© Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., Warszawa 2023

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzenci: prof. dr hab. n. med. Jacek S. Dubiel

prof. dr hab. n. med. Tomasz Grodzicki

Wydawca: Inga Markiewicz

Redaktor prowadzący: Anna Klocek

Redaktor merytoryczny: Elżbieta Kossarzecka, Arkadiusz Gudowski

Korekta: Anna Perzyńska

Producent: Adam Krajewski

Projekt okładki i stron tytułowych: Magdalena Kocińska O!Studio

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2023r. (Wydanie I)

Warszawa 2023

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

ISBN 978-83-01-23444-7

DOI: https://doi.org/10.53271/2023.128

Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.

ul. G. Daimlera 2

02-460 Warszawa

pwn.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: BR.PZWL@pwn.pl

Autorzy

prof. dr hab. n. med. Paweł Balsam

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Sławomir Blamek

Zakład Radioterapii

Narodowe Centrum Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie

Państwowy Instytut Badawczy Oddział w Gliwicach

dr n. med. Anna Błach

Klinika Kardiologii i Chorób Strukturalnych Serca

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Zakład Medycyny Nuklearnej Voxel w Katowicach

prof. dr hab. n. med. Wojciech Braksator

Zakład Kardiologii Sportowej i Nieinwazyjnej Diagnostyki Kardiologicznej

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Bródnowskie Centrum Specjalistyczne

dr n. med. Anna Budaj-Fidecka

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Monika Budnik

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

lek. Anna Burban

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. Aleksandra Ciepłucha, FESC

I Klinika Kardiologii

Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

prof. dr hab. n. med. Michał Ciurzyński

Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii z Centrum Diagnostyki i Leczenia Żylnej Choroby Zakrzepowo-Zatorowej

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Szpital Kliniczny Dzieciątka Jezus w Warszawie

prof. dr hab. n. med. Leszek Czupryniak

Klinika Diabetologii i Chorób Wewnętrznych

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Szymon Darocha, prof. CMKP

Katedra i Klinika Krążenia Płucnego, Chorób Zakrzepowo-Zatorowych i Kardiologii CMKP

Oddział Kardioangiologii

Europejskie Centrum Zdrowia Otwock

prof. dr hab. n. med. Rafał Dąbrowski

Klinika Choroby Wieńcowej i Rehabilitacji Kardiologicznej

Narodowy Instytut Kardiologii im. Stefana kardynała Wyszyńskiego – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie

dr n. med. Karolina Dorniak

Zakład Diagnostyki Chorób Serca

Gdański Uniwersytet Medyczny

dr n. med. Maciej Dyrbuś

III Katedra i Oddział Kliniczny Kardiologii

Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

dr n. med. Ewa Dziewięcka

Klinika Chorób Serca i Naczyń

Instytut Kardiologii

Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Krakowski Szpital Specjalistyczny im. św. Jana Pawła II

dr n. med. Michał Elwertowski

Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Naczyniowej i Transplantacyjnej

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. Antoni Ferens

Katedra i Klinika Neurologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. Anna Fojt

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Andrzej Gackowski, prof. UJ

Klinika Choroby Wieńcowej i Niewydolności Serca

Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Zespół Pracowni Nieinwazyjnej Diagnostyki Układu Krążenia

Krakowski Szpital Specjalistyczny im. św. Jana Pawła II

lek. Magdalena Gajewska

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Grzegorz Gajos

Klinika Choroby Wieńcowej i Niewydolności Serca

Wydział Lekarski

Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum

Krakowski Szpital Specjalistyczny im. św. Jana Pawła II

prof. dr hab. n. med. Zbigniew Gałązka

Klinika Chirurgii Ogólnej, Endokrynologicznej i Chorób Naczyń

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. Monika Gawałko

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Aleksandra Gąsecka

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Renata Główczyńska

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Marcin Grabowski

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. i n. o zdr. Kajetan Grodecki

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Maciej Haberka, prof. SUM

Katedra i Klinika Kardiologii

Górnośląskie Centrum Medyczne im. prof. Leszka Gieca w Katowicach

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

prof. dr hab. n. med. Zenon Huczek

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. Łukasz Januszkiewicz

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Ewa Jędrzejczyk-Patej

Oddział Kliniczny Kardiologii

Katedra Kardiologii, Wrodzonych Wad Serca i Elektroterapii

Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu

dr n. med. Szymon Jonik

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Agnieszka Kapłon-Cieślicka

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. Piotr Kaszczewski

Katedra i Klinika Chirurgii Ogólnej, Naczyniowej i Transplantacyjnej

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. Ewelina Kazimierczyk

Klinika Kardiologii

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Remigiusz Kazimierczyk

Klinika Kardiologii

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

prof. dr hab. n. med. Cezary Kępka

Klinika Choroby Wieńcowej i Strukturalnych Chorób Serca

Narodowy Instytut Kardiologii im. Stefana kardynała Wyszyńskiego – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie

dr hab. n. med. Małgorzata Kobylecka

Zakład Medycyny Nuklearnej

Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Janusz Kochman

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Agnieszka Kołodzińska

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Łukasz Kołtowski

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

lek. Michał Konwerski

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

lek. Małgorzata Kosek-Nikołajczuk

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Robert Kowalik

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. Michał Kowara

I Katedra i Klinika Kardiologii

Katedra i Zakład Fizjologii Doświadczalnej i Klinicznej, Centrum Badań Przedklinicznych

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. Eliza Kozyra-Pydyś

Zakład Kardiologii

Instytut Matki i Dziecka w Warszawie

dr hab. n. med. Edward Koźluk

Oddział Kardiologii i Chorób Wewnętrznych

Międzyleski Szpital Specjalistyczny w Warszawie

Ikardia – Szpital Kardiologii Inwazyjnej w Nałęczowie

dr n. med. Wojciech Król

Zakład Kardiologii Sportowej i Nieinwazyjnej Diagnostyki Kardiologicznej

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Bródnowskie Centrum Specjalistyczne

dr n. med. Bartosz Krzowski

I Klinika Kardiologii

Uniwersyteckie Centrum Kliniczne

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. Karolina Kupczyńska

Klinika Kardiologii i Wad Wrodzonych Dorosłych

Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki w Łodzi

dr hab. n. med. Katarzyna Kurnicka

Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii z Centrum Diagnostyki i Leczenia Żylnej Choroby Zakrzepowo-Zatorowej

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Szpital Kliniczny Dzieciątka Jezus w Warszawie

prof. dr hab. n. med. Mariusz Kuśmierczyk

Klinika Chirurgii Serca, Klatki Piersiowej i Transplantologii

Uniwersyteckie Centrum Kliniczne

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. Jacek Kwieciński

Klinika Kardiologii i Angiologii Interwencyjnej

Narodowy Instytut Kardiologii im. Stefana kardynała Wyszyńskiego – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie

prof. dr hab. n. med. Radosław Lenarczyk

Oddział Kliniczny Kardiologii

Katedra Kardiologii, Wrodzonych Wad Serca i Elektroterapii

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu

dr n. med. Barbara Lichodziejewska

Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii z Centrum Diagnostyki i Leczenia Żylnej Choroby Zakrzepowo-Zatorowej

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Szpital Kliniczny Dzieciątka Jezus w Warszawie

dr hab. n. med. Piotr Lodziński

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

lek. Cezary Maciejewski

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

lek. Robert Małecki

Oddział Nefrologiczny i Stacja Dializ

Międzyleski Szpital Specjalistyczny w Warszawie

prof. dr hab. n. med. Jolanta Małyszko

Katedra i Klinika Nefrologii, Dializoterapii i Chorób Wewnętrznych

Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Artur Mamcarz

III Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii

Wydział Lekarski

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Międzyleski Szpital Specjalistyczny w Warszawie

dr hab. n. med. Michał Marchel

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

lek. Maciej Mazurek

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Michał Mazurek

Oddział Kliniczny Kardiologii

Katedra Kardiologii, Wrodzonych Wad Serca i Elektroterapii

Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu

lek. Klaudia Męcka

I Katedra i Klinika Kardiologii

Wydział Nauk Medycznych w Katowicach

Górnośląskie Centrum Medyczne im. prof. Leszka Gieca w Katowicach

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

dr n. med. Dawid Miśkowiec

I Klinika i Katedra Kardiologii

Uniwersytet Medyczny w Łodzi

prof. dr hab. n. med. Katarzyna Mizia-Stec

I Katedra i Klinika Kardiologii

Wydział Nauk Medycznych w Katowicach

Górnośląskie Centrum Medyczne im. prof. Leszka Gieca w Katowicach

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

prof. dr hab. n. med. Romuald Ochotny

Uniwersytecki Szpital Kliniczny

I Klinika Kardiologii

Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

prof. dr hab. n. med. Maksymilian P. Opolski

Klinika Kardiologii i Angiologii Interwencyjnej

Narodowy Instytut Kardiologii im. Stefana kardynała Wyszyńskiego – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie

dr n. med. Artur Oręziak

I Klinika Zaburzeń Rytmu Serca

Narodowy Instytut Kardiologii im. Stefana kardynała Wyszyńskiego – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie

dr n. med. Michał Orszulak

I Katedra i Klinika Kardiologii

Wydział Nauk Medycznych w Katowicach

Górnośląskie Centrum Medyczne im. prof. Leszka Gieca w Katowicach

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

lek. Ewa Ostrowska

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. i n. o zdr. Krzysztof Ozierański

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

lek. Olaf Pachciński

Studenckie Koło Naukowe przy I Katedrze i Klinice Kardiologii

Wydział Nauk Medycznych w Katowicach

Górnośląskie Centrum Medyczne im. prof. Leszka Gieca w Katowicach

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

lek. Michał Pasierski

Klinika Kardiochirurgii i Transplantologii

Państwowy Instytut Medyczny MSWiA w Warszawie

Centrum Badań Naukowych Chorób Klatki Piersiowej

Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu

dr n. med. Michał Peller

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Joanna Petryka-Mazurkiewicz

Klinika Kardiologii

Centrum Leczenia Chorób Serca i Naczyń Medicover w Warszawie

lek. Agnieszka Piątkowska

Katedra i Klinika Medycyny Ratunkowej

Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu

Oddział Kardiologii i Chorób Wewnętrznych

Międzyleski Szpital Specjalistyczny w Warszawie

dr hab. n. med. Ewa Piotrowicz, FESC

Centrum Telekardiologii

Narodowy Instytut Kardiologii im. Stefana kardynała Wyszyńskiego – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie

prof. dr hab. n. med. Ryszard Piotrowicz

Narodowy Instytut Kardiologii im. Stefana kardynała Wyszyńskiego – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie

prof. dr hab. n. med. Piotr Pruszczyk

Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii z Centrum Diagnostyki i Leczenia Żylnej Choroby Zakrzepowo-Zatorowej

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Szpital Kliniczny Dzieciątka Jezus w Warszawie

dr n. med. Justyna Rajewska-Tabor

Pracownia Rezonansu Magnetycznego Serca i Naczyń

I Klinika Kardiologii

Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

lek. Joanna Rogozik

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

lek. Sylwester Rogula

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

lek. Jakub Rokicki

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. Anna Ryś-Czaporowska

I Katedra i Klinika Kardiologii

Uniwersyteckie Centrum Kliniczne

Warszawski Uniwersytet Medyczny

lek. Violetta Stępień-Adamczewska

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Janina Stępińska

Zakład Komunikacji Medycznej

Szkoła Zdrowia Publicznego

Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego w Warszawie

lek. Jakub Strzelczyk

Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Grzegorz Styczyński

Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Piotr Suwalski

Klinika Kardiochirurgii i Transplantologii

Państwowy Instytut Medyczny MSWiA w Warszawie

dr hab. n. med. Krzysztof Szczałuba

Centrum Doskonałości Chorób Rzadkich i Niezdiagnozowanych

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Pracownia Neurodiagnostyki

Uniwersyteckie Centrum Kliniczne

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Zakład Genetyki Medycznej

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. med. Ewa Szczerba

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Zakład Kardiologii

Instytut Matki i Dziecka w Warszawie

prof. dr hab. n. med. Mateusz Śpiewak

Pracownia Rezonansu Magnetycznego

Zakład Radiologii

Narodowy Instytut Kardiologii im. Stefana kardynała Wyszyńskiego – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie

mgr Ewa Świerżyńska

I Klinika Zaburzeń Rytmu Serca

Narodowy Instytut Kardiologii im. Stefana kardynała Wyszyńskiego – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Mateusz Tajstra

III Katedra i Oddział Kliniczny Kardiologii

Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

dr hab. n. med. Mariusz Tomaniak

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

prof. dr hab. n. med. Agnieszka Tycińska

Klinika Kardiologii

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr hab. n. med. i n. o zdr. Agata Tymińska

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Marcin Wełnicki

III Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii

Wydział Lekarski

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Międzyleski Szpital Specjalistyczny w Warszawie

lek. Piotr Artur Winciunas

Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego w Warszawie

Szkoła Zdrowia Publicznego

Zakład Prawa Medycznego i Orzecznictwa Lekarskiego

Zakład Ubezpieczeń Społecznych – Centrala

Naczelny Lekarz ZUS

dr n. med. Martyna Zaleska

I Katedra i Klinika Kardiologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Przedmowa

Praktyka kardiologiczna nie nadąża za wytycznymi, a wytyczne – za badaniami klinicznymi. Dlatego nie tylko zdającym co roku egzamin z kardiologii potrzebne jest aktualne podsumowanie stanu wiedzy kardiologicznej oparte na wytycznych, z uwzględnieniem codziennej praktyki i wiedzy wynikającej z najnowszych badań i obserwacji klinicznych. Kardiologiczne up to date to kompendium przygotowane w ekspresowym czasie i okresowo aktualizowane. Podjęliśmy to wyzwanie, zdając sobie sprawę, że sukces zależy od pozyskania do współautorstwa najlepszych ekspertów, którzy dysponują czasem, oraz doświadczonego wydawnictwa medycznego.

Mieliśmy szczęście. Na nasze zaproszenie odpowiedziało ponad 200 znakomitych specjalistów z zakresu kardiologii, interny i kardiochirurgii, którzy przygotowali ponad 200 rozdziałów, zebranych w trzech częściach obejmujących najważniejsze zagadnienia współczesnej kardiologii. W efekcie, dzięki zaangażowaniu wydawnictwa PWN i jego marki PZWL, mającej prawie 80-letnie doświadczenie na polskim rynku wydawnictw medycznych, udało się w niecały rok wydać niniejszą książkę. Ogromne podziękowania dla wszystkich współautorów i wydawcy. Dobrze się stało, że wśród autorów znaleźli się zarówno doświadczeni nauczyciele akademiccy zasiadający w komisjach egzaminacyjnych, jak i ci, którzy niedawno ten egzamin zdali i należą do obiecującego młodego pokolenia polskiej kardiologii.

Egzamin z kardiologii. Repetytorium nie tylko dla zdających obejmuje tematy, które stanowią zwykle podstawę egzaminu teoretycznego oraz praktycznego z kardiologii. Każdy z nich został przedstawiony przez uznanych ekspertów w sposób syntetyczny, z uwzględnieniem aktualnej wiedzy i praktyki klinicznej. W trzeciej części znajdują się opisy przypadków – pacjentów z najczęstszymi sytuacjami klinicznymi obserwowanymi w praktyce kardiologicznej. Jednocześnie, jak to podkreślono w tytule, książka ma służyć nie tylko zdającym egzamin z kardiologii. Każdy z nas, zajmujący się na co dzień pacjentami kardiologicznymi, potrzebuje dokonać co pewien czas uzupełnienia swojej wiedzy kardiologicznej z perspektywy najnowszych osiągnięć współczesnej kardiologii.

Krzysztof Ozierański
Grzegorz Opolski

Słowo wstępne
Profesora Jacka S. Dubiela

Ostatnie dekady to dynamiczny postęp w zakresie diagnostyki i leczenia schorzeń układu sercowo-naczyniowego. Kształcenie w dziedzinie kardiologii w Polsce rozwinęło się w tym okresie modelowo, a pomocne w tym procesie były nie tylko dostępność piśmiennictwa światowego i rodzimych opracowań podręcznikowych, lecz także okresowo publikowane w Kardiologii Polskiej wytyczne ESC.

Środowisko lekarskie, a zwłaszcza lekarze w trakcie specjalizacji, oczekiwali jednak opracowania obejmującego całościowo materiał uwzględniający aktualne problemy kardiologii – kompendium stanowiącego esencję wiedzy z tej dziedziny, pomocnego w przygotowaniu do egzaminu specjalizacyjnego. Pracy nad jego stworzeniem podjął się zespół pod redakcją naukową Krzysztofa Ozierańskiego i Grzegorza Opolskiego, przygotowując 3-częściową monografię Egzamin z kardiologii. Repetytorium nie tylko dla zdających. Autorzy poszczególnych tematów, reprezentujący szerokie grono specjalistów mających ogromne doświadczenie kliniczne i dydaktyczne, sprawili, że opracowanie to jest wybitne zarówno w treści, jak i w formie przekazu. Stało się ono wydarzeniem na rynku wydawniczym, szczególnie że jego wydania podjęło się wydawnictwo PWN i jego marka PZWL o sprawdzonej renomie.

Repetitio mater studiorum est – to stara maksyma nakazująca proces ciągłego kształcenia, w którym udział opracowań całościowych stanowi doskonały materiał szkoleniowy.

Egzamin z kardiologii. Repetytorium nie tylko dla zdających jest pozycją wybitną i wyjątkową na polskim rynku wydawnictw medycznych. Z tą lekturą powinni się zapoznać wszyscy kardiolodzy oraz lekarze specjalizujący się w innych dziedzinach.

Jacek S. Dubiel

Słowo wstępne
Profesora Tomasza Grodzickiego

Za każdym razem, kiedy ukazuje się nowy podręcznik, zastanawiam się, czy faktycznie w XXI wieku potrzebujemy tego typu książek. Wszechotaczająca rzeczywistość internetowa, powszechna możliwość korzystania nie tylko z wyszukiwarek (np. Google) i baz danych (np. PubMed), lecz także z programów specjalistycznych, takich jak UpToDate lub Pathologyoutlines, oraz podręczników i wytycznych dostępnych on-line na stronach towarzystw naukowych, w tym Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego i European Society of Cardiology, sprawiają, że klasyczne podręczniki stają się niepotrzebne, chyba że…

Nie mamy dostępu do internetu lub należymy do pokolenia baby boom (urodzeni 1946‒1964) bądź X (1964‒1980) i ciągle lubimy zapach papieru, przewracanie stron i zaznaczanie lub podkreślanie ważnych fragmentów w książkach. Należy pamiętać, że pokolenie Y (milenialsi) oraz pokolenie Z zostały wychowane w erze komputerów i w znacznej części preferują elektroniczną formę przekazu.

Czy w związku z tym podręcznik Egzamin z kardiologii. Repetytorium nie tylko dla zdających ma rację bytu?

W kontekście przedstawionych powyżej wątpliwości można zakwestionować wydawanie tak obszernego vademecum na temat kardiologii. W mojej ocenie to, co decyduje o jego przydatności, to zestaw autorów – doświadczonych klinicystów, których znamy z pracy, kongresów lub spotkań w kuluarach zjazdów. W przeciwieństwie do autorów materiałów dostępnych on-line zarówno redaktorzy, jak i eksperci będący autorami poszczególnych rozdziałów tej książki nie są dla polskiego czytelnika anonimowymi badaczami. Ich doświadczenia w prowadzeniu chorych z problemami kardiologicznymi nie wynikają z pracy w ośrodkach amerykańskich lub brytyjskich, ale z pracy w naszej rzeczywistości, z pacjentem, który jest nam zdecydowanie bliższy pod względem zachowań kulturowych i warunków socjoekonomicznych.

Kolejnym argumentem przemawiającym za nowym podręcznikiem jest jego forma – nie tylko ograniczanie się do przedstawienia aktualnego stanu wiedzy i ostatnich rekomendacji, ale również omówienie przypadków. Poruszając się w gąszczu wytycznych, które zostały stworzone do leczenia poszczególnych chorób, gubimy z pola widzenia chorego, który bardzo często cierpi z powodu wielu schorzeń i należałoby zastosować kilka wytycznych, nie zawsze ze sobą spójnych.

Last but not least adresatem książki są między innymi osoby przygotowujące się do egzaminu specjalizacyjnego z kardiologii i myślę, że nie trzeba tej grupy lekarzy namawiać do sięgnięcia po podręcznik pisany w znacznej części przez specjalistów przygotowujących pytania do tego egzaminu!

Tomasz Grodzicki

1 Niewydolność serca i kardiomiopatie

2 Choroby osierdzia

3 Nadciśnienie tętnicze

4 Choroby zastawek serca

5 Choroby krążenia płucnego

6 Kardioonkologia

7 Kobieta w ciąży z chorobą sercowo-naczyniową

8 Choroby tętnic wieńcowych

9 Czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego

10 Choroby naczyń

11 Wrodzone wady serca u dorosłych

12 Infekcyjne zapalenie wsierdzia

13 Zaburzenia rytmu serca i przewodzenia

Wykaz skrótów

60/60 (objaw 60/60) – czas akceleracji przepływu przez zastawkę płucną < 60 ms oraz skurczowego gradientu przez zastawkę trójdzielną < 60 mm Hg

6MWD – 6-minute walk distance, długość 6-minutowego marszu

6MWT – 6-minute walk test, 6-minutowy test marszowy

AA – amyloidosis A, postać wtórna amyloidozy

AAA – abdominal aortic aneurysm, tętniak aorty brzusznej

AAD – acute aortic dissection, ostre rozwarstwienie aorty

AAD – antiarrhythmic drug, lek antyarytmiczny

AAS – acute aortic syndrome, ostry zespół aortalny

AASM – American Academy of Sleep Medicine, Amerykańska Akademia Medycyny Snu

ABG – arterial blood gas, gazometria krwi tętniczej

ABI – ancle-brachial index, wskaźnik kostkowo-ramienny

ABPM – ambulatory blood pressure monitoring, całodobowa rejestracja ciśnienia tętniczego

AC – attenuation corrected, korekta osłabienia

AC – anticoagulant, lek przeciwkrzepliwy

ACC – American College of Cardiology, Amerykańskie Kolegium Kardiologiczne

ACE-I – angiotensin-converting-enzyme inhibitor, inhibitor konwertazy angiotensyny

ACM – arrhythmogenic cardiomyopathy, kardiomiopatia arytmogenna

ACS – acute coronary syndrome, ostry zespół wieńcowy

ACSD – acute cardiac sympathetic disruption, ostre zakłócenie współczulnej regulacji serca

ACSD – average cigarettes smoked per day, ilość wypalanych dziennie papierosów

AcT – acceleration time, czas akceleracji

ACT – activated clotting time, aktywowany czas krzepnięcia

ACTH – adrenocorticotropic hormone, hormon adrenokortykotropowy

AD – aortic dissection, rozwarstwienie aorty

AD – dziedziczenie autosomalne dominujące

ADH – antidiuretic hormone, hormon antydiuretyczny

ADRR – active direct renin concentration, bezpośrednie stężenie reniny

ADVANCE – action in diabetes and vascular disease: preterax and diamicron-MR controlled evaluation, skala szacująca 10-letnie ryzyko CV

AED – automated external defibrillator, automatyczny zewnętrzny defibrylator

AEPEI – Association for the Study and Prevention of Infective Endocarditis Study, grupa badawcza, która skupia się na badaniu i zapobieganiu infekcyjnemu zapaleniu wsierdzia

AF – atrial fibrillation, migotanie przedsionków

AFB – atrial fibrillation burden, obciążenie migotaniem przedsionków

AFI – amniotic fluid index, wskaźnik płynu owodniowego

AFL – atrial flutter, trzepotanie przedsionków

AFMR – atrial functional mitral regurgitation, przedsionkowa niedomykalność mitralna

AHA – American Heart Association, Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne

AHF – acute heart failure, ostra niewydolność serca

AHI – apnoea hypopnoea index, wskaźnik oznaczający liczbę bezdechów i okresów spłyconego oddychania przypadającą na jednostkę czasu snu

AKI – acute kidney injury, ostre uszkodzenie nerek

AL – amyloidosis light-chain, amyloidoza pierwotna (amyloidoza łańcuchów lekkich immunoglobuliny)

AL – anterolateral branch, gałąź pośrednia (GP, IM)

ALD – average lumen diameter, referencyjna wartość średnicy naczynia

ALP – alkaline phosphatase, fosfataza alkaliczna

ALS – advance life suppport, zaawansowane zabiegi resuscytacyjne

ALT – alanine transaminase, transaminaza alaninowa

AMC – aorto-mitral continuity, obszar ciągłości między zastawką aortalną a mitralną

ANCA – antineutrophil cytoplasmic antibodies, autoprzeciwciała przeciwko cytoplazmie neutrofilów

ANCLA – anemia (anemia), NYHA class IV (klasa IV wg NYHA), critical condition (stan krytyczny), significant intracardiac destruction (znaczna destrukcja wewnątrzsercowa), operation of the thoracic aorta (operacja aorty piersiowej)

AngII – angiotensin II, angiotensyna II

ANP – atrial natriuretic peptide, przedsionkowy peptyd natriuretyczny

Ao – aorta, aorta

aPCC – activated PCC, aktywowany PCC (prothrombin complex concentrate, koncentrat czynników zespołu protrombiny)

APTT – activated partial thromboplastin time, czas częściowej tromboplastyny po aktywacji

AR – aortic regurgitation, niedomykalność aortalna

AR – aortic root, pień aorty

AR – dziedziczenie autosomalne recesywne

ARAS – atherosclerotic renal artery stenosis, miażdżyca tętnic

ARB – angiotensin receptor blocker, bloker receptora angiotensyny (sartan)

ARC – Academic Research Consortium, Akademickie Konsorcjum Badawcze

ARC-HBR – Academic Research Consortium for high bleeding risk, narzędzie ARC służące do przewidywania ryzyka krwawienia

ARDS – acute respiratory distress syndrome, zespół ostrej niewydolności oddechowej

ARNI – angiotensin receptor-neprilysin inhibitor, inhibitor receptora angiotensyny-neprylizyny (lek składający się z sakubitrylu i walsartanu)

ARO – aktywność reninowa osocza

ARR – aldosterone-to-renin ratio, wskaźnik aldosteronowo-reninowy

ARVC – arrhythmogenic right ventricular cardiomyopathy, arytmogenna kardiomiopatia prawej komory

AS – aortic stenosis, stenoza aortalna

ASA – acidum acetylsalicylicum, kwas acetylosalicylowy

ASA – alcohol septal ablation, ablacja alkoholowa przegrody międzykomorowej

ASCVD – atherosclerotic cardiovascular disease, choroba sercowo-naczyniowa związana z miażdżycą

ASD – atrial septal defect, ubytek w przegrodzie międzyprzedsionkowej

AST – aspartate transferase, aminotransferaza asparaginianowa

ASV – adaptive servo-ventilation, adaptacyjna serwowentylacja

AT – atrial tachycardia, częstoskurcz przedsionkowy

ATN – acute tubular necrosis, martwica cewek nerkowych

ATS – American Thoracic Society, Amerykańskie Towarzystwo Klatki Piersiowej

ATTR – amyloidoza transtyretynowa

ATTRm – ATTR dziedziczna

ATTRwt – ATTR wild-type, ATTR typu dzikiego; amyloidoza starcza

AV – aortic valve, zastawka aortalna

AV – atrio-ventricular, przedsionkowo-komorowy

AVA – aortic valve area, pole powierzchni zastawki aortalnej

AVB – atrio-ventricular block, blok przedsionkowo-komorowy

AVD – atrio-ventricular delay, opóźnienie przedsionkowo-komorowe

AVI – aortic valve insufficiency, niedomykalność zastawki aortalnej

AVN – atrio-ventricular node, węzeł przedsionkowo-komorowy

AVNRT – atrioventricular nodal reentrant tachycardia, nawrotny częstoskurcz w węźle przedsionkowo-komorowym

AVPU – alert (przytomny, skupia uwagę), verbal (reaguje na polecenia głosowe), pain (reaguje na bodźce bólowe), unresponsive (nieprzytomny, nie reaguje na żadne bodźce)

AVR – aortic valve replacement, wymiana zastawki aortalnej

AVRT – atrioventricular reentrant tachycardia, częstoskurcz nawrotny przedsionkowo-komorowy

AVV – atrioventricular valve, zastawka przedsionkowo-komorowa

AW – antagonista wapnia

b.i.d. – bis in die, dwa razy dziennie

BARC – Bleeding Academic Research Consortium, Akademickie Konsorcjum Badawcze ds. Krwawienia

BAV – balloon aortic valvuloplasty, balonowa walwuloplastyka aortalna

BB – beta-adrenolityk

BBR-VT – bundle branch reentry ventricular tachycardia, nawrotny pęczkowy międzyodnogowy częstoskurcz komorowy

BCNIE – blood culture-negative infective endocarditis, infekcyjne zapalenie wsierdzia z ujemnymi posiewami krwi

BiVAD – biventricular assist device, urządzenie wspomagające pracę obu komór

BLS – basic life support, podstawowe zabiegi resuscytacyjne

BMD – Becker muscular dystrophy, dystrofia mięśniowa Beckera

BMI – body mass index, wskaźnik masy ciała

BMS – bare metal stent, stent metalowy

BNP – B-type natriuretic peptide, peptyd natriuretyczny typu B

BP – blood pressure, tętnicze ciśnienie krwi

BPA – balloon pulmonary angioplasty, balonowa angioplastyka płucna

BPAP – bilevel positive airway pressure, dwupoziomowe dodatnie ciśnienie w drogach oddechowych

BPM – beats per minute, liczba uderzeń na minutę

Bq – bekerel [jednostka miary aktywności promieniotwórczej]

BrS – Brugada syndrome, zespół Brugadów

BSA – body surface area, powierzchnia ciała

BSH – basal septal hypertrophy, przerost segmentu podstawnego przegrody międzykomorowej

BSPM – body surface potential mapping, powierzchniowy wieloodprowadzeniowy elektrokardiogram

BTB – bridge to bridge, pomost do pomostu

BTC – bridge to candidacy, pomost do kandydowania

BTD – bridge to decision, pomost do decyzji

BTR – bridge to recovery, pomost do wyleczenia (remisji)

BTT – bridge to transplant, pomost do przeszczepienia

BVS – bioabsorbable vascular scaffold, stent bioresorbowalny

CA – cardiac amyloidosis, amyloidoza serca

CA-AKI – contrast associated, ostre uszkodzenie nerek towarzyszące podaniu środka kontrastowego

CABG – coronary artery bypass grafting, pomostowanie aortalno-wieńcowe

CAC – coronary artery calcium, wapń w tętnicach wieńcowych

CAD – coronary artery disease, choroba wieńcowa

cAMP – cyclic adenosine monophosphate, cykliczny adenozynomonofosforan

CAS – carotid artery stenting, angioplastyka tętnicy szyjnej

CBF – cerebral blood flow, mózgowy przepływ krwi

CCA – common carotid artery, tętnica szyjna wspólna

cCABG – conventional coronary artery bypass grafting, klasyczne pomostowanie tętnic wieńcowych

CCB – calcium channel blocker, antagonista wapnia

CCS – Canadian Cardiovascular Society, Kanadyjskie Towarzystwo Kardiologiczne

CCS – chronic coronary syndrome, przewlekły zespół wieńcowy

CCT – correlated color temperature, skorelowana temperatura barwowa

CCTA – coronary computed tomography angiography, angiografia naczyń wieńcowych metodą tomografii komputerowej

CCW – counter-clockwise, kierunek przeciwny do poruszania się wskazówek zegara

CD – cluster of differentiation, antygen różnicowania komórkowego

CDUS – colour doppler ultrasonography, badanie USG z kolorowym doplerem

CEA – carotid endarterectomy, endarterektomia tętnicy szyjnej

CEUS – contrast enhanced ultrasound, badanie USG z kontrastem

CFC – cardiofaciocutaneous, sercowo-twarzowo-skórny

CFR – coronary flow reserve, rezerwa przepływu wieńcowego

CGM – continuous glucose monitoring, ciągłe monitorowanie glikemii

cGMP – cyclic guanosine monophosphate, cykliczny monofosforan guanozyny

CHA₂DS₂-VASc – skala służąca do oceny ryzyka wystąpienia powikłań zakrzepowo-zatorowych u pacjentów z migotaniem przedsionków

CHD – congenital heart defect, wrodzona wada serca

CHF – chronic heart failure, przewlekła niewydolność serca

CI – cardiac index, wskaźnik sercowy

CI – confidence interval, przedział ufności

CIED – cardiovascular implantable electronic device, wszczepialne sercowo-naczyniowe urządzenie elektroniczne

CIN – contrast induced nephropathy, nefropatia indukowana kontrastem

CK – creatine kinase, kinaza kreatynowa

CKD – chronic kidney disease, przewlekła choroba nerek

CKD-EPI – chronic kidney disease epidemiology collaboration, wzór do szacowania wartości przesączania kłębuszkowego nerek

CLS – closed loop stimulation, funkcja stymulacji w zamkniętej pętli

CM – cardiomyopathy, kardiomiopatia

CMA – coronary microcalcification activity, aktywność mikrozwapnień wieńcowych

CMD – coronary microvascular dysfunction, dysfunkcja mikrokrążenia wieńcowego

CMO – care management organization, pozaustrojowa oksygenacja membranowa

CMR – cardiac magnetic resonance, rezonans magnetyczny serca

CMV ‒ cytomegalovirus, wirus cytomegalii

CO – cardiac output, pojemność minutowa

CoA – coarctation of the aorta, koarktacja aorty

CoNS – coagulase negative species, gatunki koagulazoujemne

CPAP – continuous positive airway pressure, ciągłe dodatnie ciśnienie w drogach oddechowych

CPE – carbapenemase-producing Enterobacteriaceae, Enterobacteriaceae wytwarzające karbapenemazy

CPET – cardiopulmonary exercise test, sercowo-płucna próba wysiłkowa

CPP – cerebral perfusion pressure, ciśnienie perfuzji mózgowej

CPR – cardiopulmonary resuscitation, resuscytacja krążeniowo-oddechowa

CPVT – catecholaminergic polymorphic ventricular tachycardia, wielokształtny częstoskurcz komorowy zależny od katecholamin

CrCl – creatinine clearance, klirens kreatyniny

CRP – c-reactive protein, białko C-reaktywne

CRS – cardiorenal syndrome, zespół sercowo-nerkowy

CRT – capillary refill time, czas nawrotu kapilarnego

CRT – cardiac resynchronization therapy, terapia resynchronizująca serce

CRT-D – cardiac resynchronization therapy with defibrillator function, terapia resynchronizująca serce z opcją defibrylatora

CRT-P – cardiac resynchronization therapy with peacemaker function, terapia resynchronizująca serce z opcją stymulatora serca

CS – cardiogenic shock, wstrząs kardiogenny

CS – cryptogenic stroke, udar kryptogenny

CSP – conduction system pacing, układ przewodzący serca

CSS – carotid sinus syndrome, zespół nadwrażliwej zatoki tętnicy szyjnej

CT – computed tomography, tomografia komputerowa

CTA – computed tomography angiography, angiografia metodą tomografii komputerowej

CTEPD – thrombo-embolic pulmonary disease, zakrzepowo-zatorowa choroba płuc

CTEPH – chronic thrombo-embolic pulmonary hypertension, przewlekłe zakrzepowo-zatorowe nadciśnienie płucne

cTFC – corrected TIMI frame count, poprawiona liczba ramek TIMI

CTI – cavotricuspid isthmus, cieśń trójdzielno-żylna

cTn – cardiac troponin, troponiny sercowe

CTO – chronic total occlusion, przewlekła okluzja (niedrożność) tętnicy wieńcowej

CTPA – computed tomography pulmonary angiogram, angiografia płucna metodą tomografii komputerowej

CTRCD – cancer therapy-related cardiac dysfunction, dysfunkcja serca związana z leczeniem onkologicznym

CV – cardiovascular, sercowo-naczyniowy

CVD – cardiovascular disease, choroba sercowo-naczyniowa

CVP – central venous pressure, ośrodkowe ciśnienie żylne

CVR – cerebrovascular reserve, rezerwa mózgowo-naczyniowa

CVR – cerebrovascular resistance, opór naczyniowy

CVRF – cardiovascular risk factor, czynnik ryzyka sercowo-naczyniowego

CVT – cerebral venous thrombosis, zakrzepica żył mózgowych

CVVH – continuous veno-venous hemofiltration, ciągła żylno-żylna hemofiltracja

CVVHD – continuous veno-venous hemodialysis, ciągła żylno-żylna hemodializa

CVVHDF – continuous veno-venous hemofiltration, ciągła żylno-żylna hemodiafiltracja

CW – clockwise, kierunek zgodny z poruszaniem się wskazówek zegara

CW – continuous wave, fala ciągła

Cx – circumflex, gałąź okalająca (GO)

CYP – cytochrome, cytochrom

CZT – cadmium zinc telluride, CdZnTe to stop tellurku kadmu i tellurku cynku

DAPT – dual anti-platlet therapy, podwójna terapia przeciwpłytkowa

DASH – dietary approaches to stop hypertension, dietetyczna metoda zatrzymania nadciśnienia

DASI – Duke activity status index, indeks aktywności Duke’a [narzędzie oceny służące do oceny zdolności funkcjonalnej pacjentów z chorobami układu krążenia]

DAT – dual antithrombotic therapy, podwójna terapia przeciwzakrzepowa

DBP – diastolic blood pressure, rozkurczowe ciśnienie tętnicze krwi

DCM – dilated cardiomyopathy, kardiomiopatia rozstrzeniowa

DEB – drug-eluting balloon, balon powlekany lekiem; DCB – drug-coated balloons

DES – desmina

DES – drug-eluting stent, stent uwalniający lek

DFR – diastolic hyperemia-free ratio, wskaźnik rozkurczowego przepływu wieńcowego w czasie hiperemii

Dg – diagonal branches, gałęzie diagonalne

DIAL – diabetes lifetime-perspective prediction, cukrzycowa prognoza perspektywy życia

DILV – double-inlet left ventricle, dwunapływowa lewa komora

DM – diabetes mellitus, cukrzyca

DM – myotonic dystrophy, dystrofia miotoniczna

DMD – Duchenne muscular dystrophy, dystrofia mięśniowa Duchenne’a

DPD – kwas 3,3-difosfono-1,2-propanodikarboksylowy

DPP-4 – dipeptydylopeptydaza IV

dPR – diastolic pressure ratio, stosunek ciśnienia rozkurczowego

DSA – digital subtraction angiography, cyfrowa angiografia subtrakcyjna

DT – destination therapy, terapia docelowa

DT – diuretyk tiazydowy/tiazydopodobny

DTT – diluted thrombin time, czas trombinowy w rozcieńczonym osoczu

dTT – diluted thrombin time, czas trombinowy w rozcieńczonym osoczu

DUS – duplex ultrasonography, ultrasonografia z podwójnym obrazowaniem

DVI – Doppler velocity index, stosunek całki prędkości w czasie w drodze odpływu lewej komory do całki prędkości w czasie przez zastawkę aortalną

DVT – deep vein thrombosis, zakrzepica żył głębokich

E/e′ – early mitral inflow divided by early diastolic mitral annular velocity, stosunek prędkości wczesnego napływu mitralnego do prędkości pierścienia mitralnego we wczesnej fazie rozkurczu

e’ – early diastolic mitral annular velocity, prędkość pierścienia mitralnego we wczesnej fazie rozkurczu

e’ lat – early diastolic lateral mitral annular velocity, prędkość wczesnorozkurczowa części bocznej pierścienia mitralnego

e’ sept – early diastolic septal mitral annular velocity, prędkość wczesnorozkurczowa części przegrodowej pierścienia mitralnego

EACAB – endoscopic atraumatic coronary artery bypass, endoskopowe atraumatyczne pomostowanie tętnic wieńcowych

EACTS – European Association for Cardio-Thoracic Surgery, Europejskie Towarzystwo Kardio-Torakochirurgiczne

EANM – European Association of Nuclear Medicine, Europejskie Stowarzyszenie Medycyny Nuklearnej

EBM – evidence-based medicine, medycyna oparta na dowodach

EBV ‒ Epstein-Barr virus, wirus Epsteina-Barr

ECA – external carotid artery, tętnica szyjna zewnętrzna

ECC – extracorporeal circulation, krążenie pozaustrojowe

echo – echokardiografia

ECMO – extra corporeal membrane oxygenation, pozaustrojowa oksygenacja membranowa

ECPR – extracorporeal cardiopulmonary resuscitation, zewnątrzustrojowa resuscytacja sercowo-płucna

ECT – ecarin clotting time, ekarynowy czas krzepnięcia

ECV – electrical cardioversion, kardiowersja elektryczna

ECV – extracellular volume, objętość przestrzeni pozakomórkowej miokardium

ED – erectile dysfunction, zaburzenia erekcji

EDMD – Emery-Dreifuss muscular dystrophy, dystrofia mięśniowa Emery’ego-Dreifussa

EDV – end-diastolic volume, objętość końcoworozkurczowa

EEG – elektroencefalografia

EF – ejection fraction, frakcja wyrzutowa

eGFR – estimated glomerular filtration rate, szacunkowy wskaźnik przesączania kłębuszkowego

EHRA – European Heart Rhythm Association, Europejska Asocjacja Rytmu Serca

EKG – elektrokardiografia/elektrokardiogram

ELCA – excimer laser coronary atherectomy, aterektomia z użyciem lasera ekscymerowego

ELT – endless loop tachycardia, częstoskurcz niekończącej się pętli

EMB – endomyocardial biopsy, biopsja endomiokardialna

EMG – elektromiogram

eMVA – effective mitral valve area, efektywne pole otwarcia zastawki mitralnej

EOG – elektrookulogram

EPS – electrophysiology study, badanie elektrofizjologiczne

ERA – endothelin receptor antagonist, antagonista receptora endoteliny

ERC – European Resuscitation Council, Europejska Rada Resuscytacji

ERI – elective replacement indicator, wskaźnik planowej wymiany

EROA – effective regurgitant orifice area, efektywna powierzchnia niedomykalności

ERP – early repolarization pattern, zmiana o typie wczesnej repolaryzacji

ERS – early repolarization syndrome, zespół wczesnej repolaryzacji

ERT – enzyme replacement therapy, enzymatyczna terapia zastępcza

ES – Eisenmenger syndrome, zespół Eisenmengera

ES – electrical storm, burza elektryczna

ESC – European Society of Cardiology, Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne

ESD – endoscopic submucosal dissection, endoskopowa dyssekcja podśluzówkowa

ESD – end-systolic diameter, wymiar końcoworozkurczowy

ESN – early systolic notching, wczesne wcięcie skurczowe

ESUS – embolic strokes of undetermined source, udar niedokrwienny o nieznanym pochodzeniu materiału zatorowego

ESV – end-systolic volume, objętość końcowoskurczowa

EuReCa – European Registry of Cardiac Arrest, Europejski Rejestr Zatrzymań Krążenia

EURO-ENDO – European Infective Endocarditis, Europejski Rejestr Infekcyjnego Zapalenia Wsierdzia

EVALI – e-cigarette or vaping-associated lung injury, uszkodzenie płuc związane z używaniem e-papierosów lub wapowania

EWS – early warning score, wystandaryzowana skala oceny klinicznej; kolejne odsłony to MEWS i NEWS

FA – Friedreich ataxia, ataksja Friedreicha

FAC – fractional area change, ułamkowa zmiana powierzchni

FALD – Fontan-associated liver disease, choroba wątroby związana z krążeniem typu Fontana

FDA – Food and Drug Administration, Agencja Żywności i Leków

FDG – fluorodeoksyglukoza

FED – fibroelastic deficiency, niedobór włókien elastycznych

FENa – fractional excretion of sodium, frakcjonowane wydalanie sodu z moczem

FEV1 – forced expiratory volume in 1 second, natężona objętość wydechowa pierwszosekundowa

FFR – fractional flow reserve, cząstkowa rezerwa przepływu

FH – familial hypercholesterolemia, hipercholesterolemia rodzinna

FITT – frequency (częstotliwość), intensity (intensywność), time-duration (czas), type of exercise (rodzaj) [elementy wpływu aktywności fizycznej]

FITT+T – timing in relations to meal-time, relacja czasowa pomiędzy spożyciem posiłku a rozpoczęciem treningu

FL – false lumen, kanał fałszywy

FLC – free light chains, łańcuchy lekkie immunoglobulin

FMD – fibromuscular dysplasia, dysplazja włóknisto-mięśniowa

FMF – Fetal Medicine Foundation, Fundacja Medycyny Płodu

FTND – Fagerström Test for Nicotine Dependence, kwestionariusz uzależnienia od nikotyny wg Fagerströma

FVC – forced vital capacity, nasilona pojemność życiowa

GAA – α-glukozydaza

GC – guanylate cyclase, cyklaza guanylowa

GCA – giant cell arteritis, olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic

GCS – Glasgow Coma Scale, skala Glasgow

GDF 15 – growth differentiation factor 15, czynnik różnicowania wzrostu 15

GDMT – guideline-directed medical therapy, terapia zgodna z wytycznymi

GERD – gastroesophageal reflux disease, choroba refluksowa przełyku

GGTP – γ-glutamylotranspeptydaza

GIP – glucose-dependent insulinotropic polypeptide, glukozozależny polipeptyd insulinotropowy

GKS – glikokortykosteroid

GLP-1 – glucagon-like peptide-1, glukagonopodobny peptyd 1

GLS – global longitudinal strain, globalne odkształcenie podłużne

GO – gałąź okalająca

GOPP – górny odcinek przewodu pokarmowego

GP – glikoproteina

GPZ – gałąź przednia zstępująca

GPZ – glipizide, glipizyd

GRACE – Global Registry of Acute Coronary Events, Globalny Rejestr Ostrych Zdarzeń Wieńcowych

GRS – GRACE (Global Registry of Acute Coronary Events) risk score, skala ryzyka GRACE

GSPECT – gated-SPECT, bramkowane badanie SPECT

GUCH – grown up congenital heart, dorosły z wrodzoną wadą serca

HACEK – Haemophilus, Aggregatibacter, Cardiobacterium, Eikenella i gatunki spokrewnione z Kingella

HALT – hypoattenuated leaflet thickening, pogrubienie płatków przy zachowanej ich ruchomości

HAS-BLED – hypertension (nadciśnienie tętnicze), abnormal renal function (nieprawidłowa funkcja nerek), abnormal liver function (nieprawidłowa funkcja wątroby), stroke (udar mózgu), bleeding (predyspozycja do krwawień), labile INRs (niestabilne wartości INR), elderly (podeszły wiek), drugs and alcohol (leki i alkohol) [skala używana do oceny ryzyka krwawienia u pacjentów z migotaniem przedsionków]

HB – His bundle, pęczek Hisa

HbA1c – glycated hemoglobin, hemoglobina glikowana

HBP – His bundle pacing, stymulacja pęczka Hisa

HBPM – home blood pressure monitoring, domowy pomiar ciśnienia tętniczego

HBV – hepatitis B virus, wirus zapalenia wątroby typu B

HCC – hepatocellular carcinoma, rak wątrobowokomórkowy

HCM – hypertrophic cardiomyopathy, kardiomiopatia przerostowa

HCV – hepatitis C virus, wirus zapalenia wątroby typu C

HD IVUS – high definitione IVUS, ultrasonografia wewnątrznaczyniowa wysokiej rozdzielczości

HDL – high-density lipoprotein, frakcja lipoprotein o wysokiej gęstości

HDL-C – high-density lipoprotein cholesterol, cholesterol zawierający lipoproteiny o wysokiej gęstości

HEART – history (wywiad), electrocardiogram (EKG), age (wiek), risk factors (czynniki ryzyka), cardiac troponin (wyjściowy poziom troponin sercowych) [score] [skala szacująca prawdopodobieństwo wystąpienia poważnego incydentu sercowego]

HELLP – hemolysis (hemoliza), elevated liver enzymes (zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych w surowicy), low platelet count (małopłytkowość) [elementy ciężkiego powikłania stanu przedrzucawkowego lub rzucawki]

HF – fluorowodór

HF – heart failure, niewydolność serca

HFA – Heart Failure Association, Asocjacja Niewydolności Serca ESC

h‐FABP – heart-type fatty acid-binding protein, sercowe białko wiążące kwasy tłuszczowe

HFmrEF – heart failure with mildly reduced ejection fraction, niewydolność serca z łagodnie obniżoną frakcją wyrzutową

HFpEF – heart failure with preserved ejection fraction, niewydolność serca z zachowaną frakcją wyrzutową

HFrEF – heart failure with reduced ejection fraction, niewydolność serca z obniżoną frakcją wyrzutową

HH – hereditary hemochromatosis, hemochromatoza dziedziczna

HIIT – high-intensity interval training, trening interwałowy o dużej intensywności

HIPA – heparin induced platelet activation assay, aktywacja płytek indukowanych heparyną

HIT – heparin-induced thrombocytopenia, małopłytkowość poheparynowa

HIT-2 – heparin 2 induced thrombocytopenia, małopłytkowość indukowana heparyną typu 2

HIV – human immunodeficiency virus, ludzki wirus niedoboru odporności

HLA – horizontal long axis, pozioma oś długa

HLA – human leukocyte antigen, antygen zgodności tkankowej

HLA-ABC – human leukocyte antigen-ABC, antygen leukocytów ludzkich ABC

HLA-DR – human leukocyte antigen-DR, antygen leukocytów ludzkich DR

HLAR – high-level aminoglycoside resistance, wysoki poziom oporności na aminoglikozydy

HLHS – hypoplastic left heart syndrome, zespół niedorozwoju lewego serca

HMDP – methylene diphosphonic acid, kwas metylenodifosfoniowy

HMOD – hypertension-mediated organ damage, powikłanie narządowe związane z nadciśnieniem tętniczym

HNDCM – hypokinetic non-dilated cardiomyopathy, hipokinetyczna kardiomiopatia nierozstrzeniowa

HOCM – hypertrophic obstructive cardiomyopathy, kardiomiopatia przerostowa z zawężaniem drogi odpływu

HOPE – hypothermia outcome prediction after ECLS (extracorporeal life support), narzędzie służące do przewidywania prawdopodobieństwa przeżycia pacjentów z zatrzymaniem krążenia spowodowanym hipotermią, którzy są poddawani ogrzewaniu za pomocą wsparcia życia pozaustrojowego (ECLS)

HR – heart rate, częstość pracy serca

HRR – heart rate reserve, różnica między tętnem spoczynkowym i maksymalnym osiągniętym w czasie testu wysiłkowego

hs cTn – high sensitivity cardiac troponin, troponina oznaczana metodą wysokoczułą

hs cTnT – high-sensitivity cardiac troponin T, troponina T mierzona metodą wysokoczułą

HSCT – haematopoietic stem cell transplantation, przeszczepienie komórek krwiotwórczych

HSI – heaviness of smoking index, indeks ciężkości palenia

HTx – heart transplatation, przeszczepienie serca

i.m. – intramuscularis, domięśniowo

i.v. – intravenous, dożylnie

I/H/D-PAH – idiopathic/hereditary/drug-induced pulmonary arterial hypertension, idiopatyczne/dziedziczne/związane z lekami tętnicze nadciśnienie płucne

IABP – intra-aortic balloon pump, balon do kontrapulsacji wewnątrzaortalnej

IAP – incremental atrial pacing, stymulacja przedsionków o zmniejszającym się sprzężeniu

IART – intraatrial re-entrant tachycardia, nawrotny częstoskurcz wewnątrzprzedsionkowy

IAS – interatrial septum, przegroda międzyprzedsionkowa

IBP – invasive blood pressure, inwazyjny pomiar ciśnienia tętniczego, tzw. krwawy

IBW – ideal body weight, idealna masa ciała

ICA – internal carotid artery, tętnica szyjna wewnętrzna

ICA – invasive coronary angiography, koronarografia – inwazyjna angiografia tętnic wieńcowych

ICD – implantable cardioverter-defibrillator, wszczepialny kardiowerter-defibrylator

ICH – intracerebral hemorrhage, krwawienie wewnątrzczaszkowe

ICI – immune checkpoint inhibitor, inhibitor immunologicznych punktów kontrolnych

ICOS – International Cardio-Oncology Society, Międzynarodowe Towarzystwo Kardioonkologiczne

ICP – intracranial pressure, ciśnienie wewnątrzczaszkowe

IFL – inspiratory flow limitation, wdechowe ograniczenie przepływu

iFR – instantaneous wave-free ratio, przezzwężeniowy gradient ciśnień w fazie rozkurczowej cyklu pracy serca

IH – intracranial hypertension, nadciśnienie wewnątrzczaszkowe

ILCOR – International Liaison Committee on Resuscitation, Międzynarodowy Komitet Łącznikowy ds. Resuscytacji

ILD – interstitial lung disease, śródmiąższowa choroba płuc

ILR – implantable loop recorder, wszczepialny rejestrator pętlowy

IM – intermedia, gałąź pośrednia (GP, AL)

IMA – internal mammary artery, tętnica piersiowa wewnętrzna

IMH – intramural hematoma, krwiak śródścienny

IMiD – immunomodulatory drugs, leki immunomodulujące

IMR – index of microcirculatory resistance, wskaźnik oporu mikrokrążenia

IMT – inspiratory muscle training, oporowany trening mięśni oddechowych

IMT – intima–media thickness, kompleks śróbłonek–błona środkowa

INOCA – ischemia with no obstructive coronary arteries, niedokrwienie bez obecności zwężeń nasierdziowych tętnic wieńcowych

INR – international normalized ratio, międzynarodowy współczynnik znormalizowany

INTERMACS – Interagency Registry for Mechanical Assisted Circulatory Support, Międzyagencyjny Rejestr Wspomagania Krążenia Mechanicznego

ISA – intrinsic sympathomimetic activity, wewnętrzna aktywność sympatykomimetyczna

ISHLT – International Society of Heart and Lung Transplantation, Międzynarodowe Towarzystwo Transplantacji Serca i Płuc

ISR – in-stent restenosis, restenoza w stencie

IST – inappropriate sinus tachycardia, nieadekwatna tachykardia zatokowa

IVBT – intravascular brachytherapy, brachyterapia wewnątrzwieńcowa

IVC – inferior vena cava, żyła główna dolna

iVF – idiopathic VF, idiopatyczne migotanie komór

IVL – intravascular lithotripsy, litotrypsja wewnątrznaczyniowa

IVP – incremental ventricluar pacing, stymulacja komór o zmniejszającym się sprzężeniu

IVRT – isovolumic relaxation time, czas rozkurczu izowolumetrycznego

IVS – interventricular septum, przegroda międzykomorowa

IVUS – intravascular ultrasound, ultrasonografia wewnątrznaczyniowa

iwFR – instantaneous wave-free ratio, chwilowy gradient ciśnienia przez zwężenie w fazie rozkurczu

IZW – infekcyjne zapalenie wsierdzia

j.W. – jednostka Wooda

JET – junctional ectopic tachycardia, ogniskowy częstoskurcz węzłowy

KD – Kawasaki disease, choroba Kawasakiego

KDIGO – Kidney Disease: Improving Global Outcomes, klasyfikacja choroby nerek

KROK – Krajowy Rejestr Operacji Kardiochirurgicznych

LA – left atrium, lewy przedsionek

LAA – left atrial appendage, uszko lewego przedsionka

LAD – left anterior descending, gałąź przednia zstępująca (GPZ)

LAO – left anterior oblique, lewy skos

LAP – left atrial pressure, ciśnienie w lewym przedsionku

LAVI – left atrial volume index, wskaźnik objętości lewego przedsionka

LAX – long axis, oś długa

LBB – left bundle branch, lewa odnoga pęczka Hisa

LBBAP – left bundle branch area pacing, stymulacja obszaru lewej odnogi pęczka Hisa

LBBB – left bundle branch block, blok lewej odnogi pęczka Hisa

LBFP – left bundle fascicular pacing, stymulacja wiązek lewej odnogi pęczka Hisa

LCA – left coronary artery, lewa tętnica wieńcowa

LCC – left coronary cusp, płatek lewowieńcowy

LCP – leadless cardiac pacemaker, bezelektrodowy stymulator serca

LCSD – left cardiac sympathetic denervation, lewostronna współczulna denerwacja serca

LCx – left circumflex, lewa gałąź okalająca

LDL – low-density lipoprotein, frakcja lipoprotein o niskiej gęstości

LDL-C – low-density lipoprotein cholesterol, cholesterol frakcji lipoprotein o niskiej gęstości

LEAD – lower extremity artery disease, miażdżyca tętnic kończyn dolnych

LEOPARD – lentiginosis (plamy soczewicowate na skórze), ECG (nieprawidłowy obraz EKG), ocular hypertelorism (hiperteloryzm oczny), pulmonary stenosis (zwężenie pnia płucnego), abnormal genitalia (nieprawidłowości narządów płciowych zewnętrznych), retardation of growth (zahamowanie wzrostu), deafness (czuciowo-nerwowa utrata słuchu) [zespół wad wrodzonych]

LGE – late gadolinium enhancement, późne wzmocnienie kontrastowe

LGMD – limb-girdle muscular dystrophy, dystrofia kończynowo-obręczowa

LHD – left heart disease, choroba lewego serca

LICA – left internal carotid artery, lewa tętnica szyjna wewnętrzna

LIFE-CVD – life time-perspective cardio vascular disease, choroba sercowo-naczyniowa z perspektywy całego życia

LIIT – low-intensity interval training, trening interwałowy o małej intensywności

LITA – left internal thoracic artery, lewa tętnica piersiowa wewnętrzna

LM – left main, pień lewej tętnicy wieńcowej

LMWH – low molecular weight heparin, heparyna drobnocząsteczkowa

LPA – left pulmonary artery, lewa tętnica płucna

LQTS – long QT syndrome, zespół długiego QT

LRIE – lead related infective endocarditis, odelektrodowe (zwane również elektrodo-pochodnym) zapalenie wsierdzia; inaczej CDRIE – cardiac device-related infective endocarditis

LS – longitudinal strain, odkształcenie podłużne

LTx – lung transplantation, przeszczepienie płuc

LUS – lung ultrasound, ultrasonograficzna ocena miąższu płucnego

LV – left ventricle, lewa komora

LVAD – left ventricular assist device, urządzenie wspomagające pracę lewej komory

LVEDd – left ventricle end-diastolic diameter, grubość późnorozkurczowa lewej komory

LVEDP – left ventricular end-diastolic pressure, ciśnienie końcoworozkurczowe w lewej komorze

LVEDV – left ventricular end-diastolic volume, objętość końcoworozkurczowa lewej komory

LVEF – left ventricle ejection fraction, frakcja wyrzutowa lewej komory

LVEI – left ventricle eccentricity index, wskaźnik ekscentryczności lewej komory

LVESD – left ventricle end-systolic dimension – wymiar końcowoskurczowy lewej komory

LVESV – left ventricular end-systolic volume, objętość końcowoskurczowa lewej komory

LVH – left ventricular hypertrophy, przerost mięśnia lewej komory

LVMI – left ventricular mass index, indeksowany wskaźnik masy lewej komory

LVNC – left-ventricular non-compaction cardiomyopathy, kardiomiopatia z niescalenia mięśnia lewej komory

LVOT – left ventricular outflow tract, droga odpływu lewej komory

LVOTO – left ventricular outflow track obstruction, zwężenie drogi odpływu lewej komory

LVRR – left ventricular reverse remodeling, odwrotny remodeling lewej komory

LVSP – left ventricular septal pacing, stymulacja przegrodowa lewej komory

MAC – mitral annular calcification, zwapnienie pierścienia mitralnego

MACCE – major adverse cardiac and cerebrovascular events, poważne niekorzystne zdarzenia sercowe i naczyniowo-mózgowe

MALDI-TOF MS – matrix-assisted laser desorption ionization – time of flight mass spectrometry, spektrometria mas łącząca wspomagane matrycą laserowe źródło jonizacji (MALDI – laserowa desorpcja i jonizacja wspomagana matrycą) i analizator czasu przelotu (TOF)

MAOI – monoamine oxidase inhibitor, inhibitor monoaminooksydazy

MAP – mean arterial pressure, średnie ciśnienie tętnicze

MAPSE – mitral annulus peak systolic excursion, amplituda ruchu pierścienia mitralnego

MAT – multifocal atrial tachycardia, wieloogniskowy częstoskurcz przedsionkowy

MBF – myocardial blood flow, przepływ krwi w mięśniu sercowym

MBG – myocardial blush grade, stopień zmatowienie mięśnia sercowego

MCS – mechanical circulatory suport, mechaniczne wspomaganie krążenia

MDRD – modification of diet in renal disease, modyfikacja diety w chorobie nerek

MDT – multidisciplinary team/CTEPH team, zespół multidyscyplinarny

MELAS – mitochondrial myopathy (miopatia mitochondrialna), encephalopathy (encefalopatia), lactic acidosis (kwasica mleczanowa), stroke-like episodes (incydenty udaropodobne) [choroba genetyczna]

MERF – myoclonic epilepsy with ragged red fibers, padaczka miokloniczna z obecnością włókien „poszarpanych” („szmatowatych”)

MET – medical emergency team, zespół wczesnego reagowania (ZWR) / zespół ratownictwa medycznego (ZRM) / zespół interwencyjny

MET – metabolic equivalent, ekwiwalent metaboliczny

Mg – marginal branches, gałęzie marginalne

MG – mean gradient, gradient średni

MHD – mental health disorder, zaburzenie zdrowia psychicznego

MI – myocardial infarction, zawał serca

MIC – minimal inhibitory concentration, minimalne stężenie hamujące

MIDCAB – minimally invasive direct coronary artery bypass, małoinwazyjne bezpośrednie pomostowanie tętnic wieńcowych

MINOCA – myocardial infarction with normal coronary arteries, zawał serca z prawidłowym obrazem tętnic wieńcowych

MIP – maximal intensive pojection, projekcja o maksymalnej intensywności

MLA – minimal lumen area, minimalna powierzchnia światła naczynia

MLD – minimal lumen diameter, miejsce największego zwężenia

mPAP – mean pulmonary arterial preassure, wzrost średniego ciśnienia w tętnicy płucnej

MPI – myocardial perfusion imaging, obrazowanie perfuzji mięśnia sercowego

MR – mineralocorticoid receptor, receptor mineralokortykosteroidowy

MR – mitral regurgitation, niedomykalność zastawki mitralnej

MRA – mineralocorticoid receptor antagonist, antagonista receptora mineralokortykosteroidowego

MRAT – macro-reentrant atrial tachycardia, częstoskurcz przedsionkowy w mechanizmie macro-reentry

MRI – magnetic resonance imaging, obrazowanie rezonansem magnetycznym

MR-proANP – mid-regional pro-atrial natiuretic peptide, środkowy fragment propeptydu natriuretycznego typu A

MRR – microvascular resistance reserve, rezerwa oporu mikrokrążenia

MRSA – methicillin-resistant Staphylococcus aureus, metycylinooporny gronkowiec złocisty; inaczej: MSSA

MSA – minimal stent area, minimalne pole światła stentu

MSSA – methicillin-susceptible Staphylococcus aureus, gronkowiec złocisty oporny na metycylinę; inaczej: MRSA

MTP – massive transfusion protocol, protokół masywnej transfuzji

MV – mitral valve, zastawka mitralna

MVA – mitral valve area, pole otwarcia zastawki mitralnej

MVD – multivessel coronary disease, wielonaczyniowa choroba wieńcowa

MVO – microvascular obstruction, niedrożność naczyń mikrokrążenia

MVP – mitral valve prolapse, wypadanie płatka zastawki mitralnej

MVT – monomorphic ventricular tachycardia, monomorficzny częstoskurcz komorowy

NAC – N-acetylcysteine, acetylocysteina

NAC – non-attenuation corrected, niekorygowane osłabienie

nAChR α₄β₂ – nicotinic acetylcholine receptor type α₄β₂, nikotynowy cholinergiczny receptor typu α₄β₂

nAChR – nicotinic acetylcholine receptor, nikotynowy receptor cholinergiczny

NC – non-compliant, niezgodny

NCC – non-coronary cusp, płatek bezwieńcowy

NCS – non-cardiac surgery, operacja niekardiochirurgiczna

NCS – not clinically significant, nieistotne klinicznie

NDCC – nondihydropyridine calcium channel blocker, niedihydropirydynowy bloker kanału wapniowego

NDLVC – non-dilated left ventricular cardiomyopathy, nierozstrzeniowa kardiomiopatia lewej komory

NEP – neutral endopeptidase, neprylizyna

NGAL – neutrophil gelatinase-associated lipocalin, lipokalina związana z żelatynazą neutrofilów

NGS – next generation sequencing, sekwencjonowanie nowej generacji

NHLBI – National Heart, Lung, and Blood Institute, Narodowy Instytut Chorób Serca, Płuc i Krwi

NIHSS – National Institutes of Health Stroke Scale, skala udaru Narodowego Instytutu Zdrowia

NIV – non-invasive ventilation, nieinwazyjna wentylacja płuc

NLPZ – niesteroidowe leki przeciwzapalne

NMD – neuromuscular disease, choroba nerwowo-mięśniowa

NNN – nadciśnienie naczyniowo-nerkowe

NNT – number need to treat, liczba potrzebna do leczenia [miara używana w medycynie opartej na dowodach, która określa liczbę pacjentów, którzy muszą być leczeni, aby zapobiec jednemu niekorzystnemu zdarzeniu]

NOAC – non-vitamin K antagonist oral anticoagulant, doustny lek przeciwkrzepliwy niebędący antagonistą witaminy K

NODAT – new onset diabetes after transplantation, cukrzyca o nowym początku po przeszczepieniu

NP – natriuretic peptide, peptyd natriuretyczny

NPR-A – natriuretic peptide receptor type A, receptor peptydu natriuretycznego typu A

NPR-C – natriuretic peptide receptor type C, receptor peptydu natriuretycznego typu C

NREM – non-rapid eye movement, sen wolnofalowy

NRS – numerical rating scale, skala numeryczna

ns – non-sustained, nieutrwalone

NSTE-ACS – non-ST-segment elevation acute coronary syndrome, ostry zespół wieńcowy bez uniesienia odcinka ST

NSTEMI – non-ST-segment elevation myocardial infarction, zawał mięśnia sercowego bez uniesienia odcinka ST

nsVT – non-sustained ventricular tachycardia, nieutrwalony częstoskurcz komorowy

NT – nadciśnienie tętnicze

NTG – nitrogliceryna

NT-proANP – N-terminal proatrial natriuretic peptide, N-końcowy fragment proprzedsionkowego peptydu natriuretycznego

NT-proBNP – N-terminal pro b-type natriuretic peptide, N-końcowy propeptyd natriuretyczny typu B

NTZ – nikotynowa terapia zastępcza

NVE – native valve endocarditis, infekcyjne zapalenie wsierdzia własnej zastawki

NYHA – New York Heart Association, Nowojorskie Towarzystwo Kardiologiczne

NZK – nagłe zatrzymanie krążenia

OAC – oral anticoagulant/oral anticoagulation therapy, doustny lek przeciwkrzepliwy/doustne leczenie przeciwkrzepliwe

O-AVRT – ortodromic atrio-ventricular reentry tachykardia, częstoskurcz nawrotny przedsionkowo-komorowy ortodromowy

OB – odczyn Biernackiego

OBS – obturacyjny bezdech senny

OCT – optical coherence tomography, koherentna tomografia optyczna

OD – optical density, gęstość optyczna

OGTT – oral glucose tolerance test, test doustnego obciążenia glukozą

OH – orthostatic hypotension, hipotensja ortostatyczna

OIOK – oddział intensywnej opieki kardiologicznej

OIT – oddział intensywnej terapii

OMT – optimal medical treatment, optymalna farmakoterapia

OP – older people, starsi ludzie

OPAT – outpatient parenteral antimicrobial therapy, dożylna terapia antybiotykowa w warunkach ambulatoryjnych

OPCAB – off-pump coronary artery bypass, pomostowanie tętnic wieńcowych bez użycia krążenia pozaustrojowego

OR – odds ratio, iloraz szans

ORBIT – older age (starszy wiek), reduced haemoglobin/haematocrit/history of anaemia (zmniejszona ilość hemoglobiny/hematokrytu/historia anemii), bleeding history (historia krwawienia), insufficient kidney function (niewystarczająca funkcja nerek), treatment with antiplatelet (leczenie lekami przeciwpłytkowymi) [skala używana do oceny ryzyka krwawienia u pacjentów z migotaniem przedsionków]

OTW – ostry test wazoreaktywności

OUN – ośrodkowy układ nerwowy

PA – primary aldosteronism, pierwotny aldosteronizm

PA – pulmonary artery, tętnica płucna

PAC – premature atrial complex, przedwczesne pobudzenie przedsionkowe

PACAB – port access coronary artery bypass, chirurgia naczyń wieńcowych poprzez ograniczony dostęp

PAD – peripheral artery disease, choroba tętnic obwodowych

PAH – pulmonary arterial hypertension, tętnicze nadciśnienie płucne

PALSUSE – prosthetic valve (sztuczna zastawka), age (wiek ≥ 70 lat), significant destruction of intracardiac lesions (znaczna destrukcja tkanek serca), Staphylococcus spp. (infekcje spowodowane przez bakterie Staphylococcus), urgent surgery (operacja w trybie pilnym), sex (płeć żeńska), EUROSCORE ≥ 10 [czynniki te są brane pod uwagę przy ocenie ryzyka powikłań po operacji serca]

PAN – polyarteritis nodosa, guzkowe zapalenie tętnic

PaO₂ – ciśnienie parcjalne tlenu we krwi tętniczej

PAP – positive airway pressure, dodatnie ciśnienie w drogach oddechowych

PAPi – pulmonary artery pulsatility index, wskaźnik pulsacji tętnicy płucnej

PARIS – Patterns of Non-adherence to Antiplatelet Regimen in Stented Patients, badanie i rejestr dotyczący wzorców nieprzestrzegania schematu przeciwpłytkowego u pacjentów ze stentami

PAU – penetrating aortic ulcer, penetrujące owrzodzenie aorty

PAVD – peripheral arterial vascular disease, obwodowa choroba naczyniowa

PAWP – pulmonary artery wedge pressure, ciśnienie zaklinowania w kapilarach płucnych

PB – plastic bronchitis, plastyczne zapalenie oskrzeli

PCA – prostacyclin analogue, analog prostacykliny

PCC – prothrombin complex concentrate, koncentrat czynników zespołu protrombiny

PCH – pulmonary capillary haemangiomatosis, hemangiomatoza kapilarna płucna

PCI – percutaneous coronary intervention, przezskórna angioplastyka wieńcowa

PCR – polymerase chain reaction, reakcja łańcuchowa polimerazy

PCWP – pulmonary capillary wedge pressure, ciśnienie zaklinowania w kapilarach płucnych

PDA – patent ductus arteriosus, przetrwały przewód tętniczy

PDA – posterior descending artery, gałąź tylna zstępująca (GTZ)

PDE5 – phosphodiesterase type 5, podtyp 5 fosfodiesterazy

PDE5i – inhibitor fosfodiesterazy 5

PDGF – platelet-derived growth factor, czynnik wzrostu pochodzący z płytek krwi

PE – pulmonary embolism, zatorowość płucna

PEA – pulmonary endarterectomy, endarterektomia tętnicy płucnej

PEA – pulseless electrical activity, czynność elektryczna bez tętna

PERT – pulmonary embolism response team, zespół terapii zatorowości płucnej

PESI – pulmonary embolism severity index, wskaźnik ciężkości zatorowości płucnej

PET – positron emission tomography, pozytonowa tomografia emisyjna

PF4 – platelet factor 4, czynnik płytkowy 4

PFA – pulsed field ablation, ablacja pulsacyjnym polem elektrycznym

PFO – patent foramen ovale, przetrwały otwór owalny

PH – pulmonary hypertension, nadciśnienie płucne

PH-LHD – pulmonary hypertension due to left heart disease, nadciśnienie płucne spowodowane chorobą lewego serca

PHT – pressure half time, czas spadku gradientu aortalno-komorowego do połowy

PI – pulsatility index, wskaźnik pulsacji przepływu krwi

PICM – pacing induced cardiomyopathy, kardiomiopatia indukowana stymulacją

PISA – proximal isovelocity surface area, promień proksymalnej strefy konwergencji

PJRT – permanent junctional reciprocating tachycardia, ustawiczny nawrotny częstoskurcz z łącza przedsionkowo-komorowego

PLA – posterior lateral artery, gałąź tylno-boczna (GTB)

PLAX – parasternal long axis, przymostkowa oś długa

PLE – protein-losing enteropathy, enteropatia z utratą białka

PLT – płytki krwi

PM – pacemaker, układ stymulujący serce (stymulator serca)

PMC – percutaneous mitral commissurotomy, przezskórna komisurotomia mitralna

Pmean – średni gradient ciśnień

PMR – papillary muscle rupture, pęknięcie mięśnia brodawkowatego

PMR – primary mitral regurgitation, niedomykalność mitralna pierwotna

PMT – pacemaker mediated tachycardia, częstodkurcz przewodzony przez rozrusznik

PMVT – polymorphic ventricular tachycardia, polimorficzny częstoskurcz komorowy

PNES – psychogenic non-epileptic seizures, psychogenne drgawki niepadaczkowe

POBA – plain old balloon angioplasty, angioplastyka balonowa

POChP – przewlekła obturacyjna choroba płuc

POCUS – point-of-care ultrasonography, ultrasonografia w punkcie opieki

POT – proximal optimization technique, doprężenie stentu w odcinku proksymalnym

POTS – postural orthostatic tachycardia syndrome, zespół posturalnej tachykardii ortostatycznej

PPGL – pheochromocytoma and paraganglioma, wspólne określenie dla guzów wydzielających katecholaminy: guz chromochłonny i przyzwojaki (pheochromocytoma i paraganglioma)

PPM – papillary muscle, mięsień brodawkowaty

PPS – psychogenic pseudo-syncope, psychogenne omdlenie rzekome

PPV – positive predictive value, dodatnia wartość predykcyjna

PPV – pulse pressure variation, wahania ciśnienia tętna

PRA – panel reactive antibody, panel przeciwciał

PRA – prostacyclin receptor agonist, agonista receptora prostacykliny

PRC – Polish Resuscitation Council, Polska Rada Resuscytacji

PRIND – prolonged RIND, przedłużony odwracalny niedokrwienny ubytek neurologiczny

PSA – prostate specific antigen, swoisty antygen sterczowy

PSAX – parasternal short axis view, przymostkowa oś krótka

PSG – polisomnografia

PSM – pochodna sulfonylomocznika

PT – pulmonary trunk, pień płucny

PT – prothrombin time, czas protrombinowy

PTD – Polskie Towarzystwo Diabetologiczne

PTFE – polimer politetrafluoroetylenowy

PTK – Polskie Towarzystwo Kardiologiczne

PTLO – Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości

PTT – partial thromboplastin time, czas częściowej tromboplastyny

PTW – prawa tętnica wieńcowa

PV – pulmonary valve, zastawka tętnicy płucnej

PV – pulmonary veins, żyły płucne

PVARP – post ventricular atrial refractory period, okres refrakcji przedsionków po zdarzeniu komorowym

PVC – premature ventricular complex, przedwczesny zespół komorowy

PVD – pulmonary vascular disease, płucna choroba naczyniowa

PVE – prosthetic valve endocarditis, infekcyjne zapalenie wsierdzia związane z protezą zastawkową

PVI – pulmonary vein isolation, zabieg izolacji żył płucnych

PVOD – pulmonary veno-occlusive disease, choroba zarostowa żył płucnych

PVR – pulmonary vascular resistance, opór naczyniowy w krążeniu płucnym

PVT – polymorphic ventricular tachycardia, polimorficzny częstoskurcz komorowy

pVT – pulseless ventricular tachycardia, częstoskurcz komorowy bez tętna

PWC170 – physical working capacity, test obciążenia pracą przy częstości akcji serca 170 uderzeń/min

PYP – pyrophosphate, pirofosforan

q.d. – quaque die, raz dziennie

QFR – quantitative flow ratio, ilościowa ocena stosunku przepływu wieńcowego

QFR – quantitative flow ratio, ilościowy stosunek przepływu

QoL – quality of life, poprawa jakości życia

Qp – pulmonary flow, przepływ płucny

QRS – zespół QRS – fragment zapisu elektrokardiograficznego

Qs – systemic flow, przepływ systemowy

RA – right atrium, prawy przedsionek

RA – rotational atherectomy, aterektomia rotacyjna

RAA – renin-angiotensin-aldosterone, renina–angiotensyna–aldosteron

RAAS – renin-angiotensin-aldosterone system, układ renina–angiotensyna–aldosteron

RAO – right anterior oblique, prawy skos

RAP – right atrial pressure, ciśnienie w prawym przedsionku

RAPA – right atrial-pulmonary artery, połączenie prawy przedsionek‒tętnica płucna

RBB – right bundle branch, prawa odnoga pęczka Hisa

RBBB – right bundle branch block, blok prawej odnogi pęczka Hisa

RCA – right coronary artery, prawa tętnica wieńcowa

RCC – right coronary cusp, płatek prawowieńcowy

RCT – randomized controlled trial, kontrolowane badanie z randomizacją

RDI – respiratory disturbance index, wskaźnik zaburzeń oddechowych

REACH – reduction of atherothrombosis for continued health, redukcja miażdżycowego zakrzepu dla utrzymania zdrowia

RERA – respiratory effort-related arousal, przebudzenie związane z wysiłkiem oddechowym

RF – regurgitant fraction, frakcja niedomykalności

RHC – right heart catheterisation, cewnikowanie prawego serca

RICA – right internal carotid artery, prawa tętnica szyjna wewnętrzna

RIMP – right ventricle index of myocardial performance, wskaźnik sprawności RV

RIND – reversible ischaemic neurologic deficyt, odwracalny niedokrwienny ubytek neurologiczny

RITA – right internal thoracic artery, prawa tętnica piersiowa wewnętrzna

RKO – resuscytacja krążeniowo-oddechowa

ROCK – Rho-associated protein kinase, kinaza związana z białkiem Rho

RoPE – risk of paradoxical embolism [score], skala oceny prawdopodobieństwa zatoru skrzyżowanego

ROS – reactive oxygen species, reaktywne formy tlenu

ROSC – recurrence of spontanous circulation, stabilny powrót spontaniczego krążenia

RPA – right pulmonary artery, prawa tętnica płucna

RPP – rate pressure product, produkt podwójny – iloczyn częstości rytmu serca i ciśnienia tętniczego

RST – resistance/strength training, trening oporowy/ rozciągający

RT – radiotherapy, radioterapia

RV – right ventricle, prawa komora

RVAD – right ventricular assist device, mechaniczne wspomaganie prawej komory

RVAP – right ventricle apical pacing, stymulacja koniuszka prawej komory serca

RVEDVI – right ventricular end-diastolic volume index, wskaźnik objętości końcoworozkurczowej prawej komory

RVEF – right ventricular ejection fraction, frakcja wyrzutowa prawej komory

RVESVI – right ventricular end-systolic volume index, wskaźnik objętości końcowoskurczowej prawej komory

RVHT – renovascular hypertension, nadciśnienie tętnicze naczyniowo-nerkowe

RVIT – right ventricular inflow tract, droga napływu prawej komory

RVol – regurgitant volume, objętość fali zwrotnej

RVOT – right ventricular outflow tract, droga odpływu prawej komory

RVOTO – right ventricular outflow tract obstruction, zwężenie drogi odpływu prawej komory

RVPT – R-wave peak time, czas szczytu fali R

RVSP – right ventricular systolic pressure, skurczowe ciśnienie w prawej komorze

RVSVI – right ventricular systolic volume index, wskaźnik objętości skurczowej prawej komory

RWT – relative wall thickness, względna grubość ściany lewej komory

s – sustained, utrwalone

s.c. – subcutaneous, podskórnie

SA – short axis, krótka oś

SAECG – signal-averaged-electrocardiogram, uśredniony sygnał EKG

SAH – subarachnoid hemorrhage, krwotok podpajęczynówkowy

SAM – systolic anterior motion, skurczowy ruch do przodu

SaO₂ – nasycenia krwi tętniczej tlenem

SAVD – stimulation after atrioventricular delay, stymulacja po opóźnieniu przedsionkowo-komorowym

SAVR – surgical aortic valvae replacement, chirurgiczna wymiana zastawki aortalnej

SBE – standard base excess, nadmiar zasad

SBP – systolic blood pressure, ciśnienie tętnicze skurczowe

SCAD – spontaneous coronary artery dissection, spontaniczne rozwarstwienie tętnicy wieńcowej

SCCT – Society of Cardiovascular Computed Tomography, Towarzystwo Tomografii Komputerowej Układu Krążenia

SCD – sudden cardiac death, nagły zgon sercowy

SCORE – systematic coronary risk evaluation, systematyczna ocena ryzyka choroby wieńcowej

SCUF – slow continuous ultrafiltration, ciągła powolna ultrafiltracja

SDS – summed diffrence score, skala odwracalnego niedokrwienia

sGCs – soluble guanylate cyclase stimulator, rozpuszczalny stymulator cyklazy guanylowej

SGLT2-I – sodium-glucose co-transporter 2 inhibitor, inhibitor kotransportera sodowo-glukozowego typu 2; flozyna

SHD – structural heart disease, choroba strukturalna serca

S-ICD – subcutaneus implantable cardioverter-defibrillator, wszczepialny podskórny kardiowerter-defibrylator

SICM – sepsis-induced cardiomyopathy, kardiomiopatia w przebiegu wstrząsu septycznego

SIRS – systemic inflammatory response syndrome, zespół ogólnorozwojowej odpowiedzi zapalnej

SLE – systemic lupus erythrematosus, toczeń rumieniowaty układowy

SM – stenoza mitralna

SMART – secondary manifestations of arterial disease, wtórne objawy choroby tętnic

SMC – smooth muscle cell, komórka mięśni gładkich

SMI (USG) – superb microvascular imaging ultrasound, USG w opcji obrazowania mikronaczyniowego

SMR – secondary mitral regurgitation, wtórna niedomykalność mitralna

SMVT – sodium-dependent multivitamin transporter, transporter multiwitamin zależny od sodu

sMVT – sustained monomorphic ventricular tachycardia, utrwalony monomorficzny częstoskurcz komorowy

SNRT – sinus node recovery time, czas do powrotu rytmu zatokowego

sPAP – systolic pulmonary arterial pressure, ciśnienie skurczowe w tętnicy płucnej

SPECT – single-photon emission computed tomography, tomografia emisyjna pojedynczych fotonów

sPESI – simplified pulmonary embolism severity index, uproszczony wskaźnik ciężkości zatorowości płucnej

SQTS – short QT syndrome, zespół krótkiego QT

SR – sinus rhythm, rytm zatokowy

SRA – serotonin-release assay, uwalnianie serotoniny z płytek

SRS – summed rest score, badanie spoczynkowe

SRT – septal reduction therapy, terapia redukująca przegrodę

SSS – sick sinus syndrome, choroba węzła zatokowego

SSS – summed stress score, badanie obciążeniowe

STE – speckle tracking echocardiograph, śledzenie markerów akustycznych

STEMI – ST-segment elevation myocardial infarction, zawał mięśnia sercowego z uniesieniem odcinka ST

STJ – sino-tubular junction, połączenie opuszkowo-tubularne

STS – Society of Thoracic Surgeons, Towarzystwo Chirurgów Klatki Piersiowej

STS-PROM – Society of Thoracic Surgeons 30-day predicted risk of mortality, skala Towarzystwa Chirurgów Klatki Piersiowej oceniająca 30-dniowe przewidywane ryzyko śmierci

SV – single ventricle, pojedyncza komora

Sv – siwert [jednostka miary dawki promieniowania jonizującego]

SV – stroke volume, objętość wyrzutowa

SVC – superior vena cava, żyła główna górna

SVI – stroke volume index, wskaźnik objętości wyrzutowej

SvO₂ – mixed venous oxygen saturation, utlenowanie krwi żylnej

SVR – systemic vascular resistance, opór naczyniowy systemowy

SVT – supraventricular tachycardia, częstoskurcz nadkomorowy

sVT – sustained ventricular tachycardia, utrwalony częstoskurcz komorowy

SVV – stroke volume variation, wariacja objętości wyrzutowej

SYNTAX – synergy between percutaneous coronary intervention with TAXUS and cardiac surgery, synergia między przezskórną interwencją wieńcową z TAXUS a chirurgią serca

TAA – thoracic aortic aneurysm, tętniak aorty piersiowej

TAAA – thoraco-abdominal aortic aneurysm, tętniak piersiowo-brzuszny

TAK – Takayasu’s arteritis, choroba Takayasu

TAPSE – tricuspid annular plane systolic excursion, amplituda ruchu skurczowego pierścienia zastawki trójdzielnej

TAT – triple antithrombotic therapy, potrójna terapia przeciwzakrzepowa

TAVI – transcatheter aortic valve implantation, zabieg przezcewnikowej implantacji zastawki aortalnej

TBIP – thrombosis (zakrzepica), bleeding (krwawienie), interactions (interakcje), preference (preferencje) [czynniki ryzyka powikłań leczenia przeciwkrzepliwego z powodu AF u pacjentów z chorobą nowotworową]

TCFA – thin-cap fibroatheroma, płytka włóknisto-lipidowa z cienką czapeczką łącznotkankową

TCPC – total cavopulmonary connection, całkowite połączenie żylno-płucne

TDI – tissue doppler imaging, tkankowa echokardiografia doplerowska

TECAB – totally endoscopic coronary artery bypass, całkowicie endoskopowe pomostowanie tętnic wieńcowych – roboty kardiochirurgiczne

TEE – transesophageal echocardiography, echokardiografia przezprzełykowa

TEER – transcatheter edge-to-edge repair, metoda brzeg do brzegu

TEVAR – thoracic endovascular aortic repair, wewnątrznaczyniowy zabieg naprawczy aorty piersiowej

TFPI – tissue factor pathway inhibitor, inhibitor szlaku czynnika tkankowego

TGA – transposition of the great arteries, przełożenie wielkich tętnic

TIA – transient ischemic attack, przemijające niedokrwienie mózgu

TIBC – total iron-binding capacity, całkowita zdolność wiązania żelaza

TIC – tachycardia induced cardiomyopathy, kardiomiopatia indukowana tachykardią

TIMI – thrombolysis in myocardial infarction, tromboliza w zawale mięśnia sercowego

TIR – time in range, zakres docelowy

TL – true lumen, kanał prawdziwy

TLE – transvenous leads extraction, przezżylne usunięcie elektrod

TLOC – transient loss of consciousness, przemijająca utrata przytomności

TLR – target lesion revascularization, powtórna rewaskularyzacja tej samej zmiany

TMPG – TIMI myocardial perfusion grade, stopień perfuzji mięśnia sercowego według TIMI

Tn – troponina

TOD – target organ damage, ciężkie uszkodzenie narządowe

ToF – tetralogy of Fallot, tetralogia Fallota

TOF – time of flight, angiografia czasu przepływu

TPMT ‒ thiopurine methyltransferase, metylotransferaza tiopurynowa

TR – tricuspid regurgitation, niedomykalność trójdzielna

TRI – TIMI (Thrombolysis in Myocardial Infarction) risk index, wskaźnik TIMI dla STEMI (inaczej skala Antmana) [służy do określenia ryzyka zgonu w ciągu 30 dni u pacjentów hospitalizowanych z powodu zawału serca z uniesieniem odcinka ST (STEMI)]

TRPG – tricuspid regurgitation peak gradient, gradient szczytowy niedomykalności trójdzielnej

TRV – tricuspid regurgitation velocity, prędkość fali zwrotnej niedomykalności trójdzielnej

TSH – thyroid-stimulating hormone, hormon tyreotropowy

TTE – transthoracic echocardiogram, echokardiografia przezklatkowa

TTFC – time to first cigarette, czas do zapalenia pierwszego papierosa [po przebudzeniu]

TTM – target temperature management, kontrola temperatury docelowej

TTR – transports thyroxine and retinol, białko transportowe dla tyroksyny i retinolu; transtyretyna

TTS – takotsubo syndrome, zespół takotsubo; synonimy: kardiomiopatia wywołana stresem, zespół złamanego serca, zespół balotującego koniuszka

TUDCA – tauroursodeoxycholic acid, kwas tauroursodeoksycholowy

TV – tricuspid valve, zastawka trójdzielna

TVI – tissue velocity integral, całka prędkości w czasie

TZD ‒ tiazolidynodion; glitazon

UA – unstable angina, niestabilna dławica piersiowa

UFH – unfractionated heparin, heparyna niefrakcjonowana

UHDM – ultra-high density mapping, mapowanie ultrawysokiej gęstości

UKPDS – UK prospective diabetes study, system oceny ryzyka służący do predykcji zakończonych i niezakończonych zgonem epizodów CV

ULN – upper limit of normal, lokalna norma laboratoryjna

UNOS – United Network for Organ Sharing, Zjednoczona Sieć na rzecz Dzielenia się Organami

URL – upper reference limit, wartość referencyjna

USG – ultrasonografia

UTR – upper tracking rate, maksymalna częstość przewodzenia

VA – ventricular arrhythmia, komorowe zaburzenie rytmu serca

VA – venoarterial, żylno-tętniczy

VA-ECMO – venoarterial extracorporeal membrane oxygenation, żylno-tętnicza przezbłonowa oksygenacja pozaustrojowa

VAT – ventilatory threshold, próg wentylacyjny (inaczej nazywany pierwszym progiem beztlenowym)

VATS – video assisted thoracoscopic surgery, wideoasystowana torakoskopia chirurgiczna

VBG – venous blood gas, gazometria krwi żylnej

VCI – vena cava inferior, żyła główna dolna

VE – minute ventilation (MV), wentylacja minutowa

VE/VCO₂ – ventilatory equivalents for carbon dioxide, równoważniki wentylacyjne dwutlenku węgla

VF – ventricular fibrillation, migotanie komór

VFMR – ventricular functional mitral regurgitation, funkcjonalna komorowa niedomykalność mitralna

VH – virtual histology, histologia wirtualna

VHD – valvular heart disease, wada zastawkowa serca

VKA – vitamin K antagonists, lek z grupy antagonistów witaminy K

VLA – vertical long axis, pionowa długa oś

Vmax – maximum velocity, maksymalna prędkość

VO₂ – oxygen uptake, wychwyt tlenu

VO2peak – peak oxygen uptake in an ergospirometric exercise test, szczytowe zużycie tlenu w ergospirometrycznym teście wysiłkowym

VRE – vancomycin-resistant Enterococcus, Enterococcus oporny na wankomycynę

VSD – ventricular septal defect, ubytek w przegrodzie międzykomorowej

VSR – ventricular septal rupture, pęknięcie przegrody międzykomorowej

VT – ventricular tachycardia, częstoskurcz komorowy

VTE – venous thromboembolism, żylna choroba zakrzepowo-zatorowa

VTI – velocity time integral, całka prędkości po czasie [droga, którą pokonała krew w danym czasie, przemieszczając się z jednego miejsca w drugie]

VVS – vasovagal syncope, omdlenie wazowagalne

WBC – white blood cells, białe krwinki

WCD – wearable cardioverter defibrillator, kamizelka defibrylująca

WCT – wide complex tachycardia, częstoskurcz z szerokimi zespołami QRS

WES – whole exome sequencing, sekwencjonowanie całoeksomowe

WHO – World Health Organization, Światowa Organizacja Zdrowia

WHR – waist hip ratio, wskaźnik talia–biodro

WMSI – wall motion score index, wskaźnik kurczliwości lewej komory

WPW – Wolff-Parkinson-White syndrome, zespół Wolffa-Parkinsona-White’a

WQRST – wide QRS tachycardia, częstoskurcz z szerokimi zespołami QRS

XR – dziedziczenie sprzężone z chromosomem X

ZMS – zapalenie mięśnia sercowego

ZO – zapalenie osierdzia

ZTN – zwężenie tętnicy nerkowej

ZZO – zaciskające zapalenie osierdzia

14.1.

Różnicowanie szmerów nad sercem

Rafał Dąbrowski

Wstęp

Osłuchiwanie serca jest integralną częścią badania przedmiotowego. Na obecnym poziomie sztuki medycznej stwierdzenie patologicznych zjawisk osłuchowych skutkuje skierowaniem pacjenta na przezklatkowe badanie echokardiograficzne z funkcją doplera, które pozwala na precyzyjną identyfikację przyczyny zjawisk osłuchowych. W zależności od rozpoznania echokardiograficznego diagnostyka może być rozszerzona o badanie echokardiograficzne przezprzełykowe, obciążeniowe, CMR lub CT. Jednak w każdych warunkach – zarówno ambulatoryjnych, jak i szpitalnych – przy pierwszym kontakcie z pacjentem osłuchiwanie serca jest bardzo ważnym elementem diagnostyki, dostarczającym danych nie tylko na temat zaburzeń rytmu i przewodzenia, lecz także zmian strukturalnych serca (szmery, trzaski, kliki). Miejsca osłuchiwania serca i zjawiska osłuchowe w najczęstszych wadach zastawkowych przedstawiono na rycinie 14.1.

Tony serca, trzaski i kliki (stuki)

Pierwszy ton serca (S1) powstaje w wyniku zamknięcia zastawki mitralnej i trójdzielnej na początku skurczu. Zastawka mitralna zamyka się nieco wcześniej niż trójdzielna. Drugi ton serca (S2) powstaje w wyniku zamknięcia zastawki aortalnej i zastawki pnia płucnego. Ze względu na opóźnienie między zamknięciem tych dwóch zastawek można usłyszeć dwie składowe 2. tonu – aortalną i płucną, która jest silniej zaznaczona na wdechu. Typy rozdwojenia 2. tonu przedstawiono na rycinie 14.1. Dodatkowe tony serca – 3. i 4. – mają niską częstotliwość i zwykle obecne są w rozkurczu. Ton 3. pojawia się we wczesnej fazie rozkurczu, częściej u osób młodych i kobiet ciężarnych. Ton 4. występuje w czasie skurczu przedsionków w rytmie zatokowym. Trzask może być słyszalny we wczesnym okresie skurczu przy zmienionej chorobowo zastawce aortalnej lub płucnej. Trzask otwarcia w rozkurczu jest wynikiem nieprawidłowości w obrębie zastawki mitralnej i trójdzielnej. W przypadku istotnych zmian i zmniejszenia ruchomości płatków – trzaski i kliki zanikają.

LBBB – blok lewej odnogi pęczka Hisa; RBBB – blok prawej odnogi pęczka Hisa

Rycina 14.1. Typy rozdwojenia 2. tonu: składowej aortalnej (P1) i płucnej (P2).

Tarcie i stuk osierdziowy

Stuk osierdziowy o niskiej częstotliwości występuje w zaciskającym zapaleniu osierdzia. Natomiast tarcie charakteryzuje się wysoką częstotliwością, obecne jest w skurczu i rozkurczu, ale pozostaje najgłośniejsze w skurczu. W przypadku narastania wysięku – z reguły zanika.

Szmery

Szmery mogą być skurczowe, rozkurczowe, skurczowo-rozkurczowe lub ciągłe. Mogą mieć niską częstotliwość (stenoza mitralna) lub wysoką (ubytek w przegrodzie międzykomorowej). Głośność szmeru nie zależy od zaawansowania wady serca. Małe ubytki w przegrodzie międzykomorowej wywołują głośne szmery, natomiast duże – mogą nie generować szmerów. Szmery skurczowe opisywane są w skali 6-stopniowej (tab. 14.1), a rozkurczowe – w 4-stopniowej. Istotna jest zmienność szmerów – szmery pochodzące z prawego serca są głośniejsze w fazie wdechu. Oprócz tego ważne są też miejsca osłuchiwania – gdzie szmer jest najgłośniejszy (punctum maximum) oraz w jakim kierunku promieniuje.

Tabela 14.1. Stopniowanie szmerów skurczowych [na podst. 2]

Stopień

Szmer

1

Bardzo cichy, słyszalny po kilku sekundach

2

Cichy, słyszalny po przyłożeniu stetoskopu

3

Łatwo słyszalny

4

Głośny

5

Słyszalny ze stetoskopem częściowo przystawionym do klatki piersiowej

6

Słyszalny bez stetoskopu

Charakterystyka szmerów w zależności od miejsca osłuchiwania

Pole osłuchiwania w II przestrzeni międzyżebrowej po prawej stronie mostka – zwężenie zastawki aortalnej

Pole osłuchiwania zastawki aortalnej (okolica podobojczykowa prawa) znajduje się w II przestrzeni międzyżebrowej po prawej stronie mostka. Najlepiej słyszalny jest skurczowy szmer wyrzutowy zwężenia lewego ujścia tętniczego (stenozy aotalnej), promieniujący do szyi. W okolicy nadmostkowej i w II przestrzeni międzyżebrowej może być słyszalny mruk. Uderzenie koniuszkowe może być kłapiące. Klik wyrzutowy po tonie 1. jest najgłośniejszy nad koniuszkiem. Początek wystąpienia niewydolności lewej komory w przebiegu wady wiąże się ze ściszeniem szmeru. Ton 1. serca jest prawidłowy, ton 2. – prawidłowy lub ściszony.

Pole osłuchiwania w II przestrzeni międzyżebrowej po lewej stronie mostka – osłuchiwanie zastawki pnia płucnego

Pole osłuchiwania zastawki pnia płucnego (okolica podobojczykowa lewa) znajduje się w II przestrzeni międzyżebrowej po lewej stronie mostka. W tej lokalizacji najlepiej słyszalne są następujące nieprawidłowości:

• Ubytek w przegrodzie międzyprzedsionkowej (ASD) – rodzaje: secundum, primum – ton 1. jest prawidłowy, ton 2. jest sztywny i szeroko rozdwojony przy dużych ubytkach. Wysłuchuje się wyrzutowy szmer skurczowy, często promieniujący do pleców. W rozkurczu – zazwyczaj bez szmeru (może występować cichy szmer rozkurczowy zastawki trójdzielnej, co wskazuje na duży przepływ przez znaczny ubytek). Różnicowanie: niewinne szmery przepływu płucnego – w ASD ton 2. jest sztywny i szeroko rozdwojony przy dużych ubytkach.

• Zwężenie zastawki tętnicy płucnej (pnia płucnego) na poziomie zastawki, tony serca – 1. i 2. – są prawidłowe. Występuje skurczowy klik wyrzutowy po pierwszym tonie serca. Wysłuchuje się skurczowy szmer wyrzutowy promieniujący do pleców, a wraz ze wzrostem natężenia szmeru – pojawia się mruk. W rozkurczu zjawiska osłuchowe nie występują. Różnicowanie: ASD, niewinne szmery przepływu płucnego.

• Niewinne szmery przepływu płucnego – powstają w wyniku odpływu z prawej komory serca. Tony serca – 1. i 2. – są prawidłowe. Wyrzutowy szmer skurczowy w rozkurczu – zazwyczaj bez szmeru. Różnicowanie: ASD (ton 2. jest sztywny i szeroko rozdwojony przy dużych ubytkach), zwężenie pnia płucnego.

• Przetrwały przewód tętniczy (Botalla, PDA). Punctum maximum osłuchiwania: pole nad mostkiem i pod obojczykiem. Tony serca – 1. i 2. – są prawidłowe. Dodatkowych tonów nie stwierdza się. Szmery: ciągły szmer skurczowy trwający przez cały 2. ton serca. Szmer może być cichy w późnym rozkurczu. Szmer ciągły, słyszalny przez cały okres skurczu i rozkurczu. Szmer o wysokiej częstotliwości występujący w polu osłuchiwania zastawki płucnej. Różnicowanie – szmer buczenia żylnego u dzieci, który ma niższą częstotliwość i jest głośniejszy na szyi.

• Głośny 2. ton serca.

Pole osłuchiwania w środkowej części mostka po stronie lewej – punkt Erba

• Niedomykalność zastawki aortalnej. Ton serca 1. jest prawidłowy. Ton 2. – ściszenie składowej aortalnej. Możliwy 3. ton i klik wyrzutowy. Wczesny szmer rozkurczowy typu decrescendo – stopniowo ulegający wyciszeniu. Szmer jest głośniejszy przy pochyleniu do przodu i na wydechu. Paradoksalnie w ostrej i ciężkiej niedomykalności aortalnej szmer może nie występować. Czasami występuje skurczowy szmer wyrzutowy w następstwie wzrostu objętości wyrzutowej serca. W ciężkich postaciach wady jego częstotliwość zmniejsza się. W istotnej niedomykalności aortalnej pojawia się szmer śródrozkurczowy o niskiej częstotliwości, słyszalny na koniuszku – szmer Austin-Flinta (konsekwencja wcześniejszego i częściowego zamknięcia zastawki mitralnej przez falę zwrotną aortalną). Różnicowanie: niedomykalność zastawki tętnicy płucnej towarzysząca nadciśnieniu płucnemu.

• Podzastawkowe zwężenie prawego ujścia tętniczego – pnia płucnego. Ton 1. serca jest prawidłowy, ton 2. – ściszony, prawidłowy lub głośny. Szmer skurczowy promieniuje do pola osłuchiwania zastawki tętnicy płucnej i pleców. Szmer najgłośniejszy w polu nad środkową częścią mostka po stronie lewej. Różnicowanie – szmer w ubytku przegrody międzykomorowej (VSD).

• Niedomykalność zastawki prawego ujścia tętniczego. Występuje zwykle po leczeniu chirurgicznym tetralogii Fallota – zwężenia tętnicy płucnej oraz w nadciśnieniu płucnym. Ton 1. jest prawidłowy, ton 2. jest często szeroko rozdwojony. Możliwa obecność płucnego kliku wyrzutowego. Szmer rozkurczowy o średniej lub niskiej częstotliwości typu crescendo-decrescendo w polu osłuchiwania w środkowej części mostka po stronie lewej. Różnicowanie: niedomykalność zastawki aortalnej – szmer o wyższej częstotliwości.

• Blok prawej odnogi pęczka Hisa. Ton 1. jest prawidłowy, ton 2. jest często szeroko rozdwojony, co czasem jest trudne do uchwycenia. Cichy szmer skurczowy.

Pole osłuchiwania w dolnej części mostka po stronie lewej

• Niewinny szmer drżenia (szmer Stilla). Tony serca prawidłowe. Szmer wczesnoskurczowy o wysokiej częstotliwości, o charakterze drżenia. Występuje u dzieci do okresu dojrzewania. Prawdopodobnie powstaje wskutek wibracji skurczowych nici ścięgnistej w drodze odpływu krwi z lewej komory. Różnicowanie z VSD i z podzastawkowym zwężeniem lewego ujścia tętniczego.

• Mały ubytek w przegrodzie międzykomorowej. Tony serca prawidłowe. Głośny szmer skurczowy w całym okresie skurczu (pansystoliczny), aczkolwiek nie zawsze, lub szmer wczesnoskurczowy, jeżeli ubytek jest bardzo mały. Różnicowanie – podzastawkowe zwężenie prawego lub lewego ujścia tętniczego, szmer niewinny Stilla.

• Duży ubytek w przegrodzie międzykomorowej. Tony serca prawidłowe. Możliwy 3. ton serca. Cichy szmer skurczowy w całym okresie skurczu (pansystoliczny) – nie we wszystkich przypadkach. W rozkurczu: mitralny szmer przepływowy.

• Podzastawkowe zwężenie lewego ujścia tętniczego. W 50% występuje niedomykalność aortalna. Tony serca prawidłowe, możliwe ściszenia tonu 2. Długi szmer skurczowy promieniujący do pola osłuchiwania zastawki aortalnej. Różnicowanie: VSD, szmery niewinne, niedomykalność zastawki trójdzielnej.

• Niedomykalność zastawki trójdzielnej. Ton 1. serca prawidłowy lub głośny i pojedynczy w anomalii Ebsteina. Ton 2. – prawidłowy lub szeroko rozdwojony. Szmer skurczowy/pełnoskurczowy. Różnicowanie: VSD, podzastawkowe zwężenie lewego ujścia tętniczego.

Pole osłuchiwania zlokalizowane nad koniuszkiem (V przestrzeń międzyżebrowa po stronie lewej, między linią środkową obojczykową i linią pachową przednią)

• Niedomykalność zastawki mitralnej (dwudzielnej). Tony serca prawidłowe. Nie stwierdza się dodatkowych tonów serca lub występuje 3. i 4. ton – rytm cwałowy. Szmer skurczowy (pansystoliczny lub holosystoliczny) rozpoczyna się z tonem 1., niewyrzutowy, możliwy dodatkowy szmer rozkurczowy – w ciężkich postaciach wady. W łagodnej niedomykalności zastawki mitralnej przeważnie, ale nie zawsze, szmer jest cichy i wczesnoskurczowy. Najlepiej słyszalny na koniuszku.

• Wypadanie płatków zastawki mitralnej. Tony serca prawidłowe. Nie stwierdza się dodatkowych tonów serca lub występuje 3. i 4. ton – rytm cwałowy. Może występować klik skurczowy i szmer późnoskurczowy albo pansystoliczny oraz dodatkowy szmer rozkurczowy – w ciężkich postaciach wady. Możliwe współistnienie kliku i szmeru, szmer najgłośniejszy na koniuszku. Różnicowanie: VSD, klik – funkcja zastawki aortalnej.

• Zwężenie zastawki mitralnej. Głośne tony serca 1. i 2. Możliwy trzask otwarcia zastawki – 4. ton. Koniuszkowy szmer sródrozkurczowy, turkot rozkurczowy z akcentacją przedskurczową w rytmie zatokowym. Przy towarzyszącej niedomykalności – długi szmer pełnoskurczowy. Możliwy szmer niedomykalności prawego ujścia tętniczego przy współistnieniu nadciśnienia płucnego. Szmer najgłośniejszy na koniuszku i najlepiej wysłuchiwany w pozycji leżącej na lewym boku (osłuchiwanie lejkiem stetoskopu).

Pole osłuchiwania zlokalizowane na plecach

• Koarktacja aorty. Tony serca prawidłowe. Szmer skurczowy wyrzutowy zlokalizowany nad lewą stroną klatki piersiowej, ciągły szmer po tylnej stronie klatki piersiowej (od krążenia obocznego). Szmer najgłośniejszy na plecach. Różnicowanie – zwężenie gałęzi tętnicy płucnej.

• Zwężenie gałęzi tętnicy płucnej. Tony serca prawidłowe. Szmer skurczowy wyrzutowy zlokalizowany nad płucem, w którym znajduje się zwężenie tętnicy płucnej. Szmer często słyszalny nad całą okolicą przedsercową, najgłośniejszy nad polem płucnym.

Pole osłuchiwania – lewy brzeg mostka

• Kardiomiopatia przerostowa z zawężaniem drogi odpływu lewej komory – szmer skurczowy, promieniowanie do górnej krawędzi prawego brzegu mostka i do koniuszka serca. Głośność ulega zwiększeniu przy próbach zmniejszających obciążenie wstępne lub następcze lewej komory: w czasie próby Valsalvy, po wstaniu z pozycji siedzącej, leżącej lub kucznej, po podaniu nitrogliceryny. Ściszenie szmeru następuje po biernym uniesieniu kończyn dolnych, przyjęciu pozycji siedzącej lub kucznej oraz zaciśnięciu rąk w pięści. Czasem występuje chybkie, dwubitne tętno obwodowe.

Na rycinie 14.2 przedstawiono miejsca osłuchiwania serca i zjawiska osłuchowe w najczęstszych wadach zastawkowych i kardiomiopatii przerostowej.

Ao – aorta; DO – dźwięk otwarcia zastawki mitralnej; E – punkt Erba; K – klik śródskurczowy; T1, T2 – tony serca; MV – zastawka mitralna; PV – zastawka tętnicy płucnej; TV – zastawka trójdzielna

Rycina 14.2. Miejsca osłuchiwania serca i zjawiska osłuchowe w najczęstszych wadach zastawkowych i kardiomiopatii przerostowej [na podst. 1].

Charakterystyka szmerów w zależności od fazy cyklu pracy serca

Szmery przedskurczowe (presystoliczne)

Spowodowane przez zwiększony przepływ przez zwężoną zastawkę w końcowym okresie napełniania komór (tuż przed 1. tonem) w wyniku skurczu przedsionków. Słyszalny cichy szmer crescendo-decrescendo lub crescendo, niewystępujący w czasie AF. Szmery przedskurczowe stwierdzane w zwężeniu zastawki mitralnej i zwężeniu zastawki trójdzielnej.

Szmery wczesnoskurczowe (protosystoliczne)

Rozpoczynają się wraz z 1. tonem serca i kończą w środkowej fazie skurczu. Występują w niedomykalności zastawki trójdzielnej bez nadciśnienia płucnego oraz niedomykalności zastawki mitralnej. Mogą mieć charakter szmerów niewinnych u ludzi młodych.

Szmery śródskurczowe (mezosystoliczne, skurczowe szmery wyrzutu)

Występują po 1. tonie (po zakończeniu fazy skurczu izowolumetrycznego), a kończą z 2. tonem lub przed nim. Głośność szmeru na przemian rośnie i maleje wraz z wyrzutem krwi (crescendo-decrescendo). Wywołane są przepływem krwi przez zwężone ujścia tętnicze lub w sytuacji zwiększonego rzutu serca przy prawidłowej powierzchni ujścia. Występują w zwężeniu zastawki aortalnej lub zastawki tętnicy płucnej, w tętniaku aorty wstępującej, stanach krążenia hiperkinetycznego (ciąża, gorączka, tyreotoksykoza, niedokrwistości), w ubytkach w przegrodzie międzyprzedsionkowej, w małych ubytkach w przegrodzie międzykomorowej, w niedomykalności zastawki mitralnej.

Szmery późnoskurczowe (telesystoliczne)

Rozpoczynają się w późnej fazie skurczu i kończą tuż przed 2. tonem serca lub wraz z nim. Zwykle są typu crescendo, o dużej częstotliwości i zlokalizowane nad koniuszkiem serca. Jeśli szmerowi towarzyszy klik śródskurczowy, to najczęściej przyczyną jest wypadanie płatka zastawki mitralnej. Możliwe przyczyny to niedokrwienie lub zawał mięśnia brodawkowatego zastawki mitralnej bądź jego dysfunkcja na skutek poszerzenia lewej komory.

Szmery holosystoliczne (pansystoliczne)

Są słyszalne przez cały czas trwania skurczu (brak przerwy między 1. tonem a szmerem). Występują w niedomykalności zastawki mitralnej bądź trójdzielnej oraz ubytkach przegrody międzykomorowej.

Szmery wczesnorozkurczowe (protodiastoliczne)

Szmery rozkurczowe nigdy nie występują fizjologicznie. Szmery wczesnorozkurczowe mają wysoką częstotliwość, są miękkie, chuchające, o typie decrescendo. Głośność szmeru rośnie wraz z narastaniem niedomykalności. Wywołane są cofaniem się krwi przez zastawkę aortalną lub zastawkę pnia płucnego, gdy ciśnienie w komorze spada poniżej ciśnienia w aorcie lub tętnicy płucnej. Występują w niedomykalności zastawki aortalnej i niedomykalności zastawki tętnicy płucnej.

Szmery śródrozkurczowe (mezodiastoliczne)

Są to szmery o niskiej częstotliwości i niedużej głośności (tym głośniejsze, im większa dysproporcja między przepływem a powierzchnią ujścia), rozpoczynające się w pewnym odstępie od 2. tonu. Zależą od dysproporcji pomiędzy polem powierzchni ujścia a objętością przepływającej krwi w fazie szybkiego napełniania komór. Występują w zwężeniu zastawki mitralnej, zwężeniu zastawki trójdzielnej, zwiększonym przepływie przez zastawkę mitralną lub trójdzielną (niedomykalności zastawek, ubytki w przegrodzie międzykomorowej, drożny przewód tętniczy), w niedomykalność zastawki tętnicy płucnej bez nadciśnienia płucnego oraz w przypadku zawężania ujścia mitralnego w niedomykalności zastawki aortalnej.

Tabela 14.2. Podsumowanie – praktyczna charakterystyka osłuchiwania szmerów z uwzględnieniem ich lokalizacji, promieniowania oraz warunków ich zmienności [na podst. 3]

Punkt największej głośności

Promieniowanie

Czynniki zwiększające głośność szmeru

Czynniki zmniejszające głośność szmeru

Przyczyna

Szmery skurczowe

W punkcie osłuchiwania zastawki aortalnej

Do tętnic szyjnych

Nagłe kucnięcie, bierne unoszenie nóg, po dodatkowym skurczu komór lub gdy przedłużony odstęp RR

Próba Valsalvy* (II faza), ćwiczenie izometryczne (uścisk ręki), pozycja stojąca

Zwężenie zastawki aortalnej

Nad koniuszkiem serca

Do pachy

Nagłe kucnięcie, ćwiczenie izometryczne (uścisk ręki)

Pozycja stojąca

Niedomykalność zastawki mitralnej

Między IV a VI międzyżebrzem po lewej stronie mostka

Wzdłuż przepony w prawo

Ćwiczenie izometryczne (uścisk ręki), nagłe kucnięcie

Ubytek przegrody międzykomorowej

Między koniuszkiem serca a lewym brzegiem mostka

Szerokie do podstawy serca, pachy i w dół mostka (nie do tętnic szyjnych)

Pozycja stojąca, próba Valsalvya (II faza), po wysiłku fizycznym, po dodatkowym skurczu komór

Ćwiczenia izometryczne, nagłe kucnięcie

Kardiomiopatia przerostowa z zawężaniem drogi odpływu lewej komory

Szmery rozkurczowe

Nad koniuszkiem serca

Nie występuje

Pozycja lewoboczna, po wysiłku fizycznym, kaszel, ćwiczenie izometryczne (uścisk ręki), po dodatkowym skurczu komór lub gdy przedłużony odstęp RR

Niekiedy w czasie wdechu, próba Valsalvya (II faza)

Zwężenie zastawki mitralnej

W punkcie osłuchiwania zastawki aortalnej

Do punktu Erba

Pozycja siedząca z pochyleniem do przodu, nagłe kucnięcie, ćwiczenie izometryczne (uścisk ręki)

Próba Valsalvya (II faza)

Niedomykalność zastawki aortalnej

a Próba Valsalvy – wykonanie wydechu przy zamkniętej głośni. Faza II to okres maksymalnie nasilonego wydechu. Większość szmerów sercowych ulega ściszeniu, z wyjątkiem kardiomiopatii przerostowej z zawężaniem drogi odpływu oraz wypadania płatka zastawki mitralnej.

Piśmiennictwo

1. Braunwald E., Perloff J.K.: Physical examination of the heart and circulation. W: Braunwald’s Heart Disease: A Textbook of Cardiovascular Medicine, Single Volume. B. Saunders Company, 2007.

2. Brown E.M., Collis W., Leung T., Salmon A.P.: Tony i szmery serca. Churchill Livingstone Elsevier Limited, Urban & Partner, Wrocław 2002.

3. Ponikowski P., Hoffman P., Witkowski A., Lipiec P.: Kardiologia. Podręcznik Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego. Via Medica, Gdańsk 2019.

4. Szczeklik W., Leśniak W.: Serce, osłuchiwanie. W: Interna Szczeklika 2022/2023. Medycyna Praktyczna, Kraków 2022: 106–110.

5. Turner R.W.D., Golad R.G.: Osłuchiwanie serca. Churchil Livingstone. Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1989.

14.2.

Duszność pochodzenia sercowego – diagnostyka różnicowa

Sylwester Rogula

Wstęp

Duszność jest subiektywnym uczuciem dyskomfortu związanego z oddychaniem. Chodzi o jakościowo różne doznania o zmiennym nasileniu i czasie trwania. Odczucia te są zależne od wielu współistniejących czynników fizjologicznych, środowiskowych, psychologicznych i społecznych. Osoby zdrowe mogą doświadczyć duszności podczas podejmowania dużego wysiłku fizycznego, natomiast chorzy już przy niewielkim wysiłku lub w spoczynku. Dusznościom często towarzyszy lęk.

W trakcie diagnostyki należy określić następujące elementy:

1. Jakie jest nasilenie duszności?

2. Czy duszność jest objawem stanu patofizjologicznego, czy prawidłowego stanu fizjologicznego?

3. Czy jest ona wtórna do chorób serca, czy wtórna do chorób płuc?

Nasilenie duszności

Podczas oceny nasilenia duszności wykorzystuje się najczęściej dwie skale: Borga (od 0 – nieodczuwalna do 10 – maksymalna, 5 – ciężka) i mMRC (tab. 14.3). Ocena nasilenia umożliwia wstępną ocenę zaawansowania choroby i monitorowanie skuteczności leczenia.

Tabela 14.3. Skala nasilenia duszności mMRC

Skala nasilenia duszności mMRC (modified Medical Research Council)

0

Duszność występuje jedynie podczas dużego wysiłku fizycznego

1

Duszność występuje podczas szybkiego marszu po płaskim terenie lub wchodzenia na niewielkie wzniesienie

2

Z powodu duszności chory chodzi wolniej niż rówieśnicy lub idąc we własnym tempie po płaskim terenie, musi się zatrzymywać dla nabrania tchu

3

Po przejściu ~100 m lub po kilku minutach marszu po płaskim terenie chory musi się zatrzymać dla nabrania tchu

4

Duszność uniemożliwia choremu opuszczanie domu lub występuje przy ubieraniu się bądź rozbieraniu

Stan fizjologiczny czy patofizjologiczny?

Duszność fizjologiczna jest spowodowana zmniejszonym dopływem tlenu w warunkach naturalnych, np.:

• na dużych wysokościach,

• w zamkniętych pomieszczeniach,

• po wysiłku fizycznym – ustępuje samoistnie po odpoczynku,

• podczas upału,

• podczas gorączki/infekcji,

• pod wpływem emocji.

Po wykluczeniu wymienionych stanów najprawdopodobniej u podłoża odczuć pacjenta leży stan patofizjologiczny.

Duszność sercowo-naczyniowa czy oddechowa?

Większość przypadków można zakwalifikować do dwóch kategorii: pacjentów z dusznością z przyczyn sercowo-naczyniowych bądź z dusznością oddechową (ryc. 14.3). W tym rozdziale zostanie omówiona pierwsza z nich.

POChP – przewlekła obturacyjna choroba płuc

Rycina 14.3. Podział przyczyn duszności.

Duszność sercowo-naczyniowa

U pacjentów z podejrzeniem duszności pochodzenia sercowo-naczyniowego powinno się rozważać trzy kategorie w zależności od pojemności minutowej serca.

W pierwszej grupie dochodzi do zwiększenia pojemności minutowej serca. Najczęściej jest to stan wtórny do innych jednostek chorobowych wymagających zwiększonego przepływu krwi w celu zapewnienia dostarczenia adekwatnej ilości tlenu oraz substancji odżywczych do tkanek. Dzieje się tak w niedokrwistości, nadczynności tarczycy czy przecieku tętniczo-żylnym.

Drugą kategorię stanowią pacjenci z prawidłową pojemnością minutową serca. U tych osób do duszności najczęściej dochodzi w trakcie podejmowanego wysiłku. Przykładem jest dysfunkcja rozkurczowa serca. Usztywniona ściana lewej komory uniemożliwia rozciągnięcie i zwiększenie napełniania krwią w stosunku do spoczynku. W celu kompensacji zwiększonego zapotrzebowania na tlen podczas wysiłku serce musi zwiększyć częstość rytmu. Upośledzony rozkurcz lewej komory prowadzi do wzrostu ciśnienia napełniania, wtórnie do wzrostu ciśnienia w lewym przedsionku i żyłach płucnych, a w efekcie do wzrostu zastoju w kapilarach płucnych oraz pojawienia się uczucia duszności. Ponadto osoby z otyłością oraz doświadczające przewlekłego zmęczenia mogą odczuwać duszność mimo prawidłowej pojemności minutowej serca. Najczęściej wynika to z niskiego poziomu wytrenowania. W sytuacji, gdy rośnie zapotrzebowanie tlenowe, np. w czasie wysiłku, dochodzi do szybszego przejścia na metabolizm beztlenowy. Powstający w jego przebiegu kwas mlekowy powoduje zakwaszenie tkanek i większe obciążenie dla układu sercowo-naczyniowego, a także mięśni oddechowych, co może powodować uczucie duszności.

Trzecią kategorię, jednocześnie najczęściej spotykaną w praktyce, stanowią pacjenci z dusznością związaną z obniżoną pojemnością minutową serca. Upośledzenie kurczliwości mięśnia sercowego w przebiegu niedokrwienia mięśnia sercowego, ostrej lub przewlekłej HF czy zapalenia osierdzia prowadzi do redukcji objętości wyrzutowej. Zjawisko to jest kompensowane przez zwiększone ciśnienie napełniania jam serca. Wynikiem tego może być obrzęk płuc, objawiający się dusznością, spowodowany zbyt wysokim ciśnieniem w kapilarach płucnych.

Tempo narastania objawów

Istotne znaczenie ma czas narastania duszności. W zależności od szybkości progresji objawów i stopnia ich nasilenia duszność możemy podzielić na:

• ostrą – rozwija się bardzo szybko – w ciągu kilku minut do kilku godzin, najczęściej w przebiegu obrzęku płuc lub zatorowości płucnej; stanowi bezpośrednie zagrożenie życia i wymaga szybkiego wdrożenia postępowania diagnostycznego i leczniczego,

• podostrą – objawy narastają stopniowo – w przeciągu kilku dni i tygodni; może występować w przebiegu przewlekłej HF i nawracających incydentów zatorowości płucnej,

• przewlekłą – duszność rozwija się w ciągu wielu miesięcy, zazwyczaj z okresami zaostrzeń; może być objawem wad serca, HF i nadciśnienia płucnego.

Wywiad i badanie przedmiotowe

Proces diagnostyczno-terapeutyczny u chorego z dusznością ukierunkowują dokładnie zebrany wywiad i badanie przedmiotowe. U pacjenta nierzadko występuje jednocześnie kilka schorzeń manifestujących się objawami duszności. W codziennej praktyce klinicznej zazwyczaj obserwowaną przyczyną powstania i nasilenia duszności jest zaostrzenie przewlekłej HF oraz POChP. W trakcie zbierania wywiadu należy ustalić okoliczności pojawienia się duszności, stopień jej nasilenia, rodzaj wysiłku, który nie powoduje duszności, oraz ewentualne objawy towarzyszące (kaszel, obrzęki, krwioplucie, kołatanie serca, ból w klatce piersiowej, nykturia, gorączka). Istotne jest również to, w jakich sytuacjach duszność ustępuje.

Podczas zbierania wywiadu z chorym z dusznością o pochodzeniu sercowo-naczyniowym należy szczególną uwagę zwrócić na zależność duszności od pozycji ciała:

• orthopnoë  – duszność nasila się w pozycji leżącej, natomiast zmniejsza się lub ustępuje w pozycji siedzącej i stojącej,

• platypnoë – duszność nasila się w pozycjach siedzącej i stojącej, natomiast zmniejsza się lub ustępuje w pozycji leżącej; zjawisku temu może towarzyszyć orthodeoxia  – zmniejszenie ciśnienia parcjalnego tlenu we krwi w pozycji leżącej.

Zasadnicze znaczenie ma także wywiad w kierunku dotychczasowych schorzeń przewlekłych, w tym w szczególności układu sercowo-naczyniowego (choroba wieńcowa, przebyty zawał serca, zaburzenia rytmu serca, NT, żylna choroba zakrzepowo-zatorowa – VTE).

Należy pamiętać również o tym, że niektóre leki kardiologiczne zaostrzają choroby płucne:

• leki beta-adrenolityczne mogą wywołać lub nasilić skurcz oskrzeli,

• amiodaron może prowadzić do zmian śródmiąższowych płuc (pneumonitis, zwłóknienie płuc).

Prawdopodobne przyczyny duszności ustalone na podstawie wywiadu oraz badania przedmiotowego zostały przedstawione w tabeli 14.4.

Tabela 14.4. Najbardziej prawdopodobne przyczyny duszności na podstawie wywiadu oraz badania przedmiotowego

Uzyskane informacje

Prawdopodobna przyczyna duszności

Trzeci ton (S3), wywiad choroby wieńcowej, cukrzycy, napadowa duszność nocna, obrzęki obwodowe, poszerzenie żył szyjnych, przypodstawne trzeszczenia, orthopnoë

Niewydolność serca

Typowy ból dławicowy

Choroba wieńcowa

Ból opłucnowy, kaszel, krwioplucie

Zatorowość płucna

Odkrztuszanie pienistej plwociny, trzeszczenia nad całymi polami płucnymi

Obrzęk płuc

Szmery sercowe

Wrodzone i nabyte wady zastawkowe

Kołatanie serca, zwiększona częstość rytmu serca

Tachyarytmie nadkomorowe (migotanie/trzepotanie przedsionków, częstoskurcz węzłowy), komorowe (częstoskurcz komorowy)

Duszność nasilająca się w pozycji siedzącej i stojącej (platypnoë)

Ubytek w przegrodzie międzyprzedsionkowej, drożny otwór owalny, zespół wątrobowo-płucny w przebiegu marskości wątroby

Sinica centralna

Wrodzone wady serca (zespół Eisenmengera), zakrzepowo-zatorowe nadciśnienie płucne

Duszność nasilająca się w pozycji leżącej, tachykardia, tętno dziwaczne, poszerzenie żył szyjnych, ściszenie tonów serca, hipotonia

Tamponada serca

Badania laboratoryjne, obrazowe i czynnościowe

Spośród badań laboratoryjnych ułatwiających ustalenie kardiogennej przyczyny duszności największe znaczenie mają D-dimery i peptydy natriuretyczne.

D-dimery

Najczęściej stosowana wartość odcięcia w diagnostyce VTE wynosi 500 µg/l dla pacjentów poniżej 50. roku życia oraz wiek (w latach) × 10 µg/l dla pacjentów powyżej 50. roku życia. Parametr ten cechuje się wysoką negatywną wartością predykcyjną, natomiast jego wadą jest niska pozytywna wartość predykcyjna. Z tego powodu znajduje swoje zastosowanie kliniczne w celu:

• wykluczenia klinicznie istotnej VTE, w tym zatorowości płucnej, u chorych z małym lub pośrednim prawdopodobieństwem klinicznym VTE (testy o czułości > 95%);

• wykluczenia klinicznie istotnej VTE, w tym zatorowości płucnej, u chorych z małym prawdopodobieństwem klinicznym VTE (testy o czułości 85–95%).

Warto odnotować, że nie można rozpoznać VTE tylko na podstawie podwyższonego stężenia D-dimerów. Zwiększenie ich stężenia może być obserwowane w wielu sytuacjach klinicznych (np. zespół rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego, reakcje zapalne, zabiegi operacyjne, ciąża, urazy, nowotwory złośliwe).

Peptydy natriuretyczne

Kardiomiocyty w odpowiedzi na wzrost obciążenia wstępnego lub następczego wydzielają przedsionkowy peptyd natriuretyczny (ANP), syntetyzowany w mięśniówce przedsionków, i peptyd natriuretyczny typu B (BNP), syntetyzowany w mięśniówce komór. Przyczyny wzrostu stężenia peptydów natriuretycznych przedstawiono w innym rozdziale.

W zależności od sytuacji klinicznej (ostra/przewlekła duszność) istnieją różne wartości diagnostyczne dla peptydów natriuretycznych:

• duszność ostra:

– NT-proBNP ≥ 300 pg/ml / BNP ≥ 100 pg/ /ml → echokardiografia → potwierdzenie HF,

– NT-proBNP < 300 pg/ml/BNP < 100 pg/ml → prawidłowy EKG → HF mało prawdopodobna;

• duszność przewlekła:

– NT-proBNP ≥ 125 pg/ml/BNP ≥ 35 pg/ml → echokardiografia → potwierdzenie HF,

– NT-proBNP < 125 pg/ml/BNP < 35 pg/ml → prawidłowy EKG → HF mało prawdopodobna.

Badania obrazowe i czynnościowe

Wyniki opisanych wcześniej badań podmiotowego, przedmiotowego oraz laboratoryjnych mogą zawęzić listę potencjalnych przyczyn duszności. W celu potwierdzenia często niezbędne będą badania obrazowe i/lub czynnościowe. Podsumowanie zalecanych badań w poszczególnych jednostkach chorobowych zostało przedstawione w tabeli 14.5.

Tabela 14.5. Badania obrazowe oraz wysiłkowe umożliwiające potwierdzenie rozpoznania przyczyny duszności

Jednostka chorobowa

Badania pomocnicze

Niewydolność serca

Echokardiografia, RTG klatki piersiowej, test sześciominutowego chodu, test wysiłkowy

Choroba wieńcowa

EKG, Echokardiografia, CTA tętnic wieńcowych, koronarografia

Zatorowość płucna

Echokardiografia, EKG, USG żył kończyn dolnych, CTA tętnic płucnych, RTG klatki piersiowej, scyntygrafia wentylacyjno-perfuzyjna

Zaburzenia rytmu serca

EKG, Holter EKG, badanie elektrofizjologiczne

Wady zastawkowe serca

Echokardiografia, RTG klatki piersiowej, EKG

Choroby osierdzia

Echokardiografia, MRI

Nadciśnienie płucne

Echokardiografia, RTG klatki piersiowej, CTA tętnic płucnych/arteriografia tętnic płucnych, CT wysokiej rozdzielczości klatki piersiowej

EKG – elektrokardiografia; MRI – rezonans magnetyczny, RTG – badanie radiologiczne

Podsumowanie

Duszność jest złożonym objawem, który może być obecny w przebiegu wielu różnych stanów fizjologicznych oraz patologicznych. Wywiad i badanie przedmiotowe są kluczowe do rozpoznania etiologii duszności. Ocena badań laboratoryjnych oraz obrazowych pozwoli w większości przypadków na ustalenie rozpoznania. W bardziej skomplikowanych przypadkach konieczne może się okazać wykonanie testów wysiłkowych bądź też badań inwazyjnych.

Piśmiennictwo

1. Innes J.A., Dover A.R., Fairhurst K.: Macleod’s clinical examination. Elsevier Health Sciences. 2018.

2. McDonagh T.A., Metra M., Adamo M. i wsp.: 2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure: Developed by the Task Force for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure of the European Society of Cardiology (ESC) With the special contribution of the Heart Failure Association (HFA) of the ESC. Eur Heart J. 2021; 42(36): 3599–3726.

3. Szczeklik A., Gajewski P.: Interna Szczeklika. Medycyna Praktyczna, Kraków 2022.

14.3.

Różnicowanie przyczyn obrzęków

Sylwester Rogula

Wstęp

Obrzęki są często obserwowane w praktyce klinicznej i mogą być objawem wielu chorób. Wspólnym zjawiskiem patofizjologicznym dla większości typów obrzęków jest wzrost ciśnienia włośniczkowego z powodu podwyższenia ciśnienia żylnego lub upośledzonego drenażu limfatycznego. Postępowanie diagnostyczne oraz lecznicze różnią się jednak w zależności od ich przyczyny. W tym podrozdziale omówiono przyczyny obrzęków ze szczególnym uwzględnieniem diagnostyki różnicowej chorób układowych z towarzyszącymi obrzękami (choroby serca, wątroby i nerek) z chorobami o zasięgu miejscowym.

Patofizjologia

Do wystąpienia obrzęków konieczne jest zwiększenie objętości płynu zewnątrzkomórkowego. U zdrowych osób, dzięki prawidłowej funkcji układu krwionośnego oraz limfatycznego, stale utrzymywana jest równowaga przeciwdziałająca tworzeniu się obrzęków.

Występowaniu obrzęków sprzyjają:

• zwiększenie ciśnienia hydrostatycznego w naczyniach włosowatych, powodujące przemieszczanie się płynu z przestrzeni naczyniowej do tkanki śródmiąższowej,

• obniżenie ciśnienia onkotycznego w naczyniach włosowatych,

• zwiększenie przepuszczalności naczyń włosowatych,

• retencja sodu i wody w organizmie.

Zatrzymanie sodu i wody może być zdarzeniem pierwotnym, jak w niewydolności nerek, lub wtórnym, wynikającym z pierwotnego zmniejszenia pojemności minutowej serca (w niewydolności serca) lub zmniejszenia ogólnoustrojowego oporu naczyniowego (w marskości wątroby).

Obrzęki obwodowe lokalizują się głównie w rejonach ciała położonych najniżej. U pacjentów chodzących występują one głównie w kończynach dolnych, a u leżących w okolicy kości krzyżowej. Rzadziej mogą wystąpić obrzęki obwodowe kończyn górnych.

Obrzęki kończyn dolnych

Podejście do diagnostyki różnicowej obrzęku nóg u dorosłych zależy od tego, czy u pacjenta występuje obrzęk jednostronny/asymetryczny, czy obustronny, a także od szybkości narastania obrzęku.

Nagły początek jednostronnego obrzęku kończyny dolnej budzi obawy związane z zakrzepicą żył głębokich (DVT).

Obustronny obrzęk występuje najczęściej u osób starszych i zwykle ma charakter przewlekły. Najczęstszymi przyczynami powstania obustronnego obrzęku są: przewlekła niewydolność żylna, HF oraz nadciśnienie płucne (zwykle pomijana przyczyna obustronnego obrzęku kończyn dolnych). Potencjalne czynniki powodujące obustronny obrzęk przedstawia tabela 14.6.

Obrzęk może być mylony z niektórymi stanami związanymi z gromadzeniem mukopolisacharydów i glikozaminoglikanów, np. obrzęk śluzowaty czy przedgoleniowy obserwowane przy chorobach tarczycy.

Tabela 14.6. Przyczyny obrzęków obustronnych

Obrzęk ostry

Obrzęk przewlekły

Niewydolność serca

Przewlekła niewydolność żylna

Zakrzepica żył głębokich

Niewydolność serca

Przyjmowane leki

Choroby nerek (w tym zespół nerczycowy)

Zespół nerczycowy

Niewydolność wątroby

Przewlekły obrzęk limfatyczny

Ciąża

Pierwotny (obecny w dzieciństwie)

Niedożywienie (w tym zaburzenia wchłaniania białek)

Wtórny (po limfadenektomii)

Przyjmowane leki

Choroby tarczycy (obrzęk śluzowaty)

Ucisk na naczynia miednicy (w tym ucisk nowotworowy)

Jednostronny obrzęk kończyny dolnej

W praktyce klinicznej jednostronny obrzęk kończyny dolnej jest zjawiskiem równie częstym co obustronne obrzęki. Postępowanie diagnostyczne i leczenie tych stanów są jednak diametralnie różne.

Najprostszym sposobem na potwierdzenie jednostronnego obrzęku jest pomiar obwodu łydek, wykonany na tym samym poziomie łydki (w odniesieniu do rzepki). U zdrowych osób pomiar obwodu na obu kończynach może się nieznacznie różnić, jednak rozbieżności większe niż 1–2 cm mają znaczenie kliniczne.

Jednostronny ostry obrzęk kończyny dolnej

Pierwszym elementem zbierania wywiadu powinno być pytanie o ból kończyny. Występowanie bolesnego obrzęku wskazuje na DVT lub chorobę o podłożu kostno-mięśniowym. U części pacjentów z DVT ból może wywołać zgięcie grzbietowe stopy – jest to dodatni objaw Homansa. Oprócz obrzęku pacjenci z DVT mogą odczuwać jednostronne ucieplenie kończyny. W przypadku podejrzenia DVT należy określić jej kliniczne prawdopodobieństwo przy użyciu odpowiednich skal (np. Wellsa) i wykonać odpowiednie testy diagnostyczne w zależności od prawdopodobieństwa klinicznego.

Jeśli DVT została wykluczona na podstawie wyników badań, należy rozważyć inne przyczyny ostrego jednostronnego obrzęku kończyny dolnej. Mogą to być:

• naderwanie mięśnia, zwichnięcie lub skręcenie stawów kończyny dolnej,

• róża,

• obrzęk kończyny sparaliżowanej,

• zapalenie lub niedrożność naczyń chłonnych,

• niewydolność żylna,

• torbiel podkolanowa (Bakera),

• idiopatyczny obrzęk.

Wiele z tych rozpoznań nasuwa się na podstawie cech klinicznych:

• Naderwanie mięśnia, zwichnięcie lub skręcenie stawów kończyny dolnej – w wywiadzie można zidentyfikować uraz, ponadto mogą wystąpić oznaki krwawienia do mięśnia lub stawu (jeśli wykonano badanie USG).

• Róża – bakteryjne zapalenie tkanki łącznej jest częstym schorzeniem, lokalizującym się głównie w obrębie kończyn dolnych. Częściej występuje u pacjentów z przewlekłym obrzękiem nóg, spowodowanym niewydolnością żylną lub obrzękiem limfatycznym. W róży oprócz objawów miejscowych występują również objawy ogólnoustrojowe, w tym gorączka, osłabienie i dreszcze.

• Zakrzepowe zapalenie żył powierzchownych – klasycznie objawia się wyczuwalnymi, tkliwymi na swoim przebiegu żyłami powierzchownymi. Zakrzepowe zapalenie żył powierzchownych jest czynnikiem ryzyka DVT, dlatego u tych pacjentów należy wykonać USG uciskowe żył kończyn dolnych w celu wykluczenia DVT.

• Torbiel podkolanowa (Bakera) – większość torbieli podkolanowych jest spowodowana rozdęciem kaletki maziowej przez płyn pochodzący ze stawu kolanowego albo tylną przepukliną torebki stawowej z powodu zwiększonego ciśnienia śródstawowego. Torbiel podkolanowa najczęściej powoduje objawy dopiero w momencie pękania. W odróżnieniu od DVT pojawia się wtedy ból zlokalizowany w tylnej części kolana, sztywność kolana oraz obrzęk lub guz za kolanem (zwłaszcza przy wyprostowanym kolanie).

Przewlekły jednostronny obrzęk kończyny dolnej

Najczęstszą przyczyną przewlekłego jednostronnego obrzęku jest przewlekła niewydolność żylna. Mniej powszechne przyczyny to pierwotny lub wtórny obrzęk limfatyczny oraz nowotwór miednicy utrudniający powrót żylny z jednej kończyny dolnej.

Przewlekłą niewydolność żylną oraz obrzęk limfatyczny zazwyczaj można rozpoznać na podstawie cech klinicznych. Pacjenci zwykle nie wymagają już dodatkowych badań diagnostycznych ani obrazowych.

• Przewlekła niewydolność żylna – w wywiadzie często może występować wcześniejsze zakrzepowe zapalenie żył. Jeśli niewydolność żylna utrzymuje się długo, często prowadzi do charakterystycznych zmian barwnikowych, utraty owłosienia, a następnie owrzodzeń skóry.

• Obrzęk limfatyczny – występuje u pacjentów, u których wykonano resekcję węzłów chłonnych pachwinowych lub miednicznych po tej samej stronie.

Jeśli wywiad i badanie przedmiotowe nie wskazują na niewydolność żylną lub obrzęk limfatyczny należy wykonać USG uciskowe z oceną przepływów. Badania te mogą dostarczyć następujących informacji:

• potwierdzenia przewlekłej niewydolności żylnej kończyn dolnych,

• sugestii zaburzeń odpływu krwi z miednicy mniejszej,

• brak odchyleń wskazuje na obrzęk limfatyczny.

U chorych z podejrzeniem zaburzeń odpływu krwi z miednicy mniejszej należy poszerzyć wywiad w kierunku nowotworów, zwłaszcza u pacjentów z chorobą nowotworową w wywiadzie lub z objawami takimi jak niewyjaśniona utrata masy ciała. Wówczas należy wykonać badanie obrazowe miednicy. U kobiet, szczególnie gdy podejrzewa się nowotwór jajnika lub endometrium, należy wykonać USG przezpochwowe. W pozostałych przypadkach badaniem z wyboru jest badanie CT miednicy z kontrastem.

Obustronny obrzęk kończyn dolnych

Ostry obustronny obrzęk kończyn dolnych

Jest to rzadko występujący stan kliniczny. Do najbardziej prawdopodobnych etiologii należą:

• działanie niepożądane leków, zwłaszcza dihydropirydynowych antagonistów wapnia,

• ostra HF,

• ostry zespół nerczycowy,

• obustronna DVT, która często jest związana z nowotworem złośliwym.

Mimo że prawdopodobieństwo wystąpienia zakrzepicy żył głębokich jest znacznie mniejsze niż w przypadku ostrego jednostronnego obrzęku kończyn dolnych, w pierwszej kolejności należy ocenić prawdopodobieństwo kliniczne DVT. Po jej wykluczeniu trzeba zweryfikować przyjmowane przez pacjenta preparaty. Jeśli lek, którego jednym z działań niepożądanych jest powodowanie obrzęków, został dołączony do terapii lub zwiększono jego dawkę, należy w miarę możliwości przerwać jego stosowanie. Samoistne ustąpienie obrzęku po odstawieniu potencjalnie szkodliwego czynnika zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia obrzęku polekowego.

Z kolei pacjenci zgłaszający się z dusznością, orthopnoë, napadową dusznością nocną, tachypnoë, tachykardią, trzeszczeniami nad polami płucnymi lub poszerzonymi żyłami szyjnymi powinni zostać poddani ocenie pod kątem ostrej niewydolności serca.

Ponadto u pacjentów z obrzękami obu kończyn dolnych należy wykonać badanie ogólne moczu; jeśli jest dodatnie na obecność białka, należy ocenić dobową utratę białka z moczem pod kątem obecności zespołu nerczycowego.

Przewlekły obustronny obrzęk kończyn dolnych

Przewlekła niewydolność żylna jest najczęstszą przyczyną przewlekłego obustronnego obrzęku kończyn dolnych. Warto zauważyć, że rozpoznanie to jest nadużywane, podczas gdy inne ważne jednostki chorobowe powodujące przewlekłe obrzęki, w tym HF i nadciśnienie płucne, są zwykle bagatelizowane. Innymi, mniej powszechnymi, przyczynami przewlekłego obustronnego obrzęku kończyn dolnych są choroby nerek, choroby wątroby, nowotwory zlokalizowane w miednicy, zaciskające zapalenie osierdzia i niedożywienie.

Z kolei obrzęki limfatyczny (pierwotny i wtórny) i śluzowaty nie są prawdziwymi stanami obrzękowymi. Na początku obrzęku limfatycznego można zaobserwować zapadanie się skóry i tkanki podskórnej po uciśnięciu, jednak z czasem objaw ten przestaje występować, ponieważ dochodzi do zwłóknienia skóry i odkładania się tkanki tłuszczowej. Obrzęk śluzowaty jest spowodowany nagromadzeniem glikozoaminoglikanów w skórze właściwej. Obrzęk śluzowaty może występować w ciężkiej niedoczynności tarczycy. Jedną z postaci obrzęku śluzowatego jest obrzęk przedgoleniowy, który może być manifestacją autoimmunologicznej choroby tarczycy (najczęściej choroby Gravesa-Basedowa).

Dokładnie zebrany wywiad oraz przeprowadzenie badania przedmiotowego mogą sugerować konkretną przyczynę przewlekłego obustronnego obrzęku nóg.

• W przebiegu HF może wystąpić przewlekły obustronny obrzęk nóg. W tej grupie pacjentów w wywiadzie odnotowuje się HF i towarzyszące jej objawy podmiotowe, takie jak: duszność, męczliwość, orthopnoë i napadowa duszność nocna. W badaniu przedmiotowym często obecne są: trzeci ton serca, hepatomegalia, kardiomegalia, trzeszczenia nad polami płucnymi i poszerzenie żył szyjnych.

• Przewlekły obustronny obrzęk nóg może być objawem nadciśnienia płucnego, w którego przebiegu może dojść do podwyższonego ciśnienia w prawym przedsionku oraz zastoju krwi w krążeniu obwodowym.

• Przewlekły obustronny obrzęk nóg może być oznaką zaawansowanej choroby nerek lub wątroby. Tacy pacjenci zazwyczaj mają inne cechy kliniczne choroby podstawowej, jak również charakterystyczne nieprawidłowości laboratoryjne.

Jeśli wstępny wywiad i badanie przedmiotowe nie wskazują na konkretną przyczynę przewlekłego obustronnego obrzęku nóg, należy poszerzyć diagnostykę o badania dodatkowe, takie jak:

• badanie ogólne moczu,

• kreatynina w surowicy,

• stężenie albumin w surowicy,

• czas protrombinowy,

• enzymy wątrobowe,

• hormon stymulujący tarczycę (TSH).

Jeżeli testy te wskazują na chorobę nerek, wątroby lub tarczycy, należy kontynuować diagnostykę w ich kierunku.

Jeśli jednak w wynikach testów nie ma odchyleń od normy, należy wykonać echokardiogram, aby ocenić możliwość wystąpienia HF lub nadciśnienia płucnego.

Jeżeli w echokardiografii również nie odnotowuje się odchyleń, określa się prawdopodobieństwo wystąpienia przewlekłej niewydolności żylnej. U takich pacjentów w badaniu przedmiotowym zwykle obserwuje się zmiany skórne, takie jak zmiany barwnikowe, stwardnienia i owrzodzenia. Jeśli są obecne, ustala się wstępne rozpoznanie przewlekłej niewydolności żylnej.

Jeżeli nie ma zmian skórnych typowych dla przewlekłej niewydolności żylnej, należy wykonać obrazowanie miednicy, aby wykluczyć jej nowotwór miednicy i inne przyczyny zaburzenia odpływu żylnego. W przypadku podejrzenia nowotworu jajnika lub endometrium badanie zaczyna się od USG przezpochwowego; w pozostałych przypadkach badaniem z wyboru jest CT miednicy ze wzmocnieniem kontrastowym.

Obrzęk kończyny górnej

Ostry izolowany obrzęk kończyny górnej może być spowodowany urazem, infekcją, zakrzepowym zapaleniem żył powierzchownych lub zapaleniem stawów kończyny górnej. W takich przypadkach ustalenie etiologii obrzęku jest zwykle możliwe na podstawie wywiadu i badania przedmiotowego.

Zakrzepicę żylną kończyn górnych należy podejrzewać, gdy nie występuje żadna z wymienionych powyżej etiologii lub jeśli istnieją inne istotne czynniki ryzyka zakrzepicy, takie jak obecność cewnika żylnego. Spontaniczną zakrzepicę obserwuje się najczęściej u młodych sportowców płci męskiej, wykonujących forsowne ćwiczenia siłowe i zwykle wiąże się z nieprawidłowościami anatomicznymi naczyń żylnych. Ostry obustronny obrzęk kończyn górnych występuje rzadko. Wśród przyczyn takiego stanu można wymienić obustronną zakrzepicę żylną oraz zespół żyły głównej górnej.

Badaniem z wyboru we wstępnej ocenie pacjentów z podejrzeniem zakrzepicy żylnej kończyn górnych jest USG uciskowe z oceną przepływów.

Izolowany obrzęk płuc

Pacjenci z obrzękiem płuc skarżą się głównie na duszność i orthopnoë. Badanie fizykalne zwykle ujawnia tachypnoë z trzeszczeniami i obecnym trzecim tonem serca. Rozpoznanie obrzęku płuc powinno być potwierdzone badaniami radiologicznymi, ponieważ inne zaburzenia, takie jak zatorowość płucna, mogą dawać podobne objawy, ale wymagają innego leczenia.

Choroby serca (np. ostry zawał mięśnia sercowego, HF, patologie zastawek mitralnej lub aortalnej) są najczęstszą przyczyną obrzęku płuc. Rzadziej do stanu tego mogą prowadzić przeciążenie objętościowe spowodowane pierwotnym zatrzymaniem sodu w nerkach (np. w przebiegu ostrego kłębuszkowego zapalenia nerek) lub zwiększona przepuszczalność naczyń włosowatych w zespole ostrej niewydolności oddechowej. Ponadto istnieje wiele innych mniej powszechnych postaci niekardiogennego obrzęku płuc, jak: wysokościowy obrzęk płuc, neurogenny obrzęk płuc i obrzęk płuc związany z przedawkowaniem opioidów.

W diagnostyce różnicowej warto zwrócić uwagę na to, że w przeciwieństwie do chorób serca i nerek obrzęk płuc nie towarzyszy niepowikłanej marskości wątroby. Niedrożność naczyń zatokowych wątroby prowadzi do selektywnego wzrostu ciśnienia żylnego i kapilarnego w pobliżu żyły wątrobowej. Ogólnoustrojowy opór naczyniowy zmniejsza się u pacjentów z marskością wątroby, co generuje stosunkowo zmniejszoną objętość krwi krążącej.

Obrzęku płuc nie powoduje również izolowana hipoalbuminemia. Nie obserwuje się go zatem ani przy braku jednoczesnego wzrostu ciśnienia w lewym przedsionku i naczyniach włosowatych płuc, ani przy hipoalbuminemii. Dzieje się tak nawet przy stężeniu albumin w osoczu wystarczająco niskim, aby wywołać obrzęki obwodowe.

Wodobrzusze

Wodobrzusze jest specyficzną formą obrzęku, w której to nadmiar płynu gromadzi się w jamie otrzewnowej. W badaniu przedmiotowym można odnotować zwiększenie obwodu brzucha oraz stłumienie odgłosu opukowego. Przyczyny wodobrzusza obejmują marskość wątroby, zakrzepicę żył wątrobowych (np. zespół Budda-Chiariego), nowotwór złośliwy i infekcję. Prawokomorowa HF i zaciskające zapalenie osierdzia mogą powodować wodobrzusze, ale procesy te zwykle są przyczyną wystąpienia obrzęków obwodowych. Jeśli podejrzewa się wodobrzusze, rozpoznanie można potwierdzić za pomocą USG. Paracenteza jamy brzusznej oraz badanie płynu puchlinowego w wielu przypadkach pozwala na ustalenie przyczyny wodobrzusza.

Piśmiennictwo

1. Innes J.A., Dover A.R., Fairhurst K.: Macleod’s clinical examination. Elsevier Health Sciences. 2018.

2. McDonagh T.A., Metra M., Adamo M. i wsp.: 2021 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure: Developed by the Task Force for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure of the European Society of Cardiology (ESC) With the special contribution of the Heart Failure Association (HFA) of the ESC. Eur Heart J. 2021; 42(36): 3599–3726.

3. Pandey S.R., Rai M.M.R.: Differential Diagnosis of Lower Extremity Oedema. In: Approach to Lower Limb Oedema. Springer 2022: 77–89.

4. Szczeklik A., Gajewski P.: Interna Szczeklika. Medycyna Praktyczna, Kraków 2023.