REDAKCJA NAUKOWA SERII:

prof. dr hab. med. Mirosław Jarosz

prof. dr hab. med. Jan Dzieniszewski

AUTORZY:

prof. dr hab. med. Mirosław Jarosz

dr n. med. Wioleta Respondek

mgr inż. Ewa Rychlik

mgr inż. Anna Taraszewska

dr inż. Iwona Traczyk

mgr inż. Katarzyna Wolnicka

© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy dziękują pani Renacie Gajowiak za pomoc w przygotowaniu rękopisu książki do druku.

Redaktor ds. publikacji popularnonaukowych: Agata Góra

Redaktor merytoryczny: Ewa Jaworska

Redaktor techniczny: Anna Nieporęcka

Korekta: Maria Karczewska

Strony tytułowe zaprojektowała: Katarzyna Aderek

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2017 r., (wyd. I)

Warszawa 2019

ISBN 978-83-200-5835-2

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysyłkowa@pzwl.pl

SPIS TREŚCI

Od Autorów

Częstość występowania chorób żołądka i dwunastnicy — Mirosław Jarosz

Choroba refluksowa żołądkowo-przełykowa

Dyspepsja (niestrawność) czynnościowa

Choroba wrzodowa

Rak żołądka

Rak przełyku

Zakażenie Helicobacter pylori — Mirosław Jarosz

Częstość występowania zakażenia

Czy istnieje możliwość zapobiegania zakażeniu H. pylori?

Helicobacter pylori – czynnik chorobotwórczy czy komensal?

Jak zakażenie H. pylori prowadzi do rozwoju chorób żołądka i dwunastnicy?

Zakażenie H. pylori a choroby górnego odcinka przewodu pokarmowego

Choroba wrzodowa dwunastnicy

Choroba wrzodowa żołądka

Rak żołądka

Chłoniak typu MALT

Choroba Ménétriera

Niestrawność czynnościowa (bezwrzodowa)

Choroba refluksowa żołądkowo-przełykowa

Polipy gruczolakowate i hiperplastyczne

Zakażenie H. pylori a choroby umiejscowione poza przewodem pokarmowym

Kiedy leczy się zakażenie Helicobacter pylori?

Choroba wrzodowa — Mirosław Jarosz

Definicja i przyczyny

Objawy i rozpoznawanie

Leczenie choroby wrzodowej żołądka u chorych z zakażeniem H. pylori

Ocena skuteczności leczenia eradykacyjnego

Zalecenia dietetyczne i dotyczące stylu życia

Czy możliwy jest nawrót choroby wrzodowej?

Choroba refluksowa żołądkowo-przełykowa — Mirosław Jarosz, Anna Taraszewska

Definicja

Przyczyny

Objawy, badania dodatkowe i rozpoznanie choroby

Powikłania

Leczenie

Postępowanie farmakologiczne

Działania niefarmakologiczne

Zalecenia dotyczące stylu życia

Zalecenia żywieniowe

Produkty i potrawy zalecane oraz niezalecane przy chorobie refluksowej

Przykładowe jadłospisy dla osób z chorobą refluksową — Katarzyna Wolnicka, Ewa Rychlik

Sezon letnio-jesienny

Sezon zimowo-wiosenny

Dyspepsja (niestrawność) czynnościowa — Wioleta Respondek, Iwona Traczyk

Definicja

Przyczyny powstawania dyspepsji

Czynniki genetyczne

Czynniki psychologiczne

Zaburzenia motoryki żołądka

Procesy zapalne

Zakażenie Helicobacter pylori

Leki

Diagnostyka

Leczenie

Zalecenia dietetyczne i dotyczące stylu życia

Zalecenia wspomagające leczenie

Produkty i potrawy zalecane oraz niezalecane

Przykładowe jadłospisy dla osób z dyspepsją czynnościową — Ewa Rychlik, Katarzyna Wolnicka

Sezon letnio-jesienny

Sezon zimowo-wiosenny

Piśmiennictwo

OD AUTORÓW

Choroby żołądka i dwunastnicy stanowią poważny problem zdrowotny i społeczny. W ostatnich latach dokonano olbrzymiego postępu w zrozumieniu przyczyn i mechanizmów powstawania oraz w leczeniu tych chorób. Milowym krokiem było odkrycie w 1983 r. przez dwóch badaczy australijskich — Warrena i Marshalla — że zakażenie bakterią Helicobacter pylori jest głównym czynnikiem wywołującym chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy, groźną ze względu na powikłania (takie jak krwotok lub perforacja). Dziś już wiadomo, że wyleczenie zakażenia H. pylori jest równoznaczne z wyleczeniem tej uciążliwej, przewlekłej choroby.

Istnieją jednak liczne czynnościowe schorzenia żołądka i dwunastnicy, zwłaszcza choroba refluksowa żołądkowo-przełykowa oraz dyspesja (niestrawność) czynnościowa, których rozpowszechnienie jest bardzo duże i dotyczy kilkudziesięciu (20–40) procent populacji. Są to choroby dające wiele przykrych i nawracających objawów, które pogarszają jakość życia osób nimi dotkniętych.

W książce przedstawiono wiele informacji dotyczących rozpoznawania wspomnianych chorób, ich diagnozowania i leczenia. Zarówno pacjenci, jak i lekarze podstawowej opieki zdrowotnej znajdą tu wiele praktycznych, związanych z dietą i stylem życia wskazówek terapeutycznych oraz porad, które mogą zmniejszyć dolegliwości towarzyszące omawianym chorobom.

Cennym uzupełnieniem są przykładowe jadłospisy dla chorych z chorobą refluksową i niestrawnością czynnościową.

CZĘSTOŚĆ WYSTĘPOWANIA CHORÓB ŻOŁĄDKA I DWUNASTNICY
Mirosław Jarosz

Do najczęstszych chorób przewodu pokarmowego (ryc. 1) należą:

zaburzenia czynnościowe:

• choroba refluksowa żołądkowo-przełykowa (ang. gastro-esophageal reflux disease – GERD),

• dyspepsja (niestrawność) czynnościowa oraz

• zespół jelita drażliwego, jak również

choroby organiczne:

• zakażenie H. pylori,

• choroba wrzodowa,

• rak żołądka i

• rak przełyku.

Ryc. 1. Częstość występowania chorób przewodu pokarmowego.

Stwarzają one lekarzom liczne problemy diagnostyczne i terapeutyczne, zarówno w podstawowej opiece zdrowotnej, jak i w specjalistycznej opiece gastroenterologicznej.

Wiele z tych chorób istotnie pogarsza jakość życia z powodu przewlekłych i przykrych objawów.

Z punktu widzenia rozpowszechnienia i uciążliwości objawów na pierwszy plan wysuwają się choroby czynnościowe, takie jak choroba refluksowa żołądkowo-przełykowa i dyspepsja (niestrawność) czynnościowa.

CHOROBA REFLUKSOWA ŻOŁĄDKOWO-PRZEŁYKOWA

Częstość występowania tej choroby na świecie jest zróżnicowana i w dużym stopniu zależy od strefy geograficznej.

W ostatnich latach obserwuje się w wielu krajach (takich jak USA, Kanada, kraje europejskie) systematyczny wzrost zachorowalności.

Oceniono, że główny objaw tej choroby, czyli zgaga, występuje codziennie u około 4–7% osób dorosłych, a co trzeci dzień — u około 33%.

W 40% przypadków u osób z objawami choroby refluksowej żołądkowo-przełykowej występuje nadżerkowe zapalenie przełyku. W tej grupie powikłania (takie jak wrzód lub zwężenie przełyku) stwierdza się u 5% osób.

W krajach wysoko rozwiniętych choroba refluksowa występuje bardzo często, w przeciwieństwie do krajów Afryki i Azji, gdzie jest raczej rzadkością. Choroba ta występuje z podobną częstotliwością zarówno wśród kobiet, jak i wśród mężczyzn, a nasilenie jej objawów obserwowane jest głównie u osób po 40. roku życia.

Ciekawe badania bardzo dużej grupy osób z objawami choroby refluksowej żołądkowo-przełykowej przeprowadzono w Norwegii. Wykazały one, że występowanie tej choroby wśród kobiet wzrasta liniowo wraz z wiekiem, podczas gdy wśród mężczyzn występuje ona najczęściej pomiędzy 50. a 60. rokiem życia. U mężczyzn stwierdza się także 2–3-krotnie częstsze niż u kobiet występowanie zapalenia przełyku związanego z chorobą refluksową.

W badaniach amerykańskich wykazano, że częstość występowania zapalenia błony śluzowej przełyku u osób z chorobą refluksową żołądkowo-przełykową jest mniejsza u przedstawicieli rasy czarnej w porównaniu z przedstawicielami innych ras.

DYSPEPSJA (NIESTRAWNOŚĆ) CZYNNOŚCIOWA

Częstość występowania niestrawności czynnościowej jest również bardzo zróżnicowana; waha się — w zależności od ośrodka przeprowadzającego badania — od około 10 do 40%. Ocenia się, że jest to schorzenie dość rozpowszechnione. Świadczy o tym fakt, że w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych jest ono przedmiotem 5% konsultacji u lekarzy ogólnych, przy czym należy zaznaczyć, że większość pacjentów nie zgłasza się z tego powodu do lekarza. Płeć i status społeczny nie są czynnikami wpływającymi na ogólną częstość występowania tego zaburzenia.

CHOROBA WRZODOWA

Choroba wrzodowa występuje w ciągu całego życia przeciętnie u 5–10% osób; częściej u mężczyzn niż u kobiet. Roczna zapadalność na chorobę wrzodową wśród osób dorosłych wynosi 1–2%. Choroba ta może powodować groźne powikłania, takie jak: krwawienia, krwotok, a także perforacja wrzodu żołądka lub dwunastnicy.

W ostatnich latach zaobserwowano mniejszą liczbę zachorowań oraz rejestruje się mniej powikłań tej choroby. Wiąże się to z olbrzymim postępem, jakiego dokonano w ciągu ostatnich kilkunastu lat w leczeniu — od momentu wprowadzenia eradykacyjnego leczenia zakażenia bakterią Helicobacter pylori, która jest głównym czynnikiem wywołującym tę chorobę.

RAK ŻOŁĄDKA

Rak żołądka stanowi na świecie drugą co do częstości przyczynę wszystkich zgonów z powodu nowotworów złośliwych. W Polsce natomiast jest on trzecią w przypadku mężczyzn i piątą w przypadku kobiet przyczyną zgonów spowodowanych przez nowotwory złośliwe. Rokowania w tej chorobie są złe. Ogólny wskaźnik 5-letnich przeżyć chorych leczonych chirurgicznie w ośrodkach klinicznych w Polsce waha się od 20 do 30%.

RAK PRZEŁYKU

Rak przełyku występuje stosunkowo rzadko, lecz w ostatnich kilkunastu latach obserwuje się wzrost zachorowań na ten nowotwór złośliwy. Cechuje się on bardzo złym rokowaniem; zajmuje dziewiąte miejsce wśród przyczyn wszystkich zgonów z powodu nowotworów złośliwych w Polsce.