu

Defekografia

Czas pasażu jelitowego

Diagnostyka różnicowa zaparć stolca

Postępowanie lecznicze

Postępowanie dietetyczne

Leczenie farmakologiczne

Terapia biofeedback w leczeniu zaparć stolca

Inne elementy leczenia

Zespoły chorobowe przebiegające z zaburzeniem wypróżnień

Czynnościowa retencja kału

Klinika zaparć retencyjnych

Idiopatyczne nietrzymanie kału

Nieretencyjne nietrzymanie kału

Dyssynergia dna miednicy

Dyschezja niemowlęca

Zespół jelita nadpobudliwego

Inne zaburzenia czynnościowe

Przewlekła biegunka czynnościowa (Toddler diarrhea - biegunka pędraków)

Różnicowanie biegunek

Rola psychologa w diagnostyce i leczeniu zaburzeń czynnościowych

Metody diagnozy psychologicznej

Najczęściej powtarzające się pytania rodziców

Słownik mniej znanych terminów medycznych używanych w tekście

Piśmiennictwo uzupełniające

Wstęp

Celem tej książeczki jest przybliżenie rodzicom podstaw wiadomości na temat częstych zaburzeń przewodu pokarmowego, jakimi są zaparcia stolca i biegunki czynnościowe.

Przedstawione zostały uwarunkowania tych zaburzeń oraz możliwości pomocy dzieciom. Zaparcia stolca niejednokrotnie traktowane są jako „choroba wstydliwa”, a jeżeli rodzice próbują poszukiwać pomocy, spotykają się z uspokajającymi opiniami z otoczenia, że dziecko z tego „wyrośnie”. Nie zawsze zdajemy sobie sprawę z dramatu rozgrywającego się w myślach dziecka. Pewne światło na powagę problemu rzuca badanie psychologiczne.

Dzisiaj, w dobie internetu, rodzice posiadają już pewien zasób wiadomości na temat zaparć stolca, stąd język, jakim pisana jest niniejsza książeczka, jest zbliżony do tego, jakim posługuję się w rozmowach z nimi w czasie wizyt w gabinecie lekarskim. Przedstawione zostały również pewne informacje dotyczące różnicowania stanów biegunkowych i zaparć z innymi chorobami, wskazując przy tym, na jakie objawy powinni rodzice zwrócić uwagę, co pozwoli im z większym zrozumieniem włączyć się w proces leczenia omawianych zaburzeń. Książeczka ta została napisana na podstawie monografii pt. „Zaburzenia czynnościowe układu pokarmowego u dzieci i młodzieży” pod red. J. Ryżki i J. Sochy wydanej przez Wydawnictwo Lekarskie PZWL w 2004 roku, z której pewne tabele zawierające informacje dietetyczne lub dotyczące farmakoterapii zostały powtórzone celem lepszego przybliżenia ich czytelnikowi.

Budowa i czynność jelita grubego

Jelito grube jest końcową częścią cewy pokarmowej. U starszych dzieci, podobnie jak u osób dorosłych, jego długość wynosi około 1,2—1,5 m, rozciąga się od kątnicy (nazywanej również jelitem ślepym) aż do odbytu. Wzdłuż przebiegu jelita grubego można wyróżnić 3 odcinki (kątnica, okrężnica i odbytnica). Odcinek początkowy stanowi kątnica, przechodząca w dolnej części w wyrostek robaczkowy. Długość tej części jelita nie przekracza 8-10 cm. Na wysokości ujścia jelita cienkiego do grubego, zwanego zastawką krętniczo-kątniczą lub zastawką Bauchina, jelito ślepe przechodzi we wstępującą część okrężnicy (wstępnicę), której długość wynosi około 20 cm. W pobliżu wątroby jelito grube ulega zagięciu (zgięcie wątrobowe) i przechodzi w okrężnicę poprzeczną (poprzecznicę). mierzącą zwykle 50-60 cm, a czasami więcej.

W pobliżu śledziony znajduje się kolejne zagięcie jelita grubego, w którym poprzecznica przechodzi w okrężnicę zstępującą (zstępnicę) o długości około 20 cm, schodzącą pionowo w dół, by w pobliżu talerza biodrowego przejść w okrężnicę esowatą (esicę). Nazwa tej części okrężnicy pochodzi od jej esowatego kształtu przebiegu. Jej długość u różnych osób waha się od 1 5 do 90 cm. Esica w końcowej swojej części przechodzi w pionowo przebiegającą odbytnicę (prostnicę), która kończy się odbytem. Odbytnica składa się z dwóch części: miednicznej (górnej) i odbytowej (dolnej). Część miedniczna jest nieco rozdęta, stąd nazywana jest bańką odbytnicy; ma 12-15 cm długości i 5-8 cm szerokości. Kanał odbytu ma długość 3-4 cm.

Rycina 1. Schemat anatomiczny jelita grubego.

Ściana jelita grubego składa się z kilku warstw: błony śluzowej, podśluzowej, mięśniowej i surowiczej. W błonie śluzowej znajdują się liczne gruczoły zbudowane z komórek nabłonkowych, między którymi znajdują się komórki kubkowe, wydzielające śluz.

Błona mięśniowa składa się z dwóch warstw mięśni gładkich - wewnętrznej okrężnej i zewnętrznej - podłużnej, zgrupowanej w 3 pasma (taśmy), między którymi ściana jelita tworzy charakterystyczne uwypuklenia skierowane na zewnątrz, zwane haustrami. W strukturze błony mięśniowej dominują mięśnie okrężne i to one głównie wpływają na czynność motoryczną jelita.

Kanał odbytu zamykany jest dwoma mięśniami - zwieraczem wewnętrznym i zewnętrznym odbytu. Zwieracz wewnętrzny odbytu jest przedłużeniem wewnętrznej, okrężnej warstwy mięśniowej odbytnicy, stanowi pewne zgrubienie w dolnych partiach kanału odbytu. Ten mięsień zbudowany jest z włókien mięśniowych gładkich, a zwieracz zewnętrzny - z włókien mięśniowych poprzecznie prążkowanych.