© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2025

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzja: dr hab. n. med. i n. o zdr. Agnieszka Kozioł-Kozakowska

Wydawca: Anna Kretowicz-Muniak

Redaktor prowadzący: Anna Klocek

Redaktor merytoryczny: Barbara Kowalska

Korekta: Katarzyna Bury-Słabicka

Producent: Adam Krajewski

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Projekt okładki i stron tytułowych: Nietypowo Studio Kreatywne Paweł Stelmach

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2025 r. (Wydanie I)

Warszawa 2025

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-24178-0

DOI: https://doi.org/10.53271/2025.020

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Autorzy

dr n. med. Lidia Groele

Klinika Diabetologii Dziecięcej i Pediatrii, Dziecięcy Szpital Kliniczny, Uniwersyteckie Centrum Kliniczne Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. i n. o zdr. Marianna Hall

Zakład Żywienia Człowieka, Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. inż. Anna Harton, prof. SGGW

Katedra Dietetyki, Instytut Nauk o Żywieniu Człowieka, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

dr hab. n. med. i n. o zdr. Mariusz Jaworski

Zakład Edukacji i Badań w Naukach o Zdrowiu, Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. Alicja Kucharska

Zakład Żywienia Człowieka, Warszawski Uniwersytet Medyczny

mgr Barbara Kucharska

Centrum Kształcenia Podyplomowego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi

dr inż. Ewa Michota-Katulska

Zakład Żywienia Człowieka, Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. i n. o zdr. Beata Sińska

Zakład Żywienia Człowieka, Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Agnieszka Szadkowska

Klinika Pediatrii, Diabetologii, Endokrynologii i Nefrologii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

prof. dr hab. n. med. i n. o zdr. Dariusz Włodarek

Katedra Dietetyki, Instytut Nauk o Żywieniu Człowieka, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

mgr Leszek Wronka

Zakład Żywienia Człowieka, Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr inż. Magdalena Zegan

Zakład Żywienia Człowieka, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Przedmowa

Zaburzenia gospodarki węglowodanowej u dzieci i młodzieży stanowią istotne wyzwanie dla pediatrii, diabetologii i dietetyki klinicznej. W ostatnich dekadach obserwujemy wzrost częstości zachorowań na cukrzycę typu 1 oraz niepokojąco rosnący trend zapadalności na cukrzycę typu 2 w populacji pediatrycznej. Cukrzyca często współistnieje z innymi schorzeniami przewlekłymi, takimi jak celiakia, mukowiscydoza i choroby endokrynologiczne, co komplikuje leczenie i wymaga indywidualizacji interwencji żywieniowej.

Celem niniejszej monografii jest kompleksowe omówienie zasad żywienia dzieci i młodzieży z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej zgodnie z aktualnymi rekomendacjami naukowymi. Analizowane są różne aspekty terapii dietetycznej w cukrzycy typu 1 i typu 2 oraz w zespołach chorobowych powodujących wtórne zaburzenia metabolizmu glukozy. Szczególną uwagę poświęcono wpływowi diety na kontrolę glikemii, insulinooporność, nadwagę i otyłość, a także na ryzyko powikłań przewlekłych.

W książce przedstawiono patofizjologiczne mechanizmy zaburzeń gospodarki węglowodanowej, strategie dietoterapeutyczne oparte na dowodach naukowych oraz praktyczne zalecenia żywieniowe dostosowane do wieku i współistniejących schorzeń. Podkreślono rolę indeksu glikemicznego i ładunku glikemicznego, składu posiłków oraz personalizacji diety w zależności od indywidualnych metabolicznych potrzeb młodych pacjentów.

Książka jest skierowana do lekarzy pediatrów, diabetologów, dietetyków klinicznych oraz innych specjalistów zajmujących się opieką nad dziećmi i młodzieżą z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej. Zawiera przegląd aktualnej literatury oraz praktyczne wskazówki dotyczące interwencji żywieniowej i monitorowania skuteczności terapii. Stanowi także cenne źródło wiedzy dla edukatorów diabetologicznych i zdrowotnych, pielęgniarek, nauczycieli i rodziców wspierających dzieci w zarządzaniu chorobą.

Przedstawione w publikacji treści pomogą zrozumieć rolę żywienia w kontroli cukrzycy i innych zaburzeń metabolicznych, poprawić jakość życia pacjentów oraz ograniczyć ryzyko powikłań.

Dynamiczny rozwój technologii diabetologicznej, rosnąca liczba badań nad wpływem diety na glikemię oraz zmieniający się skład żywności odgrywają kluczową rolę w terapii żywieniowej zaburzeń gospodarki węglowodanowej. Niniejsza monografia, przygotowana z uwzględnieniem zasad medycyny opartej na dowodach (EBM), dostarcza aktualnych, zweryfikowanych informacji wspomagających podejmowanie świadomych decyzji terapeutycznych. Dzięki temu może stać się cennym narzędziem w praktyce klinicznej, służącym poprawie standardów leczenia oraz żywienia dzieci i młodzieży z cukrzycą lub innymi schorzeniami metabolicznymi.

Na koniec pragnę podziękować wszystkim Współautorom za ich wkład w powstanie tej publikacji oraz za podzielenie się swoją wiedzą i doświadczeniem.

Beata Sińska

Słowo wstępne Profesor Agnieszki Kozioł-Kozakowskiej

Książka „Żywienie dzieci i młodzieży z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej” to niezwykle wartościowa pozycja dla lekarzy, dietetyków i pielęgniarek, którzy na co dzień pracują z dziećmi zmagającymi się z zaburzeniami metabolicznymi. Autorzy w przystępny, a jednocześnie merytoryczny sposób wyjaśniają mechanizmy związane z gospodarką węglowodanową organizmu oraz jej zaburzeniami, takimi jak insulinooporność czy cukrzyca typu 1 i typu 2.

Jednym z największych atutów publikacji jest praktyczne podejście do tematu – oprócz wyczerpujących informacji teoretycznych znajdziemy tu konkretne zalecenia dietetyczne oraz wskazówki dotyczące komponowania posiłków dostosowanych do potrzeb młodych pacjentów. Autorzy podkreślają znaczenie zbilansowanej diety, odpowiedniego doboru źródeł węglowodanów oraz eliminacji produktów o wysokim indeksie glikemicznym, co jest kluczowe w terapii dietetycznej dzieci z zaburzeniami metabolicznymi.

Dodatkowym walorem książki jest jej przystępny język i czytelny układ – nawet skomplikowane zagadnienia zostały przedstawione w klarowny sposób, co ułatwia ich zrozumienie i praktyczne zastosowanie w codziennej pracy z pacjentami. Warto również podkreślić, że publikacja opiera się na aktualnych badaniach naukowych, co czyni ją rzetelnym i wiarygodnym źródłem wiedzy dla specjalistów.

Podsumowując: „Żywienie dzieci i młodzieży z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej” stanowi obowiązkową lekturę dla każdego profesjonalisty zajmującego się zdrowiem dzieci. To praktyczny i merytoryczny przewodnik, który dostarcza cennych informacji oraz narzędzi wspierających leczenie i profilaktykę zaburzeń metabolicznych. Gorąco polecam!

Dr hab. n. med. i n. o zdr. Agnieszka Kozioł-Kozakowska

Pracownia Dietetyki Pediatrycznej, Klinika Pediatrii, Gastroenterologii i Żywienia, Instytut Pediatrii, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Wykaz skrótów

AA (arachidonic acid) – kwas arachidonowy

AAP (American Academy of Pediatrics) – Amerykańska Akademia Pediatrii

ABCD Study (Adolescent Brain Cognitive Development Study) – Badanie Rozwoju Poznawczego Mózgu Nastolatka

Acetylo-CoA – acetylokoenzym A

ADA (American Diabetes Association) – Amerykańskie Towarzystwo Diabetologiczne

ADI (acceptable daily intake) – dopuszczalne dzienne spożycie

ADP (adenosine diphosphate) – adenozynodifosforan

AGE (advanced glycation end-products) – końcowe produkty zaawansowanej glikacji

AI (adequate intake) – wystarczające spożycie

AITD (autoimmune thyroid disease) – autoimmunizacyjne choroby tarczycy

ALA (alpha-linolenic acid) – kwas alfa-linolenowy

anty-GAD (anti-glutamic acid decarboxylase) – przeciwciała przeciwko dekarboksylazie kwasu glutaminowego

ATg (antithyroglobulin antibodies) – przeciwciała przeciw tyreoglobulinie

ATP (adenosine triphosphate) – adenozynotrifosforan

ATPO (autoantibodies to thyroid peroxidase) – przeciwciała przeciwko peroksydazie tarczycowej

AZT – autoimmunizacyjne zapalenie tarczycy

BMI (body mass index) – wskaźnik masy ciała

cAMP (cyclic adenosine 3′,5′-monophosphate) – cykliczny adenozyno-3′,5′-monofosforan

CBT (cognitive-behavioral therapy) – terapia poznawczo-behawioralna

CF (cystic fibrosis) – mukowiscydoza

CFRD (cystic fibrosis-related diabetes) – cukrzyca związana z mukowiscydozą

CFTR (cystic fibrosis transmembrane conductance regulator) – błonowy regulator przewodnictwa związany z mukowiscydozą

CGM (continuous glucose monitoring) – system ciągłego monitorowania stężenia glukozy

cGvHD (chronic graft-versus-host disease) – przewlekła choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi

CMV (cytomegalovirus) – wirus cytomegalii

CNI (calcineurin inhibitors) – inhibitory kalcyneuryny

CPWI – ciągły podskórny wlew insuliny

CRP (C-reactive protein) – białko C-reaktywne

CVD (cardiovascular diseases) – choroby sercowo-naczyniowe/układu krążenia

DASH (dietary approaches to stop hypertension) – dieta stworzona w celu terapii nadciśnienia tętniczego

DBT (dialectical behavior therapy) – dialektyczna terapia behawioralna

DEND (developmental delay, epilepsy, neonatal diabetes) – zespół obejmujący opóźnienie rozwoju, padaczkę i cukrzycę noworodkową

DEXA (dual-energy X-ray absorptiometry) – absorpcjometria promieniowania rentgenowskiego o podwójnej energii

DHA (docosahexaenoic acid) – kwas dokozaheksaenowy

DKA (diabetic ketoacidosis) – kwasica ketonowa

DPP-4 (dipeptidyl peptidase 4) – peptydaza dipeptydylowa 4

DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, fifth revision) – Kryteria Diagnostyczne i Klasyfikacja Zaburzeń Psychicznych [Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego], wydanie 5

EAR (estimated average requirement) – średnie zapotrzebowanie

EBM (evidence-based medicine) – medycyna oparta na dowodach

EER (estimated energy requirement) – średnie zapotrzebowanie na energię

EFSA (European Food Safety Authority) – Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności

eGFR (estimated glomerular filtration rate) – wskaźnik filtracji kłębuszkowej

EPA (eicosapentaenoic acid) – kwas eikozapentaenowy

ESPGHAN (European Society for Paediatric Gastroenterology Hepatology and Nutrition) – Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci

FAD (flavin adenine dinucleotide) – dinukleotyd flawinoadeninowy

FAO (Food and Agriculture Organization of the United Nations) – Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa

FDA (Food and Drug Administration) – amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków

FFC (Functional Food Center) – Centrum Żywności Funkcjonalnej

FPG (fasting plasma glucose) – stężenie glukozy w osoczu na czczo

fT4 (free thyroxine) – wolna tyroksyna

GAD (glutamic acid decarboxylase antibodies) – przeciwciała przeciwko dekarboksylazie kwasu glutaminowego

GLP-1 (glucagon-like peptide 1) – glukagonopodobny peptyd 1

GLUT4 (glucose transporter 4) – transporter glukozy typu 4

HbA1c – hemoglobina glikowana

HBSC (Health Behaviour in School-age Children) – Badanie Zdrowia i Zachowań Zdrowotnych Młodzieży Szkolnej

HCV (hepatitis C virus) – wirus zapalenia wątroby

HDL-C (high-density lipoprotein cholesterol) – cholesterol HDL (lipoproteiny o dużej gęstości)

HEMT (highly effective modulator therapy) – wysoce efektywna terapia [mukowiscydozy] z zastosowaniem modulatorów [CFTR]

HLA (human leukocyte antigens) – geny układu zgodności tkankowej

HNF (hepatocyte nuclear factor) – czynnik jądrowy hepatocytów

HOMA-IR (homeostatic model assessment for insulin resistance) – model oceny homeostazy oporności na insulinę, wskaźnik insulinooporności

hsCRP (high-sensitivity C-reactive protein) – białko C-reaktywne o wysokiej czułości, CRP o wysokiej czułości

IA-2 (autoantibodies against thyrosine phosphatase [islet antigen-2], anty-IA-2) – przeciwciała przeciwko fosfatazie tyrozyny

IAA (insulin autoantibodies) – przeciwciała przeciwko insulinie

ICA (islet cell antibody) – przeciwciała przeciwwyspowe

ICD-10 (International Classification of Diseases, tenth revision) – Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych, rewizja 10

i-DEND (intermediate DEND) – częściowy zespół DEND

IFG (impaired fasting glucose) – nieprawidłowa glikemia na czczo

IG – indeks glikemiczny

IGF-1 (insulin-like growth factor 1) – insulinopodobny czynnik wzrostu typu 1

IGT (impaired glucose tolerance) – nieprawidłowa tolerancja glukozy

IL – interleukina

INDET (indeterminate [glycemia]) – glikemia nieokreślona/nietypowa

IOTF (International Obesity Task Force) – Międzynarodowa Grupa Zadaniowa ds. Otyłości

IPEX (immune dysregulation, polyendocrinopathy, enteropathy, X-linked) – sprzężony z chromosomem X zespół dysregulacji immunologicznej, poliendokrynopatii i enteropatii

IR (insulin resistance) – insulinooporność

ISPAD (International Society for Pediatric and Adolescent Diabetes) – Międzynarodowe Towarzystwo Diabetologii Dziecięcej i Młodzieżowej

IU (international unit) – jednostka międzynarodowa

JNKT – jednonienasycone kwasy tłuszczowe

LA (linoleic acid) – kwas linolowy

LCD (low carbohydrate diet) – dieta niskowęglowodanowa

LDL (low-density lipoprotein) – lipoproteiny o małej gęstości

LDL-C (low-density lipoprotein cholesterol) – cholesterol LDL

MAFLD (metabolic dysfunction-associated fatty liver disease) – metaboliczna stłuszczeniowa choroba wątroby

MDA (malondialdehyde) – dialdehyd malonowy

MELAS (myopathy, encephalopathy, lactic acidosis, and stroke) – miopatia, encefalopatia [mitochondrialna] z kwasicą mleczanową i epizodami udaropodobnymi

MJ – megadżul

MMTT (mixed meal tolerance test) – badanie z użyciem posiłku testowego

MODY (maturity onset diabetes of the young) – cukrzyca wieku dojrzałego u młodych osób

MRP – modelowa racja pokarmowa

mTOR (mammalian target of rapamycin) – ssaczy cel rapamycyny

MVPA (moderate to vigorous physical activity) – umiarkowana lub intensywna aktywność fizyczna

NADH (nicotinamide adenine dinucleotide phosphate) – fosforan dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego

NAFLD (non-alcoholic fatty liver disease) – niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby

NDM (neonatal diabetes mellitus) – cukrzyca noworodkowa

NEAT (nonexercise activity thermogenesis) – termogeneza aktywności niewysiłkowej

NGS (next generation sequencing) – sekwencjonowanie nowej generacji

NHANES (National Health and Nutrition Examination Survey) – amerykańskie Narodowe Badanie Zdrowia i Żywienia

NIZP – Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego

NKT – nasycone kwasy tłuszczowe

NODAT (new-onset diabetes after transplantation) – cukrzyca nowo powstała po transplantacji

Nrf2 (nuclear factor erythroid 2-related factor) – jądrowy czynnik transkrypcyjny pochodzenia erytroidalnego typu 2

OGTT (oral glucose tolerance test) – doustny test obciążenia glukozą

OR (odds ratio) – skumulowany iloraz szans

PAL (physical activity level) – poziom aktywności fizycznej

PAN – Polska Akademia Nauk

PCOS (polycystic ovary syndrome) – zespół policystycznych jajników

PHD (planetary health diet) – dieta planetarna

PNDM (permanent neonatal diabetes mellitus) – trwała cukrzyca noworodkowa

POChP – przewlekła obturacyjna choroba płuc

PPM – podstawowa przemiana materii

PTD – Polskie Towarzystwo Diabetologiczne

PZH – Państwowy Zakład Higieny

RBC (red blood cells) – czerwone krwinki krwi

RBP4 (retinol binding protein 4) – białko wiążące retinol typu 4

RCT (randomized controlled trial) – randomizowane badanie kontrolne

RDA (recommended dietary allowances) – zalecane spożycie

RI (reference intake) – referencyjne spożycie

rT3 (reverse triiodothyronine) – odwrotna trijodotyronina

SDDP – swoiście dynamiczne działanie pokarmu

SFA (saturated fatty acids) – nasycone kwasy tłuszczowe

SGLT-2 (sodium-glucose co-transporter 2) – kotransporter glukozowo-sodowy 2

SIBO (small intestinal bacterial overgrowth) – rozrost bakteryjny jelita cienkiego

SSB (sugar-sweetened beverages) – słodzone napoje

T1D (type 1 diabetes) – cukrzyca typu 1

T1DA (type 1 diabetes-associated autoimmunity) – autoimmunizacja związana z cukrzycą typu 1

T2D (type 2 diabetes) – cukrzyca typu 2

T3 – trijodotyronina

T4 – tyroksyna

TAC (total antioxidant capacity) – całkowita pojemność antyoksydacyjna

TBG (thyroxine-binding globulin) – globulina wiążąca tyroksynę

TFA (trans fatty acids) – izomery trans kwasów tłuszczowych

Tg – tyreoglobulina

TNDM (transient neonatal diabetes mellitus) – przemijająca cukrzyca noworodkowa

TNF-alfa (tumor necrosis factor alpha) – czynnik martwicy nowotworów alfa

TPO (thyroid peroxidase) – peroksydaza tarczycowa

TRAb (anti-TSH receptor antibodies) – przeciwciała przeciwko receptorowi TSH/przeciwciała anty-TSHR

TSH (thyroid stimulating hormone) – hormon tyreotropowy/tyreotropina

TSHR (TSH receptor) – receptor TSH/tyreotropowy

UNU (United Nations University) – Uniwersytet Organizacji Narodów Zjednoczonych

VDR (vitamin D receptor) – receptor witaminy D

VLCD (very low carbohydrate diet) – dieta bardzo niskowęglowodanowa

WHO (World Health Organization) – Światowa Organizacja Zdrowia

WN-HG (Wise Nutrition – Healthy Generation) – program edukacyjno-badawczy Mądre żywienie – zdrowe pokolenie

WNKT – wielonienasycone kwasy tłuszczowe

ZnT8 (zinc transporter 8) – transporter cynku 8

Z-score BMI – wskaźnik masy ciała (BMI) odniesiony do wieku i płci

1

Zasady żywienia dzieci i młodzieży. Zapotrzebowanie na składniki odżywcze i energię

Alicja Kucharska, Beata Sińska

Streszczenie: Żywienie dzieci i młodzieży odgrywa kluczową rolę w ich prawidłowym rozwoju fizycznym i psychicznym. W okresie intensywnego wzrostu i dojrzewania organizm młodej osoby potrzebuje odpowiednio zbilansowanej diety, zapewniającej prawidłowy rozwój, sprawne funkcjonowanie układu odpornościowego i utrzymanie homeostazy organizmu. Aktualne wytyczne dotyczące żywienia dzieci i młodzieży uwzględniają różnice w zapotrzebowaniu na poszczególne składniki odżywcze i energetyczne w zależności od wieku, płci, poziomu aktywności fizycznej oraz indywidualnych potrzeb metabolicznych. Zapewnienie zrównoważonej diety dostosowanej do specyficznych potrzeb dzieci i młodzieży jest kluczowe dla zapobiegania chorobom cywilizacyjnym, takim jak otyłość, cukrzyca czy osteoporoza, oraz dla wspierania potencjału młodych organizmów.

Słowa kluczowe: zasady żywienia, zapotrzebowanie na białka, tłuszcze i węglowodany, zapotrzebowanie energetyczne

1.1

Wprowadzenie

Żywienie jest fundamentalnym elementem utrzymania zdrowia oraz prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego. Odgrywa kluczową rolę w rozwoju somatycznym, poznawczym i emocjonalnym dzieci oraz młodzieży, szczególnie w kontekście przewlekłych chorób, takich jak cukrzyca typu 1. Prawidłowo skomponowana dieta dostarcza organizmowi odpowiednią ilość energii oraz składników odżywczych – białek, tłuszczów, węglowodanów, witamin i składników mineralnych, dostosowanych do wieku, płci oraz poziomu aktywności fizycznej. Taka dieta ma szczególne znaczenie w przypadku dzieci i młodzieży z cukrzycą typu 1, ponieważ wspiera ogólny rozwój i zdrowie oraz skuteczną kontrolę stężenia glukozy we krwi, a także minimalizuje ryzyko powikłań.

1.2

Specyfika żywienia dzieci na poszczególnych etapach rozwoju

Poszczególne etapy rozwoju dzieci i młodzieży charakteryzują się określonymi wymaganiami żywieniowymi, które są uzależnione od tempa wzrostu, dojrzewania oraz intensywnego rozwoju narządów i układów.

Niemowlęta

Pierwszy rok życia dziecka stanowi szczególny etap zarówno pod względem intensywnego rozwoju narządów i układów, takich jak przewód pokarmowy, mózg, nerki i układ immunologiczny, jak i kształtowania się procesów metabolicznych. Potrzeby żywieniowe niemowląt są bardzo duże, a dieta przechodzi stopniowe zmiany od prostego wzorca, jakim jest karmienie piersią lub mlekiem początkowym, do bardziej zróżnicowanego jadłospisu, zawierającego większość pokarmów spożywanych przez dorosłych. W tym okresie dzieci rozwijają umiejętności motoryczne umożliwiające samodzielne spożywanie pokarmów, kształtują nawyki żywieniowe oraz preferencje smakowe, które w przyszłości mogą znacząco wpłynąć na ich stan odżywienia i zdrowie. Właściwe żywienie w tym kluczowym okresie stanowi fundament dla optymalnego rozwoju i długofalowego dobrostanu dziecka. WHO zaleca wyłączne karmienie piersią przez pierwsze 6 miesięcy życia dziecka jako optymalną formę żywienia, dostarczającą niezbędnych składników odżywczych oraz czynników ochronnych wspierających układ immunologiczny. Po 6. miesiącu życia rekomenduje się stopniowe rozszerzanie diety, przy jednoczesnym kontynuowaniu karmienia piersią. Wprowadzanie pokarmów uzupełniających można rozpocząć między 17. a 26. tygodniem życia dziecka, co pozwala na dojrzewanie zdolności trawienia pokarmów stałych i minimalizuje ryzyko alergii pokarmowych. Rozszerzanie diety powinno obejmować produkty, takie jak warzywa, mięso, ryby, owoce i produkty zbożowe. Warzywa należy wprowadzać jako pierwsze, aby uniknąć preferencji słodkiego smaku, który jest bardziej naturalnie akceptowany przez niemowlęta. Mięso stanowi istotne źródło żelaza i cynku, kluczowych dla rozwoju dziecka, natomiast ryby dostarczają nienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3 oraz witamin A i D. Trzeba unikać dodatku soli i cukru w diecie niemowląt, ponieważ ich nadmiar może prowadzić do nieprawidłowych nawyków żywieniowych oraz problemów zdrowotnych, takich jak nadciśnienie i otyłość. Nieprawidłowe żywienie niemowląt, w tym zbyt wczesne lub niewłaściwe wprowadzanie pokarmów uzupełniających, często skutkuje niedoborami żelaza, witaminy D i kwasów tłuszczowych omega-3, co negatywnie wpływa na rozwój układu nerwowego, odpornościowego i kostnego. Prawidłowe żywienie niemowląt, oparte na wytycznych WHO i ESPGHAN, odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu zdrowych nawyków żywieniowych oraz zmniejszaniu ryzyka chorób metabolicznych i autoimmunologicznych w dalszych etapach życia.

Związek między żywieniem niemowląt a rozwojem cukrzycy typu 1 (type 1 diabetes, T1D) jest złożonym zagadnieniem, w którym oprócz predyspozycji genetycznych istotną rolę mogą odgrywać czynniki środowiskowe, takie jak dieta. Wyniki badań na ten temat pozostają niejednoznaczne – część wskazuje na ochronny wpływ określonych praktyk żywieniowych, podczas gdy inne nie znajdują istotnych powiązań. Z badań dotyczących wpływu wczesnych praktyk żywieniowych na ryzyko rozwoju T1D wynika jednak, że karmienie piersią i odpowiednie wprowadzanie pokarmów uzupełniających odgrywają pozytywną rolę w zapobieganiu rozwojowi tej choroby. Badanie przeprowadzone w Turcji wykazało, że długi czas wyłącznego karmienia piersią znacznie zmniejsza ryzyko cukrzycy typu 1, przy czym każde przedłużenie o miesiąc zapewnia 0,83-krotny spadek ryzyka. I odwrotnie, wprowadzenie do diety zbóż przed ukończeniem 6. miesiąca życia wiązało się z 2,58-krotnie zwiększonym ryzykiem rozwoju cukrzycy typu 1. Rekomenduje się wyłączne karmienie piersią przez co najmniej 6 pierwszych miesięcy życia, ponieważ wspomaga ono rozwój zdrowej mikrobioty jelitowej, co może korzystnie wpływać na układ immunologiczny dziecka. Wczesne wprowadzanie pokarmów uzupełniających, w tym produktów zawierających gluten (np. pszenica, żyto, jęczmień), przed 4. lub 6. miesiącem życia zostało powiązane ze zwiększonym ryzykiem rozwoju cukrzycy typu 1, zwłaszcza u dzieci z podwyższonym ryzykiem genetycznym. Jednocześnie przegląd systematyczny z 2023 roku wykazał, że karmienie piersią w trakcie wprowadzania glutenu nie zmniejsza istotnie ryzyka rozwoju T1D (type 1 diabetes-associated autoimmunity, T1DA) ani związanego z nim procesu autoimmunizacji. Co więcej, czas wprowadzenia glutenu wydaje się nie mieć znaczącego wpływu na ryzyko T1D z wyjątkiem przypadków, gdy gluten jest wprowadzany przed ukończeniem 3. miesiąca życia, co zwiększa ryzyko wystąpienia T1DA u dzieci obciążonych podwyższonym ryzykiem genetycznym. Wyniki te podważają wcześniejsze założenia i wskazują na konieczność przeprowadzenia bardziej rygorystycznych randomizowanych badań kontrolowanych, aby dokładniej zbadać te zależności.

Dzieci w wieku 1–3 lata

Dieta dzieci w wieku 1–3 lata to kluczowy etap przejściowy między dietą niemowlęcą a bardziej zróżnicowaną dietą przypominającą sposób żywienia dorosłych. W tym okresie mogą się ujawniać problemy związane z nadmierną podażą energii oraz niedoborami składników odżywczych, takich jak żelazo, fosfor i witaminy. Niewystarczające spożycie mięsa, warzyw i produktów pełnoziarnistych, typowe dla tej grupy wiekowej, nierzadko prowadzi do wystąpienia anemii, osteoporozy i zaparć. W kontekście cukrzycy typu 1 odpowiednio zbilansowana dieta wspiera prawidłowy rozwój metaboliczny, minimalizując ryzyko nadmiernego przyrostu masy ciała, który może komplikować kontrolę glikemii w późniejszych latach. Dieta dzieci w wieku 1–3 lata powinna być urozmaicona i oparta na produktach z pięciu grup, obejmujących: (1) mięso, ryby i jaja, (2) mleko i jego przetwory, (3) warzywa i owoce, (4) produkty zbożowe oraz (5) tłuszcze roślinne. Rekomenduje się spożywanie 4–5 posiłków dziennie, unikanie pojadania między nimi oraz rozpraszaczy, takich jak oglądanie telewizji w trakcie jedzenia. Ważne jest również ograniczenie spożycia cukrów prostych i produktów o wysokim indeksie glikemicznym, co wspiera utrzymanie stabilnego stężenia glukozy we krwi u dzieci z grup ryzyka cukrzycy typu 1 oraz zmniejsza ryzyko wystąpienia niekorzystnych reakcji glikemicznych, takich jak hipo- i hiperglikemia. Zgodnie z aktualnymi zaleceniami Komitetu Nauki o Żywieniu Człowieka PAN z 2022 roku dieta dzieci w tym wieku ma dostarczać około 83 kcal na kilogram masy ciała, z czego na tłuszcze powinno przypadać 35–40% energii całkowitej. Szczególną uwagę należy zwrócić na jakość tłuszczów – istotne są zwłaszcza kwasy omega-3 obecne w rybach, które wspierają prawidłowy rozwój układu nerwowego i odgrywają ważną rolę w modulacji układu immunologicznego. Należy pamiętać o pokryciu zapotrzebowania na błonnik pokarmowy (10 g dziennie), wapń (700 mg), witaminę D (600–1000 IU) oraz żelazo (7 mg), ponieważ niedobory tych składników mogą wpływać na metabolizm i zwiększać ryzyko wystąpienia zaburzeń immunologicznych. Równie istotnym jak odpowiednia dieta elementem zdrowego stylu życia jest aktywność fizyczna, która nie tylko zapobiega otyłości, lecz także wspiera regulację procesów metabolicznych, mających szczególne znaczenie w kontekście cukrzycy typu 1. Regularne monitorowanie wzrostu i masy ciała umożliwia indywidualizację diety, co pozwala na szybkie wykrycie i korektę ewentualnych nieprawidłowości.

Żywienie dzieci w wieku 1–3 lata odgrywa kluczową rolę w prewencji cukrzycy typu 1. Okres ten ma szczególne znaczenie dla programowania metabolicznego, a wzorce żywieniowe ustalone w tych latach mają długoterminowe konsekwencje zdrowotne. Badania wskazują, że dieta dzieci z T1D często jest bogata w tłuszcze i cukry proste przy niedostatecznym spożyciu węglowodanów złożonych i kwasów tłuszczowych omega-3, co może negatywnie wpływać na kontrolę glikemii. W postępowaniu dietetycznym podkreśla się znaczenie zrównoważonego spożycia makroskładników dla regulacji stężenia glukozy po posiłkach – szczególnie dotyczy to rodzaju i ilości węglowodanów. Ważną rolę odgrywa również mikrobiota jelitowa, która może wpływać na rozwój T1D i kontrolowanie tej choroby. Mimo że wstępne badania sugerują, że modulacja mikrobiomu jelitowego, m.in. za pomocą probiotyków, prebiotyków lub postbiotyków, może wpływać na ryzyko wystąpienia T1D, obecnie brak jest jednoznacznych dowodów pozwalających na sformułowanie powszechnych zaleceń dotyczących ich suplementacji. Chociaż odżywianie to podstawa kontrolowania T1D, równie istotne jest uwzględnienie współistniejących schorzeń, takich jak celiakia i niestabilność metaboliczna, co wymaga kompleksowego podejścia, obejmującego spersonalizowane plany żywieniowe i eliminację ultraprzetworzonej żywności. Wprawdzie żywienie nie pozwala na bezpośrednie zarządzanie ryzykiem cukrzycy typu 1, ale jeśli jest właściwe, może wspierać ogólny stan zdrowia i metabolizm dziecka, pośrednio wpływając na przebieg procesów autoimmunizacyjnych.

Dzieci w wieku przedszkolnym

Okres przedszkolny jest kluczowy dla kształtowania prawidłowych nawyków żywieniowych oraz zapewnienia harmonijnego rozwoju fizycznego i psychosomatycznego dzieci. W tym czasie tempo wzrastania, chociaż maleje w porównaniu z wcześniejszymi etapami dzieciństwa, nadal pozwala na roczny przyrost masy ciała o około 2,5 kg i wysokości o 8–10 cm. Indywidualne różnice w tych przyrostach często wynikają z uwarunkowań genetycznych, odzwierciedlając wzorce wzrastania rodziców. Współczesne dzieci ze względu na trend sekularny są jednak wyższe i cięższe niż ich rówieśnicy sprzed wieku, co wskazuje na istotny wpływ zmian środowiskowych, w tym lepszego żywienia.

Prawidłowe żywienie w tym okresie powinno obejmować 4–5 posiłków dziennie, z podziałem na trzy główne (śniadanie, obiad i kolacja) i dwa uzupełniające (drugie śniadanie, podwieczorek). Ważne, aby posiłki były spożywane w przyjaznej atmosferze, najlepiej w towarzystwie rodziny lub rówieśników, co sprzyja nauce kulturowych i społecznych zasad związanych z jedzeniem. Dieta powinna uwzględniać produkty z wszystkich grup spożywczych, z ograniczeniem tłuszczów nasyconych, cukrów dodanych i napojów słodzonych. Zapotrzebowanie kaloryczne dzieci w wieku przedszkolnym wynosi 1400–1700 kcal dziennie. W diecie przedszkolaka 10–13% energii powinno dostarczać białko, 30–32% tłuszcze, a około 58% węglowodany, przy czym należy unikać nadmiernego spożycia cukrów dodanych (nie mogą dostarczać więcej niż 10% całkowitej energii). Węglowodany złożone, tzn. produkty zbożowe pełnoziarniste, kasze i makarony, powinny dominować w diecie, zapewniając energię i błonnik pokarmowy (dziecko potrzebuje 10–15 g błonnika dziennie). Białko, kluczowe dla wzrostu i rozwoju, musi być dostarczane w ilości co najmniej 1 g na kilogram masy ciała, ale energia z niego pochodząca nie powinna stanowić więcej niż 15% całkowitej energii. W przypadku tłuszczów należy zadbać o obecność niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych, takich jak kwasy omega-3, obecne w tłustych rybach czy olejach roślinnych, jednocześnie ograniczając spożycie kwasów tłuszczowych trans oraz nasyconych kwasów tłuszczowych. Szczególne znaczenie ma także podaż witamin i składników mineralnych, takich jak witamina D (600 UI) oraz wapń (1000 mg). W okresie przedszkolnym dzieci uczą się rozpoznawać różnorodne smaki i tekstury oraz kształtują się ich preferencje żywieniowe. Włączenie dzieci w przygotowanie posiłków i zakupy sprzyja ich zainteresowaniu zdrowym odżywianiem. Edukacja żywieniowa połączona z kontrolą jakości diety pomaga zapobiegać niedoborom składników odżywczych, nadmiernej masie ciała oraz otyłości, które stają się coraz bardziej powszechne w tej grupie wiekowej.

Dzieci w wieku szkolnym

Okres wczesnoszkolny i szkolny to czas intensywnego rozwoju fizycznego i psychicznego dzieci, w którym następuje tzw. skok pokwitaniowy. Dochodzi wówczas do budowania szczytowej masy kostnej oraz zwiększa się zapotrzebowanie na składniki odżywcze, takie jak wapń, witamina D, żelazo czy nienasycone kwasy tłuszczowe, wspomagające rozwój układów kostnego, nerwowego i odpornościowego. Obowiązki szkolne często wiążą się z koniecznością spożywania posiłków, np. drugiego śniadania czy obiadu, poza domem. Bardzo istotne jest utrwalanie zdrowych nawyków żywieniowych. Regularność jedzenia ma kluczowe znaczenie, gdyż wynikające z harmonogramu zajęć zaburzenia rytmu domowego mogą prowadzić do pojawienia się problemów trawiennych, takich jak zaparcia, bóle brzucha czy refluks żołądkowo-przełykowy. Zdrowe przekąski, np. owoce, warzywa czy produkty pełnoziarniste, powinny stanowić podstawę posiłków zabieranych do szkoły. Kolacja, spożywana co najmniej 1,5–2 godziny przed snem, wspiera zdrowy sen i minimalizuje ryzyko refluksu.

Okres dojrzewania często wiąże się z koncentracją na wyglądzie, co może prowadzić do niezdrowych praktyk, polegających na unikaniu pełnowartościowych produktów i pomijaniu posiłków, skutkujących rozwojem zaburzeń odżywiania. Ważne są wspieranie dzieci w akceptacji ich zmieniającego się ciała oraz edukacja w zakresie zdrowego żywienia. Badania wskazują, że wielu uczniów w Polsce nie przestrzega podstawowych zasad żywieniowych – często pomijają śniadania, a także posiłki w szkole. Nadmierna konsumpcja słodyczy i słodzonych napojów, przy niewystarczającym spożyciu warzyw, owoców i produktów mlecznych, zwiększa ryzyko niedoborów oraz problemów zdrowotnych, w tym otyłości.

Szkolna edukacja żywieniowa może znacząco poprawić stan zdrowia dzieci przez propagowanie zdrowego jedzenia, jak pełnoziarniste produkty zbożowe, warzywa, owoce, ryby i drób. Równie ważna jest wspomagająca rozwój fizyczny codzienna aktywność fizyczna oraz zapobieganie chorobom wynikającym z niewłaściwej diety.

1.3

Zalecenia żywieniowe dla dzieci i młodzieży

Podstawą prawidłowego żywienia dzieci i młodzieży jest spożywanie 4–5 posiłków dziennie w równych odstępach czasu, wynoszących mniej więcej 3 godziny. Rozłożenie energii na posiłki w ciągu dnia powinno uwzględniać indywidualny tryb życia dziecka, w tym to, które posiłki są spożywane w domu, a które w szkole. Dzięki temu dieta może być odpowiednio zbilansowana pod względem kaloryczności i składników odżywczych, wspierając rozwój fizyczny, intelektualny oraz dobre samopoczucie. Gdy dziecko je obiady w szkole, udział energii w poszczególnych posiłkach powinien wynosić: pierwsze śniadanie – 20–25% dziennej energii, drugie śniadanie – 10%, obiad – 30%, posiłek uzupełniający – 20%, kolacja – 10–15%. Natomiast gdy obiad jest spożywany w domu, udział energii powinien rozkładać się następująco: pierwsze śniadanie – 20–25%, drugie śniadanie – 10%, posiłek uzupełniający w szkole – 20%, obiad – 30%, kolacja – 10–15%. W obu przypadkach kluczową kwestię stanowi zachowanie regularności posiłków i zjadanie ich w odstępach około 3 godzin, co pozwala na utrzymanie stałego poziomu energii przez cały dzień.

Śniadanie, jako kluczowy posiłek dnia, należy spożywać do godziny po przebudzeniu. Dostarcza ono energii niezbędnej do pracy umysłowej i fizycznej, a także pobudza procesy poznawcze, poprawia pamięć i wspiera osiąganie dobrych wyników w nauce. Brak śniadania prowadzi do częstszego sięgania po niezdrowe przekąski i zmniejszenia spożycia warzyw i owoców. Drugie śniadanie, chociaż często pomijane, ma równie istotne znaczenie. Wspiera koncentrację, poprawia wyniki w nauce, stabilizuje nastrój oraz wspomaga procesy zapamiętywania i rozwój intelektualny. Regularne spożywanie tego posiłku dostarcza organizmowi energii i składników pokarmowych, co wpływa pozytywnie na zdolności poznawcze, pamięć oraz wydolność fizyczną. Dzieci mają dzięki niemu lepsze samopoczucie i więcej energii do działania. Drugie śniadanie kształtuje także zdrowe nawyki żywieniowe, ograniczając spożycie dostępnych w sklepikach szkolnych niezdrowych przekąsek, takich jak chipsy, batoniki czy słodkie bułki. Pomijanie drugiego śniadania niesie za sobą negatywne konsekwencje, w tym bóle głowy, złe samopoczucie, ospałość, rozdrażnienie, a nawet napady agresji. Może również prowadzić do ataków „wilczego głodu”, skutkujących spożyciem zbyt dużej porcji jedzenia podczas kolejnego posiłku, co obciąża układ trawienny i zaburza jego pracę. Regularne zjadanie zarówno pierwszego, jak i drugiego śniadania jest niezwykle istotne dla zdrowia fizycznego, psychicznego oraz osiągania sukcesów edukacyjnych przez dzieci i młodzież. W przypadku dzieci z cukrzycą typu 1 oba poranne posiłki mają szczególne znaczenie, ponieważ pomagają w stabilizacji stężenia glukozy we krwi, zapobiegając zarówno hipoglikemii, jak i hiperglikemii. Ważne jest, aby oba śniadania zawierały odpowiednie ilości węglowodanów, zwłaszcza złożonych, zapewniających stopniowe uwalnianie energii. Pominięcie jednego z tych posiłków może prowadzić do wahań glikemii, negatywnie wpływając na samopoczucie, koncentrację i wyniki w nauce. Dlatego rodzice, szkoła oraz opiekunowie powinni wspierać dzieci w kształtowaniu prawidłowych nawyków żywieniowych, szczególnie w kontekście kontrolowania chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca typu 1.

Kolację, jako ostatni posiłek dnia, należy zjadać najpóźniej 2 godziny przed snem, najlepiej nie później niż o godzinie 20. Jej regularne spożywanie we właściwych godzinach sprzyja lepszemu trawieniu oraz przygotowuje organizm do nocnego odpoczynku. Natomiast zjadanie kolacji zbyt późno prowadzi do zalegania niestrawionych resztek w przewodzie pokarmowym, co skutkuje procesami fermentacji i gnicia. Objawia się to porannym uczuciem ciężkości w brzuchu, bólami, nudnościami, gazami oraz przykrym zapachem z ust. Przepełniony przewód pokarmowy może także powodować napięcie mięśniowe, co prowadzi do problemów z wypróżnieniem, takich jak biegunki czy zaparcia. Jedzenie o późnej porze negatywnie wpływa również na jakość snu, utrudniając zasypianie oraz regenerację organizmu w nocy. Co więcej, nierzadko jego skutkiem jest brak apetytu rano i niechęć do spożywania śniadania, a tym samym zakłócenie dziennego rytmu żywieniowego.

Pozytywnym elementem diety mogą być przekąski, jeśli są zdrowe i spożywane w odpowiednich odstępach czasu po głównych posiłkach (2–3 godziny). Dzieci aktywne fizycznie, które często odczuwają głód, mogą korzystać z przekąsek składających się z warzyw, owoców, jogurtów, orzechów lub płatków śniadaniowych. To pozwala na dostarczenie organizmowi energii bez ryzyka utraty apetytu na pełnowartościowe posiłki.

Prawidłowa, pełnowartościowa dieta dzieci i młodzieży powinna się charakteryzować różnorodnością oraz odpowiednim udziałem produktów spożywczych z różnych grup żywieniowych. Aby zapobiegać niedoborom niezbędnych składników odżywczych, należy spożywać produkty z każdej grupy. Mleko i produkty mleczne są źródłem łatwo przyswajalnego pełnowartościowego białka (zawierającego wszystkie aminokwasy egzogenne), wapnia oraz witamin A i D oraz witamin z grupy B, zwłaszcza B2. Pozostałe produkty białkowe: mięso, drób, ryby i jaja również stanowią źródło pełnowartościowego białka. Mięso zawiera ponadto witaminy B1, PP i B12, dobrze przyswajalne żelazo hemowe, cynk oraz pierwiastki śladowe. W rybach znajdziemy niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe oraz witaminę D. Jaja to produkt bogaty w tłuszcz, pierwiastki i witaminy rozpuszczalne tłuszczach. Produkty zbożowe, szczególnie te z pełnego przemiału, dostarczają błonnika pokarmowego, witamin z grupy B oraz wielu składników mineralnych, w tym fosforu, magnezu, wapnia, selenu, miedzi, chromu, molibdenu i manganu. Warzywa obfitują w: kwas foliowy, witaminy B2, B6 (szpinak, sałata, jarmuż), E i K (szpinak, brokuły, brukselka, kapusta włoska), C (kapusta, pomidor, papryka, brokuły, brukselka, kalafior) oraz beta-karoten (marchew, dynia, fasolka szparagowa, szpinak, natka pietruszki, brokuły, jarmuż). Są także źródłem licznych składników mineralnych, takich jak potas (pomidory, ziemniaki, buraki), wapń (brokuły, jarmuż, kapusta), magnez (szpinak, buraki, fasola), żelazo (szpinak, natka pietruszki, buraki), cynk (fasola, groszek), molibden (zielone liściaste warzywa), mangan (szpinak, buraki) i miedź (zielona fasolka, szpinak), oraz błonnika pokarmowego, który wspiera pracę układu trawiennego i reguluje stężenie glukozy we krwi. Do tej grupy produktów należą również nasiona roślin strączkowych, które oprócz wymienionych składników zawierają duże ilości białka roślinnego. Owoce są źródłem węglowodanów prostych, błonnika pokarmowego, witaminy C, beta-karotenu, potasu, wapnia, żelaza, magnezu, cynku, miedzi i kobaltu. Tłuszcze zawierają rozpuszczalne w nich witaminy A, D i E.

Narzędziem pomocnym w planowaniu zbilansowanej diety dla dzieci w wieku 1–3 lata jest modelowy talerz żywieniowy, opracowany przez Instytut Matki i Dziecka. Ilustruje on proporcje poszczególnych grup produktów w diecie: połowę talerza zajmują warzywa i owoce (5 porcji i 4 porcje dziennie), jedną czwartą – produkty zbożowe (5 porcji), a pozostałą ćwiartkę – produkty białkowe, podzielone na produkty mleczne (3 porcje) oraz mięso, drób, ryby i jaja (1–2 porcje). Niewielką część stanowią tłuszcze (1–2 porcje), a w centrum umieszczono wodę, która powinna być głównym napojem dziecka (rycina 1.1).

RYCINA 1.1

Modelowy talerz żywieniowy

Źródło: [9].

RYCINA 1.2

Piramida Zdrowego Żywienia i Stylu Życia Dzieci i Młodzieży (4–18 lat)

Źródło: [8].

Instytut Żywności i Żywienia opracował w 2019 roku Piramidę Zdrowego Żywienia i Stylu Życia Dzieci i Młodzieży (4–18 lat), będącą graficznym przedstawieniem zasad zdrowego odżywiania, które uwzględniają proporcje i różnorodność produktów w diecie. Podstawę piramidy stanowi aktywność fizyczna jako nieodłączny element zdrowego stylu życia. Obejmuje wspierający zdrowie i rozwój dzieci regularny ruch w takich formach, jak jazda na rowerze, pływanie czy gry zespołowe. Na pierwszym poziomie piramidy znajdują się warzywa i owoce, przy czym warzyw powinno się spożywać 3-krotnie więcej niż owoców, co podkreśla ich fundamentalną rolę w diecie. Kolejny poziom to produkty zbożowe, zwłaszcza pełnoziarniste, takie jak makaron, ryż, kasze i pieczywo. Wyżej umieszczono produkty mleczne, a następnie inne źródła białka –

RYCINA 1.3

Zasady zdrowego żywienia związane z Piramidą Zdrowego Żywienia i Stylu Życia Dzieci i Młodzieży (4–18 lat)

Źródło: [8].

mięso, ryby, jaja i rośliny strączkowe, z ograniczeniem czerwonego mięsa na rzecz drobiu i ryb. Wierzchołek piramidy zajmują tłuszcze roślinne i orzechy, których spożycie powinno być minimalne. Z boku piramidy znajduje się dzbanek z wodą symbolizujący konieczność stałego nawadniania oraz przekreślone grafiki słodyczy, cukru i soli, które należy ograniczać w diecie. Piramidę uzupełnia 10 zasad zdrowego żywienia, które kładą nacisk na: regularność posiłków (4–5 dziennie), częste spożywanie warzyw i owoców, spożywanie 3–4 porcji produktów mlecznych dziennie (np. w postaci szklanki mleka) oraz ryb, jaj, roślin strączkowych, chudego mięsa, olejów roślinnych i orzechów. Jednocześnie zaleca się ograniczenie spożycia tłuszczów zwierzęcych, eliminację fast foodów i słonych przekąsek, a także częste picie wody (ryciny 1.2 i 1.3).

1.4

Zapotrzebowanie na energię dzieci i młodzieży

Zbilansowana dieta to taki sposób żywienia, który w pełni zaspokaja zapotrzebowanie energetyczne organizmu, zapewniając jednocześnie odpowiednią podaż wody oraz niezbędnych składników odżywczych we właściwych proporcjach. Każdy element jadłospisu odgrywa w organizmie określoną rolę, a jego niedobór lub nadmiar może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych. Utrzymanie równowagi energetycznej to kwestia kluczowa – zarówno nadmiar energii (dodatni bilans energetyczny), jak i jej niedobór (ujemny bilans energetyczny) niosą ze sobą ryzyko. Nadmiar kalorii sprzyja rozwojowi nadwagi, otyłości oraz chorób dietozależnych, takich jak cukrzyca typu 2, choroba niedokrwienna serca, nadciśnienie tętnicze czy niektóre nowotwory. Z kolei niedostateczna podaż energii prowadzi do niedożywienia, osłabiając organizm i jego zdolność do prawidłowego funkcjonowania. Dbałość o równowagę w diecie stanowi podstawę profilaktyki zdrowotnej i prawidłowego rozwoju organizmu. W przypadku dzieci i młodzieży zapotrzebowanie na energię jest to ilość energii dostarczonej z pożywieniem w ciągu doby potrzebna do zbilansowania wydatku energetycznego związanego z wzrastaniem i rozwojem, utrzymaniem masy ciała i aktywnością fizyczną. Przy ustalaniu zapotrzebowania energetycznego dla dzieci i młodzieży należy wziąć pod uwagę aktualną masę ciała, aktywność fizyczną, wiek i płeć. Normy zapotrzebowania na energię ustalone na poziomie średniego zapotrzebowania na energię (estimated energy requirement, EER) dla niemowląt, dzieci i młodzieży przedstawiono w tabelach 1.1–1.3.

TABELA 1.1

Normy zapotrzebowania na energię ustalone na poziomie średniego zapotrzebowania (EER) dla niemowląt

Wiek (miesiące)a

Chłopcy

Dziewczęta

Masa ciała (kg)

MJ/dobę

Kcal/dobę

Masa ciała (kg)

MJ/dobę

Kcal/dobę

6

7,9

2,5

597

7,3

2,3

549

7

8,3

2,7

636

7,6

2,4

573

8

8,6

2,8

661

7,9

2,5

599

9

8,9

2,9

688

8,2

2,6

625

10

9,2

3

725

8,5

2,7

656

11

9,4

3,1

742

8,7

2,8

673

a Ukończone miesiące życia.

TABELA 1.2

Normy na energię ustalone na poziomie średniego zapotrzebowania (EER) dla chłopców

Wiek

(lata)

Wysokość ciałaa

(cm)

Masa ciałaa

(kg)

MJ/dobę

Kcal/dobę

PAL

PAL

1,4

1,6

1,8

2,0

1,4

1,6

1,8

2,0

1

75,7

9,6

3,3

778

2

87,8

12,2

4,3

1028

3

96,1

14,3

4,9

1163

4

103,3

16,3

5,2

5,9

6,7

1237

1414

1591

5

111,8

19,1

5,6

6,4

7,2

1335

1525

1716

6

118,4

21,6

5,9

6,8

7,6

1417

1620

1822

7

124,6

24,4

6,3

7,2

8,1

1504

1719

1934

8

130,5

27,6

6,7

7,6

8,6

1599

1827

2055

9

136,3

30,8

7,1

8,1

9,1

1693

1934

2176

10

141,5

34,2

8,2

9,2

10,2

1965

2211

2456

11

146,7

38,1

8,7

9,7

10,8

2074

2334

2593

12

152,9

42,7

9,3

10,4

11,6

2217

2494

2771

13

160,2

48,1

10,0

11,2

12,4

2384

2682

2980

14

167,2

53,8

10,7

12,0

13,3

2558

2878

3198

15

172,5

59,0

11,3

12,7

14,2

2712

3051

3390

16

175,7

63,3

11,8

13,3

14,8

2834

3188

3543

17

177,6

66,9

12,2

13,8

15,3

2933

3300

3666

18

178,7

69,9

11,3

12,7

14,2

2707

3045

3383

a Wartości mediany wysokości i masy ciała według standardów wzrastania WHO dla dzieci w wieku 1–3 lata oraz reprezentatywnych badań populacji Polski przeprowadzonych w ramach projektów OLA (badanie wysokości, masy ciała i ciśnienia tętniczego u dzieci w wieku 3–6 lat) i OLAF (badanie wysokości, masy ciała i ciśnienia tętniczego u dzieci i młodzieży w wieku 3–18 lat).

PAL – poziom aktywności fizycznej.

TABELA 1.3

Normy na energię ustalone na poziomie średniego zapotrzebowania (EER) dla dziewcząt

Wiek

(lata)

Wysokość ciałaa

(cm)

Masa ciałaa

(kg)

MJ/dobę

Kcal/dobę

PAL

PAL

1,4

1,6

1,8

2,0

1,4

1,6

1,8

2,0

1

74,0

8,9

3,0

712

2

86,4

11,5

4,0

947

3

95,1

13,9

4,6

1088

4

102,7

16,1

4,9

5,5

6,2

1160

1325

1491

5

110,5

18,7

5,2

5,9

6,7

1241

1419

1596

6

117,0

21,0

5,5

6,3

7,1

1312

1500

1687

7

123,0

23,5

5,8

6,6

7,5

1386

1584

1782

8

129,4

26,6

6,2

7,1

7,9

1475

1686

1896

9

135,2

29,9

6,6

7,5

8,4

1566

1790

2014

10

140,8

33,6

7,6

8,6

9,5

1824

2051

2279

11

147,1

37,9

8,0

9,0

10,0

1914

2153

2393

12

153,8

42,8

8,4

9,5

10,5

2016

2268

2520

13

159,1

47,7

8,8

9,9

11,0

2111

2375

2639

14

162,2

51,3

9,1

10,2

11,4

2179

2451

2723

15

163,7

53,6

9,3

10,4

11,6

2220

2497

2774

16

164,4

55

9,4

10,5

11,7

2244

2524

2804

17

164,7

55,7

9,4

10,6

11,8

2255

2537

2819

18

165,1

56,2

8,9

10

11,1

2123

2388

2654

a Wartości mediany wysokości i masy ciała według standardów wzrastania WHO dla dzieci w wieku 1–3 lat oraz reprezentatywnych badań populacji Polski przeprowadzonych w ramach projektów OLA (badanie wysokości, masy ciała i ciśnienia tętniczego u dzieci w wieku 3–6 lat) i OLAF (badanie wysokości, masy ciała i ciśnienia tętniczego u dzieci i młodzieży w wieku 3–18 lat).

PAL – poziom aktywności fizycznej.

1.5

Zapotrzebowanie na składniki odżywcze u dzieci i młodzieży

Białko jest podstawowym składnikiem budulcowym organizmu, wchodzącym w skład mięśni, kości, skóry i krwi, a także kluczowym elementem w procesach regeneracji i odbudowy tkanek. W diecie dzieci i młodzieży szczególnie zaleca się produkty bogate w wysokiej jakości białko, takie jak mleko i jego przetwory (jogurty, kefiry, sery twarogowe i podpuszczkowe). Istotnym źródłem wartościowego białka są także mięso drobiowe i ryby oraz jaja. Normy na białko dla niemowląt, dzieci i młodzieży ustalone na poziomie średniego zapotrzebowania (EAR) i zalecanego spożycia (RDA) przedstawiono w tabelach 1.4–1.6.

TABELA 1.4

Normy zapotrzebowania na białko dla niemowląt ustalone na poziomie średniego zapotrzebowania (EAR) i zalecanego spożycia (RDA)

Wiek

(miesiące)a

Chłopcy

Dziewczynki

Masa

ciała (kg)

EAR

RDA

Masa

ciała

EAR

RDA

g/kg mc./dobę

g/dobę

g/kg mc./dobę

g/dobę

g/kg mc./dobę

g/dobę

g/kg mc./dobę

g/dobę

6

7,9

1,12

9

1,31

10

7,3

1,12

8

1,31

10

7

8,3

1,12

9

1,31

11

7,6

1,12

9

1,31

10

8

8,6

1,12

10

1,31

11

7,9

1,12

9

1,31

10

9

8,9

1,12

10

1,31

12

8,2

1,12

9

1,31

11

10

9,2

1,12

10

1,31

12

8,5

1,12

10

1,31

11

11

9,4

1,12

11

1,31

12

8,7

1,12

10

1,31

11

a Ukończone miesiące życia.

TABELA 1.5

Normy zapotrzebowania na białko dla chłopców w wieku 1–18 lat ustalone na poziomie średniego zapotrzebowania (EAR) i zalecanego spożycia (RDA)

Wiek

(lata)

Wysokość ciała

(cm)

Masa

ciała (kg)

EAR

RDA

g/kg mc./dobę

g/dobę

g/kg mc./dobę

g/dobę

1

75,7

9,6

0,95

9

1,14

11

2

87,8

12,2

0,79

10

0,97

12

3

96,1

14,3

0,73

10

0,9

13

4

103,3

16,3

0,69

11

0,86

14

5

111,8

19,1

0,69

13

0,85

16

6

118,4

21,6

0,72

16

0,89

19

7

124,6

24,4

0,74

18

0,91

22

8

130,5

27,6

0,75

21

0,92

25

9

136,3

30,8

0,75

23

0,92

28

10

141,5

34,2

0,75

26

0,91

31

11

146,7

38,1

0,75

29

0,91

35

12

152,9

42,7

0,74

32

0,9

38

13

160,2

48,1

0,73

35

0,9

43

14

167,2

53,8

0,72

39

0,89

48

15

172,5

59

0,72

42

0,88

52

16

175,7

63,3

0,71

45

0,87

55

17

177,6

66,9

0,7

47

0,86

58

18

178,7

69,9

0,66

46

0,83

58

TABELA 1.6

Normy zapotrzebowania na białko dla dziewcząt w wieku 1–18 lat ustalone na poziomie średniego zapotrzebowania (EAR) i zalecanego spożycia (RDA)

Wiek

(lata)

Wysokość ciała

(cm)

Masa

ciała

(kg)

EAR

RDA

g/kg mc./dobę

g/dobę

g/kg mc./dobę

g/dobę

1

74

8,9

0,95

8

1,14

10

2

86,4

11,5

0,79

9

0,97

11

3

95,1

13,9

0,73

10

0,9

13

4

102,7

16,1

0,69

11

0,86

14

5

110,5

18,7

0,69

13

0,85

16

6

117

21

0,72

15

0,89

19

7

123

23,5

0,74

17

0,91

21

8

129,4

26,6

0,75

20

0,92

24

9

135,2

29,9

0,75

22

0,92

28

10

140,8

33,6

0,75

25

0,91

31

11

147,1

37,9

0,73

28

0,9

34

12

153,8

42,8

0,72

31

0,89

38

13

159,1

47,7

0,71

34

0,88

42

14

162,2

51,3

0,7

36

0,87

45

15

163,7

53,6

0,69

37

0,85

46

16

164,4

55

0,68

37

0,84

46

17

164,7

55,7

0,67

37

0,83

46

18

165,1

56,2

0,66

37

0,83

47

Tłuszcze to obok węglowodanów również źródło energii, a także budulec błon komórkowych oraz składnik niezbędny do rozwoju mózgu i siatkówki oka. Oprócz tego tłuszcze są środowiskiem, w którym rozpuszczają się witaminy A, D, E i K.