© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2010

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Redaktor ds. publikacji popularnonaukowych: Kinga Kołodziejczak

Redaktor merytoryczny: Małgorzata Warowny

Korekta: Anna Marecka

Projekt okładki i stron tytułowych: Katarzyna Aderek

Autorzy dziękują pani Renacie Gajowiak za pomoc w przygotowaniu tekstów do druku.

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2010 r., (wyd. I)

Warszawa 2020

ISBN 978-83-200-6088-1

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

email: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: mobisfera.pl

Redakcja naukowa serii:

prof. dr hab. n. med. MIROSŁAW JAROSZ

prof. dr hab. n. med. JAN DZIENISZEWSKI

Autorzy

prof. dr hab. n. med. MIROSŁAW JAROSZ

prof. dr hab. n. biol. JADWIGA CHARZEWSKA

mgr inż. ZOFIA CHWOJNOWSKA

dr n. med. WIOLETA RESPONDEK

dr inż. EWA RYCHLIK

mgr inż. IWONA SAJÓR

dr inż. KATARZYNA WOLNICKA

Spis treści

Wstęp

Co rozumiemy przez osteoporozę? – Mirosław Jarosz

Częstość występowania osteoporozy – Iwona Sajór, Mirosław Jarosz

Częstość występowania osteoporozy na świecie

Częstość występowania osteoporozy w Polsce

Czynniki wpływające na częstość występowania osteoporozy

Złamania osteoporotyczne

Złamania kręgów

Złamanie kości udowej

Złamanie dalszego odcinka przedramienia

Porównanie częstości występowania osteoporozy z innymi chorobami przewlekłymi

Osteoporoza u mężczyzn

Osteoporoza dziecięca i młodzieńcza

Prognozy

Osteoporoza jako problem ekonomiczny

Przyczyny osteoporozy – Mirosław Jarosz, Ewa Rychlik, Wioleta Respondek

Fizjologia kości

Żywienie a rozwój osteoporozy

Wapń

Fosfor

Witamina D

Inne składniki

Inne czynniki mogące mieć wpływ na rozwój osteoporozy

Palenie tytoniu

Aktywność fizyczna

Masa ciała

Menopauza

Czynniki genetyczne

Rasa

Hiperhomocysteinemia

Podsumowanie

Objawy kliniczne, diagnostyka, rozpoznanie – Mirosław Jarosz

Zasady prewencji osteoporozy – Jadwiga Charzewska, Zofia Chwojnowska

Wapń

Witamina D

Aktywność fizyczna

Prewencja a fazy życia

Wiek przedszkolny i szkolny

Osoby dorosłe

Osoby w podeszłym wieku

Podstawowe zasady leczenia osteoporozy – Wioleta Respondek, Mirosław Jarosz

Szczegółowe zalecenia żywieniowe w leczeniu osteoporozy – Zofia Chwojnowska, Jadwiga Charzewska

Wapń

Witamina D

Białko

Potas, magnez

Fosfor

Witaminy

Praktyczne wskazówki do samooceny ryzyka rozwoju osteoporozy – Iwona Sajór

Indywidualna ocena ryzyka rozwoju osteoporozy

Kalkulator złamań

Jadłospisy zalecane przy zapobieganiu osteoporozie – Katarzyna Wolnicka, Ewa Rychlik

Wartość energetyczna 2000 kcal/dobę

Wartość energetyczna 2400 kcal/dobę

Jadłospisy zalecane przy leczeniu osteoporozy – Ewa Rychlik, Katarzyna Wolnicka

Wartość energetyczna 1800 kcal/dobę

Wartość energetyczna 2200 kcal/dobę

Piśmiennictwo

Wstęp

Osteoporoza jest jedną z plag naszej cywilizacji. Stanowi stale narastający problem zdrowotny, z systematycznie zwiększającą się liczbą zachorowań na tę chorobę i jej powikłań. Przyczyniają się do tego niezdrowy tryb życia, przede wszystkim nieprawidłowy sposób żywienia, a także brak lub zbyt małe natężenie aktywności fizycznej oraz palenie tytoniu. Pewien wpływ ma także wydłużanie się ludzkiego życia. Osteoporoza sprzyja złamaniom kości u osób w starszym wieku. Upadki u tych osób powodują około 85% złamań, głównie szyjki kości udowej. Koszty leczenia osteoporozy są ogromne (np. w Stanach Zjednoczonych wynoszą 15 mld dolarów rocznie).

W Polsce osteoporoza występuje u 7% kobiet w wieku 45–54 lat, u 25% w wieku 55–74 lat oraz u prawie połowy kobiet po 75. roku życia. U osób z osteoporozą nawet niewielki uraz może spowodować złamanie kości. Bardzo często jest to pierwszy objaw kliniczny przewlekłej, rozwijającej się od wielu lat choroby. Na przykład u kobiet już od około 40. roku życia zaczyna się zmniejszenie gęstości kości, które ulega przyspieszeniu po menopauzie.

W obliczu tak dużego problemu epidemiologicznego i medycznego (zwolnienia lekarskie, długotrwała rehabilitacja, wysokie koszty leczenia) bardzo ważna jest edukacja społeczeństwa, stosowanie prewencji i wczesne wykrywanie tej choroby. Należy przede wszystkim zwalczać czynniki ryzyka. Przeciwdziałać tej chorobie można głównie przez spożywanie odpowiednich ilości wapnia oraz systematyczny wysiłek fizyczny.

W poradniku omówiono zagadnienia związane z epidemiologią, etiopatogenezą, diagnostyką i leczeniem osteoporozy. Szczególną uwagę zwrócono na sposoby prewencji i odpowiednie żywienie – istotne zarówno w zapobieganiu, jak i leczeniu tej choroby.

Mirosław Jarosz

Co rozumiemy przez osteoporozę? Mirosław Jarosz

Według powszechnej i akceptowanej definicji osteoporoza jest chorobą układową szkieletu, charakteryzującą się niską masą kości i zaburzoną mikroarchitekturą tkanki kostnej, co prowadzi do zwiększonej podatności na złamania. Mogą one wystąpić nawet po niewielkim urazie, który u zdrowego człowieka nie powoduje istotnych następstw.

Definicja powyższa pozwala zrozumieć, dlaczego u ludzi w starszym wieku z osteoporozą dochodzi do złamań kości nawet po niewielkich urazach i upadkach lub po gwałtownym ruchu ciała, a czasami nawet samoistnie. Należy podkreślić, że masa kostna jest tylko częściowo odpowiedzialna za wytrzymałość mechaniczną. Równie ważne są cechy jakościowe kości związane z wiekiem oraz tzw. tempem obrotu kostnego. Za złamanie osteoporotyczne uważa się złamanie niewspółmierne do przyczyny je wywołującej, np. przy niewielkim upadku. Warunkiem jest jednak wykluczenie tzw. złamania patologicznego, najczęściej związanego z chorobą nowotworową. Ryzyko wystąpienia złamań osteoporotycznych wzrasta w przypadku zaistnienia następujących czynników:

wiek po 65. roku życia u kobiet i po 70. roku życia u mężczyzn,

przebyte złamanie niskourazowe,

BMI poniżej 18 kg/m²,

złamania osteoporotyczne u obu rodziców,

palenie tytoniu,

leczenie glikokortykosteroidami obecnie lub w przeszłości,

wczesna menopauza (np. po chirurgicznym usunięciu macicy z przydatkami),

przedwczesna menopauza (przed 45. rokiem życia).

W zależności od przyczyn prowadzących do jej rozwoju wyróżnia się osteoporozę pierwotną i wtórną (wynikającą z istnienia innych schorzeń lub przyjmowania niektórych leków). Osteoporoza pierwotna dotyczy 80% przypadków tego schorzenia. Wyodrębnia się w niej postać idiopatyczną i inwolucyjną. Pierwsza z nich, występująca znacznie rzadziej, dotyczy ludzi młodych, jej przyczyny nie są dokładnie poznane. Drugą dzieli się na pomenopauzalną – typ I (80%) i starczą – typ II (20%) (ryc. 1).

Ryc. 1. Podział osteoporozy pierwotnej.

Największy problem epidemiologiczny stanowi osteoporoza inwolucyjna. W Stanach Zjednoczonych dotyczy ona około 25 mln kobiet i 12 mln mężczyzn. U osób tych dochodzi do ponad 1,5 mln złamań rocznie, a koszty ich leczenia wynoszą około 15 mld dolarów na rok. W krajach Unii Europejskiej występuje ponad 1 mln złamań rocznie na tle osteoporozy i liczba ta stale wzrasta. Ma to istotny wpływ na zdrowie populacji, gdyż ¹/4 z tych osób, które doznały takiego złamania, umiera w ciągu roku, a pozostałe wymagają długotrwałego leczenia i rehabilitacji.

W tabeli 1 podano cechy charakterystyczne dla typów I i II osteoporozy inwolucyjnej.

Tabela 1

Cechy charakterystyczne dla poszczególnych typów osteoporozy inwolucyjnej

Cechy

OSTEOPOROZA

pomenopauzalna (typ I)

starcza (typ II)

Wiek wystąpienia

50.–60. rż.

70.–75. rż.

Typowe złamania

kości przedramienia typu Collesa

w obrębie stawu biodrowego

Zmiany masy kostnej

wzmożona utrata kości gąbczastej kręgów, żeber i dystalnych części kości długich

szybkość zmniejszania masy kostnej podobna jak u osób zdrowych

Należy podkreślić, że zmniejszenie gęstości kości zaczyna się u kobiet już od 39. roku życia. Z wiekiem zjawisko to nasila się, zwłaszcza po menopauzie – osiągając spadek gęstości kości o 1,2–2% rocznie. Po 50. roku życia proces ten jest nieco wolniejszy i wynosi średnio 0,9% rocznie.

Szybkość utraty masy kostnej w populacji jest bardzo zróżnicowana. Prawdopodobnie zależy ona od wielu czynników genetycznych i środowiskowych. Można wyróżnić trzy grupy osób o różnej szybkości utraty kości (tab. 2).

Tabela 2

Podział na grupy ze względu na szybkość utraty kości

Grupa

Szybkość utraty kości

I (wolna szybkość utraty)

< 1,5% rocznie

II (normalna szybkość utraty)

1,5–3% rocznie

III (szybka prędkość utraty)

> 3% rocznie

Szybką utratą masy kostnej charakteryzuje się około ¹/3 kobiet (grupa III). Przeciętnie kobieta traci 30–50% masy kości beleczkowej i około 30% masy kości korowej. Proces utraty masy kości u mężczyzn jest wolniejszy, bardziej równomierny w czasie, ponieważ nie występuje u nich zjawisko przyspieszenia utraty masy kości po 50. roku życia. Dlatego też mężczyzna traci w ciągu życia 15–45% masy kości beleczkowej oraz 5–15% masy kości korowej.

Do podstawowych czynników zwiększających ryzyko rozwoju osteoporozy należą:

→ niska podaż wapnia w diecie (w Polsce wynosi ona około 50–60% zalecanego spożycia);

→ niedobór witaminy D w diecie i zmniejszona synteza witaminy D3 (cholekalcyferol) w skórze, szczególnie w miesiącach jesiennych i zimowych z powodu braku promieniowania słonecznego (wystarczający dla prawidłowej produkcji witaminy D w skórze czas ekspozycji na słońce wynosi 3 razy w tygodniu po 15 minut);

→ niedobór lub nadmiar fosforu w diecie (optymalny stosunek wapnia do fosforu wynosi 1:1);

→ spożywanie zbyt małych lub dużych ilości białka – duże spożycie białka powoduje kwasicę metaboliczną, która zwiększa utratę wapnia przez nerki, niedobór zaś białka (zwłaszcza u osób starszych) nasila utratę masy kostnej oraz osłabia mięśnie, co sprzyja upadkom;

→ nadmierne spożywanie alkoholu – powoduje zaburzenia funkcji wątroby, objawiające się zaburzeniami hydroksylacji witaminy D, oraz upośledzenie funkcji osteoblastów; stymuluje osteoklasty;

→ duże spożycie kawy, tj. powyżej 3 filiżanek na dobę, zaburza bilans wapniowy w organizmie;

palenie tytoniu zmniejsza syntezę witaminy D2 w nerkach (aktywny metabolit witaminy D) oraz zwiększa wydalanie wapnia z moczem;

→ brak aktywności lub mała aktywność fizyczna powoduje demineralizację i osłabienie kości oraz pogarsza ogólną sprawność ruchową, co sprzyja upadkom.