© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2026

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Recenzent: dr n. med. Małgorzata Lis, dr n. med. Jacek Ciesielski

Wydawca: Marta Diana Rozwadowska

Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak

Redaktor językowy: Zespół

Producent: Monika Dąbrowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Kamil Bober

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.: Michał Latusek

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2026 r. (Wydanie I)

Warszawa 2026

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN: 978-83-01-24817-8

DOI: https://doi.org/10.53271/2026.018

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Fragment

Wprowadzenie

1 Wielopłaszczyznowa budowa twarzoczaszki

1.1. Budowa kostna twarzoczaszki

1.1.1 Unaczynienie – tętnice

1.1.2 Unaczynienie gałki ocznej i oczodołu

1.1.3 Unaczynienie skóry twarzy

1.1.4 Unaczynienie nosa

1.1.5 Unaczynienie gładzizny i czoła

1.1.6 Unaczynienie okolicy skroniowej

1.2. Unaczynienie – żyły

1.2.1 Żyła twarzowa i żyła kątowa

1.2.2 Żyły nadbloczkowe i nadoczodołowe

1.2.3 Żyła skroniowa powierzchowna i żyła zażuchwowa

1.2.4 Żyły uszne i potyliczne

1.2.5 Żyła jarzmowo-skroniowa środkowa

1.3. Unerwienie

1.4. Głęboka tkanka tłuszczowa

1.4.1 Głębokie przedziały tłuszczowe twarzy – lokalizacja, funkcja i charakterystyka histologiczna

1.5. Tkanka mięśniowa

1.5.1 Mięśnie mimiczne (wyrazowe) – główne struktury i ich rola

1.5.2 Mięśnie żucia – główne jednostki funkcjonalne

1.5.3 Mięśnie ustno-bródkowe i wspomagające

1.5.4 Mięśnie szyi związane z twarzą

1.6. Powięzi i więzadła

1.6.1 Warstwy powięziowe twarzy

1.6.2 Budowa histologiczna powięzi

1.6.3 Więzadła twarzy – klasyfikacja i funkcje

1.7. Powierzchowne przedziały tłuszczowe twarzy

1.8. Skóra właściwa

1.9. Naskórek

2 Proces starzenia

2.1. Definicja

2.2. Zmiany degeneracyjne w układzie kostnym

2.2.1 Znaczenie zmian kostnych w estetyce twarzy

2.3. Zmiany degeneracyjne w głębokiej tkance tłuszczowej

2.4. Zmiany degeneracyjne w układzie mięśniowym

2.5. Zmiany degeneracyjne w układzie powięziowo-więzadłowym

2.6. Zmiany degeneracyjne w powierzchownych przedziałach tłuszczowych

2.7. Zmiany degeneracyjne w naskórku i skórze właściwej

2.7.1 Zmiany w naskórku

2.7.2 Zmiany w skórze właściwej

2.7.3 Mechanizmy molekularne starzenia skóry

3 Iniekcyjne metody działania na każdym poziomie tkankowym

3.1. Właściwości reologiczne, substancje aktywne i metody iniekcji w zależności od warstwy

3.1.1 Dobór miejsca działania i celu terapii

3.1.2 Dyfuzja czy działanie punktowe?

3.1.3 Integracja właściwości produktu i architektury tkanek

3.2. Uzupełnianie braków kostnych

3.3. Techniki pracy na głębokiej tkance tłuszczowej

3.4. Techniki pracy na tkance mięśniowej

3.5. Techniki pracy na więzadłach

3.6. Techniki pracy na powierzchownych przedziałach tłuszczowych

3.7. Techniki pracy na skórze

4 Aparaturowe metody działania na każdym poziomie tkankowym

4.1. Bodźce fizykalne działające na poziomie układu mięśniowego

4.2. Bodźce fizykalne działające na poziomie układu powięziowo-więzadłowego

4.2.1 HIFU

4.2.2 HIFES (często z RF)

4.2.3 MFU-V

4.3. Bodźce fizykalne działające na poziomie tkanki tłuszczowej

4.4. Bodźce fizykalne działające na poziomie skóry

5 Metody pracy w wybranych problemach estetycznych

5.1. Malar bags, festoones

5.2. Chomiki

5.3. Obręcze Wenus

5.4. Zmarszczki palacza

5.5. Bruzdy nosowo-wargowe

5.6. Marionetki

6 Opis przypadków

6.1. Przypadek 1

6.2. Przypadek 2

6.3. Przypadek 3

6.4. Przypadek 4

6.5. Przypadek 5

6.6. Przypadek 6

Piśmiennictwo

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wprowadzenie

Skuteczne procedury anti-aging, a w zasadzie zgodnie z nową myślą naukową slow aging, w obszarze estetyki wymagają nie tylko szczegółowej i interdyscyplinarnej wiedzy z zakresu anatomii oraz fizjologii tkanek, lecz także szczegółowego zrozumienia mechanizmów biologicznych, które leżą u podstaw procesów starzenia się organizmu. Kluczowe znaczenie ma umiejętność precyzyjnego rozpoznawania zmian degeneracyjnych, które w ciągu minionych lat postępują w sposób złożony i wielowymiarowy. Zrozumienie trójwymiarowej natury procesu starzenia – obejmującej zmiany na poziomie skóry właściwej, tkanki podskórnej, mięśni oraz struktur kostnych – stanowi podstawę formułowania skutecznych strategii terapeutycznych.

Nowoczesne podejście do terapii slow aging oparte jest na zastosowaniu zintegrowanych bodźców, zarówno o charakterze biochemicznym (np. substancje aktywne, czynniki wzrostu, koktajle mezoterapeutyczne), jak i fizykalnym (np. energia świetlna, ultradźwięki, mikronakłuwanie, fale radiowe). Ich odpowiednie skojarzenie umożliwia wielopłaszczyznowe oddziaływanie na tkanki, co przekłada się na efektywniejsze rezultaty kliniczne.

Niezwykle istotnym aspektem skuteczności terapii złożonych jest właściwy dobór metod, a także ich sekwencja, częstotliwość oraz sposób aplikacji. Dobrze zaplanowana i elastyczna strategia terapeutyczna, która może być modyfikowana w odpowiedzi na indywidualną reakcję tkanek pacjenta, stanowi warunek konieczny osiągnięcia trwałych i satysfakcjonujących efektów odmładzających lub spowalniających proces starzenia.

Dzięki synergicznemu działaniu interwencji ukierunkowanych na różne poziomy strukturalne skóry i tkanek podskórnych możliwe jest nie tylko spowolnienie przebiegu starzenia biologicznego, ale w niektórych przypadkach także częściowe odwrócenie jego skutków. Podejście to zwiększa skuteczność terapeutyczną oraz wspiera długofalową regenerację i poprawę jakości tkanek, co czyni je fundamentem współczesnych terapii slow aging.

1
Wielopłaszczyznowa budowa twarzoczaszki

1.1
Budowa kostna twarzoczaszki

Szkielet twarzoczaszki odgrywa ważną rolę jako strukturalne rusztowanie dla tkanek miękkich twarzy, determinując jej kształt i rysy anatomiczne. Układ i proporcje elementów kostnych decydują o harmonii, symetrii oraz projekcji poszczególnych obszarów twarzy. Zmiany związane z wiekiem, takie jak resorpcja kostna, spłaszczenie środkowego piętra twarzy czy retrakcja żuchwy, prowadzą do przekształcenia konturów i mogą przyczynić się do powstawania fenotypu starczego. Podobne efekty obserwuje się również w przypadku wrodzonych zaburzeń rozwojowych, np. hipoplazji szczęki czy mikrognacji, które wpływają na percepcję estetyki twarzy oraz jej atrakcyjność, zgodnie z kulturowo uwarunkowanymi kanonami urody.

Obecnie obserwuje się rosnące zainteresowanie pacjentów procedurami chirurgicznymi, które ukierunkowane są na korektę struktur kostnych twarzoczaszki w kontekstach rekonstrukcyjnym i estetycznym. Wiedza o takich interwencjach, jak: osteotomie ortognatyczne, augmentacje przy użyciu implantów kostnych czy repozycje kości, stanowi integralny element planowania kompleksowych terapii odmładzających i harmonizujących proporcje twarzy.

Czaszka dorosłego człowieka składa się z 22 kości, z których część tworzy mózgoczaszkę (neurocranium), a pozostałe należą do twarzoczaszki (viscerocranium). Jej podstawowe funkcje obejmują ochronę mózgowia oraz narządów zmysłów (wzroku, słuchu, węchu i smaku), a także zapewnienie podpory dla tkanek miękkich twarzy i przyczepów mięśni odpowiedzialnych za mimikę oraz funkcje żucia i mowy.

W dalszej części książki przedstawiono zestawienie najważniejszych kości czaszki wraz z ich lokalizacją anatomiczną, funkcją oraz strukturami towarzyszącymi, które mają istotne znaczenie w diagnostyce, planowaniu zabiegów estetycznych i terapii slow aging.

Tabela 1.1. Wybrane kości twarzoczaszki z ich funkcją, lokalizacją i strukturami anatomicznymi

Nazwa kości (PL)

Nazwa łacińska

Funkcja główna

Lokalizacja anatomiczna

Związane struktury anatomiczne

Kość czołowa

Os frontale

Chroni przedni płat mózgu, kształtuje sklepienie czaszki i czoła

Przednia część czaszki

Zatoka czołowa, łuska czołowa, otwory nadoczodołowe, część oczodołu

Kość ciemieniowa

Os parietale

Chroni górno-boczną część mózgowia, współtworzy sklepienie czaszki

Górno-boczne partie czaszki

Szew strzałkowy, szew wieńcowy, tętnica oponowa środkowa

Kość potyliczna

Os occipitale

Chroni tylną część mózgowia, połączenie czaszki z kręgosłupem przez otwór wielki

Tylna i dolna część czaszki

Otwór wielki, kłykcie potyliczne, guzowatość potyliczna zewnętrzna

Kość skroniowa

Os temporale

Chroni struktury ucha, przyczep mięśni, uczestniczy w przewodzeniu dźwięku

Boczne partie czaszki

Przewód słuchowy zewnętrzny, wyrostek sutkowaty, wyrostek jarzmowy, część skalista

Kość klinowa

Os sphenoidale

Stabilizuje podstawę czaszki, kanały dla nerwów i naczyń, łączy wiele kości

Centralna część podstawy czaszki

Siodło tureckie, zatoka klinowa, szczelina oczodołowa górna, kanał nerwu wzrokowego

Kość sitowa

Os ethmoidale

Tworzy część jamy nosowej i oczodołów, uczestniczy w filtracji powietrza

Między oczodołami i jamą nosową

Blaszka sitowa, małżowiny nosowe, komórki sitowe, nerw węchowy

Kość szczękowa

Maxilla

Buduje górną szczękę, zawiera zębodoły, kształtuje oczodół i podniebienie

Przednia część twarzy

Zatoka szczękowa, otwór podoczodołowy, wyrostki: zębodołowy, jarzmowy, podniebienny

Kość jarzmowa

Os zygomaticum

Kształtuje policzki, wspiera oczodół

Boczne partie twarzy

Połączenia z kością skroniową, szczękową, czołową; tworzy łuk jarzmowy

Kość nosowa

Os nasale

Tworzy most nosa

Górna część nosa

Połączenia z kością czołową i szczęką; udział w budowie przegrody nosa (pośrednio)

Żuchwa

Mandibula

Umożliwia ruchy żucia, mowy, to jedyna ruchoma kość czaszki

Dolna część twarzy

Kłykieć żuchwy, otwór bródkowy, wyrostek dziobiasty, kanał żuchwy

Źródło: opracowanie własne

Rycina 1.1. Budowa kostna twarzoczaszki

1.1.1
Unaczynienie – tętnice

Zaopatrzenie w krew struktur głowy i szyi odbywa się przede wszystkim poprzez odgałęzienia tętnic szyjnych – wewnętrznej i zewnętrznej. Tętnica szyjna wewnętrzna odpowiada głównie za ukrwienie mózgowia i struktur kostnych czaszki, natomiast tętnica szyjna zewnętrzna dostarcza krew do twarzoczaszki, obejmując m.in. skórę twarzy, jamę ustną oraz jamę nosową. Z perspektywy medycyny czy kosmetologii estetycznej kluczowe znaczenie mają jednak gałęzie unaczyniające gałkę oczną, oczodół oraz skórę twarzy.

1.1.2
Unaczynienie gałki ocznej i oczodołu

Tętnica oczna jest pierwszą dużą tętnicą wewnątrzczaszkową, która odchodzi od tętnicy szyjnej wewnętrznej. Jej przebieg jest zróżnicowany osobniczo, a nawet asymetryczny między oczami u tej samej osoby, co stanowi istotny czynnik ryzyka podczas zabiegów iniekcyjnych. Tętnica oczna dzieli się na trzy odcinki: wewnątrzczaszkowy, wewnątrzkanałowy i wewnątrzoczodołowy, dając początek aż trzynastu odgałęzieniom. Jedną z najważniejszych gałęzi jest tętnica środkowa siatkówki, której średnica waha się od 0,1 mm do 0,6 mm, a długość od 7 mm do 20 mm. Ze względu na jej podatność na okluzje w odcinku przebiegającym przez pochewkę nerwu wzrokowego niedrożność tego naczynia stanowi poważne powikłanie iniekcji, wymagające szybkiej interwencji z zastosowaniem hialuronidazy.

Rycina 1.2. Unaczynienie oka

1.1.3
Unaczynienie skóry twarzy

W obrębie skóry twarzy kluczową rolę pełni tętnica twarzowa, która po przekroczeniu dolnego brzegu żuchwy, zwykle przed mięśniem żwaczem, wnika w obręb policzka, gdzie przebiega pomiędzy mięśniami mimicznymi i oddaje liczne gałęzie, w tym tętnice wargowe dolną i górną oraz boczną nosa. Jej przebieg i głębokość są zmienne osobniczo i zależą m.in. od grubości tkanki tłuszczowej, co utrudnia jednoznaczną lokalizację naczynia. Tętnicę twarzową można najczęściej zidentyfikować w okolicy kąta ust, średnio w odległości około 1,5 cm od jego brzegu. Gałęzie wargowe mogą przebiegać podśluzówkowo, podskórnie lub międzymięśniowo, co dodatkowo komplikuje ocenę ich topografii.

Szczególne znaczenie zabiegowe ma tętnica kątowa, będąca końcowym odgałęzieniem tętnicy twarzowej. Zaopatruje ona okolice nosa i przyśrodkowy kąt oka, a jej przebieg sprzyja powstawaniu zespolenia z tętnicą oczną, łącząc układ tętnicy szyjnej zewnętrznej i wewnętrznej. Obecność tego połączenia zwiększa ryzyko powikłań ocznych w przypadku nieprawidłowo wykonanych iniekcji w tej okolicy.

1.1.4
Unaczynienie nosa

Nos zaopatrywany jest przez kilka źródeł tętniczych (twarzowych, grzbietowo-nosowych i podoczodołowych) i charakteryzuje się zróżnicowanymi wzorcami ukrwienia. Dodatkowo uczestniczą w nim tętnice wargowe oraz rdzeniowe. Naczynia w tej okolicy przebiegają głównie podskórnie, w płaszczyźnie nadokostnowej. Szczególnie ważne klinicznie są tętnica nosowa grzbietowa i odgałęzienie tętnicy ocznej, biegnące głęboko pod mięśniem okrężnym oka, z licznymi połączeniami z tętnicą kątową, powiekowymi oraz nadbloczkową. Układ ten tworzy gęstą sieć anastomoz, a obecność bezpośrednich i pośrednich połączeń z układem ocznym czyni okolice nosa jednym z najbardziej ryzykownych miejsc dla zabiegów iniekcyjnych.

Rycina 1.3. Unaczynienie nosa

1.1.5
Unaczynienie gładzizny i czoła

Obszar gładzizny zaopatrywany jest przez liczne połączenia tętnic nadbloczkowych, nadoczodołowych i nosowych grzbietowych. Z uwagi na płytkie położenie tych naczyń praca igłą w tej strefie jest obarczona wysokim ryzykiem, a nieostrożne iniekcje mogą prowadzić do poważnych powikłań, takich jak utrata wzroku. Tętnica nadbloczkowa, końcowe odgałęzienie tętnicy ocznej, przebiega od otworu nadbloczkowego ku górze, przecinając mięśnie marszczące brwi i czołowe, lokalizując się w płaszczyźnie podskórnej. Z kolei tętnica nadoczodołowa, wychodząca z otworu nadoczodołowego w okolicy linii źrenicy, przebiega bocznie w stosunku do układu nadbloczkowego, często w towarzystwie nerwu i żyły nadoczodołowej, co pozwala na przestrzenną segmentację unaczynienia czoła.

1.1.6
Unaczynienie okolicy skroniowej

Tętnica skroniowa powierzchowna, będąca odgałęzieniem tętnicy szyjnej zewnętrznej, wychodzi w okolicy skrawka ucha i przebiega ku górze, zmieniając płaszczyznę po przekroczeniu grzebienia skroniowego, gdzie lokalizuje się podskórnie. W rejonie czoła jej gałęzie łączą się z układem nadoczodołowym, tworząc kolejną sieć zespoleń.

1.2
Unaczynienie – żyły

Rycina 1.4a, b. Układ żylny – połączenia umożliwiające szerzenie się procesu zapalnego

Źródło: Siwetz M., Widni-Pajank H., Hammer N. i wsp.: New insights into the communications of the facial vein with the dural venous sinuses. Medicina (Kaunas). 2023; 59(3): 609. doi: 103390/medicina59030609

Układ żylny twarzy odgrywa kluczową rolę w odprowadzaniu krwi z powierzchownych struktur głowy i szyi. Szczególnie istotne są połączenia pomiędzy żyłami twarzowymi a układem ocznym i wewnątrzczaszkowym, ponieważ ze względu na brak zastawek w obrębie żył twarzy możliwy jest dwukierunkowy przepływ krwi, co w określonych sytuacjach klinicznych prowadzi do szerzenia się procesów zapalnych.