© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2022

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Elżbieta Grochans

Wydawca: Anna Plewa

Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak

Redaktor merytoryczny: Beata Gaweł-Kapusta, Elżbieta Kossarzecka

Producent: Monika Dąbrowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Kalina Możdżyńska/www.worksbykalina.com

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwo Lekarskie: Michał Latusek

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2022r. (wyd. I)

Warszawa 2022

ISBN 978-83-200-6627-2

DOI: https://doi.org/10.53270/2021.034

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

www.nursing.com.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Autorzy

Iwona Bodys-Cupak

dr n. med., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa nefrologicznego, Pracownia Teorii i Podstaw Pielęgniarstwa, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Maria Budnik-Szymoniuk

mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie zarządzania w ochronie zdrowia i pielęgniarstwa epidemiologicznego (w toku), Katedra Pielęgniarstwa Zachowawczego, Wydział Nauk o Zdrowiu, Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Grażyna Cepuch

dr n. med., mgr pielęgniarstwa, Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Izabela Chmiel

dr n. o zdr., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinach opieka paliatywna, zdrowie publiczne, edukator zdrowia, zarządzanie w placówkach medycznych, Zakład Zarządzania Pielęgniarstwem i Pielęgniarstwa Epidemiologicznego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Katarzyna Czyżowicz

dr n. o zdr., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa geriatrycznego, Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Agnieszka Gniadek

dr hab n. o zdr., prof. UJ, mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa epidemiologicznego, Zakład Zarządzania Pielęgniarstwem i Pielęgniarstwa Epidemiologicznego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Alicja Kamińska

dr n. med., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa geriatrycznego, Pracownia Teorii i Podstaw Pielęgniarstwa, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Ewa Kawalec-Kajstura

dr n. o zdr., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa geriatrycznego, Zakład Pielęgniarstwa Internistycznego i Środowiskowego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Anna Kosowska

mgr pielęgniarstwa, położna, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa położniczego, Pracownia Podstaw Opieki Położniczej, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum; Szpital Miejski Specjalistyczny im. Gabriela Narutowicza w Krakowie

Justyna Kot

mgr położnictwa, położna, Zakład Zdrowia Matki i Dziecka, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum; Oddział Kliniczny Ginekologii i Onkologii, Szpital Uniwersytecki w Krakowie

Maria Kózka

prof. dr hab. n. med. i n. o zdr., mgr pielęgniarstwa, Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Agnieszka Kruszecka-Krówka

dr n. o zdr., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa pediatrycznego, Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Anna Kurowska

dr n. o zdr., mgr pielęgniarstwa, Pracownia Teorii i Podstaw Pielęgniarstwa, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Jakub Lickiewicz

dr n. hum., psycholog, Zakład Psychologii Zdrowia, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Joanna Łatka

mgr pielęgniarstwa, Pracownia Teorii i Podstaw Pielęgniarstwa, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Anna Majda

dr n. med., prof. UJ, mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa zachowawczego i w dziedzinie nauczania pielęgniarstwa pierwszego i drugiego stopnia, Pracownia Teorii i Podstaw Pielęgniarstwa, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Marta Makara-Studzińska

prof. dr hab. n. med., psycholog kliniczny, specjalista w dziedzinie zdrowia publicznego, Zakład Psychologii Zdrowia, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Iwona Malinowska-Lipień

dr n. o zdr., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa geriatrycznego, Zakład Pielęgniarstwa Internistycznego i Środowiskowego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Dorota Matuszyk

dr n. o zdr., położna, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa położniczego, Pracownia Podstaw Opieki Położniczej, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Julia Nawrot

mgr położnictwa, Pracownia Podstaw Opieki Położniczej, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Mirosława Noppenberg

dr n. o zdr., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie epidemiologii, Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Ilona Nowak-Kózka

dr n. o zdr., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa anestezjologicznego i intensywnej opieki, Pracownia Kształcenia Interprofesjonalnego, Centrum Innowacyjnej Edukacji Medycznej, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Anna Piskorz

dr n. o zdr., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie promocji zdrowia i zarządzania sferą usług medycznych, Zakład Zarządzania Pielęgniarstwem i Pielęgniarstwa Epidemiologicznego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Lucyna Płaszewska-Żywko

dr n. med., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa anestezjologicznego i intensywnej opieki, Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Grażyna Puto

dr n. med., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa geriatrycznego, Zakład Pielęgniarstwa Internistycznego i Środowiskowego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Aurelia Sega

dr n. o zdr., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa anestezjologicznego i intensywnej opieki, Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Izabela Sowińska

mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa zachowawczego, Zakład Pielęgniarstwa Internistycznego i Środowiskowego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Lucyna Ścisło

dr n. med., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego, Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Elżbieta Walewska

dr n. med., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa chirurgicznego, Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Stanisław Wojtan

mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa anestezjologicznego i intensywnej opieki, Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Katarzyna Wojtas

dr n. med., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa psychiatrycznego, Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Joanna Zalewska-Puchała

dr n. med., mgr pielęgniarstwa, specjalista w dziedzinie nauczania anatomii, Pracownia Teorii i Podstaw Pielęgniarstwa, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Patrycja Zurzycka

dr n. hum., mgr pielęgniarstwa, Zakład Pielęgniarstwa Klinicznego, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Przedmowa

Zainteresowanie bezpieczeństwem pacjentów pojawiło się wraz z ewoluującą złożonością systemów opieki zdrowotnej i wynikającym z tego wzrostem szkód dla pacjentów w zakładach opieki zdrowotnej. Obecnie bezpieczeństwo pacjentów jest problemem globalnym, czego wyrazem jest ustanowienie przez Światowe Zgromadzenie Zdrowia w maju 2019 roku Światowego Dnia Bezpieczeństwa Pacjentów, który obchodzony jest corocznie każdego 17 września.

Światowy Dzień Bezpieczeństwa Pacjentów ma na celu zwiększenie świadomości na temat znaczenia bezpieczeństwa pacjentów, zaangażowanie ludzi i społeczności w świadczenie wysokiej jakości opieki zdrowotnej, zmniejszenie występowania i wysokich kosztów błędów medycznych oraz potwierdzenie podstawowej zasady medycznej: ,,Po pierwsze, nie szkodzić”.

Przyjęta w dniu 28 maja 2019 roku przez 72. Światowe Zgromadzenie Zdrowia rezolucja (WHA72.6)[1] w sprawie globalnych działań na rzecz bezpieczeństwa pacjentów (Global action on patient safet) zakłada opracowanie wytycznych i narzędzi promujących bezpieczeństwo pacjentów. W dokumencie tym wezwano państwa członkowskie do zapewnienia szkoleń, promowania badań nad bezpieczeństwem, wymiany i upowszechnienia najlepszych praktyk oraz współpracy z innymi sektorami w celu włączenia bezpieczeństwa do wszystkich polityk i strategii zdrowotnych. Celem podejmowanych działań jest zapobieganie i zmniejszenie ryzyka, błędów i szkód, które występują podczas świadczenia opieki zdrowotnej. Podstawę stanowi ciągłe doskonalenie oparte na uczeniu się na błędach i zdarzeniach niepożądanych. Bezpieczeństwo pacjentów ma zasadnicze znaczenie dla świadczenia wysokiej jakości opieki, która powinna być skuteczna, bezpieczna, terminowa, sprawiedliwa, zintegrowana i skoncentrowana na pacjencie (osobie) i jego rodzinie.

Zapewnienie bezpieczeństwa pacjentom jest procesem bardzo złożonym i uwarunkowanym: czynnikami politycznymi, zaangażowaniem zarządzających w sektorze opieki zdrowotnej w zakresie minimalizacji szkód, kulturą bezpieczeństwa organizacyjnego, w której wszyscy pracownicy mogą swobodnie mówić o sprawach negatywnie wpływających na organizację, kompetencjami pracowników ochrony zdrowia w zakresie wykorzystania narzędzi do poprawy procesów, raportowaniem danych dla poprawy bezpieczeństwa oraz zaangażowaniem pacjentów w ich opiekę.

Niniejszy podręcznik uwzględnia potrzebę zwiększenia świadomości i wzmocnienia kompetencji w zakresie bezpieczeństwa pacjenta zarówno wśród studentów kierunków medycznych, jak i pracowników opieki zdrowotnej. Jego twórcami są doświadczeni nauczyciele i praktycy z ośrodka krakowskiego reprezentujący różne zawody medyczne. Autorzy mają świadomość, że nie wszystkie zagadnienia związane z bezpieczeństwem pacjenta w ramach świadczonej opieki zostały w tym opracowaniu ujęte. Biorąc pod uwagę, że bezpieczeństwo w opiece zdrowotnej ma charakter wielowymiarowy i wieloaspektowy, w opracowaniu skoncentrowano się na kluczowych uwarunkowaniach bezpiecznej opieki, uwzględniając komunikowanie, aspekty etyczno-prawne, ergonomiczne i kliniczne w wybranych obszarach opieki.

Pomimo tych ograniczeń mamy nadzieję, że treści zawarte w opracowaniu będą przydatne w rozwoju kompetencji poznawczych, interpersonalnych oraz etyczno-moralnych wszystkim osobom zainteresowanym bezpieczeństwem i jakością opieki zdrowotnej.

Mirosława Noppenberg, Iwona Bodys-Cupak, Maria Kózka

Bezpłatny fragment

Autorzy

Przedmowa

1. Etyczne aspekty bezpieczeństwa pacjenta w opiece zdrowotnej – Patrycja Zurzycka, Katarzyna Czyżowicz

1.1. Etyka a bezpieczeństwo pacjenta

1.2. Wartości i zasady etyczne związane z bezpieczeństwem pacjenta

1.2.1. Raportowanie błędów

1.3. Bezpieczeństwo pacjenta w unormowaniach etycznych – kodeksy etyki dla pielęgniarek

1.4. Bezpieczeństwo pacjenta – uczestnika badań naukowych

1.4.1. Doradztwo etyczne

Piśmiennictwo

2. Zespół terapeutyczny a bezpieczeństwo pacjenta – Anna Piskorz, Jakub Lickiewicz, Marta Makara-Studzińska

2.1. Zespół – pojęcie, rodzaje 

2.2. Zespoły w ochronie zdrowia

2.3. Proces formowania zespołu

2.4. Cechy skutecznych zespołów

2.5. Znaczenie lidera w pracy zespołu

2.5.1. Czynniki istotne dla pracy zespołowej 

2.5.2. System komunikowania się w zespole (komunikacja jedno- i dwukierunkowa)

2.5.3. Asertywność w zespole 

2.5.4. Debriefing – doskonalenie komunikacji w zespole terapeutycznym

2.5.5. Konflikty w zespołach terapeutycznych

2.5.6. Zarządzanie konfliktem w zespole opieki zdrowotnej 

2.5.7. Znaczenie zarządzania zasobami ludzkimi a bezpieczeństwo opieki

2.5.8. Znaczenie pracy zespołowej dla bezpieczeństwa pacjenta

Piśmiennictwo

3. KomunikowaniE SIĘ z pacjentem w zespole terapeutycznym – Jakub Lickiewicz, Anna Piskorz, Katarzyna Wojtas, Marta Makara-Studzińska

3.1. Pacjent i opiekun – ogniwo w bezpieczeństwie opieki. Komunikacja pacjent–personel

3.1.1. Zasady dobrej komunikacji

3.1.2. Czynniki utrudniające komunikację w zespole

3.2. Komunikacja a zdarzenia niepożądane. Przekazywanie złych wiadomości

3.3. Identyfikacja pacjenta

3.4. Edukacja pacjenta

Piśmiennictwo

4. Jakość opieki zdrowotnej – Mirosława Noppenberg, Iwona Bodys-Cupak, Lucyna Płaszewska-Żywko

4.1. Akredytacja

4.2. ISO

4.3. Jakość opieki a proces pielęgnowania pacjenta

Piśmiennictwo

5. Ergonomia warunków pracy jako element bezpieczeństwa w opiece zdrowotnej – Iwona Bodys-Cupak, Mirosława Noppenberg, Maria Kózka

Piśmiennictwo

6. Zdarzenia niepożądane w opiece zdrowotnej – Izabela Sowińska, Mirosława Noppenberg, Iwona Bodys-Cupak

6.1. Czynniki sprzyjające występowaniu zdarzeń niepożądanych

6.2. Zdarzenia niepożądane wymagające monitorowania i analizy

6.3. Zgłaszanie zdarzeń niepożądanych

6.4. Analiza zdarzeń niepożądanych

Piśmiennictwo

7. Uczenie się na błędach a czynnik ludzki – Jakub Lickiewicz, Iwona Malinowska-Lipień, Marta Makara-Studzińska

7.1. Definicje i typologie błędów

7.2. Źródła błędów

7.3. Uczenie się na błędach

7.4. Zdarzenia niepożądane

7.5. Zasady postępowania przed wystąpieniem i po wystąpieniu błędu/zdarzenia niepożądanego

Piśmiennictwo

8. Bezpieczeństwo w leczeniu farmakologicznym – Anna Majda, Anna Kurowska, Joanna Zalewska-Puchała

8.1. Fazy leczenia farmakologicznego a bezpieczeństwo procesu

8.1.1. Ordynowanie/wypisywanie leków

8.1.2. Wydawanie leków

8.1.3. Podawanie leków

8.1.4. Monitorowanie działania leków podawanych pacjentom

8.2. Determinanty błędów w procesie podawania leków pacjentowi

8.2.1. Czynniki związane z podmiotem opieki

8.2.2. Czynniki związane z członkami zespołu terapeutycznego/interdyscyplinarnego

8.2.3. Czynniki związane ze stanowiskiem pracy

8.2.4. Czynniki związane z cechami leku

8.3. Błędy i działania niepożądane farmakoterapii

8.3.1. Czynniki warunkujące bezpieczeństwo pacjenta podczas farmakoterapii

Piśmiennictwo

9. Zarządzanie ryzykiem klinicznym – Mirosława Noppenberg, Iwona Bodys-Cupak

9.1. Wybrane procedury obarczone wysokim ryzykiem

Piśmiennictwo

10. Zakażenia szpitalne – Mirosława Noppenberg, Agnieszka Gniadek, Maria Budnik-Szymoniuk

10.1. Funkcjonowanie oraz zadania zespołu i komitetu kontroli zakażeń szpitalnych

10.1.1. Kontrola wewnętrzna

10.1.2. Nadzór nad higieną rąk

10.1.3. Metody dekontaminacji sprzętu w zależności od ryzyka przeniesienia zakażenia

10.2. Sprzątanie i dekontaminacja pomieszczeń szpitalnych

10.3. Izolacja

10.4. Identyfikacja i wygaszanie ogniska epidemicznego

10.5. Monitorowanie zakażeń szpitalnych

10.6. Walidacja zakażeń i polityka antybiotykowa

10.6.1. Okołozabiegowa profilaktyka antybiotykOWA

10.7. Bezpieczeństwo pacjenta w aspekcie zapobiegania zakażeniom odcewnikowym

Piśmiennictwo

11. Bezpieczeństwo postępowania z wybranym materiałem do badań laboratoryjnych i w systemie POCT – Anna Majda, Joanna Łatka, Joanna Zalewska-Puchała

11.1. Bezpieczeństwo pacjenta a etapy postępowania w diagnostyce laboratoryjnej

11.2. Błędy w fazie przedanalitycznej procesu diagnostycznego dotyczące wybranych badań laboratoryjnych – ukierunkowane działania naprawcze, poprawiające bezpieczeństwo procesu diagnostyki laboratoryjnej

11.3. Badania laboratoryjne wykonywane w miejscu opieki nad pacjentem

Piśmiennictwo

12. Bezpieczeństwo terapii żywieniowej – Lucyna Ścisło

12.1. Ocena stanu odżywienia

Piśmiennictwo

13. Bezpieczeństwo w wybranych obszarach opieki zdrowotnej

13.1. Bezpieczeństwo w opiece nad matką i dzieckiem

13.1.1. Bezpieczeństwo a organizacja bloku porodowego i oddziału położniczo-noworodkowego

13.1.2. Identyfikacja matki i noworodka

13.1.3. Bezpieczny kontakt matki z dzieckiem – skóra do skóry

13.1.4. Bezpieczeństwo w sytuacjach szczególnych

13.2. Bezpieczeństwo pacjenta w pediatrii

13.2.1. Podstawy prawne hospitalizacji dzieci

13.2.2. Specyfika rozwojowa a bezpieczeństwo dziecka w szpitalu

13.2.3. Rodzice dziecka jako ogniwo zespołu terapeutycznego

13.2.4. Zapewnienie bezpieczeństwa fizycznego i psychicznego pacjentom pediatrycznym

Piśmiennictwo

13.3. Bezpieczeństwo w procedurach chirurgicznych

13.3.1. Zapewnienie pacjentowi bezpieczeństwa w przygotowaniu do zabiegu operacyjnego

13.3.2. Bezpieczeństwo na bloku operacyjnym

13.3.3. Bezpieczeństwo pacjenta po zabiegu operacyjnym na oddziale chirurgii

Piśmiennictwo

13.4. Bezpieczeństwo na oddziale intensywnej terapii

13.4.1. Personel na oddziale intensywnej terapii

13.4.2. Wyposażenie oddziału intensywnej terapii

13.4.3. Farmakoterapia

13.4.4. Delirium, analgosedacja, sen, wczesne uruchamianie

Piśmiennictwo

13.5. Bezpieczeństwo pacjenta w psychiatrii

Piśmiennictwo

13.6. Bezpieczeństwo pacjenta w geriatrii

13.6.1. Identyfikacja osoby starszej w szpitalu

13.6.2. Efektywne gromadzenie informacji od osoby starszej/opiekuna w szpitalu

13.6.3. Bezpieczeństwo a realizacja potrzeb osób starszych na oddziałach szpitalnych

13.6.4. Bezpieczeństwo a wybrane wielkie problemy geriatryczne

13.7. Bezpieczeństwo pacjenta w podstawowej opiece zdrowotnej

13.7.1. Bezpieczeństwo w sytuacji udzielania świadczeń POZ w środowisku zamieszkania

13.7.2. Bezpieczeństwo udzielania świadczeń POZ w warunkach ambulatoryjnych

13.7.3. Bezpieczeństwo udzielania świadczeń POZ usługą na odległość (e-usługi)

13.7.4. Bezpieczeństwo dokumentacji medycznej w POZ

13.7.5. Opieka pielęgniarki POZ

13.7.6. Szczepienia ochronne

13.7.7. Monitorowanie rozwoju dziecka poprzez wizyty patronażowe i testy przesiewowe

13.7.8. Programy opieki dyspanseryjnej w POZ – rola pielęgniarki

13.7.9. Profilaktyka gruźlicy

13.7.10. Opieka terminalna w POZ

13.7.11. Porada pielęgniarska i porada położnej

13.7.12. Opieka położnej POZ

Piśmiennictwo

13.8. Bezpieczeństwo pacjentów z różnych kręgów kulturowych

13.8.1. Dieta

13.8.2. Zróżnicowanie w występowaniu chorób i reakcji na leki

13.8.3. Podejście do zdrowia, choroby i leczenia

13.8.4. Praktyki religijne, zwyczaje i ceremonie a zagrożenia dla zdrowia

13.8.5. Komunikowanie międzykulturowe

Piśmiennictwo

Przypisy

1. ETYCZNE ASPEKTY BEZPIECZEŃSTWA PACJENTA W OPIECE ZDROWOTNEJ

Patrycja Zurzycka, Katarzyna Czyżowicz

Zapewnienie bezpieczeństwa pacjentów jest istotnym elementem wpływającym na opiekę zdrowotną i ma kluczowe znaczenie dla jej wysokiej jakości [1–4]. Światowa Organizacja Zdrowia definiuje bezpieczeństwo pacjenta jako brak możliwej do uniknięcia szkody oraz zapobieganie błędom i zdarzeniom niepożądanym, związanym z opieką zdrowotną [2, 4–6]. Realizowanie opieki wymaga od personelu zmierzenia się z licznymi i złożonymi wyzwaniami, obejmującymi jej ograniczenia oraz specyfikę, a także aspekty praktyczne, etyczne i prawne [2, 6, 7].

Przełomowym dla problematyki bezpieczeństwa pacjenta wydarzeniem było opublikowanie w 1999 roku przez Institute of Medicine (IOM) pracy To err is human: building a safer health system. W publikacji podkreślono, że możliwe do uniknięcia błędy pojawiające się w opiece zdrowotnej stanowią istotne zagrożenie dla bezpieczeństwa pacjenta [1, 8, 9].

Leżąca u podstaw realizowania etyki medycznej hipokratejska maksyma primum non nocere odnosi się do bezpieczeństwa klinicznego, zobowiązując profesjonalistów do unikania wyrządzania krzywdy pacjentowi. Oznacza także powinność zmniejszania zagrożeń w opiece medycznej i unikania zdarzeń niepożądanych [10]. Realizowanie świadczeń ze względu na ich złożoność (sytuacji, procesów, technologii i interakcji międzyludzkich oraz zaangażowanie przedstawicieli wielu zawodów) może powodować ryzyko popełnienia błędów, wystąpienia zdarzeń niepożądanych i powstania szkody ponoszonej przez pacjenta [10]. Prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzeń niepożądanych, którym można zapobiec, wzrasta wraz z poziomem złożoności (komplikacji) systemu [11]. Każdego roku wielu pacjentów na całym świecie doznaje krzywd, urazów czy niepełnosprawności (lub nawet śmierci) z powodu niebezpiecznych praktyk medycznych. Doprowadziło to do szerszego uznania znaczenia bezpieczeństwa pacjentów oraz włączenia zagadnień z nim związanych do planów strategicznych organizacji opieki zdrowotnej, jak również spowodowało wzrost liczby badań prowadzonych w tej dziedzinie [1]. 

Opieka medyczna powinna być świadczona w zgodzie z normami prawnymi i etycznymi, aktualną wiedzą medyczną oraz z uwzględnieniem właściwych kwalifikacji personelu i odpowiednich warunków organizacyjnych udzielania świadczeń. Pacjenci mają prawo do wolności od zagrożeń i ryzyka stwarzanego przez system opieki zdrowotnej, z którego korzystają [10, 12].

1.1. ETYKA A BEZPIECZEŃSTWO PACJENTA

Etyka i bezpieczeństwo pacjenta to wiążące się ze sobą koncepcje, których podstawę stanowią przede wszystkim moralne ideały zapobiegania krzywdzie i wzmacniania korzyści (nieszkodzenie i czynienie dobra) [2, 13]. Celem etyki bezpieczeństwa klinicznego jest dążenie do tego, aby każdy specjalista wykorzystywał swoje umiejętności zawodowe do tworzenia bezpiecznych warunków realizowania opieki medycznej, analizowania ryzyka związanego z powstaniem zagrożeń i podejmowania działań zmierzających do zminimalizowania szansy na ich powstanie [10].

Etyczny aspekt bezpieczeństwa pacjentów rozpatrywać można jako wartość praktyczną (której celem są pozytywne wyniki i korzyści opieki oraz tworzenie unormowań – etycznych i dotyczących zarządzania), wiedzę i kompetencje personelu oraz wartość moralną (jej celem jest ochrona i promowanie godności istoty ludzkiej) [2, 14].

Wartości moralne stanowią podstawę bezpieczeństwa opieki zdrowotnej, które wymaga etycznego zaangażowania w podnoszenie jakości świadczeń medycznych i wdrażania wytycznych dotyczących praktyki bezpiecznej opieki nad pacjentem (kultura bezpieczeństwa) [2, 13]. Kultura bezpieczeństwa odnosi się do rozpoznawania wyzwań związanych z bezpieczeństwem i stosowania realnych do osiągnięcia rozwiązań. Podejście to koncentruje się na doskonaleniu systemu opieki zdrowotnej, postrzegając błędy medyczne jako wyzwania, które należy pokonać (nie skupia się na podtrzymaniu tradycyjnie dominującej kultury winy/winnego i wymierzeniu kary). Zgodnie z kulturą bezpieczeństwa wszystkie osoby zaangażowane w ochronę zdrowia zobligowane są do bezpiecznego świadczenia opieki zdrowotnej pacjentom i tworzenia bezpiecznego środowiska pracy dla nich samych (bezpieczeństwo świadczeniodawców) [11, 15, 16].

Bezpieczeństwo pacjenta związane jest z imperatywem etycznym, który obejmuje wdrożenie i przestrzeganie zasad bezpiecznej praktyki, stworzenie systemu raportowania o zaistniałych niepożądanych zdarzeniach (błędach) oraz powinność ujawnienia zaistniałej sytuacji (błędu) pacjentowi [2, 17].

Imperatyw ten może być postrzegany jako wynikający z pierwotnej misji i celu systemów opieki zdrowotnej, których głównym zadaniem jest ochrona, utrzymywanie i promowanie bezpieczeństwa opieki [2]. Zwiększanie bezpieczeństwa pacjenta przez ograniczenie występowania błędów medycznych obejmuje edukację (zarówno grupy zawodowej pielęgniarek, jak i przedstawicieli innych zawodów medycznych), postępowanie zgodne z wymogami (postawa pielęgniarki jako wzorzec godny naśladowania), zgłaszanie występowania zdarzeń niepożądanych związanych z bezpieczeństwem pacjenta oraz formułowanie zaleceń i wytycznych dotyczących zmian organizacyjnych w placówce.

1.2. WARTOŚCI I ZASADY ETYCZNE ZWIĄZANE Z BEZPIECZEŃSTWEM PACJENTA

Wartości i zasady etyczne związane z bezpieczeństwem pacjenta wynikają z ogólnych zasad i wartości funkcjonujących w opiece zdrowotnej, a wśród nich fundamentalną stanowi ochrona godności istoty ludzkiej. Okazywanie szacunku dla godności osoby to istoty element dbałości o bezpieczeństwo pacjentów i podstawa jego promowania [2]. Ma też kluczowe znaczenie dla opieki pielęgniarskiej i jest ściśle związane z satysfakcją pacjenta [19]. Poszanowanie godności istoty ludzkiej w kontekście bezpieczeństwa osób hospitalizowanych wymaga także uwzględnienia zagadnień związanych z równym dostępem do opieki dla wszystkich pacjentów, bez dyskryminacji wynikającej z cech indywidualnych, przekonań czy wartości [2, 20].

Jedną z wiodących i powszechnie stosowanych teorii etycznych wykorzystywanych w opiece zdrowotnej jest etyka czterech zasad (zwana także pryncypializmem) [21, 22], zakładająca, że całość zagadnień związanych z etyką medyczną można analizować z perspektywy zasady szacunku dla autonomii, nieszkodzenia, dobroczynności i sprawiedliwości [22, 23].

Szacunek dla autonomii odnosi się przede wszystkim do respektowania prawa pacjenta do dokonywania wyboru i decydowania w zakresie opieki zdrowotnej (świadoma zgoda, odmowa leczenia) [13]. Obejmuje także relację pacjent–personel w perspektywie informowania pacjenta i jego uczestnictwa w podejmowaniu decyzji dotyczących opieki medycznej [10].

Autonomia oznacza wolność od ograniczeń zewnętrznych i wewnętrznych w dokonywaniu wyboru, a działanie autonomiczne rozumie się jako podjęcie aktywności intencjonalnie, ze zrozumieniem oraz bez wpływu czynników, które mogłyby zakłócać niezależność. Poszanowanie autonomii to nie tylko umożliwienie podjęcia autonomicznego działania, lecz także umacnianie niezależności pacjentów.

Autonomiczna jednostka powinna być wolna od wpływu otoczenia obejmującego: manipulację, przymus (w tym społeczny i kulturowy), perswazję, przemoc, szantaż. Szacunek dla autonomii zakłada więc nie tylko brak ingerencji w sprawy pacjentów, lecz także promowanie ich niezależności i podtrzymywanie zdolności dokonywania wyborów.

Autonomia nie pozostaje jednak bezgraniczna, w momencie bowiem, gdy decyzje jednego człowieka mogą wpłynąć niekorzystnie (krzywdząco) na inne osoby lub dobro publiczne, zasada ta może zostać ograniczona. Podstawę ograniczenia stanowi wówczas zasada prima facie – autonomia jednostki może zostać ograniczona, jeżeli w danej sytuacji istotniejsza jest inna zasada.

W imieniu pacjentów, których autonomia bądź kompetencja jest ograniczona, decyzje podejmowane są przez inne osoby, co nie oznacza, że zgoda wydawana jest całkowicie w oderwaniu od woli pacjenta – ma on nadal prawo głosu i wyboru. Decyzje podejmowane w imieniu jednostek, które same nie są zdolne do ich podjęcia, przybierają najczęściej formę opinii zastępczej, czystej autonomii (odtworzenia decyzji osoby chorej z okresu, kiedy była ona zdolna je podejmować) lub najlepiej pojętego interesu pacjenta.

Z poszanowaniem autonomii związana jest, uznawana za kluczową dla pielęgniarstwa, koncepcja adwokatury. Istotną rolą wszystkich pracowników opieki zdrowotnej jest bycie rzecznikiem swoich pacjentów. Rola adwokata przybiera różne formy, ale zawsze służy trosce o bezpieczeństwo lub dobre samopoczucie pacjenta. Pielęgniarki – ze względu na specyfikę swej roli zawodowej – często są tymi członkami zespołu terapeutycznego, którzy jako pierwsi dostrzegają potrzeby pacjenta, zmiany w jego funkcjonowaniu czy reakcje pojawiające się w wyniku stosowania działań terapeutycznych [9, 24].

Pielęgniarka, postępując zgodnie z koncepcją adwokatury, zobligowana jest do podjęcia odpowiednich działań w odniesieniu do wszelkich przypadków niekompetentnych, nieetycznych i nielegalnych (związanych z którymkolwiek z członków zespołu opieki zdrowotnej) lub wszelkich praktyk, które mogą spowodować wystąpienie zagrożenia bezpieczeństwa pacjenta. Aby pielęgniarki mogły skutecznie wywiązywać się z roli adwokata, muszą posiadać wiedzę na temat zasad etycznych, treści kodeksów etyki standardów praktyki, odpowiednich przepisów oraz zasad i procedur własnej organizacji [9, 18, 24].

Zasada dobroczynności to podejmowanie działań dla dobra pacjenta (czynienie dobra) [13, 24]. Sprowadza się do obowiązku maksymalizacji dobra oraz eliminacji zła i krzywdy. Czynienie dobra związane jest z ochroną praw innych, zapobieganiem szkodzie wyrządzonej przez innych i pomaganiem innym. Pozornie zasada czynienia dobra może wydawać się identyczna jak zasada nieszkodzenia, jednakże dobroczynność wiąże się z pozytywnymi i pożądanymi czynami, a nie negatywnymi maksymami, jak ma to miejsce w przypadku nieszkodzenia. W kontekście opieki medycznej zasada ta jest silnie związana z obowiązkiem ratowania zdrowia i życia, wpisanym w role zawodowe przedstawicieli opieki zdrowotnej. W wielu przypadkach profesjonalny obowiązek czynienia dobra pozostaje w konflikcie z etycznym obowiązkiem poszanowania autonomii pacjenta i prowadzi do niejasności, która z tych zasad powinna być zasadą naczelną [20]. Niekiedy zapewnienie bezpieczeństwa pacjentowi w imię zasady dobroczynności i nieszkodzenia związane jest z ograniczeniem poszanowania zasady autonomii pacjenta [25].

Przedłożenie zasady czynienia dobra ponad autonomię identyfikowane jest jako paternalizm, czyli zamierzona ingerencja profesjonalisty w czyny pacjenta z intencją zapobieżenia jego krzywdzie lub wyświadczenia mu dobra. Paternalizm może przybrać słabą formę, kiedy to służy zapobieganiu działaniom wyraźnie niedobrowolnym (np. kiedy pacjent pozbawiony jest autonomii), oraz formę mocną – kiedy autonomiczne życzenia pacjenta są ignorowane, aby go chronić i działać w imię maksymalizacji dobra. Uzasadnienie stosowania paternalizmu można rozważyć, jeżeli szkoda, której się zapobiega (lub dobro, które się stwarza), przewyższa krzywdę związaną z pozbawieniem pacjenta niezależności, a także w sytuacjach, kiedy paternalizm zawsze jest uzasadniony (przyjęty zwyczaj np. ratowania samobójców) oraz gdy istnieje przekonanie, że pacjent wyraziłby zgodę na określone działanie, gdyby podejmował racjonalnie decyzje. Mocny paternalizm krytykowany jest zwłaszcza za to, że – pomimo dobrych intencji – ogranicza autonomię kompetentnych pacjentów. Jednak nawet tak jaskrawe jej naruszenie może zostać uzasadnione, gdy pacjentowi grozi poważne niebezpieczeństwo, któremu można zapobiec, spodziewane dobro przewyższa zło związane z ograniczeniem decyzyjności pacjenta i działanie paternalistyczne przeprowadzane jest tak, aby w jak najmniejszym stopniu naruszyć autonomię jednostkii [22].

Szerszy kontekst zasady dobroczynienia związany jest z bilansowaniem kosztów, ryzyka i korzyści w opiece zdrowotnej, a także oceną wartości jakości życia. Wspomniana analiza wiąże się również z koniecznością sprawiedliwej dystrybucji w społeczeństwie ograniczonych (w ramach opieki zdrowotnej) zasobów.

Zasada niekrzywdzenia (nieszkodzenia) obejmuje przede wszystkim zakaz wyrządzania szeroko pojętej krzywdy innym i związana jest z obowiązującą od wieków wspomnianą już regułą primum non nocere. Dotyczy zarówno czynów (działań), jak i zaniechań (braku podjęcia działania) spowodowanych intencjonalnie bądź nieumyślnie przez personel medyczny lub wynikających z funkcjonowania systemu ochrony zdrowia czy błędów w komunikacji i przekazywaniu informacji. Samo pojęcie krzywdy obejmuje nie tylko negatywne doznania fizyczne, lecz także psychiczne czy też naruszenie szeroko pojętych interesów jednostki. Zasada nieszkodzenia obliguje zarówno indywidualne osoby (personel), jak i instytucje realizujące świadczenia medyczne do udzielania ich w sposób bezpieczny [2]. Odnosi się także do wdrażania praktycznych wytycznych i procedur, które dotyczą zapobiegania szkodom związanym z realizowaniem opieki medycznej. W przypadku, gdy tego typu wytyczne postępowania nie zostały sformułowane lub nie są przestrzegane, zwiększa się ryzyko zagrożenia bezpieczeństwa pacjenta [13, 24].

Zarówno zasada czynienia dobra, jak i nieszkodzenia obligują pielęg-niarki do postępowania rozważnego, starannego i ostrożnego oraz zgodnego z aktualnie obowiązującymi standardami opieki [26].

Sprawiedliwość w kontekście opieki zdrowotnej opiera się na akceptowanych zasadach przydzielania ograniczonych zasobów. Każdy pacjent ma prawo dostępu do opieki medycznej, udzielanej w oparciu o uczciwe i odpowiednie kryteria jej realizacji [13, 20]. Zasada sprawiedliwości odnosi się do rzetelnego podziału środków, przebiegającego w sposób równy i bezstronny. Obejmuje zarówno podział dóbr (zasoby, przywileje, zyski), jak i obowiązków, kosztów czy szans. Sprawiedliwość dystrybutywna może przybrać jedną z kilku form podziału na każdego członka społeczności każdemu po równo, według potrzeb, wysiłku, zasług, wkładu i mechanizmów rządzących wolnym rynkiem. Podział środków w opiece zdrowotnej zawsze budził wiele emocji ze względu na ogrom potrzeb, wzrost oczekiwań konsumentów i niedostatek środków. Zasada sprawiedliwości odnosi się także do równych szans wszystkich pacjentów na uzyskanie jak najlepszej, bezpiecznej opieki oraz do minimalizowania ewentualnych błędów w tym zakresie [10].

Sprawiedliwość jest związana z wiarygodnością (która oznacza odpowiedzialność oraz obowiązek tworzenia jasnych kryteriów postępowania, minimalizujących ryzyko wystąpienia błędów), a także z tworzeniem procesów raportowania o błędach oraz z analizą ich rodzaju i przyczyn występowania (np. błędy istotne/nieistotne itp.) [2, 22].

Personel opieki medycznej powinien działać na rzecz bezpieczeństwa pacjentów m.in. poprzez właściwe realizowanie koncepcji współdziałania/współpracy. Koncepcja ta oznacza aktywny udział wszystkich profesjonalistów medycznych w swych działaniach realizowanych w ramach kompetencji zawodowych, które zmierzają do uzyskania wysokiej jakości opieki nad pacjentem. Współpraca i dobra komunikacja (przekaz informacji) w zespole terapeutycznym sprzyjają zapewnieniu wysokiej jakości opieki oraz zwiększają bezpieczeństwo pacjenta [24, 27, 28]. Istotnym elementem współpracy jest angażowanie pacjentów i ich bliskich oraz personelu niezwiązanego bezpośrednio z opieką nad pacjentem w proces leczenia oraz tworzenie odpowiednich procedur, raportowanie powstałych błędów i wyciąganie z nich wniosków na przyszłość [27, 28].

1.2.1. RAPORTOWANIE BŁĘDÓW

Odpowiedzialność w praktyce pielęgniarskiej to kolejna koncepcja, która wpływa zarówno na jakość opieki, podejmowanie decyzji, jak i standardy bezpieczeństwa. Oznacza przejmowanie odpowiedzialności za drugiego człowieka, odpowiadanie za swoje zachowanie i ponoszenie jego konsekwencji [26]. Odpowiedzialność za zwiększenie bezpieczeństwa pacjentów jest możliwa dzięki zgłaszaniu i analizowaniu zaistniałych błędów, reagowaniu na nie i tworzeniu odpowiednich wytycznych [11].

W placówkach opieki zdrowotnej powinna być dokonywana identyfikacja zaistniałych zdarzeń niepożądanych i gromadzenie danych na ich temat. Istotnym elementem etyki bezpieczeństwa klinicznego jest ujawnianie wszystkich zaistniałych w czasie realizowania opieki błędów (również tych, które nie miały znaczących konsekwencji czy tzw. błędów o włos) [10, 11].

Prawdomówność i uczciwość stanowią podstawę relacji międzyludzkich – także w kontekście sprawowanej opieki medycznej, opierającej się na wzajemnym zaufaniu. Nieujawnianie informacji o powstałych błędach i zagrożeniach bezpieczeństwa pacjentów może naruszyć ich autonomię [29] i pogorszyć relację pacjent–personel [10].

Odpowiedzialność związana z raportowaniem błędów obejmuje:

• podjęcie działań niezbędnych w celu złagodzenia skutków szkody wyrządzonej pacjentowi,

• zgłoszenie zdarzenia,

• ujawnienie zaistniałego incydentu pacjentowi,

• analizę i refleksję dotyczącą zaistniałego zagrożenia bezpieczeństwa [2, 11].

Wszelkie sytuacje utrudniające zgłaszanie błędów (czy zniechęcające do tej praktyki) stanowią istotną barierę w rozwijaniu otwartej kultury promocji bezpieczeństwa i jakości opieki medycznej [2, 11].

Rozwój zainteresowania zagadnieniami związanymi z bezpieczeństwem w opiece zdrowotnej oraz wzrastająca liczba błędów (wynikających głównie z postępującej medykalizacji, słabego systemu zapobiegania i monitorowania błędów, coraz bardziej złożonych procedur oraz niestabilnych i chaotycznych rozwiązań prawnych, związanych z ochroną zdrowia i zapewnieniem bezpieczeństwa), powodują konieczność poszukiwania i wdrażania nowych sposobów monitorowania zdarzeń niepożądanych, możliwych do uniknięcia [11].

Wyróżnić można dwa podstawowe podejścia do błędów medycznych – indywidualistyczne i systemowe. Podejście indywidualistyczne skupia się na pojedynczych pracownikach ochrony zdrowia – eksponuje ich cechy indywidualne (osobowościowe, moralne). Podstawową przyczynę powstawania błędów upatruje się w obniżaniu poziomu moralności zawodowej i funkcjonowaniu niewystarczająco wysokich kar. Podejście to pozwala na dostrzeżenie głównie błędów aktywnych, opiera się na przyczynowości (zły człowiek → złe postępowanie → błąd), umacnia kulturę winy i kary, wzmacnia korporacyjność (odpowiedzialność zawodową) oraz utrudnia kontrolę nad zdarzeniami niepożądanymi potencjalnie odwracalnymi (przez akcentowanie winy i kary) [11].

Podejście systemowe skupia się na systemach definiowanych jako funkcjonalna całość złożona z wielu powiązanych ze sobą elementów, służąca realizacji wspólnego celu (wykonywanie świadczeń zdrowotnych). System obejmuje czynnik ludzki (personel – zarówno medyczny, jak i administracyjny) oraz uwarunkowania związane z dostępnym sprzętem i wyposażeniem niezbędnym do realizowania świadczeń. W podejściu systemowym uwzględnia się także elementy, które wpływają na system zdrowotny (są nadrzędne) – wiedza, czynniki ekonomiczne, czynniki kulturowe, prawne i etyczne. Głównych przyczyn błędów upatruje się w wewnętrznych i zewnętrznych całościach systemowych (uwzględnienie ludzi, technologii, etyki, prawa, kultury i finansów). Błąd rozumiany jest jako rezultat toczącego się procesu przyczynowego, w którym czynnik ludzki jest tylko jednym z elementów. Podejście systemowe korzystnie wpływa na ujawnianie i monitorowanie błędów utajnionych, przyczynia się do budowania kultury bezpieczeństwa, uznaje również, że nie ma możliwości całkowitego wyeliminowania błędów (błędów nie popełnia ten, kto nic nie robi), lecz należy dążyć do ich minimalizacji [11].

Zgodnie z zaleceniami dotyczącymi poprawy jakości i bezpieczeństwa pacjentów – rekomendowanymi w standardach akredytacji sformułowanych przez Centrum Monitorowania Jakości w Ochronie Zdrowia – w placówkach opieki zdrowotnej powinna być prowadzona identyfikacja zdarzeń niepożądanych i gromadzenie informacji na ich temat. Istotna jest systematyczna analiza danych, pochodzących nie tylko z raportowania zdarzeń niepożądanych, lecz także z innych źródeł, takich jak: zgłoszenia pacjentów, skargi i wnioski, roszczenia, szpitalne/oddziałowe analizy istotnych zdarzeń związanych z hospitalizacją. Głównym celem systemu zgłaszania zdarzeń niepożądanych jest poprawa bezpieczeństwa pacjentów. Ma on znaczenie jedynie wtedy, jeżeli zgłaszane zdarzenia stanowią przedmiot analizy, a personel medyczny uczestniczący w zdarzeniu uzyskuje informację zwrotną, dotyczącą zaistniałej sytuacji. System gromadzenia i raportowania danych nie może służyć identyfikacji i stygmatyzacji osób uczestniczących w zdarzeniu. Zgłoszenia powinny być dobrowolne i poufne – mogą stanowić model niezależny lub element zintegrowany z systemem rejestracji skarg i wniosków (roszczeń pacjentów). Każda organizacja opieki zdrowotnej powinna opracować jak najskuteczniejszy, lokalny system zbierania informacji na temat zdarzeń niepożądanych. Wnioski z przeprowadzonych analiz należy wykorzystywać do poprawy bezpieczeństwa pacjentów w placówkach ochrony zdrowia. Mogą również stanowić podstawę do wypracowania rekomendacji i zaleceń dla poprawy bezpieczeństwa pacjenta [30].

1.3. BEZPIECZEŃSTWO PACJENTA W UNORMOWANIACH ETYCZNYCH – KODEKSY ETYKI DLA PIELĘGNIAREK

Na etyczny wymiar zapewnienia bezpieczeństwa pacjentom składają się zarówno aspekty indywidualne (dotyczące pojedynczych osób), zawodowe (dotyczące całej grupy zawodowej), jak i organizacyjne (dotyczące systemu ochrony zdrowia). Realizacja opieki skoncentrowanej na bezpieczeństwie pacjenta wymaga, aby zagadnienia te umieszczone były w kodeksach etyki zawodowej [4, 14].

Normy znajdujące się w kodeksach etyki zawodowej dla pielęgniarek obowiązują bezwzględnie, chroniąc przede wszystkim odbiorców ich usług (pacjentów) oraz zapewniając bezpieczeństwo innym osobom – współpracownikom czy rodzinie pacjenta [31].

Międzynarodowa Rada Pielęgniarek (International Council of Nurses – ICN) stwierdza, że bezpieczeństwo pacjentów ma fundamentalne znaczenie dla jakości ochrony zdrowia i zachęca pielęgniarki do zajmowania się nim we wszystkich aspektach realizowanej przez siebie aktywności zawodowej. ICN popiera ogólnosystemowe podejście do rozwiązywania problemów związanych z błędami występującymi w opiece zdrowotnej – podejście obejmujące ocenę czynników ludzkich i systemowych w zdarzeniach niepożądanych [16, 32].

Kodeks Etyki dla Pielęgniarek Międzynarodowej Rady Pielęgniarek (The ICN Code of Ethics for Nurses, aktualizacja 2021) [33] wyznacza standardy etycznego postępowania w pracy pielęgniarek w relacji z podopiecznymi, praktyką zawodową, zawodem i współpracownikami. Według Kodeksu Etyki ICN dla Pielęgniarek potrzeba opieki pielęgniarskiej jest uniwersalna.

Jest to profesja odpowiedzialna za cztery podstawowe obszary działań:

• promowanie zdrowia,

• zapobieganie chorobom,

• przywracanie zdrowia,

• łagodzenie cierpienia.

Podstawą realizowania opieki pielęgniarskiej jest poszanowanie praw człowieka, ze szczególnym uwzględnieniem praw kulturowych, prawa do życia i wyboru, do godności i traktowania z szacunkiem [19, 34].

Pielęgniarka – sprawując opiekę – zapewnia, że użytkowane przez nią nowe technologie i zdobycze nauk wykorzystywane są w sposób bezpieczny dla ludzi, z poszanowaniem ich godności i praw człowieka. Przyczynia się do tworzenia etycznego środowiska organizacyjnego swej pracy i reaguje w przypadku naruszenia zasad etyki oraz, gdy zagrożone jest bezpieczeństwo pacjentów. Pielęgniarki zobowiązane są do podejmowania odpowiednich działań w celu ochrony osób, rodzin i społeczności w sytuacjach, gdy działania współpracowników lub innych osób stanowią zagrożenie dla ich zdrowia. Powinny także dążyć do wspierania współpracowników i promowania etycznych zasad praktyki zawodowej oraz promować kulturę bezpieczeństwa w opiece zdrowotnej [33].

Według Kodeksu Etyki Zawodowej Pielęgniarki i Położnej Rzeczypospo-litej Polskiej uchwalonego na IV Krajowym Zjeździe Pielęgniarek i Położnych w grudniu 2003 roku [35] zadaniem pielęgniarki jest: sprawowanie profesjonalnej opieki nad życiem i zdrowiem ludzkim według najlepszej wiedzy, przeciwdziałanie cierpieniu, zapobieganie chorobom, współuczestniczenie w procesie terapeutycznym, niesienie pomocy każdemu człowiekowi, okazywanie pacjentom należytego szacunku, nienadużywanie zaufania pacjentów, przestrzeganie tajemnicy zawodowej.

Pielęgniarka jest obowiązana zawsze postępować bezstronnie, mając na uwadze przede wszystkim dobro pacjenta, wdrażać do praktyki zawodowej nowe zdobycze nauk, systematycznie doskonalić swą wiedzę i umiejętności, ciągle podnosić kwalifikacje zawodowe oraz rzetelnie wypełniać obowiązki wynikające z pracy w tym zawodzie.

Działalność zawodowa pielęgniarki to świadome i dobrowolne podejmowanie profesjonalnych działań na rzecz pacjentów – niezależnie od ich sytuacji zdrowotnej i społecznej. Czynności służbowe podejmowane przez pielęgniarki nie mogą służyć aktom bezprawnym ani też powodować szkód dla zdrowia ludzkiego (powinny także przeciwdziałać praktykom uznanym przez naukę za bezwartościowe i szkodliwe dla zdrowia). Pielęgniarka działa zawsze w interesie pacjentów (szczególnie tam, gdzie ich życie i zdrowie mogą być zagrożone) i ponosi osobistą odpowiedzialność za swoje działania.

W świetle Kodeksu Etyki Zawodowej Pielęgniarki i Położnej Rze-czypospolitej Polskiej pielęgniarka jest zobowiązania do reagowania na zauważone błędy – jeśli w postępowaniu medycznym został popełniony błąd (zwłaszcza zagrażający życiu lub zdrowiu pacjenta), powinna powiadomić o tym niezwłocznie odpowiednie osoby z zespołu terapeutycznego. Pielęgniarka ma prawo dostępu do informacji istotnych dla realizacji czynności zawodowych – związanych zarówno z jej bezpieczeństwem osobistym, jak i z bezpieczeństwem pacjenta.

Relacje pomiędzy zasadami etyki zawodowej a zasadami wynikającymi z przepisów prawa – w odniesieniu do zagadnień związanych z bezpieczeństwem pacjenta – są wzajemne. Perspektywa etyczna odwołuje się głównie do godności człowieka, zasad etycznych obowiązujących ogólnie w opiece zdrowotnej oraz tych funkcjonujących w poszczególnych zawodach medycznych. Chociaż etyczne zaangażowanie na rzecz bezpieczeństwa pacjentów jest z natury dobrowolne, to jednak, ze względu na odniesienia do kwestii bezpieczeństwa, zostały zawarte w zapisach kodeksów etyki – ich nieprzestrzeganie może nieść za sobą konsekwencje natury moralnej i prawnej (odpowiedzialność zawodowa i karna) [2, 36].

1.4. BEZPIECZEŃSTWO PACJENTA – UCZESTNIKA BADAŃ NAUKOWYCH

Rozwój nauk biomedycznych związany jest z koniecznością prowadzenia badań w tym obszarze. Ich celem jest odkrycie nowych metod terapeutycznych (opieki, diagnostyki, leczenia), a także monitorowanie i weryfikowanie skuteczności aktualnie stosowanych zasad postępowania.

Unormowania dotyczące reguł prowadzenia medycznych badań naukowych z udziałem ludzi zaczęły powstawać w pierwszej połowie XX wieku. Pierwszymi tego typu dokumentami były Kodeks Norymberski i Deklaracja Genewska. W 1964 roku opracowano Deklarację Helsińską, uznawaną za najważniejszy zbiór zasad etycznych, dotyczących badań. Inne istotne dokumenty, które odnoszą się do prowadzenia badań z udziałem ludzi, to Międzynarodowe wytyczne etyczne dotyczące badań biomedycznych z udziałem ludzi (CIOMS), Powszechna Deklaracja w Sprawie Bioetyki i Praw Człowieka UNESCO oraz Konwencja Rady Europy o Prawach Człowieka i Biomedycynie [22, 37].

Zasada szacunku dla uczestnika badania naukowego oznacza przede wszystkim wyrażenie przez niego dobrowolnej i świadomej zgody na udział w praktyce badawczej. Zgoda powinna być poprzedzona udzieleniem informacji (m.in. odnośnie do celu, potencjalnych korzyści, ryzyka i niedogodności związanych z udziałem w badaniu). Zasada dobroczynienia obliguje badaczy do maksymalizowania szans osiągnięcia korzyści z badania przy jednoczesnym zapewnieniu bezpieczeństwa uczestnikom i minimalizowaniu ryzyka powstania szkody. Przed rozpoczęciem prac badawczych naukowcy są zobowiązani do przygotowania analizy i oceny (bilansu) korzyści i ryzyka związanego z przeprowadzanymi działaniami. Badania mogą być realizowane jedynie wówczas, gdy ryzyko i obciążenia uczestników są proporcjonalne do oczekiwanych korzyści. W przypadku badań niewiążących się z uzyskaniem bezpośrednich korzyści dla uczestników, w ich ocenie powinno być uwzględnione ryzyko i obciążenie nie większe niż akceptowalne. Zasada sprawiedliwości oznacza okazywanie równego szacunku dla godności wszystkich uczestników badania. Drugim jej aspektem jest tzw. sprawiedliwość dystrybutywna (rozdzielcza) – dotyczy uczciwego rozkładu (zarówno korzyści, jak i obciążeń związanych z udziałem w badaniu) na wszystkich członków danej społeczności oraz sprawiedliwego doboru uczestników badania (określenia kryteriów kwalifikacji i wyłączenia). Bezpieczeństwo pacjenta w badaniach naukowych związane jest także z obowiązkiem szczególnej ochrony osób podatnych na skrzywdzenie, nadużycia i wykorzystanie. Dotyczy to jednostek, które nie są zdolne do wyrażenia świadomej zgody na udział w badaniu (zarówno całkowicie, jak i w ograniczonym zakresie), oraz tych ludzi, którzy ze względu na sytuację, w jakiej się znajdują, narażeni są na działanie wobec nich różnych form nacisku czy przymusu wyrażenia zgody (aspekty osobiste, finansowe, społeczne, instytucjonalne itp.) [37–39].

Reguły prowadzenia badań z udziałem ludzi powinny w maksymalnym stopniu zapewniać ochronę praw człowieka i jego godności; powinny być zawsze interpretowane i stosowane w odniesieniu do konkretnej sytuacji.

Normy można podzielić na kilka obszarów:

• uzasadnienie prowadzenia badania z udziałem ludzi z uwzględnieniem jego społecznej wartości,

• uzasadnienie naukowej wartości badania i zapewnienie jego poprawności metodologicznej,

• przewidywany dodatni (dla uczestników badania) bilans korzyści i szkód,

• dobro osób badanych stawiane ponad dobrem społecznym czy naukowym,

• dobrowolność udziału w badaniu oparta na zasadach świadomej zgody (uwzględniającej świadomość ryzyka, jakie niesie udział w badaniu),

• sprawiedliwy podział potencjalnych korzyści i ryzyka wynikającego z badania,

• nieustanne poszanowanie godności osób uczestniczących,

• konieczność zachowania przejrzystości działań badaczy na każdym etapie realizacji badania.

Nad bezpieczeństwem prowadzonych prac badawczych czuwają komisje etyczne (komisje bioetyczne) oceniające ich naukową zasadność oraz etyczną dopuszczalność. Komisje opiniują badania naukowe nie tylko przed ich rozpoczęciem, lecz także w czasie ich trwania [38].

1.4.1. DORADZTWO ETYCZNE

Istotnym wsparciem dla wzmocnienia bezpieczeństwa pacjenta jest (funkcjonujące w wielu krajach) doradztwo etyczne, realizowane m.in. przez Szpitalne Komisje Etyczne (SKE, Hospital Ethics Committees – HEC). Ich głównym zadaniem jest wsparcie – zarówno personelu medycznego, jak i pacjentów i ich bliskich – w rozwiązywaniu problemów natury etycznej (pojawiających się w związku z realizowaniem opieki medycznej) oraz wpływanie na etyczny aspekt działania danej placówki ochrony zdrowia [40].

Celem prowadzonych przez szpitalne komisje etyczne konsultacji jest:

• identyfikacja i rozwiązywanie (aktualnie istniejących i potencjalnych) problemów etycznych, pojawiających się w związku ze świadczoną opieką medyczną,

• poprawa jakości opieki nad pacjentem,

• zapewnienie bezpieczeństwa i dobrego samopoczucia pacjentom,

• rozwiązywanie konfliktów pomiędzy personelem opieki medycznej a pacjentami i ich bliskimi [40, 41].

Szpitalne komisje etyczne mogą pełnić następujące funkcje:

• Funkcja konsultacyjna – dotyczy udzielania wsparcia i rady pacjentom, ich bliskim i personelowi medycznemu (w sytuacji pojawienia się trudnych przypadków klinicznych) oraz identyfikowania i dokonywania analizy powstających w praktyce klinicznej dylematów.

• Funkcja regulacyjna – obejmuje tworzenie wytycznych, wskazówek i rekomendacji oraz rozpoznawanie zagadnień etycznych, które wymagają uwzględnienia w programach nauczania przygotowanych dla zawodów medycznych.

• Funkcja edukacyjna – dotyczy organizowania i prowadzenia różnego rodzaju szkoleń z zakresu etyki klinicznej; szkoleń mających na celu podniesienie kompetencji personelu opieki medycznej, a także zwiększenie świadomości pacjentów w tym obszarze wiedzy [41].

W Polsce brak jest obecnie jasno sformułowanych unormowań dotyczących powoływania i funkcjonowania szpitalnych komisji etycznych oraz innych form doradztwa etycznego. Jedyne istniejące wskazówki w tym zakresie odnoszą się do placówek poddających się procesowi akredytacji. Standardy akredytacji obligują oceniane placówki do przedstawienia dokumentów, które określają sposób rozwiązywania zagadnień etycznych. Jedną z wybieranych form realizacji tego zadania jest powoływanie w tym celu SKE. Według standardów akredytacji w placówkach szpitalnych powinna zostać wyłoniona grupa złożona z osób cieszących się powszechnym zaufaniem, do której, jako do Zespołu Etycznego, mogą zwracać się z problemami natury etycznej osoby zatrudnione i pacjenci. Szpital ma za zadanie zapewnić informacje o możliwości takiego kontaktu. Problemy natury etycznej występujące w placówce medycznej oraz przyjęty sposób ich rozwiązywania stanowią element kultury organizacyjnej [42].

Pomimo zwiększonej dbałości o jakość usług opieki zdrowotnej nadal istnieje wiele zagrożeń dla bezpieczeństwa pacjentów w placówkach opieki zdrowotnej. Ponieważ zagadnienia związane z bezpieczeństwem osób hospitalizowanych są wielowymiarowe i opierają się na różnorodnych elementach, istotne w realizacji opieki medycznej jest uwzględnienie zarówno kwestii etycznych, prawnych i systemowych, jak i społeczno-kulturowych, pod wpływem których funkcjonuje system ochrony zdrowia.

Osiągnięcie celu, jakim jest zapewnienie wysokiej jakości i bezpieczeństwa opieki zdrowotnej, wymaga tworzenia unormowań i wytycznych oraz kształtowania postaw promujących ochronę bezpieczeństwa. Wskazane jest również zachęcanie do wielodyscyplinarnej współpracy w celu przejrzystego zgłaszania błędów medycznych, a także aktywny udział pacjentów i ich rodzin w wykrywaniu błędów medycznych.

Opis przypadku

W trakcie dyżuru pielęgniarka dostrzegła, że lekarz stosuje wobec pacjenta praktyki paternalistyczne – pacjent nie jest pytany o opinię i wyrażenie zgody na podejmowane przez lekarza działania, jest traktowany protekcjonalnie, ignorowane są jego problemy z komunikowaniem się (pacjent ma znaczny niedosłuch). Pielęgniarka postanawia podzielić się w czasie odprawy swoimi spostrzeżeniami z pozostałymi członkami zespołu terapeutycznego.

Pytania

1. Do podjęcia jakich działań zobowiązuje pielęgniarkę w tej sytuacji koncepcja adwokatury?

2. Jakie zasady etyczne w opiece nad pacjentem zostały naruszone przez lekarza?

Piśmiennictwo

1. Lawati M., Dennis S., Short S. i wsp.: Patient safety and safety culture in primary health care: a systematic review. BMC Family Practice. 2018, 19 (1): 104.

2. Kangasniemi M., Vaismoradi M., Jasper M. i wsp.: Ethical issues in patient safety: implications for nursing management. Nursing Ethics. 2013, 20(8): 904–916.

3. Amiri M., Khademian Z., Nikandish R.: The effect of nurse empowerment educational program on patient safety culture: a randomized controlled trial. BMC Medical Education. 2018, 18(1): 158.

4. World Health Organization (WHO): Patient Safety 2019. https://www.who.int/teams/integrated-health-services/patient-safety (dostęp: 14.04.2021).

5. Vaismoradi M., Tella S., Logan P. i wsp.: Nurses' adherence to patient safety principles: a systematic review. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2020, 17(6): 2028.

6. Buttigieg S., Tomaselli G., von Eiff W. i wsp.: Editorial: patient safety: delivering cost-contained, high quality, person-centered, and safe healthcare. Frontiers in Public Health. 2020, 8: 288.

7. Lee E., Kim Y.: The relationship of moral sensitivity and patient safety attitudes with nursing students' perceptions of disclosure of patient safety incidents: a cross-sectional study. PloS One. 2020, 15(1): e0227585.

8. Arries E.: Patient safety and quality in healthcare: nursing ethics for ethics quality. Nursing Ethics. 2014, 21(1): 3–5.

9. Shannon S.: The nurse as the patient's advocate: a contrarian view. The Hasting Center Report. 2016, 46: S43–S47.

10. Athié-Gutiérrez C., Dubón-Peniche M.: Ethical evaluation of medical errors and the patient's safety. Cirugia y cirujanos. 2020, 88(2): 219–232.

11. Szewczyk K.: Bioetyka. Pacjent w systemie opieki zdrowotnej. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009.

12. Farokhzadian J., Dehghan Nayeri N., Borhani F.: The long way ahead to achieve an effective patient safety culture: challenges perceived by nurses. BMC Health Serv Res. 2018, 18: 654.

13. King C.: Clinical ethics: patient and provider safety: patient safety first. AORN Journal. 2017, 106(6): 548–551.

14. Kadivar M., Manookian A., Asghari F.: Ethical and legal aspects of patient's safety: a clinical case report. Journal of Medical Ethics and History of Medicine. 2017, 10: 15.

15. Rodziewicz T., Houseman B., Hipskind J.: Medical error reduction and prevention (aktualizacja: 4.01.2021). W: StatPearls [Internet]. StatPearls Publishing, Treasure Island (FL), 2021. https://www-1ncbi-1nlm-1nih-1gov-1nb5yei1c0180.hanproxy.cm-uj.krakow.pl/books/NBK499956/ (dostęp: 26.03.2021).

16. ICN position statement – patient safety, 2012. https://www.icn.ch/sites/default/files/inline-files/D05_Patient_Safety.pdf (dostęp: 30.03.2021).

17. Lachman V.: Patient safety: the ethical imperative. Medsurg Nursing. 2007, 16(6): 401–403.

18. Ramsey G.: Nurses, medical errors, and the culture of blame. The Hastings Center Report. 2005, 35(2): 20–21.

19. Ostaszkiewicz J., Dickson-Swift V., Hutchinson A.: A concept analysis of dignity-protective continence care for care dependent older people in long-term care settings. BMC Geriatrics. 2020, 20(1): 266.

20. Raus K., Mortier E., Eeckloo K.: The patient perspective in health care networks. BMC Medical Ethics. 2018, 19(1): 52.

21. Gordon J.: Global ethics and principism. Kennedy Institute of Ethics Journal. 2011, 21(3): 251–276.

22. Szewczyk K.: Bioetyka. Medycyna na granicach życia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009.

23. Beauchamp T., Childress F.: Principles of biomedical ethics. Oxford University Press, New York 2013.

24. Fry S., Johnstone M.: Etyka w praktyce pielęgniarskiej. Zasady podejmowania decyzji. Makdmed, Lublin 2009.

25. Chiovitti R.: Theory of protective empowering for balancing patient safety and choices. Nursing Ethics. 2011, 18(1): 88–101.

26. Wrońska I.: Szczegółowa etyka pielęgniarki. W: Etyka w pracy pielęgniarskiej (red. I. Wrońska, J. Mariański). Wydawnictwo Czelej, Lublin 2002: 179–195.

27. WHO: Safety curriculum: topic 1: what is patient safety? https://www.who.int/patientsafety/education/curriculum/who_mc_topic-1.pdf (dostęp: 14.04.2021).

28. WHO: Draft global patient safety action plan 2021–2030. Towards eliminating avoidable harm in health care. https://cdn.who.int/media/docs/default-source/patient-safety/gpsap/final-draft-global-patient-safety-action-plan-2021-2030.pdf?sfvrsn=fc8252c5_5 (dostęp: 10.05.2021).

29. Etchegaray J., Ottosen M., Aigbe A. i wsp.: Patients as partners in learning from unexpected events. Health Services Research. 2016, 51(Supp. 3): 2600–2614.

30. Standardy akredytacji PJ5. W: Zestaw standardów akredytacyjnych. Szpitale. (red. E. Dudzik-Urbaniak, H. Kutaj-Wąsikowska, B. Kutryba i wsp.). Centrum Monitorowania Jakości w Ochronie Zdrowia, Kraków 2009, wyd. wznowione 2016: 105. https://www.cmj.org.pl/akredytacja/?typ=szpital (dostęp: 29.03.2021).

31. Dobrowolska B.: Kodeksy etyki zawodowej pielęgniarek. W: Etyka w pracy pielęgniarskiej (red. I. Wrońska, J. Mariański). Wydawnictwo Czelej, Lublin 2002: 203–239.

32. Ballard K.: Patient safety: s shared responsibility. Online Journal of Issues in Nursing. 2003, 8(3), 4 PMID: 14656198.

33. ICN Kodeks etyki – The ICN code of ethics for nurses, revised 2021. https://www.icn.ch/system/files/2021-10/ICN_Code-of-Ethics_EN_Web_0.pdf (dostęp: 25.11.2021).

34. Sullivan-Marx E.: Using ethical frameworks in times of transition and uncertainty. Journal of Gerontological Nursing. 2017, 43(3): 8–12.

35. Kodeks Etyki Zawodowej Pielęgniarki i Położnej Rzeczypospolitej Polskiej. https://nipip.pl/prawo/samorzadowe/krajowy-zjazd-pielegniarek-i-poloznych/kodeks-etyki-zawodowej-pielegniarki-i-poloznej-rzeczypospolitej-polskiej/ (dostęp: 28.04.2021).

36. Ustawa z dnia 1 lipca 2011 r. o samorządzie pielęgniarek i położnych (Dz. U. z 2011 r. Nr 174, poz. 1038 z późn. zm.).

37. Czarkowski M.: Zasady prowadzenia badań naukowych z udziałem ludzi. W: Bioetyka (red. J. Różyńska, W. Chańska). Wolters Kluwers, Warszawa 2013: 438–452.

38. Deklaracja Helsińska. https://nil.org.pl/uploaded_images/1575631646_deklaracja-helsinska-wma.pdf (dostęp: 2.04.2021).

39. Raport Belmodzki – Belmond Report. https://www.hhs.gov/ohrp/regulations-and-policy/belmont-report/read-the-belmont-report/index.html (dostęp: 23.04.2021).

40. Szewczyk K.: Komisje etyczne i konsultanci etyczni. W: Bioetyka (red. J. Różyńska, W. Chańska). Wolters Kluwers, Warszawa 2013: 545–557.

41. Rasoal D., Skovdahl K., Gifford M.:. Clinical ethics support for healthcare personnel: an integrative literature review. HEC Forum. 2017, 29(4): 313–346.

42. Standardy akredytacji ZO8. W: Zestaw standardów akredytacyjnych. Szpitale (red. E. Dudzik-Urbaniak, H. Kutaj-Wąsikowska, B. Kutryba i wsp.). Centrum Monitorowania Jakości w Ochronie Zdrowia, Kraków 2009, wyd. wznowione 2016, 118. https://www.cmj.org.pl/akredytacja/?typ=szpital (dostęp: 29.03.2021).

Przypisy

[1] Global action on patient safety. https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA72/A72_R6-en.pdf (dostęp: 17.09.2021).