Autorzy

mgr Dominik Chmiel

Zakład Pomocy Doraźnej i Ratownictwa

Medycznego Szpitala Wielospecjalistycznego w Inowrocławiu

dr hab. n. med. Jan Jaracz

prof. UM w Poznaniu, Klinika Psychiatrii

Dorosłych UM im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

dr n. med. Marcin Jaracz

Katedra Neuropsychologii Klinicznej Collegium

Medicum UMK w Bydgoszczy

dr n. med. Andrzej Kobus

Szpital Kliniczny im. Karola Jonschera UM

w Poznaniu, Klinka Psychiatrii Dorosłych UM

im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

dr n. med. mgr piel. Amelia Patrzała

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa

im. Hipolita Cegielskiego, Instytut Nauk o Zdrowiu w Gnieźnie

dr n. med. Joanna Pawlak

Zakład Genetyki w Psychiatrii, Katedra

Psychiatrii UM im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

lek. Artur de Rosier

Wojewódzki Szpital dla Nerwowo i Psychicznie

Chorych „Dziekanka” w Gnieźnie

dr hab. Agnieszka Słopień

Klinika Psychiatrii Dzieci i Młodzieży UM

im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

dr med. Małgorzata Bogacka

Klinika Psychiatrii Dorosłych UM

im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2014

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. Krystyn Sosada

Wydawca: Stella Nowośnicka-Pawlitko

Redaktor prowadzący: Ewa Jaworska

Redaktor merytoryczny: Zespół

Korekta: Bożena Pec

Projekt okładki i stron tytułowych: Michał Bator

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Lekarskiego PZWL: Tomasz Szymański / konwersja.virtualo.pl

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2015 r., (wyd. I – dodruk)

Warszawa 2015

ISBN 978-83-200-5109-4

Wydawnictwo Lekarskie PZWL

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695-40-33

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 22 695-44-80

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

infolinia: 801-142-080

www.pzwl.pl

Spis treści

Kilka słów od redaktorów naukowych

1. Ogólne zasady komunikowania się z osobą z zaburzeniami psychicznymi – Amelia Patrzała

Komunikowanie

Rodzaje komunikacji

Elementy efektywnego komunikowania

Zachowania sprzyjające efektywnej rozmowie

Zachowania utrudniające kontakt

Podstawowy schemat postępowania w kontakcie z osobą z zaburzeniami psychicznymi

2. Badanie psychiatryczne – Joanna Pawlak

Skrócony wywiad psychiatryczny

Ocena stanu psychicznego z elementami psychopatologii

Zaburzenia funkcji poznawaczych

Zaburzenia procesów emocjonalnych

Zaburzenia procesów motywacyjnych

3. Najczęstsze zaburzenia/choroby psychiczne

Schizofrenia paranoidalna F20 – Jan Jaracz

Etiologia

Objawy

Przebieg choroby

Stany nagłe u chorych na schizofrenię

Choroby somatyczne w schizofrenii

Leczenie farmakologiczne schizofrenii

Zaburzenia nastroju (afektywne) F30–F39 – Joanna Pawlak

Etiopatogeneza zaburzeń afektywnych jedno- i dwubiegunowych

Epidemiologia zaburzeń nastroju i wybrane dane statystyczne

Objawy zaburzeń nastroju

Przebieg zaburzeń nastroju

Leczenie

Stany naglące u chorych na zaburzenia nastroju

Zaburzenia nerwicowe związane ze stresem i pod postacią somatyczną F40–F48

Zaburzenia lękowe i zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne – Małgorzata Bogacka

Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (zespół natręctw) F42 – Małgorzata Bogacka

Zaburzenia psychiczne będące reakcją na ciężki stres i zaburzenia adaptacyjne F43 – Małgorzata Bogacka

Zaburzenie stresowe pourazowe (PTSD) F43.1 – Marcin Jaracz

Zaburzenia konwersyjne/dysocjacyjne i pod postacią somatyczną F44–F45 – Amelia Patrzała

Zaburzenia psychiczne wieku podeszłego F00–F09 – Jan Jaracz

Majaczenie (delirium)

Otępienie F00–F03

Depresja wieku podeszłego

Zaburzenia psychiczne u dzieci i młodzieży – Agnieszka Słopień

Zaburzenia odżywiania się w opiece doraźnej F65

Upośledzenie umysłowe F70–F79

Zaburzenia osobowości F60 – Amelia Patrzała, Dominik Chmiel, Marcin Jaracz

Definicja

Kryteria diagnostyczne

Wybrane zaburzenia osobowości ICD-10

Ogólne informacje dotyczące leczenia zaburzeń osobowości

4. Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania związane z używaniem środków psychoaktywnych F10–F19 – Andrzej Kobus

Wstęp

Ostre zatrucie

Kryteria uzależnienia od SP

Interwencje związane z upojeniem alkoholowym

Zespoły abstynencyjne (odstawienne)

Zaburzenia psychiczne spowodowane uzależnieniem od alkoholu

5. Stany nagłe w psychiatrii

Zachowania samobójcze – Jan Jaracz

Podstawowe dane

Rodzaje zachowań samobójczych

Czynniki ryzyka samobójstwa

Ocena ryzyka po podjęciu próby samobójczej

Ogólne zasady oceny ryzyka samobójstwa (podsumowanie)

Pobudzenie i agresja – Amelia Patrzała, Dominik Chmiel

Rodzaje agresji

Przyczyny stanów pobudzenia psychofizycznego i agresji

Cel działania

Cechy świadczące o nadchodzącym pobudzeniu/agresji

Pomocne wskazówki

Postępowanie ratownicze

Ostre zespoły zaburzeń świadomości – Joanna Pawlak

Powikłania i działania niepożądane leków psychotropowych – Jan Jaracz

Ostre dystonie

Akatyzja

Złośliwy zespół poneuroleptyczny

Zespół serotoninowy

6. Leki stosowane w leczeniu zaburzeń psychicznych – Artur de Rosier

Leki przeciwdepresyjne

Leki przeciwpsychotyczne

Leki normotymiczne

Benzodiazepiny

Inne

7. Aspekty prawne związane z interwencją nagłą w stosunku do chorych z zaburzeniami psychicznymi – Artur de Rosier

Akty prawne regulujące postępowanie wobec pacjentów z zaburzeniami psychicznymi

Przymus bezpośredni

Przyjęcie do szpitala psychiatrycznego

Przyjęcie do szpitala psychiatrycznego za zgodą pacjenta

Przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

1
Ogólne zasady komunikowania się z osobą z zaburzeniami psychicznymi

Amelia Patrzała

Podstawowy schemat postępowania w kontakcie z osobą z zaburzeniami psychicznymi

Uwaga! Podczas rozmowy/wywiadu zwróć uwagę, jak poszkodowany się zachowuje (spokojny, pobudzony psychoruchowo; zwróć uwagę na jego ekspresję mimiczną, postawę ciała, komunikaty pozasłowne; określ tok myślenia, jakie wypowiada treści, czy prezentuje objawy psychotyczne, czy ma zamiary samobójcze)

2
Badanie psychiatryczne

Joanna Pawlak

Skrócony wywiad psychiatryczny

Informacje pochodzące z obserwacji chorego, przydatne w ustaleniu wstępnego rozpoznania i planu postępowania

Dane z obserwacji

Możliwa przyczyna

Smutny wyraz twarzy, płacz, załamywanie rąk, opuszczona głowa, unikanie kontaktu wzrokowego z badającym, powolna i cicha mowa, ubogie, krótkie odpowiedzi, nawracające w wypowiedziach pesymistyczne treści

Depresja

Twarz radosna, beztroska, śmiech, śpiew, żywa gestykulacja, ruchliwość, wypowiedzi spontaniczne, bogate, żartobliwe i błyskotliwe, spoufalanie się, nieuzasadniony optymizm

Stan maniakalny

Drażliwość, łatwe popadanie w gniew i posługiwanie się krzykiem

Stan maniakalny, zespoły urojeniowe, zaburzenia osobowości, zaburzenia adaptacyjne

Twarz obojętna, maskowata lub wystraszona, nieufność, podejrzliwość, niechęć do udzielania wyjaśnień, rozdrażnienie i poczucie zagrożenia, rozglądanie się lub nasłuchiwanie

Schizofrenia, inne zaburzenia psychotyczne

Zastyganie, brak wykonywania ruchów lub ich skrajne spowolnienie, nienaturalna pozycja ciała

Katatonia

Agresja słowna, agresja fizyczna, autoagresja

Stan maniakalny, schizofrenia, zespoły urojeniowe, zaburzenia osobowości

Istotne znaczenie ma także trwałość i powtarzalność objawów.

Schemat wstępnej oceny stanu psychicznego chorego

Ocena stanu psychicznego z elementami psychopatologii

Podział urojeń według treści

3
Najczęstsze zaburzenia/choroby psychiczne

Zaburzenia nerwicowe związane ze stresem i pod postacią somatyczną F40–F48

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Dudek B.: „Zaburzenie po stresie traumatycznym”. Wyd. GWP, Gdańsk 2003.

PTSD w ratownictwie medycznym

Według różnych szacunków rozpowszechnienie PTSD u pracowników medycznych służb ratowniczych wynosi od 10 do 17%. Uważa się, że prawdopodobieństwo wystąpienia komplikacji psychologicznych w wyniku wykonywania codziennych obowiązków służbowych jest zbliżone do związanego z pracą przy usuwaniu skutków dużych katastrof. O poziomie ryzyka wystąpienia PTSD u pracowników służb ratowniczych decyduje m.in. sposób, w jaki radzą sobie ze stresem spowodowanym uczestnictwem w zdarzeniach traumatycznych.

Sytuacje w pracy oceniane przez pracowników pogotowia ratunkowego jako najbardziej traumatyczne

Zaburzenia psychiczne wieku podeszłego F00–F09

Postępowanie

Uwaga: Chory w stanie majaczenia może zagrażać własnemu bezpieczeństwu, np. z powodu złej orientacji może usiłować wyjść przez okno i upaść z wysokości

Objawy majaczenia przypominają objawy otępienia, ponadto majaczenie wystąpić może u chorego z otępieniem. Różnice między majaczeniem i otępieniem przedstawia tabela Podstawowe różnice przebiegu i obrazu klinicznego majaczenia i otępienia.

Podstawowe różnice przebiegu oraz obrazu klinicznego majaczenia i otępienia

Opis przypadku: Powodem wezwania zespołu ratownictwa medycznego w godzinach nocnych było „pobudzenia i agresja” u 68-letniej kobiety. Po przybyciu zespołu do miejsca zamieszkania chorej córka poinformowała, że już poprzedniej nocy matka zasnęła dopiero nad ranem. Dzisiaj nie zasnęła wcale, była cały czas przelękniona, do córki mówiła „Co pani tu robi?”. Zaczęła się pakować, twierdząc, że musi jechać do Gdańska do domu, aby odwiedzić rodziców, próbowała opuścić dom. Okazało się, że mieszkała tam w okresie dzieciństwa. Pytana, ile ma lat, odpowiadała, że „coś około pięćdziesiątki”. Nie potrafiła podać aktualnego dokładnego adresu, powtarzała, że mieszka w Gdańsku. Nie wiedziała także, jaki jest rok i miesiąc. Wcześniej leczyła się z powodu nadciśnienia tętniczego, ale obecnie nie bierze leków. Według córki od kilku miesięcy miała gorszą pamięć, ale była samodzielna, radziła sobie z obowiązkami, chodziła po zakupy, czytała gazety. Od wczoraj skarżyła się także na męczliwość, częściej pokładała się. Wobec stwierdzenia zmian osłuchowych w płucach przekazano chorą na SOR, gdzie na podstawie badania radiologicznego rozpoznano zapalenie płuc i majaczenie. Rozpoczęto leczenie antybiotykiem, a z powodu hipokaliemii podawano potas. Doraźnie podawano także 1 mg haloperidolu, po którym poprawił się sen. Po 2 dniach objawy ustąpiły.

Komentarz: Dezorientacja w czasie i w miejscu, lęk, zaburzenia snu wskazywać mogą na obecność objawów otępienia lub majaczenia. Nagły początek przemawia w tym przypadku za majaczeniem. Rozpoznanie majaczenia pociąga za sobą konieczność znalezienia jego przyczyny. W opisanym przypadku było to zapalenie płuc oraz zaburzenia elektrolitowe. Leczenie tych chorób miało podstawowe znaczenie w terapii majaczenia i spowodowało ustąpienie objawów. Być może pogarszająca się od kilku miesięcy pamięć wskazuje na początek otępienia.

4
Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania związane z używaniem środków psychoaktywnych F10–F19

Andrzej Kobus

Interwencje związane z upojeniem alkoholowym

Zespoły abstynencyjne (odstawienne)

Powodem wezwania pogotowia ratunkowego mogą być nasilone zespoły abstynencyjne. Ich objawy występują po przerwaniu zażywania SP, a obraz kliniczny jest uzależniony od rodzaju środka i mechanizmu działania farmakologicznego.

Objawy abstynencyjne spowodowane odstawieniem najczęściej stosowanych w Polsce SP przedstawia tabela Zespoły abstynencyjne: objawy, przebieg i postępowanie.

Zespoły abstynencyjne: objawy, przebieg i postępowanie