© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2025

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorka i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wiedza przekazana w tym opracowaniu była zgodna z aktualnymi danymi naukowymi i praktyką w gabinecie dietetyka i psychodietetyka. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań, Czytelnik musi brać pod uwagę, że wiedza wraz z biegiem czasu może ulec modyfikacjom. Należy pamiętać, że książka nie zastąpi porady dietetyka, psychodietetyka, psychologa bądź lekarza.

Recenzent: dr n. o zdr. Damian Parol

Wydawca: Anna Kretowicz-Muniak

Redaktor prowadzący: Anna Klocek

Redaktor merytoryczny: Agnieszka Gruszka

Korekta: Weronika Trzeciak

Producent: Adam Krajewski

Projekt okładki i stron tytułowych: Nietypowo Studio Kreatywne Paweł Stelmach

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-24619-8

DOI: https://doi.org/10.53271/2025.134

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

mgr inż. Małgorzata Różańska

Dietetyczka, edukatorka żywieniowa, certyfikowany Praktyk Dialogu Motywującego, szkoleniowiec, wykładowczyni akademicka. Od 2009 r. właścicielka Poradni Dietetycznej Foodarea (www.foodarea.pl).

Specjalizuje się w dietoterapii chorób autoimmunologicznych, insulinooporności, wspomaga dietetycznie osoby z depresją oraz trądzikiem. Wierzy w holistyczne podejście do zdrowia człowieka. Do każdego klienta podchodzi indywidualnie i wspiera go w nierzadko trudnym procesie, jakim jest zmiana diety.

Przedmowa

Niewielu jest takich szczęśliwców, których w wieku dojrzewania ominął trądzik. Często jest też tak, że trądzik zostaje na dłużej niż okres pokwitania.

Trądzik nie jest schorzeniem zagrażającym życiu. Można z nim przecież żyć, prawda? Jednak nie jest to problem błahy – trądzik jest chorobą, w klasyfikacji ICD-10 umieszczoną pod numerem L70.

Istnieje wiele typów trądziku (m.in. skupiony, ospowaty, tropikalny, dziecięcy), a jednym z najczęściej występujących jest trądzik pospolity Acne vulgaris (L70.0), o którego dietoterapii jest ta książka.

Klinicznie trądzik pospolity może się objawiać w postaci zaskórników, zmian zapalnych powierzchownych (grudki, krosty), a nawet głębokich (guzki, torbiele), których ostateczną konsekwencją są blizny. Uciążliwe zmiany na skórze, zlokalizowane najczęściej w widocznym miejscu na twarzy, dekolcie, ramionach, stanowią problem natury estetycznej i nie tylko. Trądzik może być powodem wycofania społecznego i niskiej samooceny, zwłaszcza wśród młodzieży. U osób z trądzikiem depresja występuje 2–3 razy częściej niż u reszty populacji. Zmiany trądzikowe, ze względu na ich typową lokalizację, w znaczący sposób wpływają na jakość życia. Choroba wpływa na kontakty społeczne, osobiste, zawodowe oraz związane z edukacją. Duży wpływ emocjonalny wiąże się z utratą poczucia własnej wartości oraz uczuciem zawstydzenia. Dlatego tak ważna jest edukacja w zakresie pielęgnacji skóry trądzikowej, możliwego leczenia oraz odpowiedniej diety, która może być efektywnym uzupełnieniem terapii.

Trądzik może być uwarunkowany wieloma czynnikami. Często są to nadmierne wydzielanie łoju i przerost bakterii Propionibacterium acnes (P. acnes). Trądzik zależy także od czynników genetycznych – jeśli obydwoje Twoich rodziców miało lub ma trądzik, to prawdopodobieństwo pojawienia się go u Ciebie wynosi aż 50%. Znaczenie mają także klimat, stosowana pielęgnacja oraz zaburzenia hormonalne (np. hiperandrogenizm towarzyszący zespołowi policystycznych jajników). Warto podkreślić, że w przypadku podejrzenia, że przyczyną trądziku są zaburzenia endokrynologiczne, konieczne jest przeprowadzenie odpowiedniej diagnostyki. Trądzik jest wówczas najczęściej tylko jednym z objawów, może współwystępować np. z hirsutyzmem (czyli nadmiernym owłosieniem) u kobiet lub bolesnym miesiączkowaniem i nieregularnymi cyklami. Jeśli trądzikowi towarzyszą zaburzenia hormonalne, należy się skonsultować z lekarzem.

Występowanie trądziku może być również powiązane z przyjmowaniem niektórych leków (np. hormonalnych lub neurologicznych) oraz – niekiedy – ze stosowaniem suplementacji (czemu poświęcam jeden z rozdziałów tej książki). Pamiętaj, że na stan Twojej skóry wpływają także jej pielęgnacja, nadmierny stres oraz palenie tytoniu. Dlatego tak ważne jest, by na profilaktykę i leczenie trądziku popatrzeć z szerszej perspektywy. Na stan cery niewątpliwie duży wpływ ma również to, co jemy. Istnieją dowody naukowe na to, że dieta może pośrednio lub bezpośrednio oddziaływać na stan skóry trądzikowej. Dieta jest w stanie modyfikować mikrobiom aparatu łojowo-włosowego, na aktywność bakterii Propionibacterium acnes. Ponadto dieta ma wpływ na skład i ilość wydzielanego łoju i odpowiedzi zapalne organizmu.

Dieta oddziałuje również na gospodarkę hormonalną, w tym na aktywność androgenów, od których zależy stan skóry. Sposób odżywiania może obniżyć masę ciała, a tym samym zmniejszyć stężenie insuliny we krwi, co może się przełożyć na obniżenie stężenia wolnych androgenów i złagodzenie zmian trądzikowych. Jeśli masz nadmierną masę ciała (BMI > 25), wiedz, że redukcja masy ciała prawdopodobnie przyczyni się do poprawy stanu Twojej skóry. Jako dietetyk z wieloletnim doświadczeniem przestrzegam Cię przed stosowaniem restrykcyjnych diet o bardzo niskiej kaloryczności, które zamiast poprawić Twój stan zdrowia, doprowadzą do niedoborów pokarmowych. Optymalną opcją jest skorzystanie z pomocy specjalisty z odpowiednim wykształceniem (dietetyka), który przygotuje indywidualny plan diety, uwzględniający Twój tryb życia i stan zdrowia.

Biorąc pod lupę dietę przeciwtrądzikową, dowiesz się, że konkretne produkty spożywcze mogą prowadzić do wzrostu stężenia IGF-1, czyli insulinopodobnego czynnika wzrostu, któremu przypisuje się ogromną rolę w powstawaniu trądziku.

Co powinna zatem zawierać dieta antytrądzikowa? Jakich produktów unikać? Odpowiedzi na te pytania znajdziesz w tej książce. Rozdział po rozdziale zostaną omówione najważniejsze składniki diety mające wpływ na wygląd skóry trądzikowej. Dzięki informacjom tu zawartym skomponujesz dietę tak, by zmniejszała zmiany trądzikowe.

Równocześnie chcę, żebyś miał świadomość, że nie ma magicznego produktu, którego wprowadzenie do diety poprawi stan skóry. Nie ma też pewności, że eliminacja z diety jakiegoś konkretnego składnika da efekt w postaci skóry bez wyprysków. Na dietę należy patrzeć całościowo, o czym będę pisać w tej książce.

Trzecia część książki zawiera miesięczną przykładową dietą przeciwtrądzikową na każdą porę roku. Jadłospisy skomponowano na ok. 1800 kcal dziennie, są zbilansowane i dostarczają wszystkich niezbędnych składników odżywczych. Nie ma w nich wyszukanych składników, produkty potrzebne do przygotowania posiłków są dostępne w każdym sklepie. Jadłospisy nie wymagają używania profesjonalnego sprzętu kuchennego, wystarczą: kuchenka, blender i piekarnik. Dzięki temu, że jadłospisy skomponowano oddzielnie na każdą porę roku, możesz korzystać z sezonowych, łatwo dostępnych produktów.

W swojej praktyce jako dietetyk pomagam m.in. pacjentkom i pacjentom borykającym się z problemem trądziku. W każdym miesiącu przychodzą do mojego gabinetu osoby z trądzikiem, których celem jest poprawa wyglądu skóry i komfortu życia poprzez zmianę diety. Wprowadzone zmiany w diecie, które opisuję w tej książce, u wielu osób pozwalają zminimalizować, a nawet całkowicie wyeliminować trądzik. Wartością dodaną zastosowania takiej diety są lepszy nastrój i pewność siebie.

Małgorzata Różańska

Fragment

Trądzik pospolity – epidemiologia i etiologia

Zasady diety przeciwtrądzikowej

1. Węglowodany, dieta o niskim indeksie/ładunku glikemicznym

2. Mleko i produkty mleczne

3. Dieta przeciwzapalna

4. Tłuszcze oraz źródła kwasów tłuszczowych mających wpływ na skórę trądzikową

5. Witaminy

6. Składniki mineralne ważne dla zdrowia skóry trądzikowej

7. Kakao i czekolada – produkty budzące wątpliwości

8. Ostre przyprawy i sól

9. Mikrobiota jelitowa

10. Soja i produkty sojowe

11. Płyny – co i ile pić?

12. Superżywność w leczeniu trądziku – czyli o jakie produkty warto wzbogacić dietę?

13. Suplementacja, która może nasilać zmiany trądzikowe

14. Suplementacja, którą warto włączyć do diety

15. Podsumowanie

Praktyczne zastosowanie zasad diety przeciwtrądzikowej – jadłospisy na każdą porę roku

Jadłospis wiosenny 1800 kcal

Jadłospis letni 1800 kcal

Jadłospis jesienny 1800 kcal

Jadłospis zimowy 1800 kcal

Piśmiennictwo

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Słowo wstępne Doktora Damiana Parola

Trudno powiedzieć, że znaczenie diety jest w ostatnich latach niedoceniane. Wręcz przeciwnie – coraz więcej osób zdaje sobie sprawę, że sposób odżywiania wpływa nie tylko na masę ciała, sylwetkę czy zdrowie metaboliczne, lecz także na ogólną kondycję organizmu, samopoczucie, a nawet nastrój i zdrowie psychiczne.

Wciąż jednak istnieją choroby i dolegliwości, które intuicyjnie postrzegamy jako niezwiązane z tym, co znajduje się na naszym talerzu. Do takich przypadłości należy trądzik – problem, który dotyka większości z nas w okresie dojrzewania, a nierzadko powraca również w dorosłości. Choć kojarzymy go głównie z hormonami, kosmetykami czy higieną skóry, coraz częściej pojawiają się publikacje, w których wskazuje się, jak duże znaczenie ma dieta w rozwoju i nasileniu zmian trądzikowych.

Na pierwszy rzut oka skóra i przewód pokarmowy to dwie odrębne rzeczywistości. A jednak mają ze sobą więcej wspólnego, niż mogłoby się wydawać. Obie struktury charakteryzują się ogromną powierzchnią kontaktu ze światem zewnętrznym, a także unikalnym i wyjątkowo złożonym mikrobiomem, który odgrywa istotną rolę w regulacji procesów odpornościowych i zapalnych. Obecnie wiemy, że mikrobiom jelitowy i skórny są ze sobą powiązane, choć nie do końca rozumiemy te zależności. Wiemy również, że niektóre produkty nasilają aktywność gruczołów łojowych i procesy zapalne, a inne mogą łagodzić objawy i wspierać równowagę skóry.

Niestety, wokół tego zagadnienia narosło wiele mitów. Jedni są przekonani, że wystarczy odstawić czekoladę, by cera natychmiast się poprawiła. Inni uważają, że dieta nie ma żadnego wpływu na trądzik i że wszelkie próby zmian jadłospisu to strata czasu. Obie te skrajności prowadzą do nieporozumień, rozczarowań i niepotrzebnych ograniczeń żywieniowych. Tymczasem nauka dostarcza coraz więcej dowodów na to, że dieta rzeczywiście odgrywa istotną rolę w patogenezie trądziku – choć jej wpływ jest złożony i wymaga wyważonego, opartego na faktach podejścia, a nie kierowania się obiegowymi opiniami.

Cieszę się, że powstała publikacja, która w przystępny, a jednocześnie rzetelny sposób porządkuje wiedzę na temat związku między dietą a zdrowiem skóry. Książka, którą trzymasz w rękach, jest właśnie takim przewodnikiem – łączy najnowszą wiedzę dietetyczną z praktycznymi wskazówkami, które można wdrożyć w codziennym życiu. Dzięki temu czytelnik nie tylko zrozumie, dlaczego skóra reaguje na pewne produkty w taki, a nie inny sposób, lecz także dowie się, jak krok po kroku budować jadłospis wspierający zdrową cerę.

Mam nadzieję, że lektura tej książki pozwoli Ci spojrzeć na trądzik w nowym świetle – nie jako na wstydliwy problem, który trzeba maskować, lecz jako na sygnał organizmu, że warto przyjrzeć się bliżej swojemu stylowi życia i sposobowi odżywiania. Być może okaże się, że zmiany w diecie nie tylko poprawią wygląd skóry, lecz także korzystnie wpłyną na zdrowie ogólne – w tym szczególnie na zdrowie metaboliczne i codzienne samopoczucie.

dr n. o zdr. Damian Parol

Trądzik pospolity

epidemiologia i etiologia

Trądzik pospolity jest najczęściej diagnozowaną chorobą skóry u pacjentów między 11. a 30. rokiem życia i dotyczy 80–100% osób w tej grupie wiekowej. U 85% osób ma przebieg łagodny, natomiast u pozostałych 15% występuje w postaci ciężkiej i pozostawia po sobie ślady w postaci blizn i przebarwień. Choć spotyka się przypadki zachorowania na trądzik już u 7-letnich dzieci, to szczyt zapadalności przypada na 14.–17. rok życia u kobiet i 16.–19. rok życia u mężczyzn. Szacuje się, że problem trądziku aż u połowy pacjentów może się utrzymywać do wieku dorosłego. Wśród osób po 25. roku życia trądzik na twarzy występuje u 54% kobiet i 40% mężczyzn, a u 40-latków – u 5% kobiet i 1% mężczyzn. Nie można przewidzieć czasu trwania trądziku – u niektórych osób ustąpi po kilku latach, u innych będzie trwał 10 lat lub dłużej.

Pierwotny wykwit trądziku, który zapoczątkowuje kaskadę zmian zapalnych, to mikrozaskórnik. Mikrozaskórniki mogą się tworzyć pod wpływem różnych czynników, np.: niedoboru kwasu linolenowego, nadmiernej sekrecji androgenów lub nadmiaru wolnych kwasów tłuszczowych. Keratynizacja wewnątrzmieszkowa, która może być spowodowana podrażnieniem ścian mieszka włosowego przez materiał łojowy i bakterie, prowadzi do nadprodukcji i gromadzenia korneocytów (martwych komórek zlokalizowanych w naskórku) oraz przekształcenia się mikrozaskórnika w zaskórnik. Towarzyszy temu zwiększone powstawanie specyficznych połączeń międzykomórkowych oraz keratyny. W wyniku tego następuje zwężenie kanału wyprowadzającego, co utrudnia usuwanie zawartości gruczołu łojowego na powierzchnię skóry.

Etiopatogeneza trądziku ma charakter wieloczynnikowy. To znaczy, że nie da się wskazać jednej przyczyny jego występowania. Do podstawowych czynników przyczyniających się do powstawania zmian trądzikowych należą:

• rozwój stanu zapalnego,

• kolonizacja gruczołów łojowych przez Propionibacterium acnes (P. acnes),

• nadprodukcja łoju, łojotok,

• nadmierne rogowacenie okołomieszkowe.

Wymienione czynniki są końcowym etapem wielu zjawisk, które układają się w sieć powiązań – nie jest to linearna sekwencja zdarzeń.

Rozwój stanu zapalnego

Wyniki badań prowadzonych w ostatnich latach wskazują, że w mechanizmie powstawania trądziku prawdopodobne jest pierwszeństwo procesów zapalnych lub immunologicznych przed zaburzeniami rogowacenia okołomieszkowego. Początkowo uważano, że głównymi pierwotnymi przyczynami powstawania trądziku są nadmierne rogowacenie oraz łojotok, które prowadzą do proliferacji bakterii, następnie dochodzi do uszkodzenia mieszka, a końcowym skutkiem tego procesu jest stan zapalny. Obecnie wiadomo, że komórki układu odpornościowego (limfocyty T i makrofagi) pojawiają się w obrębie jednostki włosowo-łojowej, zanim wystąpią zaburzenia rogowacenia, a cytokiny prozapalne mają wpływ na tworzenie się zaskórnika. W procesie powstawania stanu zapalnego podstawową rolę odgrywają interakcje między jednostką włosowo-łojową a zasiedlającą ją bakterią P. acnes, istotne jest również działanie sebocytów wytwarzających łój.

Kolonizacja gruczołów łojowych przez P. acnes

Bakteria Propionibacterium acnes (inna nazwa Cutibacterium acnes) jest Gram-dodatnią bakterią beztlenową o kształcie pałeczki (ryc. 1). Drobnoustrój ten można wykryć nie tylko w obrębie zmian zapalnych, lecz także w zaskórnikach. Wchodzi w skład mikrobioty skóry zarówno osób chorujących na trądzik, jak i większości zdrowej populacji, dlatego nie można jej uznać za winowajcę trądziku, chociaż – istotnie – odgrywa znaczącą rolę (pośrednią i bezpośrednią) w rozwoju trądziku. Jej znaczenie w patogenezie trądziku jest wielkokierunkowe.

Rycina 1. Bakteria Propionibacterium acnes.

(źródło: ClaudioVentrella/iStock)

Propionibacterium acnes jest prawdopodobnie zaangażowana we wszystkie główne procesy powstawania trądziku, takie jak rozwój stanu zapalnego, zaburzenia produkcji łoju i keratynizacji. Podstawowym mechanizmem oddziaływania P. acnes jest stymulacja receptorów rozpoznających wzorce (PRR, pattern recognition receptor), w tym szczególnie receptorów Toll-podobnych typu 2 (TLR2, toll like receptor 2). Jest to białko obecne na powierzchni komórek, które ma za zadanie rozpoznawanie cząsteczek drobnoustrojów i przekazywanie sygnału do komórek odpornościowych. Obecność TLR2 wykryto nie tylko na komórkach układu odpornościowego w mieszku włosowym, lecz także na samych komórkach jednostki włosowo-łojowej, w tym szczególnie na sebocytach. Aktywowanie odpowiedzi zależnej od TLR2 uruchamia sekwencję zjawisk z charakterystycznym dla trądziku uruchomieniem cytokin (interleukin – IL), które stymulują keratynizację ujścia mieszków i zapoczątkowują ostrą odpowiedź zapalną.

Występowanie TLR2 na sebocytach nie jest jedynym czynnikiem, który wskazuje na interakcję komórek układu odpornościowego z mikroorganizmami bytującymi na skórze. Sebocyty produkują łój, w skład którego wchodzą wolne kwasy tłuszczowe (WKT). Cutibacterium acnes uwalnia wiele enzymów, umożliwiając hydrolizę składników łoju do wolnych kwasów tłuszczowych, mających działanie drażniące. U chorych na trądzik właśnie te wolne kwasy tłuszczowe stanowią ok. 20% lipidów na powierzchni skóry. Zmieniony skład łoju powoduje zaburzenia keratynizacji oraz nasilenie stanu zapalnego i produkcji łoju, co przyczynia się do powstawania zaskórników.

Nadprodukcja łoju

Również gruczoły łojowe i łój odgrywają istotną rolę w powstawaniu trądziku. Największe gruczoły łojowe występują na twarzy, karku i w górnej części tułowia. Przed okresem pokwitania gruczoły łojowe są małe, a następnie – podczas dojrzewania – dochodzi do ich wzrostu, który jest stymulowany głównie przez androgeny, ale też przez inne hormony, czego konsekwencją jest zwiększone wydzielanie łoju. Sebocyty u osób chorych na trądzik wykazują nasiloną odpowiedź na androgeny. Przerost gruczołów łojowych i nadmierna produkcja łoju występują u niemal 100% chorych na trądzik.

Nadmierne rogowacenie okołomieszkowe

Nadmierna keratynizacja ujść i przewodów wyprowadzających gruczołów łojowych jest kolejną przyczyną powstawania zaskórników. Zrogowaciałe komórki się nie złuszczają, lecz gromadzą w dystalnej części kanalika. Szybko uwalniany łój prowadzi do rozpuszczenia płaszcza lipidowego wokół mieszka włosowego, co obniża stężenie cholesterolu, ceramidów i kwasu linolowego, a to z kolei powoduje zaburzenia rogowacenia. W rezultacie dochodzi do zwiększenia przepuszczalności ścian mieszków włosowych, co umożliwia przedostanie się komórek zapalnych, ułatwiających namnażanie się Cutibacterium acnes. Powstawanie zmian trądzikowych zostało przedstawione na rycinie 2.

Rycina 2. Powstawanie zmian trądzikowych.

(źródło: Alila Medical Media/Shutterstock.com)

Na występowanie oraz rozwój trądziku wpływają także: zaburzenia endokrynologiczne, stres oraz rytm okołodobowy.

Czynniki hormonalne – zaburzenia endokrynologiczne

Szczególne znaczenie w rozwoju trądziku przypisuje się androgenom. Stymulują one proces namnażania się keratynocytów oraz mają wpływ na wielkość gruczołów łojowych i wydzielanie łoju. Największe znaczenie w procesie stymulowania gruczołów łojowych spośród androgenów ma prawdopodobnie dihydrotestosteron, który powstaje z testosteronu. Zmiany trądzikowe mogą być nasilane nie tylko przez androgeny wytwarzane przez organizm, lecz także przez lipidy hormonalne, androgeny z diety oraz neuropeptydy. Estrogeny z kolei potrafią działać przeciwstawnie do androgenów i hamować wydzielanie androgenów lub modulować geny zaangażowane we wzrost i czynność gruczołów łojowych (zmniejszają produkcję łoju). Wyróżnia się także wiele innych hormonów odgrywających rolę w patogenezie trądziku. W ostatnich latach szczególne znaczenie przypisuje się insulinopodobnemu czynnikowi wzrostu 1 (IGF-1, insuline growth factor 1), którego fizjologiczny wzrost stężenia następuje właśnie w okresie dojrzewania, kiedy najczęściej występuje trądzik. U kobiet z trądzikiem stężenie IGF-1 koreluje z nasileniem choroby, a zarówno u kobiet, jak i mężczyzn – z łojotokiem.

Stres

W większości przypadków stres wpływa na pogorszenie się stanu skóry trądzikowej. W koreańskich badaniach wykazano, że aż u ok. 80% pacjentów stres był głównym czynnikiem wywołującym objawy choroby. Wyniki innych badań, przeprowadzonych przez Goulden i wsp. oraz Poli i wsp., wykazują, że u więcej niż połowy badanych osób dorosłych zmiany trądzikowe uległy pogorszeniu w okresach nasilonego stresu. Długotrwały stres ma niekorzystny wpływ na kondycję skóry, co objawia się jej przesuszeniem oraz nadwrażliwością, a to prowadzi do nadprodukcji sebum. Skutkiem działania stresu jest również osłabienie funkcji ochronnych płaszcza hydrolipidowego: w konsekwencji skóra staje się bardziej podatna na stany zapalne, następuje zwiększona produkcja łoju, która ma na celu uzupełnienie niedoborów lipidowych, a to jest przyczyną powstawania zmian trądzikowych. Aktywność gruczołów łojowych zostaje również podwyższona w wyniku wzmożonej przez stres produkcji androgenów nadnerczowych. Stres wyzwala reakcję, w której układ nerwowy i hormonalny działają razem, by przygotować ciało do walki lub ucieczki. Stres aktywuje oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA, hypothalamic–pituitary–adrenal axis). Podwzgórze, część mózgu, uwalnia kortykoliberynę, inaczej hormon uwalniający kortykotropinę (CRH, corticotropin-releasing hormone), która stymuluje przysadkę mózgową. Ta wydziela kortykotropinę, inaczej hormon adrenokortykotropowy (ACTH, adrenocorticotropic hormone) (ryc. 3), który pobudza korę nadnerczy. To z kolei doprowadza do uwalniania hormonów stresu: adrenaliny, noradrenaliny i kortyzolu. Kortyzol reguluje metabolizm i zapewnia energię, jest naturalną odpowiedzią organizmu na stres. Jednak nadmierny stres, trwający przewlekle, może prowadzić do negatywnych skutków działania kortyzolu, który wpływa na funkcjonowanie gruczołów łojowych oraz hamuje syntezę kolagenu.

Rycina 3. Wpływ stresu na powstawanie trądziku.

Należy zaznaczyć, że u osób z trądzikiem już sama choroba jest często przyczyną przewlekłego stresu, bo chociaż trądzik nie zagraża życiu, to znacząco wpływa na jego jakość. Choroba nierzadko powoduje zawstydzenie i brak poczucia własnej wartości, przyczynia się do obniżenia nastroju, co w konsekwencji jest powodem unikania kontaktów społecznych. Wykazano, że osoby chorujące na trądzik są częściej narażone na wystąpienie depresji w porównaniu z resztą populacji.

Rola rytmu okołodobowego

Etapy czuwania i snu porządkowane są przez 24-godzinny cykl, określany mianem rytmu okołodobowego. Gdy ilość snu jest niewystarczająca, równowaga zostaje zachwiana. Rytm okołodobowy jest zależny od dwóch hormonów: melatoniny i kortyzolu. Najistotniejszym czynnikiem regulującym wytwarzanie tych dwóch hormonów jest obecność porannego i wieczornego światła. Organizm w obecności światła dziennego (lub sztucznego, które symuluje dzienne) wytwarza większe ilości kortyzolu. Gdy zapada zmierzch, organizm przechodzi do wzmożonego wydzielania melatoniny i następuje czas regeneracji. Melatonina ułatwia zasypianie, poprawia jakość snu oraz wykazuje działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne.

Światło niebieskie emitowane w godzinach wieczornych i nocnych z ekranów smartfonów, laptopów i telewizorów zaburza wytwarzanie melatoniny i równowaga rytmu okołodobowego zostaje zachwiana. Melatonina ma za zadanie wzmagać w organizmie produkcję antyoksydantów oraz minimalizować tworzenie się wolnych rodników. Wspiera proces gojenia się ran i może wpływać na zwiększenie żywotności fibroblastów, które są odpowiedzialne za produkcję kolagenu i elastyny w skórze. Drugim oprócz melatoniny wyznacznikiem równowagi rytmu okołodobowego jest stężenie kortyzolu. Hormon ten bierze udział w odpowiedzi stresowej organizmu (o czym już była mowa) oraz jest odpowiedzialny za reakcję zapalną. Wydzielanie kortyzolu ulega rytmom dobowym.

Przebieg 24-godzinnego cyklu dobowego może determinować wygląd skóry. Gdy śpimy zbyt krótko, do późnych godzin wieczornych oglądamy telewizję lub korzystamy ze smartfonów, nasila się produkcja kortyzolu (a wraz z nim androgenów). Prowadzi to do zwiększenia wydzielania łoju i przyspieszenia keratynizacji. Niedobór melatoniny natomiast wzmaga procesy zapalne toczące się w skórze i spowalnia jej regenerację.

Nasilenie zmian trądzikowych zależy także od stylu życia, w tym diety.

Dieta

Wyniki badań pokazują, że występowanie trądziku jest powiązane ze stosowaniem tzw. diety zachodniej. W krajach rozwiniętych trądzik u nastolatków jest już prawdziwą epidemią. Natomiast wśród mieszkańców Kitawy – jednej z wysp Papui-Nowej Gwinei, ludu łowców-zbieraczy – nie zaobserwowano ani jednego zaskórnika, krosty lub grudki. Co wyróżnia ich dietę? Czy są w niej jakieś szczególne, znane tylko im produkty? A może stosują jakąś sekretną recepturę na gładką skórę? Odpowiedzi są prostsze, niż mogłoby się wydawać. Diety tych ludów składają się głównie z warzyw i owoców oraz produktów zbożowych o niskim indeksie glikemicznym. Dieta mieszkańców Kitawy jest bogata w te składniki, w które dieta społeczeństw zachodnich jest uboga, a produkty zwierające mąkę, sól i cukier (królujące w „diecie zachodniej”) mają w niej znikomy udział.

W „diecie zachodniej” dominujące są potrawy z przetworzonej mąki oraz produkty wysokoprzetworzone, bogate w cukier, tłuszcz i sól, mające wysoki indeks glikemiczny. Taka dieta wpływa na zwiększenie stężenia IGF-1, co przyczynia się do podwyższonej częstotliwości zachorowania na trądzik. Więcej informacji na temat wpływu wysokiego indeksu glikemicznego diety przedstawiono w kolejnym rozdziale.

Poniżej (tab. 1) znajdziesz krótki słowniczek pojęć, dzięki któremu łatwiej się odnajdziesz w informacjach zawartych w tym i kolejnych rozdziałach książki.

Tabela 1. Słowniczek (opracowanie własne)

Pojęcie

Znaczenie

Keratynocyty

Komórki naskórka

Sebocyty

Komórki w gruczołach łojowych, które wytwarzają sebum

Sebum (inaczej łój skórny)

Naturalna mieszanina substancji tłuszczowych wydzielana przez gruczoły łojowe w skórze

Insulina

Hormon produkowany przez komórki trzustki, odgrywający kluczową rolę w regulacji glukozy we krwi

IGF-1 – insulinopoodobny czynnik wzrostu 1

Białko wytwarzane w wątrobie w odpowiedzi na hormon wzrostu (GF, growth hormone)

Bakteria Propionibacterium acnes (inna nazwa Cutibacterium acnes)

Gram-dodatnia beztlenowa bakteria o kształcie pałeczki

Cytokiny

Białka wydzielane przez leukocyty. Ich rola jest bardzo istotna, m.in. biorą udział w inicjowaniu stanu zapalnego

Kortyzol

Hormon stresu, wydzielany przez nadnercza

Przysadka mózgowa

Niewielki gruczoł dokrewny, znajdujący się u podstawy mózgu, w zagłębieniu kostnym czaszki zwanym siodłem tureckim. Jest kluczowym elementem regulacji hormonalnej organizmu, kontroluje pracę wielu innych gruczołów dokrewnych, takich jak tarczyca, nadnercza, jądra i jajniki

Podwzgórze

Niewielka struktura mózgu, znajdująca się w międzymózgowiu, odpowiedzialna za regulację wielu funkcji organizmu, takich jak termoregulacja, gospodarka wodno-elektrolitowa, głód, pragnienie, sen, emocje i zachowania. Jest to centrum kontrolujące przysadkę mózgową i wydzielające hormony regulujące wiele procesów w organizmie

Nadnercza

Parzyste gruczoły wydzielania wewnętrznego, położone nad nerkami. Składają się z kory nadnerczy (która wytwarza hormony steroidowe, takie jak kortyzol i aldosteron) oraz rdzenia nadnerczy (który wydziela katecholaminy, takie jak adrenalina i noradrenalina)